RIS313916 zorg voor mantelzorgers bijlage 2
Tekst van het document
De maatschappelijke waarde van mantelzorg Een maatschappelijke kosten-batenanalyse Opdrachtgever: MantelzorgNL Rotterdam, februari 2021
De maatschappelijke waarde van mantelzorg
Een maatschappelijke kosten-batenanalyse
Opdrachtgever: MantelzorgNL
Jerien den Blanken Tessa Huis in ‘t Veld Rosanne van Seben Wim Spit
Rotterdam, februari 2021
Inhoudsopgave
Voorwoord
5
Management samenvatting
6
1
Introductie
10
1.1
Achtergrond en aanleiding
10
1.2
Opdracht
11
1.3
Aanpak
12
Deel 1: De maatschappelijke kosten en waarde van mantelzorg
13
2
De maatschappelijke kosten van de inzet van mantelzorgers
14
2.1
Introductie
14
2.2
De kosten van het verlenen mantelzorg
15
2.3
Ureninzet door mantelzorgers
16
2.4
Waardering van de tijdsinzet aan de hand van de alternatieve besteding
17
2.5
Alternatieve waarderingsmethoden
21
2.6
Conclusie
22
3
4
Vervangingswaarde van mantelzorg
23
3.1
Mantelzorgactiviteiten
24
3.2
Tijdsbesteding per activiteit
25
3.3
Alternatieven voor mantelzorg
26
3.4
Prijs van het alternatief
30
3.5
Totale vervangingswaarde van mantelzorg
31
Conclusie
34
Deel 2: De maatschappelijke kosten en baten van ondersteuning van mantelzorgers
35
5
Inleiding
36
6
Respijtzorg
38
6.1
Inleiding
38
6.2
Resultaten literatuurstudie
39
6.3
Kosten van respijtzorg
40
6.4
Baten van respijtzorg
41
6.5
Conclusie
46
De maatschappelijke waarde van mantelzorg
3
7
Mantelzorgmakelaar
47
7.1
Inleiding
47
7.2
Resultaten literatuurstudie
47
7.3
Kosten van mantelzorgmakelaar
48
7.4
Baten van mantelzorgmakelaar
48
7.5
Conclusie
51
Bijlage 1: Verantwoording van berekeningen
52
Bijlage 2: Geïnterviewde personen
53
Bijlage 3: Deelnemers validatiesessie
54
Bijlage 4: Groslijst alternatieven
55
Bijlage 5: Geraamde vervangingswaarde per activiteit
63
Bijlage 6: Literatuurstudie deelonderzoek 2
72
De maatschappelijke waarde van mantelzorg
4
Voorwoord
Voor u ligt het rapport van een onderzoek naar de maatschappelijke kosten en baten van mantelzorg en ondersteuning van mantelzorgers. Het rapport bestaat uit twee delen. In het eerste deel staat de vraag centraal wat de waarde is van mantelzorg voor de maatschappij. We benaderen deze vraag vanuit twee perspectieven: 1. het kostenperspectief: welke kosten gaan gepaard met het verlenen van mantelzorg? Het gaat dan in het bijzonder om de kosten die de mantelzorger maakt om de zorg te verlenen, zowel in termen van uitgaven als in termen de tijdsinzet die wordt geleverd. 2. het waardeperspectief: wat is de inspanning van de mantelzorger waard? Om deze waarde te kunnen duiden kijken we naar de kosten die gemaakt zouden moeten worden om dezelfde zorg door anderen, niet-mantelzorgers, te verlenen (de vervangingswaarde). Het uitgangspunt daarbij is dat de zorgontvanger zoveel mogelijk dezelfde kwaliteit van zorg ervaart. In het tweede deel worden de inzichten uit deze analyse gebruikt om de maatschappelijke kosten en baten in kaart te brengen van twee typen interventies die mantelzorgers ondersteunen: respijtzorg en de mantelzorgmakelaar. In beide delen worden, vanwege kennisleemtes, enkele aannames gedaan. Deze aannames zijn zo goed mogelijk onderbouwd en gevalideerd met experts uit de wetenschap en praktijk.
Met onze analyse hopen we bij te dragen aan een beter inzicht in de waarde van mantelzorg en de effecten van het ondersteunen van mantelzorgers in hun taak. En daarmee aan het vormgeven van ondersteuningsmaatregelen door gemeenten, rijksoverheid en andere betrokkenen. Begeleidingscommissie Bij het opstellen van deze rapportage hebben we dankbaar gebruik gemaakt van de kennis, ervaring en inzichten van de leden van de begeleidingscommissie, bestaande uit: •
Isolde Woittiez, Alice de Boer en Mirjam de Klerk, Sociaal Cultureel Planbureau (SCP);
•
Job van Exel, Erasmus Universiteit Rotterdam;
•
Arianne van der Rijst, Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport.
De leden van de begeleidingscommissie hebben meegedacht met de onderzoeksopzet, hun kennis met ons gedeeld, diverse bronnen aangedragen, en op verschillende momenten (tussen)resultaten van commentaar voorzien. Op deze plaats willen we hen en onze opdrachtgever MantelzorgNL hartelijk danken voor hun positief kritische inbreng.
Wim Spit Projectleider
De maatschappelijke waarde van mantelzorg
5
Management samenvatting
Deel 1: De maatschappelijke waarde van mantelzorg Vraagstelling In deel 1 van dit onderzoek staat de vraag centraal wat de maatschappelijke waarde is van mantelzorg. Uit de literatuur zijn meerdere methoden beschikbaar om deze waarde in kaart te brengen. Voor dit onderzoek hebben we de vraag vanuit welvaartseconomisch perspectief benaderd. Aanpak Allereerst is onderzocht wat de maatschappelijke kosten zijn van de inzet die alle mantelzorgers in Nederland plegen. Dit betreft zowel de mantelzorg aan hulpbehoevende in zorginstellingen als aan zelfstandig wonende zorgbehoevenden. Onze aanpak vertrekt vanuit het perspectief van de mantelzorger, die kosten maakt en tijd ‘opoffert’ voor het verlenen van de zorg. Met opofferen bedoelen we het volgende: indien de zorg niet nodig zou zijn geweest, zou de mantelzorger iets anders hebben gedaan met deze tijd. Die activiteit (bijvoorbeeld werken, onderwijs, ontspanning) zou dan ook een waarde hebben gehad voor de mantelzorger, de alternatieve waarde. Die alternatieve waarde van de inzet van mantelzorgers brengen we in kaart. Vervolgens is onderzocht wat de maatschappelijke waarde is van de zorg die mantelzorgers in Nederland verlenen.
Deze vraag is onderzocht aan de hand van de vervangingswaarde van de mantelzorg: wat zouden de kosten voor de maatschappij zijn indien de zorg aan de zorgbehoevende op een andere wijze, bijvoorbeeld door professionals, zou worden verleend? Om de waarde van mantelzorg in Nederland te bepalen zijn we uitgegaan van de meest recente kennis over het aantal mantelzorgers en hun inzet, zoals ontleend aan de grootschalige enquête met betrekking tot zorgverlening uitgevoerd door CBS en SCP (Informele Zorg, verder aangeduid als IZG, zoals uitgevoerd in 2014 en 2016 en de nadere analyses daarop door SCP. Zeer recent zijn eerste gegevens over 2019 (IZG 2019) beschikbaar gekomen. Deze zijn verwerkt in de analyse.1 Resultaten: Maatschappelijke kosten van mantelzorg In de analyse van de kosten van de inzet van mantelzorg onderscheiden we drie onderdelen: •
de tijdsinzet van mantelzorgers;
•
de financiële kosten (out of pocket kosten) die mantelzorgers maken om de zorg te kunnen verlenen;
•
de invloed die het verlenen van zorg heeft op de gezondheid en het welbevinden van de mantelzorger.
De tijdsinzet van mantelzorgers In totaal besteedden circa 5 miljoen mantelzorgers in 2019 ongeveer 1,5 miljard uren aan mantelzorg; dit komt overeen met circa 0,85 miljoen arbeidsjaren. Indien de mantelzorgers deze zorg niet hoeven te verlenen, zouden ze deze tijd anders besteden, bijvoorbeeld aan werk,
1
Zie onder meer: De Boer e.a. (2020), Blijvende bron van zorg, Ontwikkelingen in het geven van informele hulp, 2014-2019, SCP. De Klerk e.a. (2017), Voor Elkaar?, De stand van informele hulp in 2016, SCP; De Boer e.a. (2019), Werk en Mantelzorg, Kwaliteit van leven en het gebruik van ondersteuning op het werk, SCP; De Boer e.a. (2019), Mantelzorgers in het vizier, Beleidssignalement mantelzorg, SCP.
