RIS313870 Bijlage

8. In hoeverre bieden de gemeentelijke bevoegdheden (bij het deelnemen aan Stadsherstel) waarborgen in het beschermen van het publiek belang? Zoals reeds hiervoor beschreven onder punt 7 heeft de gemeente het recht om een lid van de Raad van Commissarissen te benoemen en een bestuurder in de STAK te benoemen. Daarnaast is de gemeente toehoorder bij de vergaderingen van de Raad van Commissarissen. Naast en mede dankzij deze bevoegdheden heeft de gemeente Den Haag informeel invloed richting het realiseren van de doelstellingen van de gemeente vanuit Stadsherstel.

44

9. Staan de (financiële) risico’s t.a.v. Stadsherstel (nog steeds) in redelijke verhouding tot de te dienen publieke belangen? De financiële risico’s t.a.v. Stadsherstel staan nog altijd in redelijke verhouding voor het dienen van het publieke belang. Op basis van de governance hebben de certificaathouders recht op dividend. De gemeente begroot jaarlijks circa € 90.000 aan dividend van Stadsherstel. Vooralsnog heeft de gemeente dit jaarlijks ontvangen. Verder loopt de gemeente een gering financieel risico als Stadsherstel verlies lijdt. Bij een eventueel groot verlies van Stadsherstel zal dit een waardevermindering van de certificaten kunnen betekenen. De kans hierop is klein gezien het voldoende eigen vermogen en de waardevastheid van de vastgoedportefeuille. De overige risico’s t.a.v. Stadsherstel staan eveneens nog in redelijke verhouding tot het te dienen publieke belang. De invloed van de gemeente als certificaathouder is weliswaar beperkt, maar dat hoeft geen reden voor vervreemding van certificaten te zijn, zo lang Stadsherstel blijft bijdragen aan de gemeentelijke doelen t.a.v. behoud van cultureel-historisch erfgoed en de financiële risico’s t.a.v. Stadsherstel beperkt blijven.

10. Wat zijn de eventuele uittredings­ mogelijkheden uit Stadsherstel? De certificaten kunnen altijd verkocht worden. Jaarlijks koopt Stadsherstel tot een bepaald bedrag aan certificaten in. Tevens worden certificaten publiekelijk aangeboden. Gezien de betrokkenheid van de gemeente vanaf de oprichting van Stadsherstel en de statutaire bevoegdheden is het niet voor de hand liggend om de certificaten te verkopen. Dit zou naar verwachting de invloed op monumentenzorg in de stad beperken en kan daarnaast nadelig zijn voor het imago van de gemeente.

Conclusie In hoeverre heeft het deelnemen van gemeente Den Haag in Stadsherstel bijgedragen aan en kan het de komende jaren bijdragen aan de borging van het (Haagse) publieke belang? Stadsherstel speelt een rol in het behoud en herstel van het cultuurhistorische erfgoed van Den Haag. Dit zal ook in de toekomst van belang zijn. Middels de statutaire bevoegdheden, zoals benoeming van een lid van de Raad van ­Commissarissen en een bestuurslid van de STAK, kan sturing worden gegeven ter borging van het Haagse publieke belang. De gemeente loopt een gering risico op waardevermindering van de certificaten en het jaarlijkse dividend is tot op heden stabiel. Vanuit het beleid van de gemeente Den Haag (uitgangspunt actief aandeelhouderschap) heeft derhalve de gekozen vorm (certificaathouderschap van de gemeente) niet de voorkeur. Echter, gezien de beschermingsconstructie die het certificaathouderschap biedt bij de zorg voor een deel van de Haagse monumenten en behoud van cultureel erfgoed is continuering van deze vorm – naar verwachting – voldoende toereikend voor de komende jaren.

Evaluatie Verbonden Partijen 2022 – ‘Sturing werkt’

≡◄►

Evaluatie per Verbonden Partij

7

3. In hoeverre is er sprake van een publiek belang?

Dunea N.V.

Zowel de drinkwatervoorziening als het natuurbeheer zijn aan te merken als publiek belang. Hier zijn geen einddata voor voorzien.

4. In hoeverre is dit een publiek belang op de schaal van Den Haag? Kwalitatief goed en betaalbaar drinkwater voor de Haagse inwoners en beheer van natuur op Haags grondgebied zijn directe Haagse belangen die worden gediend met aandeelhouderschap in Dunea.

5. In hoeverre zijn er andere publiekrechtelijke instrumenten inzetbaar?

1. Beknopte beschrijving Dunea Doel: Het doel van Dunea is het voorzien in de behoefte van drinkwater en industriewater zowel binnen het distributiegebied, als buiten het distributiegebied. Daarbij moet Dunea voldoen aan de eisen van verantwoord natuurbeheer van het toevertrouwde duingebied met de inachtneming van de eisen van een verantwoorde waterwinning. Tevens beheert Dunea andere onderdelen van de waterketen zoals riolering en afvalwaterzuivering zowel binnen als buiten het distributiegebied.

Gelet op de Drinkwaterwet dienen de aandelen van een drinkwaterbedrijf in handen te zijn van een publiekrechtelijk rechtspersoon. Die verplichting wordt enkel met aandeelhouderschap ingevuld. Voor het natuurbeheer is het aandeelhouderschap een aanvulling op publiekrechtelijke instrumenten als de vaststelling van het bestemmingsplan en vergunningsverlening. Overigens zijn de aandeelhouders onderling overeengekomen dat de aandelen eens in de 5 jaar tussen de aandeelhouders worden herverdeeld op basis van de meest actuele inwonersaantallen volgens CBS. De eerstvolgende herverdeling staat geagendeerd voor de zomer van 2023.

Openbaar belang: Drinkwatervoorziening en natuurbeheer. Wat en waarom: In 1871, na meerdere cholera-uitbraken, stemde de gemeenteraad in met het plan om een waterleiding op kosten van de gemeente aan te leggen. In 1874 begon de Duinwaterleiding van ‘s-Gravenhage (DWL) met waterwinning in de duinen bij Scheveningen. Dit bedrijf is na meerdere fusies met omliggende waterbedrijven opgegaan in het huidige Dunea. Dunea heeft als statutaire doelstelling 1) voorzien in de behoeften aan drinkwater en industriewater, 2) verantwoord natuurbeheer van het aan de zorgen van de vennootschap toevertrouwd duingebied en 3) beheer van andere onderdelen van de waterketen zoals riolering en afvalwaterzuivering

2. Welke waarde heeft Dunea in de afgelopen 4 jaren kunnen toevoegen aan het Haags publiek belang?

6. In hoeverre is het mogelijk deze taak uit te besteden? Gelet op de al genoemde Drinkwaterwet dienen de aandelen van een drinkwaterbedrijf in handen te zijn van een publiekrechtelijk rechtspersoon. Uitbesteding is daarmee geen optie.

7. Lenen de taken zich voor vormgeving in deelname Dunea? De huidige organisatievorm is nog steeds de meest geschikte vorm als wordt gekeken naar de positionering en gestelde doelen van Dunea en de gemeente Den Haag. Mede doordat de Drinkwaterwet is ingericht op aandeelhouderschap van overheden. De aandeelhouders van Dunea zijn de 17 gemeenten in het leveringsgebied van Dunea waaronder Den Haag (39,06% van de aandelen), Zoetermeer (9,68% van de aandelen) en Leiden (9,59% van de aandelen).

Ook de afgelopen vier jaar zijn Haagse burgers en bedrijven voorzien van veilig drinkwater en industriewater tegen minimale kosten. Daarnaast beheert Dunea met het haar toevertrouwde duingebied een voor de gemeente belangrijk natuurgebied dat onderdeel is van Nationaal Park Hollandse Duinen.

