RIS313916 zorg voor mantelzorgers bijlage 2
Tekst van het document
In de rondetafelgesprekken gaven mantelzorgers aan dat voor het bieden van emotionele ondersteuning een vertrouwensband belangrijk is en de ondersteuning vaak nodig is op onverwachte momenten. Daarbij werd aangegeven dat het lastig is om deze emotionele op geplande momenten te verlenen. Juist door veel bij de hulpbehoevende te zijn, deels voor andere activiteiten, kan er plots een moment ontstaan van emotionele ondersteuning. Daarbij is het “er zijn”, deels voor andere activiteiten, ook een vorm van emotionele ondersteuning. De grens tussen begeleiding en gewone aandacht is in deze categorie lastig te onderscheiden.33 Praktische ondersteuning Praktische ondersteuning betreft ondersteuning bij alle zorgtaken waarbij geen direct contact met de zorgvrager nodig is. Het regelen en coördineren van de zorg (inclusief het aanvragen en regelen van hulp-of zorgvoorzieningen) is een belangrijke activiteit, die veelal door mantelzorgers wordt uitgevoerd. De activiteiten vervoer (zoals naar de arts of kapper), financiële en/of administratieve hulp en begeleiding bij het bezoek van een arts, zijn ook opgenomen in de SCP rapporten. Op basis van de rondetafelgesprekken bleken daarnaast het bieden van begeleiding en (dag) structuur en het vroegtijdig signaleren van een mogelijke vergrote zorgvraag belangrijk voor de mantelzorger.
Verzorging De categorie verzorging betreft het direct contact met de zorgvrager. Hieronder valt zowel de persoonlijke verzorging (zoals hulp bij aan- en uitkleden en hulp bij wassen en douchen, maar ook het verplaatsen naar toilet en helpen met opstaan) en verpleging (zoals wondverzorging en injecteren). In deze categorie is de activiteit begeleiding bij eten en drinken (inclusief het bereiden en aanbieden) specifiek onderscheiden van persoonlijke verzorging.
30
31 32 33
SCP (2015) Wie doet wat? Kerncijfers https://www.scp.nl/publicaties/publicaties/2015/12/15/informele-hulp-wie-doet-erwat SCP (2015) Wie doet wat? https://www.scp.nl/publicaties/publicaties/2015/12/15/informele-hulp-wie-doet-er-wat SCP (2017) “Voor elkaar?” https://www.scp.nl/publicaties/publicaties/2017/12/19/voor-elkaar SCP (2015) Wie doet wat? https://www.scp.nl/publicaties/publicaties/2015/12/15/informele-hulp-wie-doet-er-wat
De maatschappelijke waarde van mantelzorg
24
Huishouden Binnen de categorie huishoudelijke hulp kunnen drie activiteiten worden onderscheiden. Onder huishoudelijke hulp vallen de werkzaamheden zoals de was, schoonmaken en opruimen, en de ondersteuning en tevens organisatie van het huishouden. Daarnaast bestaan er ook klussen in en rondom het huis, zoals het ophangen van een lamp of tuinieren waarbij een mantelzorger hulp kan bieden. Tabel 3.1 Categorieën en bijbehorende activiteiten van mantelzorgers Categorieën
Activiteiten
Emotionele ondersteuning
Gezelschap en emotionele ondersteuning
Praktische ondersteuning
Regelen en coördineren van zorg Signaleringsfunctie Vervoer (bijv. naar arts of kapper) Begeleiding en (dag) structuur bieden en zo nodig toezicht houden Financiële en administratieve hulp Begeleiding artsenbezoek Boodschappen
Verzorging
Klaarzetten en toedienen van medicijnen en verdere verpleegkundige taken Assistentie Dagelijkse levensverrichtingen (ADL) Begeleiding bij eten en drinken
Huishoudelijke hulp
Werkzaamheden Ondersteuning en tevens organisatie Klussen in en rondom het huis
3.2
Tijdsbesteding per activiteit Alhoewel er veel inzicht is in de verschillende activiteiten die mantelzorgers verrichten, is inzicht in de verdeling van de tijdsinzet van mantelzorgers over deze activiteiten beperkt. De beschikbare informatie geeft met name inzicht in de tijdsbesteding naar elk van de vier genoemde categorieën. Over de verdeling van de tijdsbesteding binnen deze categorieën is weinig bekend. Om deze reden hebben we hiervoor enkele aannames moeten doen. Uit de rondetafelgesprekken en de literatuur blijkt dat er grote variatie is tussen mantelzorgers onderling. De ene mantelzorger kan 90% van de tijd die hij of zij aan mantelzorg besteedt aan huishoudelijke hulp besteden, terwijl de ander zich met name bezighoudt met praktische ondersteuning. De verdeling van tijd is afhankelijk van de zorgvrager (welke behoefte heeft hij/zij), de mantelzorger (wat kan en wil hij/zij bieden, op welke momenten heeft hij/zij de mogelijkheid) en de omgeving (welke activiteiten kunnen er gemakkelijk door anderen worden gedaan). Onderstaande tabel geeft een raming over de verdeling van de totale tijd die aan mantelzorg wordt besteed over de verschillende activiteiten. Het (gemiddelde) percentage tijdsbesteding in tabel 3.2 is een inschatting van de onderzoekers op basis van data verkregen via de Erasmus Universiteit,34 literatuur en de rondetafelgesprekken met mantelzorgers.
34
Uit de mediaan van de ruwe data van de Erasmus Universiteit, verkregen uit een survey onder mantelzorgers, blijkt dat gemiddeld 33% van de tijd wordt besteed aan huishoudelijk hulp; 25% aan praktische ondersteuning; 17% aan emotionele ondersteuning en 25% aan verzorging en verpleegkundige hulp.
De maatschappelijke waarde van mantelzorg
25
Tabel 3.2 Geschatte tijdsbesteding mantelzorg in Nederland, per activiteit Categorie
Activiteit
Percentage tijdsbesteding
Huishoudelijke hulp
Huishoudelijke hulp (bij werkzaamheden, bijv. de was
11%
doen, schoonmaken en opruimen) Huishoudelijke hulp (ondersteuning tevens organisatie
11%
van het huishouden) Klussen in en rondom het huis (bijv. lamp ophangen,
11%
tuinieren of gordijnrails ophangen). Praktische ondersteuning
Regelen en coördineren van zorg (bijv. aanvragen en
5%
regelen van hulp-of zorgvoorzieningen) Signaleringsfunctie
4%
Vervoer (naar bijv. de arts of kapper)
4%
Begeleiding en (dag) structuur bieden en zo nodig
4%
toezicht houden Financiële hulp en administratieve hulp
4%
Begeleiding artsenbezoek (bijv. aanvragen en regelen
4%
van hulp-of zorgvoorzieningen) Emotionele ondersteuning
Emotionele begeleiding (bijv. luisteren en troosten)
17%
Verzorging (en
Klaarzetten en toedienen van medicijnen en verdere
5%
verpleegkundige hulp)
verpleegkundige taken (bijv. wondverzorging en injecteren) Assistentie Dagelijkse levensverrichtingen (ADL) (bijv.
7,5%
hulp bij aan- en uitkleden en hulp bij wassen en douchen, maar ook het verplaatsen naar toilet en helpen met opstaan). Eten en drinken bereiden (ook aanbieden)
7,5%
Boodschappen
5%
Totaal
100%
Bron: schattingen Ecorys, op basis van survey resultaten Erasmus Universiteit en rondetafelgesprekken met mantelzorgers
3.3
Alternatieven voor mantelzorg Om de verschillende soorten van mantelzorg een waarde te geven, is per activiteit het alternatief in kaart gebracht. Voor het indelen van die alternatieven is gebruik gemaakt van de vijf treden van de zorgladder: (i) mantelzorg en het eigen netwerk, (ii) informele ondersteuning, (iii) Wmo-hulp, (iv) verpleging en verzorging en (v) crisisopvang/ tijdelijke verblijf elders.35 Naast deze vormen van zorg zijn er ook nog private alternatieven. Dit betreffen commerciële partijen die ingehuurd kunnen worden door en voor de hulpbehoevende om een deel van de zorg (in brede zin) over te nemen. Deze private alternatieven worden (vaak) niet (volledig) gefinancierd door publieke regelingen en worden om die reden beperkt ingezet. Tabel 3.3 geeft per mantelzorgactiviteit de publieke en private alternatieven voor mantelzorg die (theoretisch) voor handen zijn.