De maatschappelijke waarde van mantelzorg
6
onderwijs, ontspanning of anderszins. De uren die mantelzorgers inzetten hebben dus een alternatieve aanwending, die hen iets zou opleveren (loon, kennis, uitgerust zijn, etc.). Op basis van de verschillende profielen van mantelzorgers (al dan niet werkend; de duur en intensiteit van mantelzorg) is deze alternatieve waarde geraamd, gebruik makend van de meest voor de hand liggende alternatieve aanwending. De analyse laat zien dat de gemiddelde maatschappelijke kosten van de tijdsinzet voor de mantelzorger kan worden geraamd op € 13,10 per uur. De uitkomst is gevoelig voor aannames over de wijze waarop de vrijvallende tijd wordt ingezet. Bij alternatieve veronderstellingen hierover resulteert een bandbreedte voor de gemiddelde kosten, variërend van € 9,20 tot € 15,30 per uur. Alternatieve waarderingsmethoden die in het verleden zijn gehanteerd liggen eveneens in deze range. Uitgaande van een totale inzet van mantelzorgers in 2019, kunnen de totale maatschappelijke kosten van de tijdsinzet worden geraamd op € 20 miljard (range: € 14 tot 24 miljard). De financiële kosten (out of pocket kosten) Het verlenen van mantelzorg kost niet alleen tijd, maar vaak ook geld. Mantelzorgers kunnen te maken krijgen met extra uitgaven, zoals telefoon- en reiskosten.
Gemiddeld bedragen deze out-ofpocket kosten € 455 per jaar per mantelzorger, waarbij eventuele extra zorgkosten buiten beschouwing zijn gelaten. Voor de totale mantelzorgpopulatie van 5 miljoen actieve mantelzorgers ging het in 2019 dan om circa € 1,8 miljard aan uitgaven voor het verlenen van mantelzorg. Gezondheidsverlies Hoewel een groot deel van de mantelzorgers aangeeft te genieten van het zorgen voor een dierbare, kan mantelzorg ook negatieve effecten hebben. Zo geeft bijna de helft van de mantelzorgers aan dat hij of zij de situatie van degene voor wie hij of zij zorgt nooit loslaat en 17% geeft aan dat de hulp te veel op hun schouders terecht komt. Ongeveer 9% van de mantelzorgers voelt zich ernstig belast; het gaat dan om 460.000 mantelzorgers (in 2019). Zij hebben te maken met gezondheidsverlies. Tegenover deze belasting staat dat veel mantelzorgers juist positieve energie krijgen uit het verlenen van zorg. Met de huidige inzichten is de omvang van het netto gezondheidseffect van het verlenen van mantelzorg helaas niet te bepalen. Totale maatschappelijke kosten van mantelzorg Op basis van onze analyse ramen we de totale maatschappelijke kosten van mantelzorg op € 22 miljard per jaar (range: € 16 tot 26 miljard).
In deze schatting is geen rekening gehouden met de positieve en negatieve invloed van het geven van mantelzorg op het welbevinden en de gezondheid van de mantelzorgers. Vervangingswaarde van mantelzorg De inzet van mantelzorgers betekent niet alleen kosten voor de maatschappij, het levert ook veel op. In de eerste plaats voor de zorgbehoevende, maar ook kan mantelzorg belasting van zorgprofessionals helpen voorkomen. De maatschappelijke waarde van mantelzorg is bepaald aan de hand van de verschillende typen ondersteuning die mantelzorgers verlenen en de kosten die gemaakt zouden moeten worden indien deze zorg door anderen (professionals, vrijwilligers, andere mantelzorgers) zou worden verleend. Daarbij zijn verschillende scenario’s onderzocht. Enerzijds een scenario waarin de zorg zo volledig mogelijk via de publieke zorgvoorziening zou worden verleend, anderzijds een scenario waarin de zorg volledig privaat zou worden ingekocht. Hierbij is aangetekend dat dit beide theoretische scenario’s zijn, aangezien zorgbehoevenden geen aanspraak kunnen maken op volledige publieke ondersteuning, en anderzijds velen niet in staat zullen zijn de benodigde zorg particulier in te
De maatschappelijke waarde van mantelzorg
7
kopen. Bovendien kan een deel van de mantelzorg (bijvoorbeeld emotionele ondersteuning) niet volwaardig worden vervangen door professionals of vrijwilligers. Tot slot is zowel de publieke als de private zorg niet in staat alle zorg die mantelzorgers leveren over te nemen vanwege capaciteitstekorten. Uitgaande van een (bijna) volledige invulling van de mantelzorg aan de hand van publieke zorg, bedraagt de totale vervangingswaarde van mantelzorg circa € 44 miljard per jaar. In geval van volledige vervanging van mantelzorg door private alternatieven, dus zorg die door de zorgontvanger zelf wordt betaald, bedraagt deze waarde circa € 32 miljard per jaar. In beide gevallen dient bij de schatting te worden bedacht dat een deel van de mantelzorgactiviteiten ‘signaleringsfunctie’ en ‘emotionele begeleiding’ niet volledig kunnen worden vervangen door professionals. Dat de publieke vervangingswaarde hoger ligt dan de private vervangingswaarde is te verklaren doordat de gekozen publieke alternatieven veelal bredere taken hebben dan de specifieke activiteit. Het private alternatief is veelal specifieker. Een andere oorzaak is dat de tarieven van het publieke alternatief hoger liggen. Dit kan komen doordat aan het publieke alternatief hogere (wettelijke) eisen worden gesteld met betrekking tot opleiding en ervaring.
Conclusie Op basis van de resultaten van deze berekeningen kan worden geconcludeerd dat mantelzorgers een grote netto bijdrage leveren aan de maatschappij. De vervangingswaarde van de zorg die mantelzorgers verlenen is 70 tot 100% hoger dan de maatschappelijke kosten van het verlenen van de zorg (exclusief het effect op kwaliteit van leven voor mantelzorgers). Deze uitkomst onderstreept het grote maatschappelijke belang van mantelzorg en daarmee tevens het belang om het aanbod van mantelzorg te ondersteunen. Het wegvallen van mantelzorg leidt immers al gauw tot hogere maatschappelijke kosten en verlies aan kwaliteit van de zorgverlening aan de zorgontvanger.
Deel 2: De maatschappelijke kosten en baten van mantelzorgondersteuning In het tweede deel van deze studie is een analyse gemaakt van de maatschappelijke kosten en baten van ondersteuningsmaatregelen voor mantelzorgers. Daarbij zijn twee varianten onder de loep genomen: respijtzorg en mantelzorgmakelaar. Voor elk van beiden zijn de kosten en baten voor een individueel traject zo goed mogelijk in kaart gebracht, op basis van literatuurstudie en interviews. In de praktijk bestaan er meerdere vormen van respijtzorg, zoals medisch of algemeen geschoolden die enkele uren per week aan huis komen; dagopvang gedurende een of meerdere dagdelen per week in een professionele zorginstelling; of opvang gedurende een aangesloten periode van twee of meer dagen in een zorginstelling. De aanleiding voor het inzetten van respijtzorg is veelal dat mantelzorgers te zwaar belast dreigen te worden en daardoor (tijdelijk) dreigen uit te vallen. Dat kan zich uiten in stress, vermoeidheid en ziekte, en kan voor werkende mantelzorgers betekenen dat ze tijdelijk arbeidsongeschikt zijn. Het kan ook betekenen dat ze een deel van de zorg tijdelijk niet kunnen verlenen. Het merendeel van de wetenschappelijke literatuur laat inderdaad een positief resultaat zien voor het welbevinden van de mantelzorger.
Andere te verwachten effecten zijn minder duidelijk aangetoond, zoals het mogelijk uitstellen van opname van de zorgbehoevende in een woonzorgcentrum.
De maatschappelijke waarde van mantelzorg
8
Onze analyse van maatschappelijke kosten en baten laat zien dat de kosten van respijtzorg kunnen worden terugverdiend indien de zorg met name wordt ingezet voor mantelzorgers waarvoor overbelasting dreigt. De kosten van respijtzorg worden terugverdiend indien uitval door ziekte van de mantelzorger, en de daaraan verbonden kosten, gedurende een week per jaar wordt voorkomen. Het positieve effect op de kwaliteit van leven van de mantelzorger komt nog boven op deze vermeden kosten. Inzet van een mantelzorgmakelaar heeft tot doel de mantelzorger te ondersteunen met regeltaken. In veel gevallen gaat het voor een individueel geval om enkele uren inzet. Op basis van wetenschappelijke studies is de positieve impact voor de mantelzorger in termen van verminderde belasting en verbeterde kwaliteit van leven onbetwist. De omvang is echter lastig in te schatten. Onze analyse wijst uit dat de kosten van de inzet van een mantelzorgmakelaar worden terugverdiend indien hiermee al een beperkte mate van uitval wegens ziekte van de mantelzorger kan worden voorkomen. Indien drie dagen ziekte kan worden voorkomen met de inzet van de mantelzorgmakelaar, zijn de maatschappelijke baten hoger dan de kosten van de inzet van de mantelzorgmakelaar.