45

Evaluatie Verbonden Partijen 2022 – ‘Sturing werkt’

≡◄►

Evaluatie per Verbonden Partij – Dunea N.V.

8. In hoeverre bieden de gemeentelijke bevoegdheden (bij het deelnemen aan Dunea) waarborgen in het beschermen van het publiek belang? De AvA van Dunea, waar de gemeente onderdeel van uitmaakt, heeft verschillende bevoegdheden die kunnen worden ingezet bij het beschermen van het publiek belang. Het meerjarenplan en de meerjarenbegroting, de jaarbegroting, de drinkwater- en aansluittarieven en de leverantie- en aansluitvoorwaarden dienen te worden voorgelegd aan de aandeelhouders. Ook benoemen de aandeelhouders de leden van de Raad van Commissarissen en kan de AvA aanwijzingen geven aan de directie betreffende de algemene lijnen van het te volgen financiële, sociale en economische beleid en van het personeelsbeleid.

Conclusie In hoeverre heeft het deelnemen van gemeente Den Haag in Dunea bijgedragen aan en kan het de komende jaren bijdragen aan de borging van het (Haagse) publieke belang? Net als de afgelopen 150 jaar draagt aandeelhouderschap in Dunea ook de komende jaren bij aan de borging van de Haags publiek belangen drinkwatervoorziening en natuurbeheer. Via aandeelhouderschap blijft de gemeente actief sturen op kwalitatief en betaalbaar drinkwater voor Haagse inwoners.

9. Staan de (financiële) risico’s t.a.v. de Dunea (nog steeds) in redelijke verhouding tot de te dienen publieke belangen? Dunea wordt geconfronteerd met verschillende uitdagingen zoals klimaatverandering, verstedelijking, digitalisering en de energietransitie. De meerjarenstrategie van het bedrijf, met onder meer de multi-bronnenstrategie, geeft antwoord op deze uitdagingen. Dunea is in staat om met de drinkwatertarieven en haar reserves invulling te geven aan deze meerjarenstrategie. De zeer beperkte financiële risico’s van de gemeente staan in geen verhouding met deze publieke belangen van de drinkwatervoorziening en het natuurbeheer. Tevens blijft de gemeente hierop monitoren via de AvA’s.

10. Wat zijn de eventuele uittredings­ mogelijkheden uit Dunea? Om uit te treden als aandeelhouder dient de gemeente haar aandelen te verkopen. De Drinkwaterwet schrijft voor dat de aandelen in bezit blijven van publiekrechtelijke organen, dus de koper zou een andere overheidsorganisatie moeten zijn of de onderneming zelf.

46

Evaluatie Verbonden Partijen 2022 – ‘Sturing werkt’

≡◄►

Evaluatie per Verbonden Partij

8

ROM Innovation Quarter B.V.

Het ‘directe’ aandeel en het aandeel via Stichting HEID bedraagt gezamenlijk € 5,7 miljoen (4,514%). Daarmee is Den Haag de 4e aandeelhouder, na het Rijk, de provincie en Rotterdam. Via het aandeelhouderschap vanuit Stichting HEID zijn onder meer Europese gelden (EFRO en REACT-EU) ingezet als aandelenkapitaal in ROM IQ. Doel is dat uitgezette financieringen vanuit ROM IQ ‘revolveren’ en dat de terugkerende middelen (vanuit aflossingen en verkoop van deelnemingen) weer opnieuw geïnvesteerd kunnen worden.

2. Welke waarde heeft ROM Innovation Quarter in de afgelopen 4 jaren kunnen toevoegen aan het Haags publiek belang?

1. Beknopte beschrijving ROM Innovation Quarter B.V. Doel: Het doel van ROM Innovation Quarter B.V., afgekort ‘ROM IQ’, is het versterken van de economische ontwikkeling en werkgelegenheid in de regio Zuid-Holland (waaronder regio Den Haag) en hiermee het versterken van de positie en de internationale concurrentiekracht van Zuid-Holland. ROM IQ is vanaf 2013 de regionale ontwikkelingsmaatschappij van Zuid-Holland. Naast het Rijk en de provincie Zuid-Holland participeren diverse grote Zuid-Hollandse gemeenten en ­kennisinstellingen als aandeelhouder in ROM IQ. Openbaar belang: Het stimuleren en aanjagen van de economische ontwikkeling en hiermee het versterken van de positie en de internationale concurrentiekracht. Onder meer door acquisitie van bedrijven naar de regio en bevorderen van innovatie en investeringen. Wat en waarom: ROM IQ is 1 van de 9 regionale ontwikkelingsmaatschappijen (ROM’s) in Nederland. ROM’s zijn ondernemingen met publieke aandeelhouders (waaronder Rijk, provincies, gemeenten en kennisinstellingen) en gericht op het versterken van de economie en werkgelegenheid in een regio. Daartoe investeren ze – via fondsen – in innovatieve startups en scaleups, daar waar de markt in onvoldoende mate investeert door het hogere risico (‘marktfalen’). ROM’s zijn neutrale spelers in de regio en hebben geen winstoogmerk.

Jaarlijks realiseren de ROM’s – via de fondsen – vele nieuwe arbeidsplaatsen en miljarden aan investeringen in de regionale economie. Door te innoveren, te investeren en te internationaliseren zijn de ROM’s belangrijke aanjagers van de economie. Gemeente Den Haag neemt via ‘duaal’ aandeelhouderschap deel in ROM IQ. Den Haag heeft sinds 2013 een direct aandeel van een € 0,5 miljoen (0,397% van de aandelen). Daarna is het aandeel van Den Haag uitgebreid via Stichting HEID.

47

Inmiddels heeft ROM IQ meerdere fondsen op meerdere thema’s actief. Belangrijke fondsen zijn IQ Capital en UNIIQ, maar ook de energie/klimaatfondsen ENERGIIQ en ETF-R. Verder heeft ROM IQ via Corona Overbruggingsleningen (COL) vele bedrijven in de regio ondersteund. Vanuit het participatiefonds IQ Capital hebben inmiddels diverse investeringen plaats gevonden in de regio Den Haag. Voor de regio Den Haag heeft ROM IQ inmiddels een 12-tal Haagse investeringen gerealiseerd en één fund-in-fund investering (World Startup Factory). Een succesvolle verkoop van een deelneming is bijvoorbeeld het Haagse IT-beveiligingsbedrijf Cybersprint, afgelopen februari. Naast het aantrekken van bedrijven en het investeren in bedrijven speelt ROM IQ een belangrijke rol op het gebied van internationalisering en het (door)ontwikkelen en versterken van voor Den Haag belangrijke ecosystemen zoals HSD Campus, Technology Park Ypenburg, The Hague Business Agency en het gemeentelijke Impact City programma, alsmede de Groei-agenda Zuid-Holland en het Economic Board ZuidHolland. Ook richt ROM IQ zich op ondernemers die innoveren en hiermee direct bijdragen aan maatschappelijke thema’s op gebied van voeding, klimaat, gezondheid, veiligheid en energietransitie. Ook is Den Haag nauw betrokken bij de ontwikkeling van de Meerjarenstrategie 2023-2026 van ROM IQ.

Tot slot zit er een multiplier op de ingezette middelen in ROM IQ, aangezien provincie en het Rijk co-financieren en ROM IQ waar mogelijk EU en Rijksregelingen inzet via haar fondsen.