35
Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport (2020) Zorgladder voor mantelzorgers
De maatschappelijke waarde van mantelzorg
26
Tabel 3.3 Publieke en private alternatieven per activiteit van de mantelzorger Categorie
Mantelzorg activiteit
Alternatief (Publiek)
Alternatief (Privaat)
Emotionele begeleiding
Sociaal werker
Particuliere psycholoog
Casemanager dementie
Betaalde extra gezinshulp
activiteit Emotionele ondersteuning
Psycholoog Geestelijk verzorger Praktijkondersteuner-GGZ Religieuze instelling / Kerk, moskee etc. Ontmoetingscentra Praktische
Regelen en coördineren van zorg
ondersteuning
Thuiszorg -wijkverpleegkundige
Professionele mentor36
Clientondersteuner – Mantelzorgmakelaar
Betaalde extra gezinshulp
Casemanager (dementie) Signaleringsfunctie
Thuiszorg - wijkverpleegkundige
Particuliere thuiszorg
Thuiszorg – huishoudelijke hulp
Extern huishoudelijk hulp
Andere zorgverleners
Betaalde extra gezinshulp
Publieke instellingen Vervoer
Vervoervoorziening
Commerciële taxi / OV
Vervoer vanuit de zorginstelling
Betaalde extra gezinshulp
Vervoer vanuit de zorgverzekeraar Begeleiding en (dag) structuur bieden en zo nodig toezicht
Thuiszorg - wijkverpleegkundige
Particuliere thuiszorg
houden
Thuisbegeleider (ambulante begeleiding)
Betaalde extra gezinshulp
Zorgcoach Dagbesteding Zorg met verblijf Financiële hulp en administratieve hulp
Begeleiding artsenbezoek Verzorging
36
Clientondersteuner - Mantelzorgmakelaar
Bewindvoerder36
Thuisbegeleider (ambulante begeleiding)
Betaalde extra gezinshulp
Zorgcoach
Financieel adviseur
Begeleiding vanuit WLZ
Betaalde extra gezinshulp
Thuiszorg - wijkverpleegkundige
Particuliere thuiszorg
Besloten door kantonrechter
De maatschappelijke waarde van mantelzorg
27
Categorie
Mantelzorg activiteit
Alternatief (Publiek)
Alternatief (Privaat)
Klaarzetten en toedienen van medicijnen en verdere
ADL-assistentie
verpleegkundige taken
Dagbesteding
Assistentie Dagelijkse levensverrichtingen (ADL)
Thuiszorg – wijkverzorgende
Particuliere thuiszorg
ADL assistentie
Betaalde extra gezinshulp
activiteit
Dagbesteding Eten en drinken bereiden (ook aanbieden)
Thuiszorg-wijkverpleegkundige
Particuliere thuiszorg
Maaltijdondersteuning
Maaltijd services
Maaltijdvoorziening
Betaalde extra gezinshulp
ADL assistentie Boodschappen
Boodschappendienst
Bezorgdienst supermarkt Particuliere hulp bij boodschappen Betaalde extra gezinshulp
Huishoudelijke
Werkzaamheden
Thuiszorg - Huishoudelijke hulp
hulp
Extern huishoudelijke hulp Extra betaalde gezinshulp
Ondersteuning en tevens organisatie
Thuiszorg - Huishoudelijke hulp
Extern huishoudelijke hulp Betaalde extra gezinshulp
Klussen in en rondom het huis
-
Extern klussenbedrijf Tuinman
De maatschappelijke waarde van mantelzorg
28
Publiek alternatief De publieke alternatieven betreffen alternatieven van mantelzorg die publiek worden gefinancierd, bijvoorbeeld via de Wet Maatschappelijke Ondersteuning (Wmo), Zorgverzekeringswet (Zvw) of de Wet Langdurige Zorg (Wlz). Een voorbeeld hiervan is de wijkverpleegkundige en huishoudelijke hulp via de thuiszorg. Ook wanneer het alternatief van mantelzorg is dat de hulpbehoevende (vaker) naar de huisarts of andere zorgprofessional moet gaan wordt dit meegenomen in de berekening van de baten. Privaat alternatief De alternatieven die onder privaat worden geschaard betreffen diensten die in te kopen zijn door de zorgbehoevende waarvoor de kosten zelf gemaakt worden. Voorbeelden hiervan zijn boodschappen(bezorg)services, de betaalde gezinshulp voor allerhande activiteiten en private psychologen. Vrijwillig alternatief buiten beschouwing gelaten De eerste twee stappen binnen de zorgladder37, te weten “mantelzorg en het eigen netwerk” en “informele ondersteuning”, betreffen vrijwillige (niet-betaalde) alternatieven. Onder deze vrijwillige alternatieven vallen familie, buren en andere naasten die kunnen inspringen als sommige taken niet meer goed te combineren zijn. Ook andere informele ondersteuning zoals vrijwillige hulp via de Mantelzorglijn, steunpunten mantelzorg en lokale vrijwilligersorganisaties vallen hieronder.
Deze vrijwillige alternatieven zijn in huidige methode - waarbij wordt gekeken naar de publieke en private vervangingswaarde - buiten beschouwing gelaten. In de praktijk zal er bij afwezigheid of uitval van een mantelzorgers eerst gekeken worden naar de mogelijkheden in het netwerk. Belangrijk om hierbij op te merken is dat er lang niet altijd een netwerk beschikbaar is om op vrijwillige basis mantelzorg taken over te nemen op het moment dat de primaire mantelzorger uitvalt. Uit onderzoek naar mantelzorgers in Leiden blijkt dat in een kwart van die gevallen er geen andere mantelzorgers beschikbaar zijn.38 Het kan dus zijn dat een deel van de ondersteuning verdwijnt bij het wegvallen van de mantelzorger (met als gevolg minder kwaliteit van leven voor de zorgbehoevende, c.q. eerdere opname in verpleging). Efficiencyfactor Het mag worden verwacht dat (een deel van) de activiteiten efficiënter kunnen worden uitgevoerd door een professional dan door een mantelzorger. Doordat een professional een opleiding/training heeft genoten, ervaring heeft opgedaan en over de juiste toerusting beschikt, zal voor een deel van de activiteiten, met name als het gaat om praktische ondersteuning, zijn/haar productiviteit gemiddeld hoger zijn. Deze hogere productiviteit kan in de praktijk per activiteit en per situatie verschillen.
Bij gebrek aan data wordt hiervoor een algemene ‘efficiencyfactor’ gebruikt van 90% voor het publieke en private alternatief.39 Hiermee is de aanname dat professionals 10% minder tijd nodig hebben om hetzelfde resultaat te leveren dan de mantelzorger of een andere vrijwilliger. Aanname: gelijke kwaliteit van zorg Voor vrijwel iedere mantelzorgactiviteit hebben we meerdere alternatieven in kaart gebracht. Bij het alternatief dat we als het meest passende publieke of private alternatief zien doen we de aanname dat hierbij sprake is van gelijkblijvende (ervaren) kwaliteit van zorg en in het verlengde hiervan van gelijkblijvende (ervaren) kwaliteit van leven van de zorgbehoevende. In de praktijk zal dit niet het
37 38
39
https://www.mantelzorg.nl/zorgladder-mantelzorg/ Berenschot (2017). Intensieve mantelzorgers dreigen uit te vallen via https://www.berenschot.nl/publish/pages/5525/intensieve_mantelzorgers_dreigen_uit_te_vallen.pdf Dit betreft een schatting van de onderzoekers. Er is geen literatuur gevonden over de mate van verschil in effectiviteit.
De maatschappelijke waarde van mantelzorg
29
geval zijn. De (ervaren) kwaliteit van zorg is, naast de perceptie van de zorgbehoevende, afhankelijk van kundigheid en aandacht van de zorgverlener. In de regel heeft een mantelzorger de mogelijkheid om meer aandacht te geven aan de zorgbehoevende. Een zorgprofessional is in de regel, door de juiste opleiding en ervaring, meer kundig. Tegelijkertijd zijn er tal van gevallen waarbij het tegenovergestelde waar is. In twee gevallen stappen we van de aanname van gelijke kwaliteit van zorg af. Dit geldt voor de mantelzorgactiviteiten ‘signaleringsfunctie’ en ‘emotionele begeleiding’. Uit gesprekken met mantelzorgers blijkt dat de kwaliteit die mantelzorgers en zorgprofessionals leveren niet met elkaar te vergelijken is. Er is geen passend alternatief te benoemen. In paragraaf 3.5 lichten we dit nader toe. In de berekening van de vervangingswaarde van mantelzorg is weinig rekening gehouden met technologie als alternatief. Enkel in het geval van de mantelzorgactiviteit ‘boodschappen’ is het relatief nieuwe fenomeen van het online boodschappen bestellen opgenomen als alternatief. Technologie als alternatief40 Innovatie in de gezondheidszorg ontwikkelt zich in rap tempo. De maatregelen rond de coronapandemie, waarbij mantelzorgers niet altijd de zorgbehoevende fysiek kunnen opzoeken, lijken deze innovaties in een stroomversnelling te hebben gebracht.