In geval van een casemanager dementie, die net als de mantelzorgmakelaar een mantelzorger kan ondersteunen in regeltaken, zijn de baten groter omdat hieruit, volgens wetenschappelijke studies, ook een vermindering van de zorgkosten voor de zorgbehoevende kan volgen. Nader onderzoek gewenst De analyse die in dit rapport is beschreven is zoveel mogelijk gebaseerd op wetenschappelijke literatuur en praktijkgegevens over de zorgactiviteiten van en vormen van ondersteuning van mantelzorgers. Op sommige punten is er echter, ondanks het vele onderzoek, nog een kennislacune. De kennislacunes betreffen met name een gedetailleerd inzicht in de activiteiten van mantelzorgers en de effectiviteit van mantelzorgondersteuning. Meer onderzoek naar deze onderwerpen kan het inzicht in de maatschappelijke waarde van mantelzorg, alsmede de ondersteuning van mantelzorgers verder verdiepen.
De maatschappelijke waarde van mantelzorg
9
1
Introductie
1.1
Achtergrond en aanleiding Volgens het meest recente onderzoek naar informele zorg door SCP waren er in Nederland in 2019 circa 5 miljoen mantelzorgers, waarvan 830 duizend mensen langdurige (meer dan drie maanden) en intensieve (meer dan 8 uur per week) zorg leveren.2 Uit onderzoek blijkt tevens dat hulpbehoevende Nederlanders voor een groot deel op mantelzorgers steunen: van de groep mensen met gezondheidsbeperking is de groep mensen die alleen ‘informele zorg’ ontvangen 14%; van de mensen die een vorm van zorg ontvangen is het aandeel ‘informele zorg’ 36%.3 Driekwart van de zorguren komt van informele helpers.4 Hoewel 5 op de 6 mantelzorgers genieten van de leuke en mooie momenten van het zorgen voor een dierbare, voelen circa 460 duizend mantelzorgers (9,1% van alle mantelzorgers) zich zwaar belast. Zij ervaren dat de hulp en zorg die zij geven teveel op hun schouders drukt en kunnen de situatie van de hulpbehoevende vaak niet loslaten. Bij de groep mantelzorgers die langdurig en intensief helpt is de groep die overbelasting ervaart zelfs 25%. 5 Overbelasting kan consequenties hebben voor de gezondheid van de mantelzorger en uiteindelijk tot zijn of haar uitval leiden.
Bovendien kan de combinatie van (intensieve) mantelzorg en betaald werk gaan wringen: zo geeft een kwart van de werkende mantelzorgers (31% en 22% van de respectievelijk werkende en mantelzorg verlenende vrouwen en mannen) aan (enige) moeite te hebben met het combineren van mantelzorg en werk.6 Als gevolg van demografische veranderingen, maar ook door veranderingen in beleid (ouderen die steeds langer zelfstandig thuis blijven wonen) en een krimpend aanbod van (zorg)personeel, is de verwachting dat de druk op mantelzorgers alleen maar zal toenemen.3,7 De verwachting is echter ook dat het aantal personen dat mantelzorg kan verlenen minder snel zal toenemen. Daarnaast zal de zorg voor een steeds groter deel aan ouderen door leeftijdsgenoten worden geleverd, hetgeen de zorg kwetsbaar maakt. Dit samen genomen laat zien dat er in toenemende mate spanning zal ontstaan tussen vraag naar en het aanbod van mantelzorg. Deze spanning kan zowel kwantitatief zijn (er zijn te weinig mantelzorgers), als kwalitatief (de “eigenschappen” van het aanbod van mantelzorg sluiten niet aan bij de vraag). Het is dan in toenemende mate de vraag of de groep hulpbehoevenden die zich weet staande te houden met behulp van mantelzorg, dat ook kan zonder deze hulp.
Een vraagstuk dat niet alleen betrekking heeft op de kwaliteit van leven van de hulpbehoevende en mantelzorger, maar ook in het kader van financiële houdbaarheid gesteld moet worden. Mantelzorg is namelijk een belangrijke beschermende factor om publiek gefinancierde zorg te voorkomen of uit te stellen
2
3
4 5
6
7
De Boer, De Klerk, Verbeek-Oudijk & Plaisier, Blijvende bron van zorg, Ontwikkelingen in het geven van informele hulp 2014-2019, Sociaal en Cultureel Planbureau, december 2020 Woittiez, Eggink, Verbeek-Oudijk. Wat als zorg wegvalt. Een simulatie van alternatieven voor zorg en ondersteuning voor mensen met een gezondheidsbeperking. Sociaal en Cultureel Planbureau 2019 https://digitaal.scp.nl/zorgenondersteuning2016/ De Klerk, De Boer, Plaisier, Schyns. Voor elkaar? Stand van de informele hulp in 2016. Sociaal en Cultureel Planbureau. 2017 De Boer, Plaisier en Klerk. Werk en mantelzorg – kwaliteit van leven en het gebruik van ondersteuning op het werk. Sociaal en Cultureel Planbureau. Den Haag. 2019 Kooiker, De Jong, Verbeek-Oudijk, de Boer. Toekomstverkenning mantelzorg aan ouderen in 2040. Een verkenning van de regionale ontwikkelingen voor de komende 20 jaar. Sociaal en Cultureel Planbureau. 2019
De maatschappelijke waarde van mantelzorg
10
en het is zeer waarschijnlijk dat deze groep sneller in de professionele zorg terecht komt op het moment dat mantelzorg wegvalt.3 Vanwege het dreigende tekort aan mantelzorgers, is in toenemende mate vraag naar interventies die het aanbod van mantelzorg op peil kunnen houden c.q. versterken. Hoewel veel verschillende actoren (bijvoorbeeld gemeenten of vanuit de private sector) bezig zijn met het ontwikkelen van dergelijke interventies, is er nog weinig zicht op de (maatschappelijke) meerwaarde van dergelijke interventies. Voor zover bekend zijn er geen maatschappelijke kosten-batenanalyses uitgevoerd voor beleidsinterventies op het gebied van mantelzorg, en er is behoefte aan kengetallen die in dergelijke analyses kunnen worden gebruikt om de effecten op het aanbod van mantelzorg te waarderen.
1.2
Opdracht Tegen deze achtergrond heeft MantelzorgNL Ecorys gevraagd om een eerste stap te zetten om in deze kennisbehoefte te voorzien. Voorliggende rapportage beschrijft de resultaten van dit onderzoek. Onderzoeksvragen Voor dit onderzoek twee onderzoeksvragen geformuleerd: 1. Wat zijn de maatschappelijke kosten en baten van verschillende vormen van mantelzorg? Zonder interventies zal de kwantitatieve en kwalitatieve spanning tussen de vraag naar en het aanbod van mantelzorg naar alle waarschijnlijkheid toenemen, en leiden tot een lagere kwaliteit van leven van hulpbehoevenden én mantelzorgers en/of meer vraag naar formele zorg, met hoge zorgkosten tot gevolg. Om toe te kunnen werken naar de inzet van interventies met daarbij een richting van hoeveel dergelijke interventies mogen kosten, is het echter eerst van belang de maatschappelijk toegevoegde waarde van mantelzorg in kaart te brengen. Hoewel de economische waarde van mantelzorg eerder berekend is door naar de tijdsbesteding van mantelzorgers te kijken (€ 6,6 miljard),8 is onvoldoende bekend wat (verschillende vormen van) mantelzorg voor de maatschappij oplevert op het gebied van kwaliteit van leven en vermeden kosten in de publiek gefinancierde zorg en overige maatschappelijke baten.