3. In hoeverre is er sprake van een publiek belang? ROM’s zijn belangrijk voor het stimuleren van de economie en infrastructuur in Nederland. ROM IQ is voor heel Zuid-Holland regionale aanjager van de economie en boekt in het werkveld van acquisitie van bedrijven naar de regio, bevorderen van innovatie en investeringen goede resultaten. Deze doelstellingen zijn statutair verankerd. ROM IQ is voor 100% publiek gefinancierd en draagt bij aan meerdere maatschappelijke thema’s en transitie-opgaven die voor Den Haag belangrijk zijn. De fondsen van ROM IQ investeren daar waar sprake is van marktfalen en een publieke investering noodzakelijk is om ontwikkelingen op gang te brengen.

Evaluatie Verbonden Partijen 2022 – ‘Sturing werkt’

≡◄►

Evaluatie per Verbonden Partij – ROM Innovation Quarter B.V.

Daarnaast is ROM IQ zeer actief geweest in het verstrekken van noodkredieten (Corona Overbruggingslening (COL)) aan veel innovatieve ondernemers. Deze activiteiten hebben impact op meerdere maatschappelijke thema’s zoals duurzaamheid, gezondheid, veiligheid, topsectoren, smart industry en circulaire economie, die aansluiten bij de gemeentelijke economische agenda. Daarnaast versterkt ROM IQ de (economische) infrastructuur in Den Haag door het aanjagen van samenwerkingsverbanden tussen ondernemers, kennisinstellingen en overheden.

4. In hoeverre is dit een publiek belang op de schaal van Den Haag? Door deel te nemen in ROM IQ wordt direct bijgedragen aan het versterken van de regionale economie en daarmee de gemeente Den Haag (o.m. aanjagen werkgelegenheid, concurrentiepositie en ondernemersklimaat). De activiteiten van ROM IQ sluiten als instrumenten goed aan op de Economische Visie 2030 van Den Haag. En specifiek op de strategische doelen met betrekking tot maatschappelijke opgaven zoals digitalisering, technologische vernieuwing, internationalisering en de zorg om leefomgeving en klimaat.

5. In hoeverre zijn er andere publiekrechtelijke instrumenten inzetbaar? Er zijn geen andere (regionale) alternatieven voor publiekrechtelijke financiering. ROM IQ vervult hier een unieke taak met een unieke regionale positie. De fondsen van ROM IQ richten zich op diverse voor overheden belangrijke maatschappelijke thema’s en transities waar de markt (nog) niet acteert en waar subsidies niet het juiste instrument zijn. Periodiek wordt het functioneren van de ROM’s geëvalueerd in opdracht van Ministerie van EZK. Hierbij wordt onder meer rekening gehouden met marktfalen en andere beschikbare publiek- en privaatrechtelijke instrumenten.

6. In hoeverre is het mogelijk deze taak uit te besteden? ROM IQ is met 100% publieke financiering gekapitaliseerd. De publieke financieringstaak van de aandeelhouders (waaronder gemeente Den Haag en Stichting HEID) is hierbij niet uit te besteden aan marktpartijen. ROM IQ investeert alleen in bedrijven of projecten op basis van marktfalen. Veelal financiert ROM IQ bedrijven of projecten waarin (deels) ook een private marktpartij co-financiert. Deze private cofinanciering vindt dan plaats op transactieniveau.

48

7. Lenen de taken zich voor vormgeving in deelname ROM IQ? Het betreft hier een deelneming door de gemeente Den Haag in een unieke organisatie die specialistische taken uitvoert voor de hele regio Zuid-Holland. Ook betreft het een organisatie die meerdere publieke aandeelhouders en stakeholders heeft, waaronder het Rijk en de provincie. Zowel het bredere regionale publieke belang (niet alleen Den Haag), als de benodigde specifieke kennis en expertise, rechtvaardigen het op afstand organiseren van deze publieke taken. En niet bijvoorbeeld via een gemeentelijke dienst die zich alleen op eigen taken en grondgebied focust.

8. In hoeverre bieden de gemeentelijke bevoegdheden (bij het deelnemen aan ROM IQ) waarborgen in het beschermen van het publiek belang? Via de statuten zijn de belangrijkste waarborgen voor het beschermen van het publieke belang vastgelegd, maar ook via de fondsstrategieën van ROM IQ. Ook het door ROM IQ gehanteerde waardecreatiemodel met impactkader beschermt het publieke belang. Ook door vertegenwoordiging van burgemeester of wethouder Economie in periodieke aandeelhoudersvergaderingen heeft Den Haag invloed. O.m. vaststelling van jaarrekening, meerjarenstrategie, begroting en kapitaalstortingen staan daar op de agenda. De standpuntbepaling voor deze AvA’s wordt vastgesteld door het college van B&W. Verder wordt het publieke belang bevorderd door ambtelijke deelname aan periodieke stakeholder-overleggen en het proces Meerjarenstrategie 2023-2026.

9. Staan de (financiële) risico’s t.a.v. ROM IQ (nog steeds) in redelijke verhouding tot de te dienen publieke belangen? De gemeente heeft de aandelen in ROM Innovation Quarter B.V. tegen nominale waarde aangeschaft en loopt strikt genomen financieel risico op de intrinsieke waarde van de aandelen in ROM IQ. Deze intrinsieke waarde is afhankelijk van de ontwikkeling van het eigen vermogen van ROM IQ en is met name afhankelijk van de resultaten van het IQ Capital fonds (een 100% deelneming van ROM IQ) en de andere fondsen waarin ROM IQ participeert. Naar verwachting wordt voor het participatiefonds IQ Capital in 2022 een omslagpunt bereikt door positieve resultaten uit meerdere verkopen van bestaande deelnemingen. Daarbij komen vanaf 2022 naar verwachting meerdere middelen terug in IQ Capital die geherinvesteerd kunnen worden. Bij aanvang van ROM IQ (met 100% publieke (risico) financiering) is een investeringsstrategie vastgesteld met als doel het oplossen van marktfalen. Er is hierbij geen specifiek winstoogmerk, maar de uiteindelijke ‘winst’ voor publieke aandeelhouders zit in het feit dat de uitgezette fondsmiddelen revolveren en op termijn steeds opnieuw kunnen worden geïnvesteerd.

Evaluatie Verbonden Partijen 2022 – ‘Sturing werkt’

Evaluatie per Verbonden Partij – ROM Innovation Quarter B.V.

De initiële kapitaalinjectie kan hiermee meerjarig worden geïnvesteerd. Dit rechtvaardigt de middeleninzet van de gemeente om deze publieke taak binnen deze verbonden partij te blijven organiseren.

10. Wat zijn de eventuele uittredings­ mogelijkheden uit ROM IQ? Deze zijn in juridische zin beschreven in (artikel 10 van) de statuten. Uittreding betekent echter geen beleidsmatige of financiële invloed meer op de activiteiten van regionale ontwikkeling (innoveren, internationaliseren, investeren). En hiermee een verlies voor economische stimulering voor onder meer de regio Den Haag. De activiteiten van ROM IQ zijn niet, dan wel zeer moeilijk in een alternatief te organiseren. Een wellicht te onderzoeken en te overwegen mogelijk heid is om de initiële aandelen ook onder te brengen bij Stichting HEID, waarbij Stichting HEID het mandaat zou krijgen om de financiële deelneming in ROM IQ te beheren en waarbij de inhoudelijke beleidsverantwoordelijkheid bij de gemeente Den Haag blijft.