Technologische innovatie kan worden gezien als waardevolle aanvulling en soms zelfs alternatief van ‘klassieke’ mantelzorgactiviteiten.
Bijvoorbeeld zorgrobots kunnen zorgverleners en mantelzorgers in het bijzonder ontlasten door een deel van hun taken over te nemen. Er bestaan huishoudrobots die huishoudelijke taken als stofzuigen en grasmaaien al kunnen overnemen. Zogenaamde knuffelrobots leiden de zorgbehoevende even af waardoor een mantelzorger de handen vrij heeft. Herinneringsrobots werken als een sprekende agenda en herinneren de zorgvrager aan belangrijke gebeurtenissen zoals komende afspraken en medicatie. Meer en meer kunnen robots ook contact leggen met naasten op het moment dat de zorgvrager ander gedrag vertoond, bijvoorbeeld wanneer ze gevallen zijn. Hiermee nemen ze een deel van de signaleringsfunctie over. De verwachting is dat er de komende jaren meer zorgrobots op de markt komen die steeds complexere taken kunnen gaan overnemen.
Een ander voorbeeld is de toenemende toepassing van domotica. Domotica is een verzamelbegrip dat gaat om het automatiseren van allerlei dingen in en rondom het huis. Voorbeelden van toepassingen zijn lichtsensoren zodat de lamp automatisch aangaat als je er langs loopt, het automatisch afsluiten van deuren, geautomatiseerde tempratuurregeling, spraakherinnering of assistentie, slimme medicijndispenser die de wijkverpleegkundige/mantelzorger kan inseinen als de medicatie niet wordt genomen, enzovoorts.
De derde groep betreft het domein van e-health en zorg via internet. Denk hierbij aan het meten van de eigen bloeddruk met een app, een consult met de dokter via een webcam of het uitwisselen van gezondheidsgegevens via een beveiligde website. E-health kan mantelzorgers tijd besparen. Doordat bijvoorbeeld online een afspraak kan worden gemaakt met een specialist. Of dat het door zorg op afstand niet nodig is om te rijden naar een afspraak.
3.4
Prijs van het alternatief De prijs van de publieke alternatieven is vastgesteld op basis van de in 2016 verschenen kostenhandleiding van het Zorginstituut als verdiepende module in de richtlijn voor het uitvoeren 40
MantelzorgNL via https://www.mantelzorg.nl/onderwerpen/technologie/
De maatschappelijke waarde van mantelzorg
30
van economische evaluaties in de gezondheidszorg41. Veel van de gepresenteerde tarieven in de kostenhandleiding zijn gebaseerd op kosten van 2014. Deze prijzen zijn, conform de methodiek die in de handleiding is beschreven, aangepast naar prijspeil 2020. Indien voor het benoemde alternatief geen tarief berekend is in de kostenhandleiding van het zorginstituut zijn tarieven gebaseerd op bestaande kostprijzen in andere bronnen zoals het inkoopkader onafhankelijke cliëntondersteuning Actiz en loonwijzers. Daarnaast zijn voor het in kaart brengen van prijzen van private alternatieven websites van dergelijke aanbieders geraadpleegd. Door het gebruik van meerdere bronnen zijn de financiële gegevens niet allemaal uit hetzelfde kalenderjaar; waar nodig zijn de tarieven aangepast naar prijspeil 2020. Een deel van de prijzen zijn weergegeven in andere eenheden dan prijs per uur, bijvoorbeeld per zorgeenheid of per consult. Op basis van informatie over de (geschatte) gemiddelde duur van de handeling hebben we deze omgerekend naar de prijzen per uur. De resultaten van deze exercitie zijn te vinden in Bijlage 2.
3.5
Totale vervangingswaarde van mantelzorg
3.5.1 Alternatieven voor mantelzorg In deze paragraaf presenteren we per mantelzorgactiviteit wat de vervangingswaarde hiervan is indien deze volgens de best alternative methode worden berekend. Zoals in paragraaf 3.3 uiteengezet hebben de meeste mantelzorgactiviteiten een veelvoud aan alternatieven. Bijvoorbeeld kan het bereiden en aanbieden van eten en drinken van een mantelzorger aan een zorgbehoevende worden uitgevoerd door een wijkverpleegkundige, deels worden overgenomen door een maaltijdvoorziening (Tafeltje Dekje) of door een betaalde extra gezinshulp. En, in het geval van de activiteit ‘begeleiding en (dag)structuur bieden en zo nodig toezicht houden’ kunnen er meerdere zorgprofessionals dit (deels) invullen (thuiszorg, zorgcoach, cliëntondersteuner, mantelzorgmakelaar, bewindvoerder). Bij het berekenen van de vervangingswaarde is per activiteit uitgegaan van één publiek alternatief en één privaat alternatief. In de praktijk zullen er, afhankelijk van de situatie, verschillende alternatieven worden ingezet om de taken van de mantelzorger op te kunnen vangen.
3.5.2 Scenario’s Op basis van de lijst van genoemde alternatieven is vervolgens de totale vervangingswaarde van mantelzorg geraamd. Dit is gedaan aan de hand van drie scenario’s: A.
volledig publieke invulling;
B.
volledige private invulling;
C.
combinatie van deze twee (publiek 50% en privaat 50%).
41
Richtlijn ZIN voor het uitvoeren van economische evaluaties in de gezondheidszorg (2016) https://www.zorginstituutnederland.nl/binaries/zinl/documenten/publicatie/2016/02/29/richtlijn-voor-het-uitvoeren-vaneconomische-evaluaties-in-degezondheidszorg/Richtlijn+voor+het+uitvoeren+van+economische+evaluaties+in+de+gezondheidszorg+%28verdiepingsm odules%29.pdf
De maatschappelijke waarde van mantelzorg
31
Zoals in 3.3 is toegelicht, wordt aangenomen dat de kwaliteit van het gekozen alternatief gelijk is aan de kwaliteit van zorg bij de mantelzorg. In de gevallen van de activiteiten ‘signaleringsfunctie’ en ‘emotionele begeleiding’ wijken we hier vanaf. De reden hiervoor is dat we tijdens de rondetafelgesprekken met mantelzorgers vaak hebben gehoord dat deze activiteiten niet (volledig) over te nemen zijn. Een publiek of privaat alternatief zorgt niet voor dezelfde kwaliteit dan die een mantelzorger op dit vlak kan leveren. Bij de signaleringsfunctie werd gezegd dat een mantelzorger die (in de meeste gevallen) de zorgbehoevende al langere tijd goed kent, beter kan signaleren wanneer er afwijkend gedrag wordt vertoond. Daarbij is de mantelzorg gemiddeld gezien vaker bij de zorgbehoevende in dezelfde ruimte dan dat een zorgprofessional dit kan zijn, waardoor er meer effectieve signaleringstijd is. Met betrekking tot emotionele ondersteuning was een veel gehoord punt dat het hebben van een vertrouwensband hierbij ontzettend belangrijk is. Deze band is er in de meeste gevallen tussen de zorgbehoevende en de mantelzorger, veel al opgebouwd voordat er een (mantel)zorg relatie ontstond. Daarbij werd veel genoemd dat emotionele ondersteuning niet iets is dat je goed kunt plannen. Het is soms op onverwachtse momenten opeens nodig, bijvoorbeeld ’s nachts.