Ook is het de vraag wat de kosten van (intensieve) mantelzorg zijn wanneer dat invloed heeft op de arbeidsparticipatie en het welzijn van de mantelzorger. 2. Wat zijn de maatschappelijke kosten en baten van interventies gericht op het vergroten van de duurzame inzetbaarheid van mantelzorgers? Aanvullend, om de houdbaarheid van mantelzorg nu en in de toekomst te garanderen, is het van belang dat beleid en interventies gericht op duurzame inzetbaarheid van mantelzorgers ingezet kunnen worden. Duurzame inzetbaarheid betreft het op een voor de mantelzorg prettige manier langer vol kunnen houden van de zorg die men biedt aan een zorgbehoevende. De vraag is echter wat de maatschappelijk toegevoegde waarde van interventies gericht op ondersteuning van mantelzorger is en daaruit afgeleid wat de “prijs” van deze interventies mag zijn. Opdrachtgever Het onderzoek is uitgevoerd in opdracht van MantelzorgNL, de landelijke vereniging die opkomt voor iedereen die zorgt voor een familielid, vriend of buur. MantelzorgNL houdt zich onder meer bezig met het ontwikkelen van producten en diensten voor mantelzorgers en professionals die mantelzorgers ondersteunen; met het geven van voorlichting en advies; en met 8
De Boer, Woittiez, Van Zonneveld. Mantelzorg op waarde geschat. Tijdschrift voor gezondheidswetenschappen. 2013
De maatschappelijke waarde van mantelzorg
11
belangenbehartiging voor mantelzorgers. In die laatste hoedanigheid is MantelzorgNL gesprekspartner voor regionale en nationale overheden.
1.3
Aanpak Om tot een goede beantwoording te komen van de onderzoeksvragen is gebruik gemaakt van de principes van Maatschappelijke Kosten-Batenanalyse (MKBA). Een MKBA is een methodiek om de (positieve en negatieve) effecten van een project (of beleidsoptie) op de welvaart van een samenleving in te schatten. Een MKBA biedt een overzicht van de voor- en nadelen van een maatregel voor de maatschappij als geheel. Door deze voor- en nadelen zoveel mogelijk te kwantificeren en vervolgens in euro’s uit te drukken, geeft een MKBA inzicht in het effect van de maatregel op de maatschappelijke welvaart.9 Voor het uitvoeren van een MKBA bestaat en algemene leidraad, die voor verschillende beleidsterreinen, waaronder het sociaal domein, is uitgewerkt in werkwijzers.10 De principes van een MKBA zijn geschikt om toe te passen op huidig vraagstuk van MantelzorgNL. Door de MKBA methodiek te hanteren: 1. kan op een systematische wijze inzichtelijk worden gemaakt wat de maatschappelijke meerwaarde van mantelzorg is; 2. kunnen kengetallen worden opgesteld voor het saldo van kosten en baten per uur mantelzorg die bruikbaar zijn voor het in kaart brengen van de kosten en baten van bepaalde beleidsinterventies en in vervolgstudies; 3. kunnen concrete beleidsopties gericht op de duurzame inzetbaarheid van mantelzorg te vergroten worden doorberekend. Het onderzoek is opgedeeld in twee delen.
In het eerste deelonderzoek is gekeken naar de maatschappelijke kosten en baten van de mantelzorg die in Nederland wordt verleend. Dat doen we aan de hand van twee vragen: 1) wie levert zorg en wat kost dat de maatschappij in termen van tijd, out-of-pocket kosten, afname in kwaliteit van leven van mantelzorgers, en afname arbeidsproductiviteit?; 2) wat levert de zorg op voor de maatschappij? Om de baten in kaart te brengen maken we gebruik van de ‘best alternative’ methode, waarbij we per categorie het alternatief van mantelzorg in kaart brengen (bijv. thuiszorg of Wlz-zorg) en de vermeden kosten van dit alternatief bepalen. Hiermee brengen we de theoretische vervangingswaarde van mantelzorg in kaart. In het tweede deelonderzoek is een ‘klassieke’ MKBA uitgevoerd van twee beleidsinterventies (de projectalternatieven) gericht op de duurzame inzetbaarheid van mantelzorgers: respijtzorg en mantelzorgmakelaar.
9
10
RIVM (2014) Op weg naar maatschappelijke kosten-batenanalyses voor preventie en zorg : Themarapport Volksgezondheid Toekomst Verkenning 2014. CPB, PBL (2013) Algemene leidraad voor maatschappelijke kosten-batenanalyse; SEO (2016) Werkwijzer voor kostenbatenanalyse in het sociale domein.
De maatschappelijke waarde van mantelzorg
12
Deel 1: De maatschappelijke kosten en waarde van mantelzorg
De maatschappelijke waarde van mantelzorg
13
2
De maatschappelijke kosten van de inzet van mantelzorgers
2.1
Introductie Als het om het totaal palet aan zorgtaken gaat voor een zorgbehoevende spreken we globaal gesproken over de volgende typen zorg: •
de gebruikelijke zorg die bijvoorbeeld leden van een huishouden elkaar geven en die deels ook ten goede komt aan zorgbehoevenden (naast dat anderen in het huishouden hiervan baat hebben);
•
de informele zorg die wordt verleend door vrijwilligers;
•
de informele zorg die wordt verleend door mantelzorgers;
•
de formele medische en niet-medische zorg met een wettelijke basis.
De zorg die mantelzorgers verlenen is derhalve onderdeel van een breder pallet. Daarbij zijn de grenzen tussen de verschillende typen niet in beton gegoten. Niet alleen kunnen de regels rond formele medische en niet-medische zorg veranderen, ook kan er over tijd en tussen uitvoerders (bijvoorbeeld gemeenten) verschil in toepassing van de regels zijn. Deze situatie maakt dat het op waarde schatten van mantelzorg niet eenvoudig is. Bovenstaande geeft al aan dat de omvang van de inzet van mantelzorg afhangt van de vigerende regelgeving en toepassing hiervan. Het meten van de omvang van mantelzorg geeft een momentopname, die niet alleen door ontwikkelingen in de zorgbehoefte, maar ook door wijzigingen in de (toepassing van) regelgeving kan wijzigen. Een tweede aspect betreft de waardering van de inzet van mantelzorgers. Voor deze waardering zijn meerdere aanpakken mogelijk, zoals bijvoorbeeld geschetst in het artikel van De Boer e.a. waarin de waarde van mantelzorg is geraamd op € 6,6 miljard.11 Een mogelijke methode van het waarderen van de inzet van mantelzorg is om uit te gaan van de ureninzet van de mantelzorgers en de alternatieve waarde van die uren. Oftewel: wat zou dat een uur mantelzorg hebben opgeleverd als het anders zou zijn ingezet.
Voor sommigen zal dat betekenen dat het arbeidscontract wordt uitgebreid, voor anderen is een alternatieve aanwending bijvoorbeeld vrije tijd of vrijwilligerswerk. Deze methode gaat dus uit van de alternatieve waarde van de tijdsinzet voor de mantelzorger zelf. Deze alternatieve waarde kan worden gezien als de maatschappelijke kosten van het verlenen mantelzorg. Een tweede methode om de waarde in kaart te brengen is om te bepalen welke kosten gemaakt zouden moeten worden door de maatschappij om dezelfde zorgverlening te kunnen bereiken voor de zorgbehoevende. Deze waarderingsmethode gaat daarmee uit van de kosten die de maatschappij vermijdt door de inzet van mantelzorg. De vermeden kosten methode kan worden gezien als de maatschappelijke waarde van het verlenen van mantelzorg. Een complicatie bij een dergelijke aanpak is dat de kwaliteit van de zorgverlening aan de zorgbehoevende idealiter in beide situaties hetzelfde is. In dit eerste deel van het onderzoek verkennen we beide wijzen van bepaling van de waarde van mantelzorg, dus vanuit het perspectief van de mantelzorger en vanuit het perspectief van vermeden
11
De Boer, Woittiez, Van Zonneveld. Mantelzorg op waarde geschat. Tijdschrift voor gezondheidswetenschappen. 2013
De maatschappelijke waarde van mantelzorg
14
kosten voor anderen. Daarbij zullen bovengeschetste problemen aan de orde komen en zo goed mogelijk worden geadresseerd. De precieze berekeningen zijn opgenomen in de bijlage. Voor beide aanpakken is de omvang van mantelzorg het uitgangspunt. Daarbij baseren we ons de meest recente cijfers over de inzet van mantelzorg in 2019, zoals die onlangs door SCP zijn gepubliceerd.12
2.2
De kosten van het verlenen mantelzorg Om de maatschappelijke kosten van het verlenen van mantelzorg te ramen dienen we eerst de verschillende elementen van deze kosten te benoemen. De aanpak die we hierbij hanteren is gebaseerd op de op de welvaartseconomische theorie die ten grondslag ligt aan het MKBAinstrument. Deze aanpak houdt in dat alle middelen die worden ingezet voor het verlenen van mantelzorg worden gewaardeerd. De waardering vindt daarbij ofwel plaats aan de hand van de daadwerkelijke prijs van die middelen (bijvoorbeeld de kosten van vervoer), of, indien er geen prijs voorhanden is, aan de hand van de alternatieve waarde van de inzet van die middelen. Een specifiek kenmerk van mantelzorg is dat voor het merendeel van de ingezette middelen, zoals tijd en in sommige gevallen gezondheid, geen prijs voorhanden is. Op basis van de welvaartseconomische denkwijze bestaan de kosten van het verlenen van mantelzorg in ieder geval uit de volgende elementen: •
De waarde van de tijdsinzet voor de mantelzorger. De waarde van de tijdsinzet door mantelzorgers kan volgens deze denkwijze worden afgemeten aan de waarde die deze tijd zou hebben voor de mantelzorger indien deze op een andere manier zou worden ingezet (alternatieve aanwending). Het gaat daarbij dan niet om alle theoretische mogelijkheden, maar om de meest waarschijnlijke alternatieve aanwending van die tijd. Hierbij kan gedacht worden aan vrijetijdsbestedingen zoals wandelen, lezen, winkelen, etc., maar ook aan onderwijs of productieve werkzaamheden zoals vrijwilligerswerk of betaald werk. De waarde van de tijdsinzet wordt uitgedrukt in euro’s per uur.