Conclusie In hoeverre heeft het deelnemen van gemeente Den Haag in ROM IQ bijgedragen aan en kan het de komende jaren bijdragen aan de borging van het (Haagse) publieke belang? ROM IQ heeft een positieve bijdrage in zowel economische zin (rendement op investeringen en succesvolle verkoop van deelnemingen), als in maatschappelijke zin (thematiek die aansluit op economische agenda gemeente, waardecreatiemodel met impactkader en betrokkenheid bij de meerjarenstrategie). Met ROM IQ beschikken Zuid-Holland en de gemeente Den Haag over een unieke organisatie voor regionale economische stimulering, passend in het landelijke netwerk aan ROM’s dat door het Rijk en de provincies wordt ondersteund. ROM IQ heeft inmiddels een ruim aanbod aan (risico-) financieringsmogelijkheden waarmee ongewenst marktfalen aangepakt kan worden. De activiteiten van ROM IQ sluiten bovendien goed aan bij regionale, nationale en EU-programma’s en leveren dan ook extra investeringen van deze partijen in de regio Den Haag op.

49

Evaluatie Verbonden Partijen 2022 – ‘Sturing werkt’

≡◄►

≡◄►

Evaluatie per Verbonden Partij

9 WOM Den Haag Zuidwest B.V.

Vestia panden en bouwlocaties in de WOM DHZW ingebracht (verkocht) en de gemeente kapitaal. De WOM DHZW is verantwoordelijk voor de planvorming en uitvoering van de herstructurering van deze panden/ locaties. Hierbij ligt de focus op de realisering van goede en duurzame woningen in het sociale, goedkope en middeldure segment, mede om daarmee verhuisketens op gang te kunnen brengen. Na de herstructurering zal Vestia de sociale huurwoningen binnen deze plannen weer overnemen van de WOM DHZW; de woningen in de andere segmenten worden op de markt gebracht. Momenteel lopen de laatste twee grote herstructureringen (Moerwijk-Oost en De Venen). Het project Moerwijk-Oost is al in uitvoering. De Venen zit nog in de planvoorbereidingsfase.

2. Welke waarde heeft WOM Den Haag Zuidwest in de afgelopen 4 jaren kunnen toevoegen aan het Haags publiek belang?

1. Beknopte beschrijving WOM Den Haag Zuidwest B.V. (hierna WOM DHZW) Doel: Bijdragen aan de herstructurering van Den Haag Zuidwest, voortzetting van de prestatieafspraken met Vestia, verkoop van woningen en de afwikkeling van projecten. Openbaar belang: De bevordering van stedelijke herstructurering en de uitvoering van het herstructureringsplan in het gebied Den Haag Zuidwest. Stedelijke herstructurering omvat onder meer het aanpassen van de binnenstedelijke woningvoorraad, evenals het verbeteren van de sociale en economische infrastructuur door o.a. het slopen van onroerende zaken en andere werken, het bouwrijp maken van grond, het bouwen en renoveren van woningen en het aanpassen van de verdere woonomgeving. Wat en waarom: Opgericht als nasleep van de kredietcrisis en de zware financiële problemen waar woningcorporatie Vestia vanaf 2012 in terecht was gekomen. Door deze problemen en de onder verscherpte toezichtstelling mocht Vestia geen enkele investering meer doen. Vestia moest als saneringscorporatie worden omgevormd van een ontwikkel- tot een beheercorporatie. Om de nadelige volkshuisvestelijke consequenties voor Den Haag zo veel als mogelijk te beperken is met Vestia een Raamovereenkomst gesloten (RIS260202) met maatregelen om de gevolgen voor Den Haag zo goed mogelijk te kunnen beheersen. Hoofddoel daarbij is het op de rails houden van de herstructurering.

Gemeentelijk belang was het voortzetten van de lopende of in voorbereiding zijnde herstructureringsprojecten van Vestia in Den Haag Zuidwest gezien de sociaal maatschappelijke consequenties, onder meer vanuit gemeentelijke inzet op meer sociale, betaalbare en duurzame woningbouw. Om de ‘Vestia projecten’ in Zuidwest te kunnen voortzetten is de gemeente ingestapt in een wijkontwikkelingsmaatschappij samen met Vestia op basis van een aandelenverhouding van 42% voor de gemeente en 58% voor de Stichting Vestia. Hiervoor heeft

50

De doelstelling en gerealiseerde prestaties van de WOM DHZW zijn in lijn met de doelstellingen van de gemeente. Na zeven jaar (2014-2021) is WOM DHZW halverwege de opgave en zijn 550 woningen (9% meer dan gepland) gerealiseerd of in uitvoering genomen en is er een positieve bijdrage geleverd aan de leefbaarheid in de wijken De Raden, Morgenstond West en Moerwijk Oost. Tot op heden slaagt WOM DHZW er zeer goed in om haar woningbouwopgave binnen de vastgestelde financiële speelruimte te realiseren. Met toestemming van de toezichthouder heeft Vestia zelf, in aansluiting op de projecten van WOM DHZW, een aantal complexen en projecten in de sociale huursector gerenoveerd en ontwikkeld (Moerwijk Oost, De Raden). Daarmee wordt ook de doelstelling uit de Raamovereenkomst met Vestia van behoud en verbetering van het sociale bezit gerealiseerd. Graag verwijzen wij ook naar de in 2021 door de raad ter kennisname aangenomen evaluatie van de WOM DHZW (RIS309038); hierin is de waarde van de WOM DHZW voor Den Haag uitgebreid beschreven. Informatie over de projecten is ook te vinden in het boekje ‘WOM Den Haag Zuidwest 5 jaar’, te vinden op de website www.womdhzw.nl/verantwoording/.

3. In hoeverre is er sprake van een publiek belang? De druk op de woningmarkt in Den Haag is ongekend groot. Om de groei van de stad te kunnen accommoderen heeft Den Haag een woningbouwbeleid met een breed instrumentarium ontwikkeld. Den Haag wil de planvoorraad vergroten en heeft de ambitie voor de bouwproductie opgeschroefd (zie het coalitieakkoord 2020-2022 ‘Samen voor de Stad’). De gemeente wil niet alleen meer woningen bouwen, maar vooral meer betaalbare woningen. Dit om ook voor huishoudens met een lager of middeninkomen meer aanbod te creëren. De gemeente zet een breed scala aan instrumenten in om de woningbouw en dan met name de realisatie van sociale en middelhure woningen te stimuleren en te bevorderen dan wel af te dwingen. De activiteiten van de WOM DHZW passen binnen dit beleid.

Evaluatie Verbonden Partijen 2022 – ‘Sturing werkt’

≡◄►

Evaluatie per Verbonden Partij – WOM Den Haag Zuidwest B.V.

4. In hoeverre is dit een publiek belang op de schaal van Den Haag?

6. In hoeverre is het mogelijk deze taak uit te besteden?

Gelet op de aanwezige (armoede)problematiek en eenzijdige, deels zeer verouderde woningvoorraad voert de gemeente een langjarig beleid om Zuidwest te herstructureren. In de huidige woonagenda is Zuidwest een van de prioritaire gebieden waarop ingezet wordt. Voor Zuidwest werkt de gemeente aan een krachtige aanpak, waarbij sociaaleconomische ingrepen en fysieke investeringen elkaar versterken. Belangrijke doelstelling daarbij is het woningaanbod in Zuidwest te differentiëren. De WOM DHZW levert een belangrijke bijdrage aan het realiseren van dit belang.

Niet mogelijk. Om voldoende sociale huurwoningen te kunnen bouwen, dient een corporatie en dus ook de WOM DHZW voldoende middelen te hebben vanwege de onrendabele top op sociale huurwoningen. De gemeente staat borg voor de (voor)financiering van de projecten in de WOM en draagt naar rato van haar belang bij in het negatieve eindresultaat van de WOM. Geen enkele marktpartij zal dit belang over willen nemen.