Juist wanneer zorgprofessionals lastig in te schakelen zijn. Met name wanneer er mantelzorg geleverd wordt aan een partner, kind of andere huisgenoot kan de emotionele ondersteuning die zij bieden aan de zorgbehoevende nauwelijks worden overgenomen, aldus de deelnemers aan de rondetafelgesprekken. Beide activiteiten nemen we op als PM-post in de totale vervangingswaarde tabel. PM-post Wanneer effecten niet met voldoende betrouwbaarheid zijn in te schatten worden ze uitgedrukt als ‘pro memorie’. Met ‘PM’ wordt aan de lezer aangegeven dat deze effecten niet konden worden ingeschat, maar dat dit wel mogelijke effecten van het project zouden kunnen zijn en dat deze mee zouden kunnen worden genomen bij de afweging van het project. Bron: mkba-informatie.nl
3.5.3 Totaal overzicht vervangingswaarde per scenario Navolgende tabel geeft de totale vervangingswaarde van mantelzorg weer in de drie scenario’s. Deze bestaat uit een optelsom van de vervangingswaarde per mantelzorgactiviteit die zijn toegelicht in paragraaf 3.4.3. De totale vervangingswaarde bedraagt circa € 44 miljard per jaar op het moment dat de mantelzorg volledig wordt vervangen door beschikbare publieke alternatieven. In het geval van vervanging door private alternatieven bedraagt dit circa € 32 miljard per jaar. De kosten van de een scenario waarin zowel publiek als private alternatieven voor vijftig procent worden ingezet bevinden zich tussen deze bedragen: € 38 miljard per jaar. In alle gevallen dient hier een PM-post bij op worden geteld die symbool staat voor de niet te kwantificeren vervangingswaarde van de mantelzorg activiteiten ‘signaleringsfunctie’ en ‘emotionele begeleiding’. Deze schatting van de totale vervagingswaarde, die ligt tussen de € 32 en € 44 miljard per jaar, is fors hoger dan de schattingen van de waarde van mantelzorgers volgens eerder gebruikte methoden (zie hoofdstuk 2).
De maatschappelijke waarde van mantelzorg
32
Tabel 3.4 Totale vervangingswaarde mantelzorg, in drie scenario’s (mld. Euro per jaar; prijspeil 2020) Scenario
A
B
C
Volledig
Volledig
Evenwich
publieke
private
tige
invulling
invulling
combinati e
Activiteiten € 3,4
€ 2,3
€ 2,8
€ 3,8
€ 2,3
€ 3,0
n.v.t.
€ 3,5
€ 1,7
€ 4,4
€ 4,7
€ 4,6
Vervoer (naar bijv. de arts of kapper)
€ 2,2
€ 2,8
€ 2,5
Begeleiding en (dag) structuur bieden en zo nodig toezicht houden
€ 3,5
€ 1,2
€ 2,4
Financiële hulp en administratieve hulp
€ 3,9
€ 1,4
€ 2,6
Begeleiding artsenbezoek (bijv. aanvragen en regelen van hulp-of
€ 1,2
€ 1,5
€ 1,4
€ 5,6
€ 4,5
€ 5,0
€ 9,1
€ 5,3
€ 7,2
Eten en drinken bereiden (ook aanbieden)
€ 5,8
€ 2,6
€ 4,2
Boodschappen
€ 1,5
€ 0,4
€ 1,0
Signaleringsfunctie
PM
PM
PM
Emotionele begeleiding (bijv. luisteren en troosten)
PM
PM
PM
Totaal
€ 44,4
€ 32,4
€ 38,4
Huishoudelijke hulp (bij werkzaamheden, bijv. de was doen, schoonmaken en opruimen) Huishoudelijke hulp (ondersteuning tevens organisatie van het huishouden) Klussen in en rondom het huis (bijv. lamp ophangen, tuinieren of gordijnrails ophangen). Regelen en coördineren van zorg (bijv. aanvragen en regelen van hulp-of zorgvoorzieningen)
zorgvoorzieningen) Klaarzetten en toedienen van medicijnen en verdere verpleegkundige taken (bijv. wondverzorging en injecteren) Assistentie Dagelijkse levensverrichtingen (ADL) (bijv. hulp bij aan- en uitkleden en hulp bij wassen en douchen, maar ook het verplaatsen naar toilet en helpen met opstaan).
Het is daarbij opvallend dat de totale publieke vervangingswaarde (A) hoger ligt dan de totale private vervangingswaarde (B). Dit is deels te verklaren doordat de “best passende” alternatieven in het publieke domein veelal alternatieven zijn met bredere taken dan waar de specifieke mantelzorgactiviteit om vraagt. Het private alternatief is veelal specifieker. Een voorbeeld hiervan is de cliëntondersteuner c.q. mantelzorgmakelaar als het best passende publieke alternatief voor de activiteit ‘Financiële hulp en administratieve hulp’. Deze zorgprofessionals hebben een breder takenpakket dan deze financiële en administratieve hulp. Het private alternatief betreft de betaalde extra gezinshulp. En andere oorzaak is dat de tarieven van het publieke alternatief hoger liggen. Dit kan komen doordat aan het publieke alternatief hogere (wettelijke) eisen worden gesteld met betrekking tot opleiding en ervaring. In de private situatie is dit minder het geval. Een aanzienlijk deel van de mantelzorgactiviteiten wordt aangeboden door betaalde extra gezinshulpen. Hiervoor zijn geen eisen rond opleiding en ervaring. Bijlage 4 geeft een onderbouwing van de vervangingswaarde per activiteit.
De maatschappelijke waarde van mantelzorg
33
4 Conclusie
De kosten van de inzet van mantelzorg bedragen € 16 tot € 26 miljard De totale maatschappelijke kosten van de inzet van de 5 miljoen mantelzorgers in Nederland in 2019, buiten het effect op de gezondheid en welbevinden van mantelzorgers, bedroegen naar schatting € 22 miljard. Dit bedrag is gebaseerd op een totale tijdsinzet van circa 1,5 miljard uren in 2019 en de waarde van de meest waarschijnlijke alternatieve inzet van deze uren door de mantelzorger, in geval mantelzorg niet nodig zou zijn geweest. Andere waarderingsaannames, zoals een lagere waardering voor vrije tijd of een andere aanname voor wat betreft uitbreiding van een betaald dienstverband, leiden tot hogere of lagere waarderingen. Hieruit volgt een range voor de totale kosten ad € 16 tot € 26 miljard. Naast deze waardering van de tijdsinzet en out of pocket kosten zijn er effecten op het welbevinden en de gezondheid van de mantelzorgers. Deze effecten kunnen zowel positief als negatief zijn, al naar gelang de specifieke situatie van de mantelzorger en de relatie tot de hulpontvanger. De (netto) waarde van deze effecten kan met de huidige inzichten niet worden geraamd. De vervangingswaarde van mantelzorg bedraagt minimaal € 32 tot € 44 miljard Tegenover de kosten van inzet van de mantelzorger staat de vervangingswaarde van de activiteiten die de mantelzorger uitvoert.
Op basis van de kosten van publieke en private alternatieven is de (theoretische) vervangingswaarde geraamd op minimaal € 32 tot € 44 miljard. Het betreft hier een ondergrens om dat mantelzorgactiviteiten als emotionele ondersteuning en signaleringsfunctie niet volledig kunnen worden vervangen. Vervangingswaarde mantelzorg hoger dan de kosten In beide ramingen is rekening gehouden met de onzekerheden. Bovendien zijn niet alle elementen van de kosten van de inzet en van de vervangingswaarde in deze ramingen gevangen. Niettemin kan, gegeven deze beperkingen, worden geconcludeerd dat de vervangingswaarde van de zorg die mantelzorgers verlenen hoger is dan de maatschappelijke kosten van het verlenen van die zorg. Op basis van de elementen die zijn gewaardeerd blijkt de vervangingswaarde van de mantelzorg 70 tot 100 procent hoger te zijn dan de kosten. Deze uitkomst onderstreept het grote maatschappelijke belang van mantelzorg en daarmee tevens het belang om mantelzorgers te ondersteunen en hun duurzame inzetbaarheid te verbeteren. Het wegvallen van mantelzorg leidt immers al gauw tot hogere maatschappelijke kosten en verlies aan kwaliteit van de zorgverlening aan de zorgontvanger.
De maatschappelijke waarde van mantelzorg
34
Deel 2: De maatschappelijke kosten en baten van ondersteuning van mantelzorgers
De maatschappelijke waarde van mantelzorg
35
5
Inleiding
Als mantelzorgers langere tijd intensieve zorg verlenen lopen zij het risico overbelast te raken. Dat kan er bijvoorbeeld toe leiden dat zij ziek worden, (tijdelijk) minder kunnen werken of zelfs moeten stoppen met werken en/of een deel van hun sociale contacten verliezen. Mede om dergelijke overbelasting te voorkomen worden mantelzorgers door verschillende partijen ondersteund. De ondersteuning van mantelzorgers is divers en kan bestaan uit: het verlenen van informatie, advies, emotionele steun, praktische en materiële hulp, vervangende zorg en/of een financiële tegemoetkoming.42 Ondersteuning wordt geboden door een grote verscheidenheid aan professionals op gebied van (specialistische) zorg en welzijn (zie onderstaande figuur). Daarnaast verlenen vrijwilligers soms (indirect) ondersteuning door de mantelzorgtaak te verlichten.