•
De kosten (out of pockets) die mantelzorgers moeten maken om mantelzorg te kunnen verlenen. Het gaat dan bijvoorbeeld om de kosten van reizen van/naar de zorgbehoevende, extra uitgaven aan kleding, eten/drinken onderweg, etc.
•
De invloed van het verlenen van mantelzorg op de kwaliteit van leven van de mantelzorger. Het gaat dan bijvoorbeeld om de emotionele belasting die mantelzorgers ervaren. De emotionele belasting kan dermate groot zijn dat deze de kwaliteit van leven van de mantelzorger aantast. Wanneer de nadelen van mantelzorg te groot worden kan dit leiden tot de uitval van de mantelzorgers, met gevolgen voor de zorgbehoevende maar ook voor de werkgever, zorgorganisaties, gemeenten en hiermee de maatschappij. Hier staat tegenover dat mantelzorgers tegelijkertijd ook positieve invloed ondervinden van het verlenen van mantelzorg.
Op basis van deze indeling presenteren we in dit hoofdstuk een raming van de totale maatschappelijke kosten van het verlenen van mantelzorg; hiervoor zijn diverse aannames gemaakt. Deze aannames worden in navolgende paragrafen nader toegelicht.
12
De Boer, De Klerk, Verbeek-Oudijk & Plaisier, Blijvende bron van zorg, Ontwikkelingen in het geven van informele hulp 2014-2019, Sociaal en Cultureel Planbureau, december 2020 Tevens is gebruik gemaakt van eerdere rapportages, zoals: De Klerk e.a. (2017), Voor Elkaar?, De stand van informele hulp in 2016, SCP; De Boer e.a. (2019), Werk en Mantelzorg, Kwaliteit van leven en het gebruik van ondersteuning op het werk, SCP; De Boer e.a. (2019), Mantelzorgers in het vizier, Beleidssignalement mantelzorg, SCP.
De maatschappelijke waarde van mantelzorg
15
2.3
Ureninzet door mantelzorgers Volgens de meest recente analyse van SCP waren er in 2019 circa 5 miljoen mantelzorgers ouder dan 16 jaar in Nederland op enig moment gedurende het jaar actief. Zij verleenden gemiddeld genomen 7,4 uur per week mantelzorg. Er blijkt daarbij grote variatie te zijn in de omvang van de mantelzorg die wordt verleend. In de situatie waarin het om de eigen partner gaat is de inzet soms zeer intensief en langdurig, in andere gevallen gaat het om relatief beperkte inzet, van enkele uren per week. Ter illustratie: alhoewel gemiddeld genomen ruim 7 uur per week mantelzorg wordt verleend geeft de helft van de mantelzorgers 3 uur of minder mantelzorg per week. Ook de duur van de zorgverlening kan per persoon variëren, van minder dan 3 maanden tot, veelal, meerdere jaren. In veel gevallen wordt mantelzorg gecombineerd met een baan. Circa 44% van de mantelzorgers combineert het geven van mantelzorg met een baan van minimaal 12 uur per week. Een deel van de mantelzorgers heeft geen betaalde werkkring (meer). Navolgende tabel geeft een samenvattend overzicht van de tijdsbesteding van mantelzorgers, naar mate van werksituatie en intensiteit van de verleende zorg. Tabel 2.1 Verschillende groepen mantelzorgers en hun gemiddelde tijdsinzet, 2019 Geschat aantal
Geraamde gemiddelde inzet
mantelzorgers
per week (uren)
Werkenden die intensief mantelzorg
450.000
21,5
1.780.000
4,0
520.000
21,5
2.280.000
4,0
5.030.000
7,4
verlenen (>8 uur per week) Werkenden die minder dan 8 uur per week mantelzorg verlenen Niet werkenden die intensief mantelzorg verlenen (>8 uur per week) Niet werkenden die minder dan 8 uur per week mantelzorg verlenen TOTAAL
Bron: bewerking door Ecorys van gegevens SCP. Gegevens uit IZG voor 2019 en 2016 zijn hierin gecombineerd. Gegevens van IZG 2019 laten in totaal 970.000 mantelzorgers zien die meer dan 8 uur per week mantelzorg verlenen en 4,06 miljoen mantelzorgers die minder dan 8 uur per week mantelzorg verlenen. Het gemiddelde aantal uren verleende mantelzorg (7,4) is eveneens ontleend aan IZG 2019 (SCP, 2020). Het aantal werkende mantelzorgers en hun gemiddelde inzet per week (21,5) is ontleend aan gegevens over 2016, zoals vermeld in Werk en Mantelzorg (SCP, 2017). De gemiddelde inzet per week voor anderen is berekend, op basis van de veronderstelling dat de intensiteit van het verlenen van mantelzorg per categorie (intensief, niet-intensief) niet verschilt tussen werkenden en niet-werkenden.
De gegevens van SCP laten verder zien dat circa 14% van de mantelzorgers (700.000 personen) de zorg voor relatief korte periode verlenen (minder dan 3 maanden). Uitgaande van bovenstaande aantallen, en rekening houdend met de duur van de zorgrelatie, kan het totaal aantal uren dat mantelzorgers in 2019 besteedden aan het verlenen van zorg worden geraamd op circa 1,5 miljard uur, ofwel ongeveer 850.000 fulltime arbeidsjaren.13 14
13 14
In bijlage 1 is een verantwoording gegeven van de verschillende berekeningen. Hierbij dient te worden bedacht dat de raming van het aantal mantelzorgers met enige onzekerheid is omgeven: de ondergrens is 4,8 mln mantelzorgers, de bovengrens 5,3 mln. Toepassing van deze grenzen resulteert in een range van 1,48 tot 1,64 miljard uren in 2019.
De maatschappelijke waarde van mantelzorg
16
2.4
Waardering van de tijdsinzet aan de hand van de alternatieve besteding De persoonlijke situaties van mantelzorgers verschillen, en daarmee ook de waardering die mantelzorgers geven aan hun tijdsinzet. Op basis van bestaande kengetallen hebben we deze tijdsinzet gewaardeerd, uitgaande van de volgende situaties: •
Een mantelzorger die geen betaalde baan heeft en relatief beperkt mantelzorg verleent (i.e. minder dan 8 uur per week);
•
Een mantelzorger die geen betaalde baan heeft en intensief mantelzorg verleent (i.e. meer dan 8 uur per week);
•
Een mantelzorger die werk combineert met een beperkt aantal uren mantelzorg;
•
Een mantelzorger die werk combineert met intensieve zorg (meer dan 8 uur per week).