De gemeente en de WOM DHZW beogen in het laatste project, de Venen, totaal nog 1237 woningen te realiseren; dit is meer dan een verdubbeling van het huidige woningaantal. Hiervoor geldt een strakke planning vanwege de door BZK toegekende subsidie ‘2e tranche Woningbouwimpuls’. Met het oog op de woonagenda Den Haag is de voortzetting van de WOM DHZW voor een spoedige uitvoering van dit project derhalve van zeer groot belang.

5. In hoeverre zijn er andere publiekrechtelijke instrumenten inzetbaar? Er zijn geen andere publiekrechtelijke instrumenten inzetbaar. Met het stopzetten van de projecten die Vestia in voorbereiding had, zou de herstructurering in Zuidwest vrijwel tot stilstand gekomen zijn. De WOM DHZW is opgericht om de herstructureringsopgave van Vestia in Zuidwest voort te zetten. Geen enkele andere partij was hiertoe in staat (of bereid). Door de omstandigheden hadden de andere woningcorporaties in Den Haag hun inspanningen Zuidwest ten tijde van de kredietcrisis noodgedwongen ook al tot een minimum teruggebracht en waren zij destijds, maar ook nu nog, niet in staat de projecten van Vestia over te nemen. Destijds is na lange onderhandelingen de opgave van de WOM DHZW en rol van Vestia daarin goedgekeurd door de toezichthouder. De verplichtingen van Vestia (inbreng en uitname woningen) zijn conform het Ondernemingsplan van de WOM DHZW opgenomen in de Meerjaren Investerings begroting van Vestia. Bij de komende splitsing van Vestia – die verleden jaar met het Rijk/Autoriteit Woningcorporaties en de corporatiesector (via Aedes) is overeengekomen om Vestia weer gezond te krijgen, gaan deze verplichtingen over naar de nieuwe corporatie voor Den Haag.

Deze corporatie zal wel weer investeringsruimte krijgen, maar moet op alle projecten samenwerkingsverbanden aangaan omdat de totale investeringsopgave – ook voor onderhoud aan het huidige bezit – veel groter is dan de beschikbare middelen. De WOM DHZW blijft derhalve noodzakelijk om de bij de oprichting vastgestelde opgave/projecten te kunnen realiseren.

51

7. Lenen de taken zich voor vormgeving in deelname WOM Den Haag Zuidwest? Vestia heeft in het kader van de herstructurering steeds een voortrekkersrol gespeeld, met name ook in Den Haag Zuidwest. Vanwege de specifieke situatie en de zeer grote nadelige consequenties voor Den Haag van de ‘Vestia problematiek’, is de WOM DHZW opgericht, specifiek om de nadelige gevolgen voor de projecten die in voorbereiding waren – en daarmee voor de bewoners van deze ‘slechte’ complexen – te beperken. Via haar deelname in de WOM DHZW is de gemeente niet alleen betrokken bij de levering van bouwgrond, maar ook bij de ontwikkeling van de woningbouw. Door de deelname van Vestia in de verbonden partij kan de expertise, marktkennis en kunde van Vestia over woningbouw- en gebiedsontwikkeling, en bijvoorbeeld bij de uitplaatsing van de bewoners, worden ingezet. Tevens werkt WOM DHZW bij de ontwikkeling van haar projecten nauw samen met diverse marktpartijen, waardoor ook de kennis en kunde van de markt wordt benut. Daarbij kon door de oprichting en goedkeuring door het Rijk van de WOM DHZW gebruik worden gemaakt van de fiscale faciliteit die geldt voor een wijkontwikkelingsmaatschappij, de zgn. ‘WOM-vrijstelling’.

8. In hoeverre bieden de gemeentelijke bevoegdheden (bij het deelnemen aan WOM Den Haag Zuidwest) waarborgen in het beschermen van het publiek belang? De wijkontwikkelingsmaatschappij is voor de gemeente een goed instrument om samen met Vestia de in gang gezette herstructurering in Den Haag Zuidwest te kunnen voltooien. De gemeente stuurt in haar rol als aandeelhouder van de WOM DHZW op het bereiken van de overeengekomen doel­stellingen van de WOM DHZW en de doelstellingen uit de huidige woonagenda. Ook is door afspraken met de WOM DHZW geborgd dat de woningen duurzaam en gasloos worden ontwikkeld. Besluiten over de uitvoering van een project worden ter goedkeuring voorgelegd aan de aandeelhouders. Daarbij stuurt de WOM DHZW zelf nauwgezet op de beheersing van risico’s die bij de projecten kunnen optreden. In een vroeg stadium wordt een ontwikkelstrategie opgesteld, waarin wordt afgewogen hoe de risico’s kunnen worden beperkt door een marktconform programma, product en aanbestedingsstrategie te definiëren.

Evaluatie Verbonden Partijen 2022 – ‘Sturing werkt’

≡◄►

Evaluatie per Verbonden Partij – WOM Den Haag Zuidwest B.V.

Daarnaast is de gemeente vanuit haar publieke rol nauw betrokken bij de voorbereiding van het laatste project de Venen, waarvoor een Plan Uitwerkings Kader (PUK) dient te worden vastgesteld en kan de gemeente vanuit deze rol ook sturen op de uitwerking van het laatste project.

9. Staan de (financiële) risico’s t.a.v. WOM Den Haag Zuidwest (nog steeds) in redelijke verhouding tot de te dienen publieke belangen? In 2021 heeft de gemeente een evaluatie van de WOM DHZW uitgevoerd. Tevens is met Vestia uitgebreid onderhandeld over de herijking van het afsprakenkader uit 2013/14, omdat dit niet meer paste binnen de gewijzigde marktomstandigheden. De hernieuwde afspraken over de afrekensystematiek/moment bij een toekomstige liquidatie van de WOM DHZW leiden tot een betere voorspelbaarheid en beheersbaarheid van de uitkomst en tot meer zekerheid dat Vestia haar financiële verplichtingen bij ontbinding van de WOM kan nakomen. Tevens is besloten de looptijd van de WOM DHZW ten behoeve van het laatste meest omvangrijke plan De Venen vooralsnog te verlengen tot 1 januari 2028, behoudens alsdan een verdere verlenging wordt overeengekomen voor voltooiing van De Venen. Zie ook RIS309038. In vervolg op de besluitvorming in 2021 zal in 2022 een actualisatie plaatsvinden van het Ondernemingsplan. De WOM DHZW trekt geen financiering van buiten aan. Het eigen vermogen is ingebracht door Vestia, middels de overdracht van vastgoed aan de WOM met een totale inbrengwaarde van € 111 miljoen, en door de gemeente door middel van de inbreng van kapitaal tot een maximum van € 80 miljoen. Tot en met 2021 is € 27,9 miljoen van deze € 80 miljoen aan kapitaal gestort.

Bij de ontbinding van de WOM DHZW wordt het eigen Vermogen van de WOM DHZW weer naar rato van het aandelenbelang uitgekeerd aan de aandeelhouders, onder aftrek van hun aandeel in het naar verwachting negatieve eindresultaat. Tot op heden passen de resultaten van de WOM DHZW binnen de financiële verwachtingen van de gemeente ten aanzien van het eindresultaat. Als gevolg van de gewijzigde afspraken tussen gemeente en Vestia hebben de eerste (terug)verkopen van onderpandwoningen en nieuwe gerealiseerde huurwoningen aan Vestia plaatsgevonden in 2021 en 2022, waardoor WOM DHZW naar verwachting vanaf heden over voldoende liquiditeit beschikt voor de uitvoering van de laatste projecten en geen beroep meer op de gemeente hoeft te doen voor een nieuwe kapitaalstorting.