Bron: MantelzorgNL, Factsheet Professionals die mantelzorgers ondersteunen
Centraal bij de professionele ondersteuning staat de zorgladder mantelzorg die vijf treden kent: 43 •
Trede 1: mantelzorg en het eigen netwerk;
•
Trede 2: inschakelen van informele ondersteuning en vrijwilligers;
•
Trede 3: inschakelen van Wmo-ondersteuning;
•
Trede 4: inschakelen van verpleging en verzorging;
•
Trede 5: crisishulp en opvang elders.
Er is behoefte om meer duidelijkheid te verkrijgen in de brede maatschappelijke effecten van verschillende vormen van mantelzorgondersteuning. Hierbij gaat het om de effecten van deze ondersteuning op de mantelzorger zelf, op de zorgontvanger en op eventuele anderen. Het totaal hiervan geeft de effecten voor de maatschappij als geheel. In overleg met MantelzorgNL zijn twee typen (beleids)interventies die mantelzorgondersteuning bieden geselecteerd voor nadere uitwerking. Deze keuze is gemaakt op basis van beleidsmatige relevantie (voor MantelzorgNL en VWS) en de verwachte beschikbaarheid van informatie over het effect van de interventie op het functioneren van de mantelzorger. De twee gekozen interventies betreffen: 42 43
https://www.mantelzorg.nl/professionals/onderwerpen/mantelzorgondersteuning/mantelzorgers-ondersteunen/ Richtlijn mantelzorgondersteuning via https://www.rijksoverheid.nl/onderwerpen/coronavirus-covid19/documenten/richtlijnen/2020/04/16/richtlijn-mantelzorgondersteuning
De maatschappelijke waarde van mantelzorg
36
•
Respijtzorg; en
•
Mantelzorgmakelaar.
MKBA als instrument Het instrument maatschappelijke kosten-batenanalyse biedt een methodiek om de effecten van een interventie voor de samenleving in kaart te brengen. Toepassing van het instrument biedt een overzicht van de voor- en nadelen van een maatregel voor alle betrokken partijen. Door deze vooren nadelen zoveel mogelijk te kwantificeren en in euro’s uit te drukken, geeft een MKBA inzicht in het effect van de maatregel op de maatschappelijke welvaart (RIVM, 2014). Het gaat dan niet alleen om financiële kosten en baten, maar ook om effecten die geen financiële prijs kennen, zoals effecten van een interventie op de gezondheid van mensen of op natuurwaarden. Methodiek volgens Algemene MKBA-leidraad en werkwijzer sociaal domein De Algemene Leidraad voor maatschappelijke kosten-batenanalyse (Algemene MKBA-leidraad) beschrijft de stappen die elke MKBA volgens de huidige inzichten dient te volgen. De leidraad is opgesteld door het Centraal Planbureau (CPB) en het Planbureau voor de leefomgeving (PBL). 44 De werkwijzer voor kosten-batenanalyse in het sociale domein geeft een nadere uitwerking aan de Algemene MKBA-leidraad. De werkwijzer biedt houvast bij het uitvoeren van concrete MKBA’s voor interventies in het sociale domein. In navolgende analyse worden de Algemene MKBA-leidraad en de werkwijzer voor kosten-batenanalyse in het sociaal domein gevolgd.
Gevolgde stappen Om de maatschappelijke effecten in kaart te kunnen brengen zijn de volgende stappen doorlopen: •
Literatuurstudie: zowel de wetenschappelijke literatuur als grijze literatuur zijn gescand op de aanwezigheid van gegevens over (gemeten) effecten van de interventies. De gevolgde zoekstrategie en bevindingen zijn in bijlage 5 beschreven;
•
Interviews: de inzichten uit de literatuur zijn aangevuld met kennis en ervaring van praktijkmensen. Hiertoe is een zestal interviews gehouden met experts op een of beide interventies.
•
Analyse: op basis van de verzamelde gegevens zijn de best mogelijke inschattingen gemaakt van de maatschappelijke kosten en baten van de twee interventies. Vanwege de variatie in vormen van respijtzorg en mantelzorgmakelaar, alsmede de onzekerheid van effecten, is hierbij gebruik gemaakt van bandbreedtes. Voor beide interventies is uitgegaan van toepassing op een mantelzorger-zorgbehoevende relatie waarbij het uitgangspunt is dat de betreffende mantelzorger de belangrijkste (of enige) informele verzorger is van de zorgbehoevende.
44
Mkba-informatie.nl
De maatschappelijke waarde van mantelzorg
37
6
Respijtzorg
6.1
Inleiding Omschrijving Respijtzorg betreft het (tijdelijk of structureel) vervangen van een mantelzorger door een vrijwilliger of een (door anderen) betaalde kracht, met als doel de mantelzorger te ontlasten. Respijtzorg wordt ook wel ‘vervangende mantelzorg’ genoemd. Om redenen van leesbaarheid en herkenbaarheid gebruiken we in deze rapportage de term respijtzorg. Er zijn diverse vormen van respijtzorg: •
een gedeeltelijke vervanging van de mantelzorger gedurende enkele uren per week (meestal drie tot vijf) door een betaalde kracht (respijtzorg aan huis). Dit betreft een private variant die men veelal zelf dient te bekostigen;
•
het aanbieden van enkele uren dagbesteding per week;
•
een tijdelijk verblijf in een zorginstelling gedurende een aaneengesloten periode van enkele dagen (bijvoorbeeld gedurende een vakantie van de mantelzorger).
De rijspijtzorg kan dus structureel zijn (elke week) of tijdelijk (een of enkele malen per jaar). Ook de wijze van financiering van respijtzorg verschilt: de lichtere vormen van respijtzorg worden door de zorgontvanger zelf betaald of gefaciliteerd vanuit de Wmo. Financiering vanuit Wlz en de aanvullende zorgverzekering komt ook voor. Ook komt het voor dat respijtzorg wordt verleend door inzet van vrijwilligers. Maatschappelijke effecten In dit hoofdstuk verkennen we de maatschappelijke kosten en baten (‘effecten’) van respijtzorg. Het gaat dan om het verschil tussen de situatie met respijtzorg en de situatie zonder respijtzorg. We maken daarbij onderscheid naar de twee genoemde vormen van respijtzorg (structureel en tijdelijk). Kosten en baten zijn geanalyseerd op casus niveau, dat wil zeggen voor één (typische) relatie mantelzorger-zorgontvanger. Voor de structurele respijtzorg onderscheiden we twee situaties, te weten een mantelzorger met daarnaast een betaalde baan en een mantelzorger die daarnaast geen betaalde arbeid verricht. Voor wat betreft de tijdelijke vorm van respijtzorg kijken we alleen naar de situatie waarin de mantelzorger intensief mantelzorg verleent vanuit een situatie dat hij / zij geen betaalde arbeid (meer) verricht. Tabel 6.1 Onderzochte situaties respijtzorg Mantelzorger zonder betaalde
Mantelzorger met betaalde
arbeid
arbeid
Structureel
√
√
Tijdelijk
√
Type effecten Kenmerk van respijtzorg is dat activiteiten die de mantelzorger normaliter verricht tijdelijk (enkele dagen achtereen) of structureel (gedurende enkele uren per week) worden overgenomen door een ander. Het kan dan gaan om specifieke activiteiten, zoals dagbesteding, of om het totaal aan zorgverlening gedurende de aaneengesloten periode. De structurele vorm van respijtzorg geeft de
De maatschappelijke waarde van mantelzorg
38
mantelzorger de mogelijkheid om bijvoorbeeld boodschappen te doen of even te ontspannen; de tijdelijke vorm geeft de mogelijkheid van een korte vakantie of uitblaasperiode. Het feit dat respijtzorg uiteenlopende vormen kan aannemen betekent eveneens dat de omvang van de effecten al naar gelang het type respijtzorg en de situatie van de mantelzorger kan variëren. De aard van de effecten die kunnen optreden is echter vergelijkbaar tussen structurele en tijdelijke vormen van respijtzorg. In paragraaf 6.2 beschrijven we eerst de effecten die in de literatuur zijn gevonden. Vervolgens vertalen we deze effecten naar maatschappelijke kosten (paragraaf 6.3) en baten voor verschillende situaties van respijtzorg (paragraaf 6.4). We sluiten af met de conclusies (paragraaf 6.5).