Op basis van geraamde omvang van deze groepen en een situatie-specifieke waardering voor die inzet kunnen de gemiddelde theoretische kosten per uur mantelzorg worden berekend. In de tabel is toegelicht hoe tot de waardering is gekomen. Tabel 2.2 Schatting van de waarde van de inzet van mantelzorg
Werkenden die
Geschat aantal
Uren
Waarde
mantelzorgers
per
inzet per
a)
week
uur
450.000
21,5
€ 14,20
Toelichting
Verondersteld is dat men gemiddeld 4 uur
meer dan 8 uur per
per week meer zou werken (ad € 36 per
week mantelzorg
uur)15 en het restant als vrije tijd wordt
verlenen
ingezet (ad € 9,2 per uur).16 De uitbreiding met 4 uur is gebaseerd op de gemiddelde werkweek van diverse typen werknemers conform de resultaten van SCP.17
Werkenden die
1.780.000
4,0
€ 22,60
Verondersteld is dat men gemiddeld 2 uur
minder dan 8 uur
per week meer zou werken (ad € 36 per
per week
uur) en het restant als vrije tijd wordt
mantelzorg
ingezet (ad € 9,2 per uur). De uitbreiding is
verlenen
gebaseerd op de gemiddeld werkweek van diverse typen werknemers conform de resultaten van SCP.17
Niet werkenden die meer dan 8 uur per
520.000
21,5
€ 9,20
Uitgaande van de waardering van vrije tijd zoals deze wordt gehanteerd in MKBA’s van mobiliteitsprojecten18
15 16
17
18
Gebaseerd op CBS. Gemiddelde loonkosten van een werknemer per uur, 2020. Gebaseerd op de reistijdwaardering zoals gepubliceerd door Rijkswaterstaat https://www.rwseconomie.nl/kengetallen/kengetallen-bereikbaarheid-map Geïndexeerd naar prijzen van 2020. Analyse van de cijfers van SCP in Werk en mantelzorg (2019) leert dat gemiddeld genomen een werkende mantelzorg die intensief zorg verleent een werkweek heeft van 31 uur, een gemiddelde werkende mantelzorger die minder intensief zorg verleent een werkweek van 33 uur en werkenden zonder mantelzorg een werkweek van 35 uur. Verondersteld is dat bij het wegvallen van mantelzorg de werkweek overeenkomstig deze gemiddelden zou worden aangepast, dus 4 uur voor intensief zorgverlenende mantelzorgers en 2 uur bij minder intensief zorgverlenende mantelzorgers. De waarde die reizigers toekennen aan een tijdsbesparing is vastgesteld op basis van een analyse van reizigersvoorkeuren in verschillende situaties. Hieruit blijkt de waardering afhankelijk te zijn van het motief voor de reis. De laagste tijdswaardering geldt voor reizigers die in hun vrije tijd reizen, dus bijvoorbeeld voor een dagje uit of familiebezoek. Een kortere reistijd voor een dergelijke reis waarderen ze gemiddeld genomen (alle wijzen van vervoer) in 2020 ad € 7,73 per uur (prijspeil 2010).
Deze waardering is geïndexeerd naar prijspeil 2020 met behulp van de CBS prijsindex voor consumptie huishoudens. Voor meer informatie zie: https://www.rwseconomie.nl/kengetallen/documenten/rapporten/2016/augustus/augustus/achtergrondrapport-bij-demaatschappelijke-waarde-van-reistijd-en--betrouwbaarheid en https://www.rwseconomie.nl/kengetallen/kengetallenbereikbaarheid-map
De maatschappelijke waarde van mantelzorg
17
Geschat aantal
Uren
Waarde
mantelzorgers
per
inzet per
a)
week
uur
2.280.000
4,0
€ 9,20
Toelichting
week mantelzorg verlenen Niet werkenden die
Uitgaande van de waardering van vrije tijd
minder dan 8 uur
zoals deze wordt gehanteerd in MKBA’s
per week
van mobiliteitsprojecten
mantelzorg verlenen GEMIDDELDE
5.030.000
7,4
€ 13,10
WAARDERING a: Berekend op basis van aantal mantelzorgers en gemiddelde inzet volgens IZG 2019, verdeling naar werkenden en nietwerkenden volgens IZG 2016.
Volgens deze analyse ligt de gemiddelde welvaartswaarde van de inzet van mantelzorg op € 13,10 per uur. Dit betekent dat de alternatieve waarde van de inzet van een uur mantelzorg gemiddeld genomen € 13,10 bedraagt. Het betreft hier een gewogen gemiddelde, op basis van de inzet per week van de verschillende groepen mantelzorgers in tabel 2.2. De totale alternatieve waarde van de 1,5 miljard uren mantelzorg komt, op deze wijze gewaardeerd, uit op € 20,3 miljard. Op deze berekening zijn diverse gevoeligheidsanalyses uitgevoerd. In de berekening is namelijk verondersteld dat werknemers maar een beperkt deel van de tijd die ze anders aan mantelzorg besteed zouden hebben zouden omzetten in werktijd. Deze uitbreidingen (4 uur voor mensen die intensief zorg verlenen, 2 uur voor mensen die minder intensief zorg verlenen) zijn ontleend aan de gemiddelden zoals gepubliceerd door SCP.19 Daarnaast is verondersteld dat elk uur inzet vermijdbaar is, oftewel niet sowieso zou worden gemaakt in het kader van de taakverdeling in het huishouden. Voor beide aannames, en voor de waardering van vrije tijd, zijn alternatieve aannames verkend. Indien wordt verondersteld dat alle werknemers 50% van hun mantelzorgtijd zouden besteden aan het uitbreiden van de arbeidstijd indien ze geen zorg zouden hoeven verlenen, resulteert een gemiddelde alternatieve waarde van € 15,30 per uur.
Indien anderzijds wordt verondersteld dat de eerste twee uur mantelzorg moeten worden gezien als zorg die normaal gesproken ook zou worden verleend in het kader van het huishouden, resulteert een alternatieve waarde van € 9,30 per uur. Tot slot is berekend wat de uitkomst zou zijn indien de waarde van vrije tijd niet op de tijdwaardering die wordt gehanteerd in mobiliteitsprojecten wordt berekend, maar op een waarde die op 50% van dat niveau ligt (i.c. € 4,60 per uur). In dat geval resulteert een alternatieve gewogen waarde van een uur mantelzorginzet ad € 9,20 per uur. Out of pocket kosten Het verlenen van mantelzorg kost niet alleen tijd, maar vaak ook geld. Mantelzorgers kunnen te maken krijgen met extra uitgaven, zoals telefoon- en reiskosten. Deze zogenaamde ‘out of pocket kosten’ dienen ook te worden meegenomen in de berekening van maatschappelijke kosten. Onderstaande tabel geeft weer welke out of pocket kosten er door mantelzorgers worden gemaakt. Óf en in hoeverre deze kosten worden vergoed door de verzekeraar, gemeente of anderzijds heeft geen invloed op de berekening van de maatschappelijke kosten.
19
Zie SCP 2019, Werk en mantelzorg, figuur 2.2.
De maatschappelijke waarde van mantelzorg
18
Tabel 2.3 Out of pocket kosten mantelzorgers Kostensoort
Extra kosten per jaar
Reis- en parkeerkosten
€ 300
Telefoonkosten
€ 95
Huishoudelijke kosten
€ 60
Totaal
€ 455
Bron: Nationaal Mantelzorgpanel (2015)
Reis- en parkeerkosten De reis- en parkeerkosten zijn onder te verdelen in de kosten die de mantelzorger maakt om bij de zorgbehoevende te komen en daarnaast het vervoeren van de zorgbehoevende naar zijn of haar afspraken. In beide gevallen kunnen er tevens parkeerkosten mee gemoeid zijn. Het Nationaal Mantelzorgpanel vroeg in 2015 aan mantelzorgers hoeveel kilometer zij per maand reizen. Dit is een combinatie van het reizen naar de zorgbehoevende en reizen vóór de zorgbehoevende. De mediaan van de antwoorden omvat 51-75 kilometer per maand. Dit betreft 612-900 kilometer op jaarbasis. Uitgaande van € 0,37 per kilometer (totale kosten volgens)20 gaat dit om een bedrag van afgerond € 126 - € 333 per jaar. Het gemiddelde hiervan is €280 per jaar. Rekening houdend met mogelijke parkeerkosten, ronden we dit af naar € 300,-. Telefoonkosten Bijna twee derde van de mantelzorgers geeft aan extra telefoonkosten te hebben. Voor mantelzorgers die meerkosten maken worden deze door het Nibud geschat op gemiddeld € 12 per maand. Rekening houdend met het aandeel dat aangeeft meerkosten te maken gaat dit om gemiddeld € 95,- per jaar. Huishoudelijke kosten Mantelzorgers maken in sommige gevallen ook extra huishoudelijke kosten. Dit kan gaan om het draaien van een was voor de hulpbehoevende of het aanschaffen van (huishoudelijke) hulpmiddelen die de mantelzorger zelf afrekent.
Zo geeft 30% van de mantelzorgers aan dat zij vier extra wassen per maand draaien vanwege ziekte of handicap van de inwonende zorgbehoevende. Voor mantelzorgers die zorgen voor een uitwonende zorgbehoevende gaat dit om 10%.21 We schatten in dat de gemiddelde huishoudelijke kosten circa € 5 per maand bedragen. Zorgkosten In sommige gevallen betaalt de mantelzorger mee aan de zorgkosten van de zorgbehoevende. Het ligt voor de hand dat dit met name het geval is op het moment dat er mantelzorg wordt geleverd aan iemand in hetzelfde huishouden. Aangezien deze kosten formeel bij de zorgbehoevende terecht komen, nemen we deze niet mee in de optelsom van de out of pocket kosten van de mantelzorgers. Totale out of pocket kosten mantelzorgers Wanneer je de gemiddelde totale out of pocket kosten per mantelzorger van € 455 vermenigvuldigt met het aantal mantelzorgers en de duur van hun ondersteuning, betekent dit een totale kostenpost van € 1,8 miljard per jaar.22 Gezondheidsverlies mantelzorgers Hoewel een groot deel van de mantelzorgers aangeeft te genieten van het zorgen voor een dierbare, kan mantelzorg ook negatieve effecten hebben. Zo kost het 26% van de mantelzorgers 20 21 22
Financiële effecten van het verlenen van mantelzorg (Nibud, 2017). Idem Zie bijlage 1 voor de berekening.