52

10. Wat zijn de eventuele uittredings­ mogelijkheden uit WOM Den Haag Zuidwest? Ontbinding van de WOM DHZW door de aandeelhouders is onder voorwaarden mogelijk. De raamovereenkomst tussen de gemeente en Vestia biedt daarvoor twee mogelijkheden: - het staat de gemeente en Vestia te allen tijde vrij gezamenlijk de overeengekomen samenwerking te beëindigen op een termijn en onder voorwaarden, zoals in gezamenlijk overleg te bepalen; - eenzijdige tussentijdse opzegging van de samenwerking door een partij is uitsluitend mogelijk indien zich een van de overeengekomen opzeggingsgronden voordoet. Na de opzegging dienen partijen in overleg te treden over schadebeperkende maatregelen waaronder de afwikkeling van projecten die reeds (onomkeerbaar) zijn gestart. Overigens zou een tussentijdse ontbinding leiden tot nadelige belasting consequenties (i.v.m. de ‘WOM-vrijstelling’) en het niet kunnen uitvoeren van het laatste project de Venen, hetgeen leidt tot een gemis aan woningproductie van ruim 1.200 woningen en een verplichting tot terugbetaling aan BZK van de verstrekte subsidie.

Conclusie In hoeverre heeft het deelnemen van gemeente Den Haag in WOM Den Haag Zuidwest bijgedragen aan en kan het de komende jaren bijdragen aan de borging van het (Haagse) publieke belang? De WOM DHZW is een goed instrument om de doelstellingen van de gemeente ten aanzien van de realisering van de anders stilgevallen herstructureringsprojecten van Vestia in Den Haag Zuidwest te bereiken. Tot op heden zijn 550 woningen gerealiseerd of in aanbouw genomen. Momenteel is het project de Venen in voorbereiding, waarmee wordt beoogd tot en met 2028 nog ruim 1.200 duurzame woningen in het sociale, goedkope en middeldure segment te realiseren (binnen de woonagenda van de gemeente). De overeengekomen opzeggingsgronden om de WOM eenzijdig op te zeggen zijn niet aan de orde. Op grond van de resultaten en de recent overeengekomen verlenging van de looptijd is er voor de gezamenlijke aandeelhouders ook geen enkele reden om een ontbinding te overwegen. Bovendien zijn de resultaten van de deelname aan de WOM DHZW beter voorspelbaar en beheersbaar geworden door adequate sturing op de risico’s en de in 2021 herijkte afrekensystematiek tussen gemeente en Vestia.

Evaluatie Verbonden Partijen 2022 – ‘Sturing werkt’

≡◄►

Evaluatie per Verbonden Partij

10

Ontwikkelingscombinatie Wateringse Veld B.V./C.V.

Voor het deelplan Monsterseweg betreft het de realisatie van 48 boswoningen. Het eerste half jaar van 2022 stond nog in het teken van de planvoorbereiding (vaststellen grondexploitatie, herziening planologisch kader, vaststellen inrichtingsplan). Daarna volgt bouwrijpe levering en uitgifte van de grond aan de Ontwikkelingscombinatie Wateringse Veld medio 2023. Vervolgens kunnen werkvoorbereiding en realisatie starten.

3. In hoeverre is er sprake van een publiek belang? De druk op de woningmarkt in Den Haag is ongekend groot. Om de groei van de stad te kunnen accommoderen heeft Den Haag een woningbouwbeleid met een breed instrumentarium ontwikkeld. Den Haag wil de planvoorraad vergroten en heeft de ambitie voor de bouwproductie opgeschroefd; zie het coalitieakkoord 2020-2022 ‘Samen voor de Stad’. De gemeente zet een breed scala aan instrumenten in om de woningbouw en dan met name de realisatie van woningen te stimuleren en te bevorderen. De activiteiten van de Ontwikkelcombinatie Wateringse Veld (afgekort: OCWV) passen in dit beleid.

1. Beknopte beschrijving Ontwikkelings­ combinatie Wateringse Veld Doel: Het realiseren van stadsuitbreiding in het in de VINEX vastgelegde gebied Wateringse Veld. Openbaar belang: De realisatie van de woonwijk Wateringse Veld, binnen de stedenbouwkundige en financiële kaders van de VINEX en het gemeentelijke beleid. Wat en waarom: Ontwikkelen van woningbouwlocatie ter uitvoering van rijks VINEX beleid. De Ontwikkelingscombinatie Wateringse Veld B.V./C.V. (samenwerking tussen de gemeente Den Haag en BPD Ontwikkeling) ontwikkelt sinds 1997 het plan Wateringse Veld. In 2013 is een ‘allonge’ afgesloten voor 2 aanvullende locaties Erasmusveld en Monsterseweg/ADS velden. Deelname vanuit het gemeentelijk belang om bij te dragen aan oplossing van woningtekort. Deelname van de gemeente ook gezien onze publiekrechtelijke verantwoordelijkheden, zoals ten aanzien van inrichting openbare ruimte en het onteigenen van gronden (bevoegdheid van gemeente).

2. Welke waarde heeft de Ontwikkelings­ combinatie Wateringse Veld in de afgelopen 4 jaren kunnen toevoegen aan het Haags publiek belang? In het deelplan Wateringse Veld Bestaand zijn alle activiteiten afgerond en is de openbare ruimte overgedragen aan de gemeente. De 7.700 woningen in Wateringse Veld Bestaand zijn allemaal reeds opgeleverd. Voor het deelplan Erasmusveld (totaal 369 woningen) is de eerste fase, project Leyhof met 108 woningen, in aanbouw en zal in 2022 worden opgeleverd. In 2021 is ook gestart met het bouwrijp maken van de tweede fase. Ontwikkelingen voor 2022 en 2023 zijn de verwachte start bouw en oplevering van deze tweede fase in 2023. Medio 2024 is het deelplan Erasmusveld naar verwachting gerealiseerd.

53

4. In hoeverre is dit een publiek belang op de schaal van Den Haag? OCWV levert een bijdrage aan de woningbouw ambities en de doelstellingen van de gemeente Den Haag in het VINEX gebied Wateringse Veld. De komende twee jaren zullen in het teken staan van de afronding van deze doelstellingen.

5. In hoeverre zijn er andere publiekrechtelijke instrumenten inzetbaar? Op het plan Monsterseweg na, zijn de plannen in 2024 naar verwachting nagenoeg gerealiseerd. De doelstellingen van de OCWV zijn dan voor het leeuwendeel bereikt. De inzet van publiekrechtelijke instrumenten ter behartiging van de doelstellingen is dan naar verwachting minimaal tot niet meer nodig. De directie van de B.V. start daarom tijdig, en in opdracht van de vennoten, met haar eerste verkenning van afschalingsmogelijkheden. Daarbij worden ook de mogelijkheden en financiële, juridische en fiscale consequenties bezien van uittreding door de samenwerkingspartners uit de OCWV. Ook wordt bezien welke (juridische) mogelijkheden er bestaan voor uitbesteding van de resterende activiteiten ter afronding en borging van het laatste deelplan, Monsterseweg/ADS velden. Deze verkenning gebeurt in goede samenwerking met BPD en met de gemeente als mede aandeelhouder en vennoot. De eerste bevindingen van deze oriëntatie zullen naar verwachting gereed zijn voor het zomerreces van 2023. De raadscommissie Ruimte wordt vroegtijdig geïnformeerd, indien deze verkenning leidt tot een voornemen van de gemeente tot uittreding.

Evaluatie Verbonden Partijen 2022 – ‘Sturing werkt’

≡◄►

Evaluatie per Verbonden Partij – Ontwikkelingscombinatie Wateringse Veld B.V./C.V.

6. In hoeverre is het mogelijk deze taak uit te besteden? In dit stadium zijn vooral de afschalingsmogelijkheden en de consequenties van uittreding door de samenwerkingspartners uit de OCWV relevant. Er wordt nader onderzocht in hoeverre de resterende activiteiten voor uitvoering van het deelplan Monsterseweg kunnen worden uitbesteed.