6.2
Resultaten literatuurstudie Bevindingen uit wetenschappelijke literatuur In onderstaande tabel zijn de effecten van respijtzorg zoals gevonden in de wetenschappelijke literatuur weergegeven. De tabel geeft een indicatie in hoeverre er op verschillende onderdelen een positief (+), negatief (-) of gebrek aan eenduidig (+/-) bewijs wordt gevonden voor verschillende vormen van respijtzorg. Tabel 6.2 Effecten respijtzorg in wetenschappelijke literatuur Effecten
Bronnen 1
2
3
4
5
6
7
8
9
10
11
-
-
-
Impact zorgontvanger Gedragsproblemen
+
Slaapkwaliteit
+
Kwaliteit van leven
+/-
+/-
Impact mantelzorger Mantelzorgbelasting (inclusief bijv. depressieve
+/-
+
+
+
+
+
+
klachten of angst) Slaapkwaliteit
+
+
Kwaliteit van leven
-
+/-
Kosten en zorggebruik Verpleeghuisopname
+/-
-
-
+/-
(1)Vanderpitte et al. 2016; (2)Tretteteig et al. 2014; (3)Mason et al. 2007; (4)Shaw et al. 2009; (5)Jeon et al. 2005; (6)DuanPorter et al. 2020; (7)Lopez-Hartmann et al. 2012; (8)Arksey et al. 2004; (9)Lee and Cameron, 2004; (10) Maayan et al. 2014; (11) Thomas et al. 2017;
Zoals weergegeven in de tabel laten verschillende studies een positief effect zien op de belasting van de mantelzorger, hoewel er ook drie studies zijn die een negatief effect laten zien. Nota bene: indien een positief effect wordt gevonden is de grootte van het effect wisselend, onderstaande tabel geeft slechts een indicatie van de ‘richting’ van de geobserveerde effecten in de literatuur. De meest effectieve vorm van respijtzorg voor zowel zorgverlener als zorgvrager lijkt dagopvang te zijn (Vandepitte et al., 2016). Andere factoren die meespelen als het gaat om de effectiviteit van respijtzorg zijn bijvoorbeeld de snelheid en het gemak waarmee respijtzorg ingezet kan worden (Clemence Ross, 2020), de regelmaat waarin het gebruikt wordt (Movisie, 2017; gemeente Amsterdam, 2016), en de invulling die mantelzorgers geven aan de respijttijd (Movisie, 2016). Daarnaast kunnen verschillen in de onderzoekspopulatie (mantelzorgers en zorgontvangers) leiden
De maatschappelijke waarde van mantelzorg
39
tot verschillende bevindingen voor wat betreft het effect van respijtzorg (Tretteteig et al. 2016, Vandepitte et. al., 2016; Arksey et al., 2004; Jeon et al., 2005). Bevindingen uit de grijze literatuur Door het expertisecentrum Mantelzorg is de zogenoemde ‘Piramide van respijtzorg’ ontwikkeld, waarbij onderscheid gemaakt wordt tussen respijtbehoefte, respijtaanbod en respijteffect. De piramide laat zien dat het respijteffect afhangt van onder meer het aanbod van respijtzorgvoorzieningen. Ook maatwerk is hierbij belangrijk door de invloed van de variatie van type respijtzorg en type mantelzorgers op het respijteffect (bijv. partners die de slaapkamer delen rapporteerden een groter effect van betere nachtrust, dan partners die de slaapkamer niet meer deelden. (Movisie, 2016) Daarnaast wordt aangegeven dat het respijteffect afhangt van andere factoren zoals de snelheid en gemak waarmee respijtzorg ingezet kan worden (Clemence Ross, 2020), de regelmaat waarin het gebruikt wordt (en ontstane gewoonte) (Movisie, 2017; gemeente Amsterdam, 2016), en de invulling die mantelzorgers geven aan de respijttijd (Movisie, 2016).
Uit reacties van mantelzorgers in de studie van de gemeente Amsterdam (2016) blijkt dat af en toe op vakantie kunnen effect heeft, maar dat een kortere logeerperiode ook kan zorgen voor meer regelwerk en de mantelzorger in mindere mate een gevoel van verminderde belasting geeft. Ook wordt geconcludeerd dat een breed palet aan respijtzorg complementair werkt en ervoor kan zorgen dat crisissituaties voorkomen kunnen worden (gemeente Amsterdam, 2016). In een online vragenlijst van Mantelzorg & Meer (2015) blijkt dat 4% van de mantelzorgers gebruik maakt van passende (vrijwillige) respijtzorg. Van deze 4% van alle mantelzorgers geeft 20% aan minder vaak overbelast te zijn. Daarnaast blijkt dat respondenten die gebruik maken van respijtzorg de mate waarin ze het eigen leven kunnen combineren met de zorgtaken waarderen met een 5,1 vóór de inzet van respijtzorg en met een 6,3 na de inzet. Mantelzorgers die 40 uur of meer mantelzorg verlenen maken meer gebruik van passende (vrijwillige) respijtzorg (12%) dan overige respondentgroepen. Van de respondenten die bij de zorgontvanger in huis wonen (6%) maken meer gebruikt van passende vrijwillige respijtzorg dan respondenten die niet bij hun zorgontvanger in huis wonen (2%). In een onderzoek uitgevoerd voor Mezzo wordt geconcludeerd dat weinig mantelzorgers gebruik maken van respijtzorg.
45 Slechts 8% van de respondenten in het onderzoek maakt hier gebruik van, terwijl 68% van de respondenten gebruik maakt van diensten op gebied van informatie en advies. Respijtzorg wordt volgens dit onderzoek met name gebruikt door mantelzorgers die zeer intensief mantelzorg verlenen (meer dan 40 uur per week), te weten 15% van deze groep, tegenover 6% van de mantelzorgers die minder dan 40 uur mantelzorg verlenen. Het rapport concludeert tevens dat mantelzorgers die gebruik maken van respijtzorg hun eigen leven beter kunnen combineren met de zorgtaken.
6.3
Kosten van respijtzorg De kosten van respijtzorg bestaan uit de kosten van de in te zetten zorgverleners. Deze kosten luiden ofwel op uur-basis, in geval van respijtzorg aan huis, dan wel, in geval van een professionele opvang gedurende meerdere uren of dagen, voor een dagdeel of etmaal. Voor de respijtzorg aan huis zijn tarieven bekend die variëren tussen € 20 en € 23 per uur46. Voor dagbesteding gaan we, op basis van de inventarisatie voor deel 1, uit van kosten ter hoogte van € 72 per dagdeel. De kosten van een etmaal opvang in bijvoorbeeld een zorgboerderij bedragen € 160-220. 45 46
Zie: Visser, 2016, Rapport onderzoek Effectiviteit van mantelzorgondersteuning, Mezzo 2015 Gebaseerd op de respijtzorg door Saar aan huis en Mantelaar.
De maatschappelijke waarde van mantelzorg
40
Voor een effectieve vorm van respijtzorg gaan we uit van ofwel een volledig jaar respijtzorg (aan huis, dagbesteding gedurende 1 dagdeel per week), dan wel opvang gedurende 18 etmalen op jaarbasis (dat wil zeggen meerdere weekends per jaar of meerdere aangesloten periodes van enkele etmalen in een jaar). Op basis van deze uitgangspunten en bovenstaande kostengegevens ramen we de jaarlijkse kosten van respijtzorg voor een mantelzorger-zorgbehoevende als volgt. Tabel 6.3 Kosten van twee vormen van respijtzorg Type respijtzorg
Kosten per jaar
Structurele respijtzorg
€ 3.400
Toelichting Op basis van 3 uren per week aan huis of 1 dagdeel per week dagbesteding
Tijdelijke respijtzorg
€ 3.400
Op basis van 18 etmalen per jaar
Verondersteld is dat genoemde tarieven de organisatiekosten voor de zorg volledig dekken. Oftewel, de zorgaanbieder werkt kostendekkend en er zijn geen aanvullende kosten waar rekening mee moet worden gehouden.
6.4
Baten van respijtzorg Op basis van de interviews en de bevindingen uit de literatuur kunnen aan respijtzorg de volgende maatschappelijke baten worden toegerekend. Minder tijdsbesteding mantelzorger Het meest in het oog springende directe effect van respijtzorg is dat de mantelzorger gedurende de betreffende periode wordt ontlast in het verlenen van mantelzorg. De mantelzorger kan deze tijd gebruiken om andere bezigheden te verrichten. Aangezien respijtzorg met name wordt ingezet om overbelasting te voorkomen, zullen die andere bezigheden vaak bestaan uit ontspanning en uitrusten. Het kan echter ook betekenen dat de mantelzorger in staat wordt gesteld om dagelijkse bezigheden voor het huishouden te verrichten (zoals boodschappen doen) of om betaalde arbeid te verrichten. In de bepaling van de omvang van deze baten dient rekening te worden gehouden met de specifieke situatie. In geval van structurele respijtzorg (al dan niet aan huis) zullen al deze uren op een andere manier worden ingezet door de mantelzorger. In geval van tijdelijke respijtzorg ligt dat anders. Het gaat hier immers om opvang gedurende meerdere etmalen achtereen, gedurende meerdere keren per jaar. In deze casus veronderstellen we dat de mantelzorg intensief en door een inwonende huisgenoot (bijvoorbeeld partner) wordt verleend.