De maatschappelijke waarde van mantelzorg
19
meer moeite om zijn of haar huishouden te regelen en ervaart 21% dat hij of zij te moe is om in vrije tijd iets te ondernemen door de hulp die hij of zij geeft. Maar ook mentaal kan het zwaar zijn voor mantelzorgers om zorg te verlenen; bijna de helft van de mantelzorgers geeft zelfs aan dat hij of zij de situatie van degene voor wie hij of zij zorgt nooit loslaat en 17% geeft aan dat de hulp te veel op hun schouders terecht komt. Gevolgen van overbelasting De ervaren druk en negatieve gevoelens die sommige mantelzorgers ervaren als gevolg van het zorgen, kunnen gaan opstapelen en ertoe leiden dat mantelzorgers uiteindelijk ziek of overspannen worden. In het onderzoek van het SCP geeft 7% dan ook aan dat de gezondheid achteruit is gegaan en 6% is ziek of overspannen geraakt door de hulp die zij geven.23 Deze achteruitgang is eveneens een kostenpost die toerekenbaar is aan het verlenen van mantelzorg. Er is echter te weinig informatie beschikbaar over de omvang van dit gezondheidsverlies om dit te kunnen waarderen. Om deze reden is deze post als PM post opgenomen. Mantelzorgers die intensief helpen - dat is acht uur of meer per week voor langer dan drie maanden - hebben meer kans overbelast te raken. Daarnaast lijkt het alsof vrouwen een hogere belasting ervaren dan mannen.
Hoewel zij wel ook vaker hulp geven, geven mannen en vrouwen áls ze hulp geven dat gemiddeld even veel uren. Dat vrouwen meer overbelasting ervaren komt dus niet zozeer doordat zij meer hulp geven. Wel kan het zo zijn dat vrouwen zich minder vrij voelen in de keuze mantelzorg te verlenen. Daarnaast richten zij zich vaker op taken die emotioneel zwaarder kunnen zijn (bijvoorbeeld persoonlijke verzorging en begeleiden naar artsbezoek) dan de taken die mannen vaker op zich nemen (bijvoorbeeld vaker administratie en vervoer). Tot slot kan ook de aard van de hulpvraag een risicofactor vormen voor overbelasting. Zo voelen mantelzorgers die zorgen voor iemand met dementie zich relatief vaker zwaar belast, geven zij vaker aan dat de relatie verslechterd is met degene voor wie ze zorgen en zeggen ze relatief vaak de hulp geen jaar meer vol te kunnen houden. Naast mantelzorgers die zorgen voor iemand met dementie, vormt ook het zorgen voor iemand met psychische problemen en iemand die terminaal ziek is voor een hoger risico op overbelasting24. Gevolgen voor werkende mantelzorgers Naast de nodige gezondheidseffecten, kan mantelzorgbelasting ook consequenties hebben op het gebied van werk. Zo geeft 23% procent van de mantelzorgers aan dat hij of zij het werk minder zorgvuldig doet.
Een derde van de mantelzorgers geeft daarnaast aan een of meerdere dagen vrij te hebben genomen in het afgelopen jaar om mantelzorg te kunnen verlenen. Om vrij te kunnen nemen maakt het overgrote deel van de mensen gebruik van vakantiedagen, slechts een klein deel neemt onbetaald, dan wel betaald verlof (respectievelijk, 5% en 7%). Slechts een heel kleine groep, namelijk zo’n 2%, geeft aan zich wel eens ziek te hebben gemeld. Naast vrij nemen of verlof opnemen, zijn er ook mantelzorgers die (tijdelijk) stoppen (5.6%) of tijdelijk of structureel minder gaan werken (7%) om hun taken met werk te kunnen blijven combineren. Dit kan grote gevolgen hebben voor iemand, bijvoorbeeld in de vorm van inkomensderving en lagere pensioenopbouw, maar ook door gemiste carrièremogelijkheden (5% geeft aan een promotie of opdracht te hebben misgelopen door het verlenen van mantelzorg).25
23
24
25
SCP (2015) Informele hulp: wie doet er wat? https://www.scp.nl/publicaties/publicaties/2015/12/15/informele-hulp-wiedoet-er-wat. Paragraaf 7.3. Ervaren belasting De Boer, Plaisier, De Klerk. Mantelzorgers in het vizier - Beleidssignalement mantelzorg. Sociaal en Cultureel Planbureau 2019 SCP (2015) Informele hulp: wie doet er wat? https://www.scp.nl/publicaties/publicaties/2015/12/15/informele-hulp-wiedoet-er-wat. Paragraaf 4.4. Manieren om werk en mantelzorg te combineren.
De maatschappelijke waarde van mantelzorg
20
Gevolgen voor jonge mantelzorgers Tot slot, kan het verlenen van zorg ook specifiek voor jonge mantelzorgers nadelige consequenties hebben. Zo ervaren zij bijvoorbeeld vaker vermoeidheid of uitputting en ook depressieve- of angstklachten dan niet-zorgende leeftijdsgenoten. Ook kan het combineren van mantelzorg met een studie lastig zijn, met als gevolg dat studerende mantelzorgers vaker te laat en minder vaak aanwezig zijn en meer moeite hebben om opdrachten tijdig in te leveren dan studenten die geen mantelzorg verlenen. Dit is terug te zien in de behaalde studieresultaten en verschillende onderzoeken laten zien dat studenten die studie combineren met mantelzorg, moeite hebben goede studieresultaten te behalen. Bovendien heeft het geven van zorg ook invloed op sociale leven van jonge mantelzorgers: studerende mantelzorgers blijven vaak langer thuis wonen, brengen minder tijd door met leeftijdsgenoten en verlaten minder vaak het huis dan studenten die geen mantelzorg verlenen.26 Conclusie gezondheidsverlies Hoewel een groot deel van de mantelzorgers aangeeft te genieten van het zorgen voor een dierbare, kan mantelzorg ook negatieve effecten hebben. Zo geeft bijna de helft van de mantelzorgers aan dat hij of zij de situatie van degene voor wie hij of zij zorgt nooit loslaat en 17% geeft aan dat de hulp te veel op hun schouders terecht komt.
Ongeveer 9% van de mantelzorgers voelen zich ernstig belast; het gaat dan om 460.000 mantelzorgers. Zij hebben te maken met gezondheidsverlies. Tegenover deze belasting staat dat veel mantelzorgers juist positieve energie krijgen uit het verlenen van zorg. Met de huidige inzichten is de omvang van het netto gezondheidseffect van het verlenen van mantelzorg helaas niet goed te bepalen.
2.5
Alternatieve waarderingsmethoden In het verleden zijn meerdere studies uitgevoerd naar de waarde van mantelzorg. In een van die studies is onderzocht wat mantelzorgers als een acceptabele vergoeding zien voor hun inzet.27 Hieruit kwam naar voren dat de Willingness to accept voor mantelzorgers op € 9,52 lag (2004); in prijzen van juli 2020 komt dit overeen met € 12,40 per uur. Dit bedrag kan worden gezien als de vergoeding die de betreffende groep mantelzorgers gemiddeld gezien als een acceptabele waardering ziet voor het verlenen van een extra uur mantelzorg. Het gaat dan om een totaalwaardering, waarin zowel de alternatieve aanwending van de tijd, het beslag dat mantelzorg legt op de gezondheid van de mantelzorgers, als de positieve aspecten van het geven van mantelzorg in zijn verwerkt. Deze tijdswaardering is onder meer gebruikt om de waarde van mantelzorg die in 2017 in Nederland werd verleend te waarderen. De waarde kwam daarmee indertijd uit op € 6,6 miljard.28 Een dergelijke waardering geeft de waarde weer die mantelzorgers toekennen aan hun tijdsinzet en is daarmee een adequate methode om de maatschappelijke kosten van mantelzorg te ramen. De richtlijn voor het uitvoeren van economische evaluaties hanteert de vervangingskostenmethode voor het waarderen van de kosten van inzet van mantelzorg. Deze methode gebruikt daarvoor het
26 27
28
https://fsw.vu.nl/nl/Images/VandenEijnde_deBoerStateoftheart_GevolgenStudieenMantelzorg_VU_tcm249-933501.pdf Van den Berg B, Brouwer W, van Exel J, Koopmanschap M. Economic valuation of informal care: the contingent valuation method applied to informal caregiving. Health Econ. 2005 Feb;14(2):169-83. doi: 10.1002/hec.893. PMID: 15386676. De Boer, Woittiez, Van Zonneveld, Mantelzorg op waarde geschat, TSG jaargang 91, nummer 3 2013. De totale waarde ad € 6,6 miljard is gebaseerd op 738.000 mantelzorgers (in 2007) die gemiddeld 947 uur zorg verlenen per jaar (18 uur per week). In totaal betreft het dus 700 miljoen uren mantelzorg, circa de helft van het aantal uren mantelzorg dat voor 2019 is geraamd. De gehanteerde waardering is € 9,52 per uur (prijspeil 2004). De huidige schatting voor 2019 ligt circa 3 keer zo hoog. Dit verschil wordt verklaard door het aantal uren (2x zo hoog in 2019) en de gehanteerde waarde per uur (1,5 x zo hoog, inclusief het effect van prijsstijging tussen 2004 en 2020).