7. Lenen de taken zich voor vormgeving in deelname Ontwikkelingscombinatie Wateringse Veld? Ja, OCWV is een samenwerkingsverband tussen de gemeente en het Bouwfonds (nu: BPD), die zijn basis vind in de door beide partijen ondertekende samenwerkingsovereenkomst. Het doel bij de oprichting van de C.V. was te komen tot een exploitatiemaatschappij waarbij de gemeente en Bouwfonds, de ontwikkeling van Wateringse Veld uitvoeren voor gezamenlijke rekening en risico in een bedrijfsmatige opzet. Dit doel wordt bereikt. De overweging bij de oprichting van de C.V. was dat de publiek-private samenwerking in een aparte private rechtspersoon naar derden toe als herkenbare, zelfstandige organisatie kan optreden. Voor een commanditaire vennoot is gekozen omdat hiermee de structuur inzichtelijk is en de aansprakelijkheden van beide partijen duidelijk zijn gedefinieerd. Om het ondernemings- en aansprakelijkheidsrisico zo veel mogelijk te beperken, kiezen publieke en private partijen ook regelmatig voor een C.V. met een B.V. als beherend vennoot. Laatstgenoemde mag de C.V. vertegenwoordigen. Dit is ook hier het geval. Als nadeel kan worden gezien dat niet alle stukken van de B.V./C.V. vanzelfsprekend openbaar zijn.

Bijvoorbeeld in het geval dat dit de financiële positie van derden of van de gemeente als aandeelhouder/vennoot zou kunnen beschadigen en dit, getoetst aan de Wet open overheid (Woo), niet opweegt tegen het belang van openbaarmaking. Echter, ook in geval van geheimhouding zijn deze stukken door de Raad (besloten) in te zien, indien de Raad dit wenst. De B.V./C.V. constructie voor OCWV is overigens eindig, en wordt na haar werkzaamheden (verwacht 2024) dan ook opgeheven.

8. In hoeverre bieden de gemeentelijke bevoegdheden (bij het deelnemen aan Ontwikkelingscombinatie Wateringse Veld) waarborgen in het beschermen van het publiek belang? In goede samenspraak met samenwerkingspartner BPD stuurt de gemeente als aandeelhouder en als vennoot van Ontwikkelcombinatie Wateringse Veld B.V./C.V. actief op het bereiken van de doelstellingen. Dat gebeurt door mee te beslissen als vennoot en als aandeelhouder binnen de Algemene vergadering van Aandeelhouders en de vergadering van de Raad van Vennoten op belangrijke (financiële) producten zoals de begroting, de jaarrekening en het grondexploitatieplan.

54

9. Staan de (financiële) risico’s t.a.v. de Ontwikkelingscombinatie Wateringse Veld (nog steeds) in redelijke verhouding tot de te dienen publieke belangen? De OCWV is een financieel gezonde entiteit en de financiële risico’s staan in goede verhouding tot het te dienen publieke belang. Er is ook sprake van een positief plansaldo. In de aanstaande verkenning van afschalingsmogelijkheden worden ook de mogelijkheden en financiële en fiscale consequenties bezien van uittreding door de samenwerkingspartners uit de OCWV.

10. Wat zijn de eventuele uittredings­ mogelijkheden uit de Ontwikkelings­ combinatie Wateringse Veld? Op basis van de statutenbepalingen van Ontwikkelcombinatie Wateringse Veld B.V./C.V. zijn er uittredingsmogelijkheden voor de samenwerkingspartners. De C.V. is aangegaan voor onbepaalde tijd. Den Haag, zijnde commanditaire vennoot, kan deze vennootschap alleen opzeggen als dit geen onredelijk bezwarende gevolgen heeft voor de overblijvende commanditaire vennoten. Bijvoorbeeld door reeds aangegane verplichtingen c.q. omvang van de investeringen. De juridische mogelijkheden tot opzegging worden onderzocht en betrokken bij de verkenning die de directie van OCWV in samenwerking met de gemeente en BPD zal opstarten.

Conclusie In hoeverre heeft het deelnemen van gemeente Den Haag in de Ontwikkelingscombinatie Wateringse Veld bijgedragen aan en kan het de komende jaren bijdragen aan de borging van het (Haagse) publieke belang? De Ontwikkelingscombinatie Wateringse Veld B.V./C.V. is succesvol tegemoetgekomen aan het grootste deel van haar opgaven. In het deelplan Bestaand Wateringse Veld zijn alle activiteiten afgerond en is de openbare ruimte overgedragen aan de gemeente. De 7.700 woningen in Wateringse Veld Bestaand zijn reeds allemaal opgeleverd. Op het plan Monsterseweg/ADS velden na, zijn de plannen in 2024 naar verwachting nagenoeg gerealiseerd. De doelstellingen van de OCWV zijn dan voor het leeuwendeel bereikt. Er wordt eind 2022 door de directie van de OCWV gestart met haar eerste verkenning van afschalingsmogelijkheden. Daarbij worden ook de mogelijkheden en financiële, juridische en fiscale consequenties bezien van uittreding door de samenwerkingspartners uit de OCWV. Ook wordt bezien welke (juridische) mogelijkheden er bestaan ter uitbesteding van de resterende activiteiten ter afronding en borging van het resterende activiteiten ter uitvoering van het laatste plan, Monsterseweg. Deze verkenning gebeurt in goede samenwerking met BPD en met de gemeente als medeaandeelhouder en vennoot.

De eerste bevindingen van deze oriëntatie zullen naar verwachting gereed zijn voor het zomerreces 2023. De raadscommissie Ruimte wordt vroegtijdig geïnformeerd indien deze verkenning leidt tot een voornemen van de gemeente tot uittreding.

Evaluatie Verbonden Partijen 2022 – ‘Sturing werkt’

≡◄►

Evaluatie per Verbonden Partij

11

Grondexploitatie­ maatschappij Vroondaal B.V.­/C.V.

De eerste jaren kende dan ook een moeizame start. Dat heeft ertoe geleid dat in 2013/2014 het programma deels is aangepast van een lage dichtheid en hoge prijsklasse naar een woonmilieu dat boven de niveau van de Vinex-wijken ligt. Deze afspraken zijn vastgelegd in een allonge op de SOK. Vanaf dat moment trok ook weer de woningmarkt aan en sloot het aanbod goed aan bij de vraag. En zijn in de afgelopen 4 jaar nog ruim 700 woningen in het plangebied gerealiseerd. De woonwijk Vroondaal is bijna afgerond, de laatste uitgifte van gronden wordt in 2025 verwacht.

3. In hoeverre is er sprake van een publiek belang? De gemeente dient ook in mindere economische tijden te zorgen voor voldoende woningen. Door actief te participeren in de GEM dat tot doel heeft een woonwijk te realiseren dient de gemeente het publieke belang. Als de laatste gronden zijn uitgegeven t.b.v. woningbouw en de openbare ruimte is ingericht (woonrijp gemaakt) dan is de opgave voor de GEM Vroondaal afgerond en zal de entiteit geliquideerd worden.