Sowieso is de besparing op inzet van mantelzorger in geval van opvang gedurende etmalen achtereen begrensd op de maximaal haalbare inzet per etmaal. Een deel van deze tijd zal de mantelzorger immers moeten gebruiken voor activiteiten als slapen, koken en eten. 47 Tevens dient rekening te worden gehouden met eventuele extra tijdsbelasting voor de mantelzorger, bijvoorbeeld voor het vervoer van de zorgbehoevende van / naar de locatie van opvang. De netto besparing van tijdsinzet zal in dit geval derhalve substantieel lager zijn dan de tijd gedurende welke respijtzorg wordt verleend.
47
Hierbij zijn we uitgegaan van een maximale inzet van 14 uur per etmaal, rekening houdend met tijd benodigd voor slaap, eigen verzorging en huishoudelijke taken zoals koken die sowieso nodig zijn.
De maatschappelijke waarde van mantelzorg
41
Uitgaande van de geschetste situaties (wekelijkse respijtzorg aan huis of wekelijkse dagopvang gedurende drie uur / een dagdeel per week; of 18 dagen opvang per jaar), bedraagt de geschatte bespaarde mantelzorgtijd 156 uur in geval van structurele respijtzorg en 144 uur op jaarbasis in geval van tijdelijke opvang. De waarde van deze bespaarde inzet van mantelzorg is afhankelijk van de specifieke situatie. In deel 1 is de gemiddelde waarde van de inzet berekend op € 13,10 per uur (zie paragraaf 2.2). Deze waardering is gehanteerd voor structurele respijtzorg. Echter, in geval van tijdelijke respijtzorg in een situatie waarin de mantelzorger intensieve zorg verleent aan de zorgbehoevende dient met een lagere waardering te worden gerekend. In dit geval is daarom gerekend met de waarde van vrije tijd, zoals gehanteerd in deel 1, te weten € 9,20 per uur inzet. Op basis van deze uitgangspunten kan de waarde van het ureninzet van de mantelzorger worden geraamd op ruim € 2.000 in geval van structurele respijtzorg en ruim € 1.300 in geval van tijdelijke respijtzorg. Kwaliteit van leven mantelzorger Een belangrijk effect van respijtzorg is dat de druk op de mantelzorger wordt verlicht. Uit de wetenschappelijke literatuur blijkt inderdaad een positief effect van respijtzorg op de belasting van mantelzorgers. Het bewijs voor dit effect is echter niet heel sterk.
Met name wordt een positief effect gevonden op het voorkomen van depressieve klachten en angst, en op de nachtrust voor de mantelzorger. In geval van een verblijf van enkele etmalen kan er juist weer een negatief effect optreden, omdat de mantelzorger zich zorgen maakt. Voorkomen uitval mantelzorger Een belangrijk mogelijk vervolgeffect van respijtzorg is dat, als gevolg van het verlichten van de druk op de mantelzorger, uitval van de mantelzorger (door ziekte, overbelasting) kan worden voorkomen. Op dit punt van effectiviteit bestaat er helaas beperkt inzicht op het niveau van specifieke maatregelen. Wel zijn er aanwijzingen dat het verlenen van mantelzorg effect heeft op ziekteverzuim. In een analyse uit 2015 heeft SCP berekend dat de kans op langdurig ziekteverzuim (i.e. 2 weken of meer) toeneemt als gevolg van het verlenen van mantelzorg, en toeneemt met de duur van het verlenen van mantelzorg.
De analyse laat zien dat na twee jaar mantelzorg het langdurig ziekteverzuim 50% hoger ligt dan dat van werknemers die geen mantelzorg verlenen (18% versus 12%), na 4 jaar mantelzorg is de kans op langdurig ziekteverzuim zelfs het dubbele (24% versus 12%).48 Uit de resultaten van de enquête Mantelzorg en meer blijkt eveneens een positief effect van respijtzorg op het verminderen van overbelasting: 20% van de gebruikers geeft aan als gevolg van respijtzorg minder vaak overbelast te zijn. In de interviews die in het kader van dit deelonderzoek zijn gehouden is dit effect bevestigd. Op basis van genoemde bronnen is verondersteld dat als gevolg van respijtzorg de kans op langdurige ziekte / langdurig ziekteverzuim van een mantelzorger vermindert. De beschikbare effectiviteitsstudies geven echter geen inzicht in het gemeten effect van respijtzorg. Om de baten te kunnen inschatten hebben we om deze reden bandbreedte gehanteerd over de mogelijke effectiviteit. Als ondergrens daarvoor is genomen het gegeven dat 20% van de gebruikers van respijtzorg in eerder genoemde enquête heeft aangegeven minder overbelast te zijn. Als bovengrens voor de effectiviteit is verondersteld dat respijtzorg er toe leidt dat kans op langdurig
48
Zie: Josten en De Boer, Concurrentie tussen mantelzorg en betaald werk, SCP, 2015.
De maatschappelijke waarde van mantelzorg
42
verzuim bij mantelzorgers die reeds langer zorg verlenen op het niveau ligt van hen die geen mantelzorg verlenen, oftewel een daling met 50% (i.c. van 24% naar 12%). Langdurig verzuim is daarbij gedefinieerd conform de ondergrens van de SCP studie, te weten een periode van twee weken gedurende een kalenderjaar. Met andere woorden: aangenomen is dat de kans dat uitval van een mantelzorger gedurende een periode van twee weken per jaar wordt voorkomen 20 tot 50% bedraagt. Voorkomen kosten van uitval van een mantelzorger Met name indien respijtzorg gericht wordt ingezet om overbelaste mantelzorgers te ontlasten, kan dit betekenen dat de vervolgkosten ook worden voorkomen. Daarbij kan worden gedacht aan: 1. Voorkomen van kosten van ziekteverzuim: zorgkosten en productieverlies In de berekening van de baten is er voor gekozen niet de gemiddelde situatie van een mantelzorger als uitgangspunt te nemen, maar twee specifieke situaties te nemen, te weten die van een mantelzorger met een betaalde baan en een mantelzorger die geen betaalde arbeid verricht. Voor de mantelzorgers die het geven van mantelzorg combineren met een betaalde baan betekent een verminderde kans op uitval dat ziekteverzuim wordt voorkomen. De kosten van ziekteverzuim omvatten twee elementen.
Enerzijds gaat het dan om het productieverlies dat optreedt bij ziekteverzuim van een mantelzorger met een betaalde baan, anderzijds om de zorgkosten. Het effect op productie is gewaardeerd door uit te gaan van de gemiddelde loonkosten voor een werknemer in Nederland ad € 268 per dag, ontleend aan TNO Arbobalans 2018.49 Uitval vanwege ziekte kan daarnaast ook gepaard gaan met zorgkosten, bijvoorbeeld als gevolg van huisartsbezoek, medicatie, etc. Op basis van de Arbobalans 2018 van TNO kan worden vastgesteld dat gemiddeld genomen de zorgkosten die verbonden zijn aan werk gerelateerd verzuim circa 32% bedragen van de loondoorbetalingskosten bij verzuim. Dit percentage is toegepast om de baten in termen van voorkomen van zorgkosten te berekenen, zodat is uitgegaan van een bedrag van € 61 per kalenderdag.50 Overigens zij opgemerkt dat de zorgkosten die het gevolg zijn van werk gerelateerde klachten veel lager zijn dan die van niet-werk gerelateerde klachten. Genoemd kengetal kan derhalve een onderschatting zijn van de werkelijke zorgkosten. 51 Uitgaande van een uitvalperiode van twee werkweken bedragen de kosten van uitval voor een mantelzorger zonder betaalde baan € 854 en voor en mantelzorger met een betaalde baan € 3.300.52 In de batenraming veronderstellen we verder dat bovengenoemde effectiviteit.
Navolgende tabel geeft de resulterende baten bij een reductie van de kans op langdurige uitval / ziekteverzuim voor de twee typen mantelzorgers in de twee scenario’s.