De maatschappelijke waarde van mantelzorg
21
standaarduurtarief zoals gebruikt door het Centraal Administratie Kantoor (CAK). Dit standaard uurtarief bedroeg € 14,00 in 2014 (€ 15,30 in prijspeil juli 2020). Geconstateerd kan worden dat beide waarderingen (net) binnen de bandbreedte van € 9,20 € 15,30 liggen die uit bovenstaande analyse volgt.
2.6
Conclusie De totale maatschappelijke kosten van de inzet van de 5 miljoen mantelzorgers in Nederland in 2019, buiten het effect op de gezondheid en welbevinden van mantelzorgers, bedroegen naar schatting € 22 miljard. Dit bedrag is gebaseerd op een totale tijdsinzet van circa 1,5 miljard uren en de waarde van de meest waarschijnlijke alternatieve inzet van deze uren door de mantelzorger, in geval mantelzorg niet nodig zou zijn geweest. Daarbij is, al naar gelang de situatie van vier typen mantelzorgers (werkend / niet werkend; intensieve / niet-intensieve zorg), uitgegaan van verschillende combinaties van werk en vrije tijd als alternatieve inzet van deze uren. Andere waarderingsaannames, zoals een lager waardering voor vrije tijd of een andere aanname voor wat betreft uitbreiding van een betaald dienstverband, leiden tot hogere of lagere waarderingen. Hieruit volgt een range voor de totale kosten ad € 16 tot € 26 miljard. Naast deze waardering van de tijdsinzet en out of pocket kosten zijn er nog effecten op het welbevinden en de gezondheid van de mantelzorgers. Deze kunnen zowel positief als negatief zijn. De waarde hiervan kan met de huidige inzichten niet worden geraamd.
Tabel 2.4 Samenvattend overzicht maatschappelijke kosten van de inzet van mantelzorgers in 2019 Kostenpost Alternatieve waarde ureninzet Out of pocket kosten Voordelen en nadelige effecten van mantelzorg voor
Waardering € 20,3 mld. (range € 14,3 – 23,8 mld.) € 1,8 miljard PM
de gezondheid en welbevinden van de mantelzorger Totaal
€ 22,1 mld. (range € 16,1 – 25,6 mld.), PM
De maatschappelijke waarde van mantelzorg
22
3
Vervangingswaarde van mantelzorg
In dit hoofdstuk brengen we de vervangingswaarde van mantelzorg in kaart via de best alternative methode. Deze theoretische exercitie geeft inzicht in de waarde die mantelzorgers creëren, uitgaande van de prijs van het beste alternatief voor mantelzorg. Hiermee wordt de vervangingswaarde van mantelzorg inzichtelijk gemaakt. Voor deze aanpak is per mantelzorgactiviteit (paragraaf 3.1) inzichtelijk gemaakt welk aandeel van de totale mantelzorgtijd die in Nederland wordt geleverd aan een specifieke activiteit wordt besteed (paragraaf 3.2) en welke publieke en private alternatieven er voorhanden zijn (paragraaf 3.3). Van ieder alternatief is vervolgens de prijs vastgesteld. Deze prijzen zijn voor wat betreft publieke alternatieven gebaseerd de richtlijn voor het uitvoeren van economische evaluaties van het Zorginstituut Nederland (paragraaf 3.4), voor private alternatieven op basis van marktinformatie. Tot slot is deze informatie gecombineerd in een schatting van de totale jaarlijkse vervangingswaarde van mantelzorg, via de best alternative methode. Toepassing van deze methode draagt bij aan bestaande onderzoeken, waarin mantelzorg wordt gewaardeerd door de tijdsinzet te vermenigvuldigen met één gemiddeld tarief, doordat wij differentiëren op activiteitenbasis: iedere mantelzorgactiviteit vertegenwoordigt een andere waarde die is opgesteld op basis van het alternatief.
Beperkingen van deze benadering Door de publieke en private alternatieven van mantelzorgactiviteiten in kaart te brengen zijn we in staat om de vervangingswaarde van mantelzorg in geld uit te drukken. Het is onvermijdelijk dat daarbij aannames worden gemaakt. Deze zijn in het vervolg van dit hoofdstuk nader toegelicht. Daarnaast zijn er ook andere beperkingen aan deze methode. Zo heeft niet iedere activiteit één alternatief. Vaak zijn het meerdere alternatieven die gezamenlijk een alternatief bieden voor het werk van de mantelzorger. De mate waarin alternatieven realistisch zijn zal ook afhankelijk zijn per situatie. Vanwege deze variatie maken we gebruik van scenario’s. Daarnaast kwam uit rondetafelgesprekken met mantelzorgers 29 naar voren dat de activiteiten die een mantelzorger uitvoert niet altijd volledig over te nemen zijn door andere partijen. Deels zal de kwaliteit van zorg anders zijn (bijvoorbeeld een vreemde levert andere emotionele ondersteuning dan een naaste). Daarbij is de verwachting dat een deel van de activiteiten bij het uitvallen van een mantelzorger simpelweg niet meer zullen gebeuren (bijvoorbeeld het dagelijks koken van een verse maaltijd). Tot slot willen we benadrukken dat de methode in deze studie een theoretische exercitie betreft om de vervangingswaarde van mantelzorg in geld te kunnen uitdrukken.
Wij beseffen ons terdege dat in de formele (publieke en private) zorg geen capaciteit is om alle activiteiten die mantelzorgers uitvoeren over te nemen, noch dat hier financiering voor beschikbaar is. De prijs van de (publieke en private) alternatieven worden dan ook alleen gebruikt als proxy voor de waarde van mantelzorg.
29
Om zicht te krijgen op mogelijke alternatieven voor het geven mantelzorg hielden wij vijf rondetafelgesprekken (deels online, deels fysiek) met circa vier tot zes mantelzorgers (totaal 28 mantelzorgers) aan de hand van de thema’s 1) begeleiding; 2) huishoudelijke taken en 3) verzorging en verpleging (zie bijlage 2)
De maatschappelijke waarde van mantelzorg
23
3.1
Mantelzorgactiviteiten De hulp die mantelzorgers bieden is heel divers.30 Er zijn grote verschillen tussen de benodigde inzet van de mantelzorger (kosten), het effect ervan op de zorgbehoevende en het alternatief van mantelzorg (batenkant). Naar verwachting verschilt het saldo van kosten en baten sterk per soort mantelzorg. Om deze verschillen een waarde te geven is de hulp van mantelzorgers verdeeld op het niveau van vier hoofdcategorieën van mantelzorg. Binnen deze categorieën zijn nog meerdere activiteiten onderscheiden. Voor het opstellen van de categorieën en bijbehorende activiteiten is gebruik gemaakt van twee onderzoeken van het SCP: ‘Informele hulp: wie doet er wat?’ (2015)31 en ‘Voor elkaar’ (2016)32. Het SCP verdeelt de aard van de geboden hulp onder in drie categorieën: (i) huishouden, (ii) verzorgende taken (zoals persoonlijke verzorging en verpleging) en (iii) begeleiding (zoals emotionele ondersteuning, vervoer, begeleiding naar een arts, administratieve hulp of het coördineren en regelen van voorzieningen). Op basis van de rondetafelgesprekken met mantelzorgers zijn in dit onderzoek de categorieën praktische ondersteuning en emotionele ondersteuning apart onderscheiden en zijn enkele aanvullende activiteiten van de mantelzorger toegevoegd. Emotionele ondersteuning Onder emotionele ondersteuning valt het luisteren, troosten en bieden van gezelschap.