49
50
51
52
Gebaseerd op TNO, Arbobalans 2018. De gemiddelde loonkosten zijn geïndexeerd naar prijspeil 2020. Deze kosten komen nagenoeg overeen met de gemiddelde loonkosten van een werknemers zoals af te leiden uit de CBS gegevens. Berekend aan de hand van de verhouding tussen zorgkosten en loondervingskosten voor werkenden, ad 32%. Dit percentage is toegepaste op de berekende kosten voor loonderving, gecorrigeerd voor het verschil tussen werkdagen en weekdagen. Oftewel: 32% x € 268 x 5/7 = € 31. De gehanteerde zorgkosten betreffen de kosten voor werkenden en voor kosten van arbeid gerelateerde ziekte. Verondersteld is dat deze ook gelden voor niet-werkende mantelzorgers. Mogelijk is dit een onderschatting van de zorgkosten van deze groep. In de berekening is rekening gehouden met het gemiddelde dienstverband van een mantelzorger met betaalde arbeid, geraamd op 92% op basis van SCP, Werk en mantelzorg.
De maatschappelijke waarde van mantelzorg
43
Tabel 6.4 Effect op zorgkosten en arbeidskosten, twee scenario’s effect respijtzorg 20% reductie
50% reductie
€ 170
€ 430
€ 660
€ 1660
Mantelzorger zonder betaalde baan Mantelzorger met
Toelichting Omvat vermeden zorgkosten
betaalde baan
Vermeden zorgkosten en effect op loonkosten
NB: Bedragen zijn afgerond op 10 euro.
2. Voorkomen van extra inzet van andere zorgprofessionals Een ander effect van het voorkómen van uitval van de mantelzorger is dat voorkomen wordt dat anderen de zorg voor de zorgontvanger dienen over te nemen. In sommige gevallen kan dit betekenen dat er geen beroep hoeft te worden gedaan op andere familieleden of mensen in het persoonlijk netwerk. In andere gevallen betekent dit wellicht het voorkomen van de inzet van zorgprofessionals, bijvoorbeeld in de vorm van tijdelijke of definitieve opname in een verpleeginstelling. Om dit effect te ramen veronderstellen we (conservatief) dat voorkomen wordt dat gedurende de uitval van de mantelzorger 10% van die tijd moet worden ingevuld door professionals en 70% door andere mantelzorgers.53 De waarde van deze tijdsinzet, die door de inzet van respijtzorg kan worden voorkomen, is gewaardeerd aan de hand van de benodigde ureninzet en de in deel 1 gehanteerde uurtarieven voor professionals en mantelzorgers, te weten € 42 per uur voor een professionele kracht en € 13,10 per uur voor mantelzorgers. De overige tijd wordt ofwel ingevuld door de mantelzorger, of het wordt helemaal niet ingevuld en leidt tot negatieve effecten voor de zorgbehoevende. Onder meer uit de interviews kwam naar voren dat mantelzorgers niet snel de zorg opgeven en alles in het werk stellen om toch in een deel van de behoefte van de zorgbehoevende te voldoen.
Samengevat zijn de geschatte jaarlijkse baten van respijtzorg die voortvloeien uit het voorkomen van uitval van een mantelzorger: Tabel 6.5 Vermeden kosten van uitval mantelzorger als gevolg van respijtzorg, in twee scenario’s ten aanzien van effectiviteit in termen van voorkomen van uitval / ziekteverzuim gedurende twee weken 20% reductie
50% reductie
Gederfde productie (alleen mantelzorgers met betaalde arbeid)
€ 490
€ 1230
Zorgkosten
€ 170
€ 430
Kosten van inzet professionals
€ 90
€ 230
Kosten van inzet andere mantelzorgers
€ 210
€ 510
NB: bedragen zijn afgerond op eenheden van 10 euro
Effect voor de zorgontvanger In bovenstaande is verondersteld dat de zorg aan de zorgontvanger niet onder druk komt te staan door de vervanging van de eigen mantelzorger door respijtzorg. Echter, respijtzorg betekent enerzijds dat de zorgontvanger zorg ontvangt van een ander persoon, hetgeen anders (hoger, lager) kan worden gewaardeerd, anderzijds kan het leiden tot andersoortige activiteiten. Het vervangen van mantelzorg door respijtzorg kan er dus toe leiden dat de ervaren zorg anders is en dat daarmee de kwaliteit van leven van de zorgontvanger anders is met respijtzorg dan zonder respijtzorg. Uit de wetenschappelijke literatuur blijkt dat vorm van de respijtzorg van belang is. Zo laat literatuur een positief effect zien op de kwaliteit van leven van de zorgontvanger indien deze in de vorm van
53
Deze aannames zijn ontleend aan de Klerk e.a., 2015, Informele hulp: wie doet er wat, SCP, p.80.
De maatschappelijke waarde van mantelzorg
44
dagbesteding plaatsvindt. Echter, opvang gedurende een aangesloten periode van enkele dagen kan juist tot negatieve effecten leiden bij de zorgontvanger. In de interviews is gewezen op een mogelijk effect in de zin dat respijtzorg er toe kan leiden dat opname in een verpleeghuis wordt uitgesteld. Er is echter geen duidelijke onderbouwing te vinden van dit mogelijk effect. Wetenschappelijke studies laten ook geen duidelijk positief effect zien op de zorgkosten van de zorgontvanger. Samengevat komen we tot navolgende optelling van maatschappelijke kosten en baten voor een individueel geval van respijtzorg. De bandbreedte geeft enerzijds de mogelijke variatie in effecten aan, al naar gelang de type invulling, anderzijds de mate van onzekerheid over de omvang van de effecten. Tabel 6.6 Maatschappelijke kosten en baten van Respijtzorg in verschillende situaties en scenario’s (in € per geval, per jaar) Effecten
Omschrijving
Wijze van bepaling
Situatie
Structurele respijtzorg Betaalde
Geen
betaalde
arbeid
betaalde
arbeid Kosten
Kosten voor het
Tijdelijk
Geen
arbeid
€ 3.350
€ 3.350
€ 2.280
€ 2.040
€ 2.040
€ 1.330
+
+
+
verlenen van de zorg Baten voor
Tijdsbesparing
mantelzorger
Waarde van de bespaarde tijd
Verlagen belasting
Hogere kwaliteit van leven
Minder uitval
Vermeden kosten
€ 170 tot
€ 660 tot
€ 170 tot
vanwege ziekte
van zorgkosten en
€ 430
€ 1.660
€ 430
kosten van uitval arbeidsproces Baten voor
Voorkomen van
Vermeden kosten
€ 300 tot
€ 300 tot
€ 300 tot
zorgsysteem
noodzaak tot
van vervangende
€ 740
€ 740
€ 740
vervangende zorg
zorg door
gedurende uitval
professional of
mantelzorger
mantelzorger +
+
+
+/-
+/-
+/-
-€ 840 tot
-€ 350
-€ 480
-€ 140
tot
tot
€ 1.090
€ 220
Mogelijke uitstel van opname verpleeginstelling Baten voor
Zorg ontvangen van
Effect mede
zorgontvanger
ander persoon,
afhankelijk van wijze
mogelijk andere
van invulling
invulling SALDO
De tabel laat voor de drie onderzochte situaties een bandbreedte zien voor kosten en baten. Duidelijk is dat het saldo van kosten en baten afhankelijk is van diverse elementen, zoals de kosten van respijtzorg, de situatie van de mantelzorger (intensiteit van de mantelzorg; het al dan niet hebben van een betaalde baan naast de mantelzorg) en de effectiviteit van de respijtzorg in het voorkomen van (langdurige) ziekte. Daarbij gaat het niet alleen om de kans op het voorkomen van
De maatschappelijke waarde van mantelzorg
45
ziekte en daarmee uitval als mantelzorger, maar ook om de periode van uitval. Voor dit laatste is in bovenstaande analyse uitgegaan van een periode van twee weken, gedurende een jaar. Gegeven deze onzekerheden laat bovenstaande zien dat, nog afgezien van de niet kwantificeerbare baten, de baten voor respijtzorg hoger zijn dan de kosten in situaties dat er en grote mate van effectiviteit is in het voorkomen van ziekte en bij relatief lage kosten van respijtzorg. Indien de mantelzorger daarnaast nog betaalde arbeid verricht dragen de extra baten van het voorkomen van uitval ook bij aan de verhouding tussen baten en kosten. Op basis van de berekenen kan tevens worden geconcludeerd dat In twee van de drie situaties de baten hoger liggen dan de kosten indien uitval van de mantelzorger gedurende 1 week per jaar (50% van 14 kalenderdagen) wordt voorkomen. Voor de derde situatie ligt het break-even punt, het punt waarop baten gelijk zijn aan de kosten, op een situatie waarin uitval gedurende iets meer dan 1 week wordt voorkomen. Dit laat zien dat bij gerichte inzet van respijtzorg, op zwaar belaste mantelzorgers met een grote kans op uitval, de maatschappelijke baten hoger zijn dan de kosten.