1. Beknopte beschrijving Vroondaal Doel: De grondexploitatiemaatschappij (GEM) heeft tot doel het uitgeven van grond t.b.v. realisatie van max. 2150 woningen in het hoge prijssegment in de nieuw te realiseren woonwijk Vroondaal. De GEM is ook verantwoordelijk voor de inrichting van het openbaar gebied en de (hoofd)infrastructuur binnen het exploitatiegebied. Daarnaast: Het projectmatig ontwikkelen van woningen in een extensief, groen stedelijk woonmilieu. Openbaar belang: De realisatie van de woonwijk Vroondaal binnen de door het College vastgestelde stedenbouwkundige en planologische kader. Wat en waarom: Het is een transformatie van een oud kassengebied naar een woonwijk met een exclusief milieu wat als tegenhanger van Wassenaar is bedoeld, ruim wonen in het groen. Daartoe waren afspraken gemaakt met de Provincie Zuid-Holland en de regio Haaglanden. Met de partijen die grondpositie hadden in het gebied is in 2009 de CV/BV GEM Vroondaal met een grondbank opgericht. De GEM is dus een commanditaire vennootschap met een beherende B.V.

2. Welke waarde heeft Vroondaal in de afgelopen 4 jaren kunnen toevoegen aan het Haags publiek belang? Het Haags publieke belang is een diversiteit aan woonmilieu’s zodat de Haagse inwoners binnen Den Haag een wooncarrière kunnen opbouwen. De GEM Vroondaal heeft met haar unieke woonprogramma daaraan bijgedragen. De aanloop naar de oprichting van de GEM in 2009 was al moeizaam omdat net de financiële crisis was uitgebroken. De afspraken tussen de gemeente Den Haag en de twee ontwikkelaars te weten BPD en Synchroon zijn vastgelegd in een Samenwerkingsovereenkomst (kortweg: SOK).

55

4. In hoeverre is dit een publiek belang op de schaal van Den Haag? De woonwijk Vroondaal is een uniek stukje Den Haag met uiteindelijk 2150 woningen in het groen. Door toevoeging van een ander woonmilieu ontstaat beweging in de woningmarkt en is het mogelijk bewoners voor de stad te houden en te binden. Daarnaast is/wordt het park Madestein opgeknapt, fietsroutes zijn/ worden uitgebreid naar de kust en het Westland, daarmee wordt de groenblauwe recreatieve fietsroute langs de kust versterkt. Deze versterking hoort bij de oorspronkelijk afspraken tussen de provincie Zuid-Holland, regio Haaglanden en de gemeente Westland onder de noemer Westlandse Zoom.

5. In hoeverre zijn er andere publiekrechtelijke instrumenten inzetbaar? Aan deze langdurige samenwerkingen ligt zoals gezegd een SOK, samenwerkingsovereenkomst, ten grondslag. Waarin over en weer verplichtingen zijn gericht op het afronden van de woonwijk. Het nu inzetten van andere publiekrechtelijke instrumenten ligt dan ook niet voor de hand.

6. In hoeverre is het mogelijk deze taak uit te besteden? Naast het participeren door de gemeente in een C.V./B.V., beheert de gemeente ook de grondbank en staat garant voor de financiering van de GEM. De grondbank is de benaming voor het beheren van de gronden die economisch behoren tot de afspraken binnen de SOK. Op verzoek van de GEM levert de gemeente grond uit de grondbank aan de GEM, deze maakt de gronden bouwrijp om daarna door te leveren aan de ontwikkelaar t.b.v. woningbouw. Vervolgens maakt de GEM de gronden woonrijp. Dat waren anno 2010 bewuste keuzes om risico’s voor de C.V./B.V. te beperken en het plan vlot te trekken.

Evaluatie Verbonden Partijen 2022 – ‘Sturing werkt’

Evaluatie per Verbonden Partij – Grondexploitatiemaatschappij Vroondaal B.V./C.V.

Het grote voordeel voor de gemeente om te participeren in de Grondexploitatiemaatschappij is dat zij ook meedeelt in de opbrengsten en actief kon sturen op de aanpassing van de programmering in 2013/2014.

7. Lenen de taken zich voor vormgeving in deelname Vroondaal? De GEM Vroondaal is een geoliede machine die gronden uitneemt uit de grondbank en verkoopt aan de partners t.b.v. woningbouwontwikkeling. De GEM werkt op afstand van het gemeentelijk apparaat en legt via de stuurgroep waarin elke participant een gelijke stem heeft verantwoording af. Er wordt besloten o.b.v. unanimiteit. De gemeente neemt ook deel in de stuurgroep. Daarnaast wordt jaarlijks een jaarplan en jaarrekening vastgesteld door de aandeelhouders. Alle aandeelhouderstukken gaan via het College, waardoor het gemeentelijk belang goed geborgd is.

Conclusie In hoeverre heeft het deelnemen van gemeente Den Haag in Vroondaal bijgedragen aan en kan het de komende jaren bijdragen aan de borging van het (Haagse) publieke belang? De gemeente Den Haag heeft in crisistijd haar verantwoording genomen door woningbouw mogelijk te maken en zal dat blijven doen door gezamenlijk met haar partners de wijk Vroondaal afronden. Daarmee zijn haar doelstellingen gehaald om een woonmilieu te creëren als tegenhanger van Wassenaar en daarmee inwoners van Den Haag te behouden voor de stad.

8. In hoeverre bieden de gemeentelijke bevoegdheden (bij het deelnemen aan Vroondaal) waarborgen in het beschermen van het publiek belang? In voorgaand antwoord is uitgelegd hoe de governance-structuur van de GEM Vroondaal waarborgen biedt voor bescherming van het publiek belang van de gemeente. Daarnaast geldt natuurlijk de normale procedures voor zienwijze en bezwaren bij omgevingsvergunningen die nodig zijn voor het bouwen van woningen.

9. Staan de (financiële) risico’s t.a.v. Vroondaal (nog steeds) in redelijke verhouding tot de te dienen publieke belangen? Het ontwikkelen van Vroondaal dient zoals gezegd een publiek belang door een specifiek woonsegment waar behoefte aan is aan te bieden en doorstroming te bevorderen. De ontwikkeling bevindt zich in een afrondende fase en risico’s dalen verder bij elk afgesloten uitgiftecontract. Ook wat betreft herinrichting van de openbare ruimte is het logisch dat de gemeente hierin een directe rol speelt.

10. Wat zijn de eventuele uittredings­ mogelijkheden uit Vroondaal? Theoretisch kan de SOK altijd opengebroken worden. Echter dat is in deze afrondende fase onwenselijk en onnodig omdat het wel onnodig extra veel kosten met zich meebrengt. Zo zouden afspraken uit de SOK opengebroken moeten worden en is het ook maar de vraag tegen welke condities deze overgenomen zouden worden. Daarnaast is de gemeente beheerder van de grondbank en verantwoordelijk voor de financiering ook dat zal dan ontbonden moeten worden met grote nadelige financiële gevolgen voor de gemeente.

56

≡◄►

Evaluatie Verbonden Partijen 2022 – ‘Sturing werkt’

≡◄►

Evaluatie per Verbonden Partij

12 Starterspanden Den Haag B.V./C.V.

1. Beknopte beschrijving Starterspanden Den Haag B.V./C.V. Doel: Het beheer van het pand Televisiestraat 2-4 (De Schilde). De B.V./C.V. is onderdeel van het instrumentarium van de gemeente Den Haag in het kader van de uitvoering van het gemeentelijk duurzaamheids- en economisch beleid. Openbaar belang: De C.V. is een uitvoeringsinstrument van de gemeente voor de transformatie van De Schilde naar een bedrijfsverzamelgebouw voor Stadslandbouw, Duurzaamheid en Innovatie. Wat en waarom: Het college heeft in 2016 besloten om het gebouw De Schilde/The New Farm aan de Televisiestraat 2-4 te transformeren tot een bedrijfsverzamelgebouw voor Stadslandbouw, Duurzaamheid en Innovatie. De directie van Starterspanden Den Haag opereert binnen dit kader. Starterspanden Den Haag is onderdeel van het instrumentarium van de gemeente Den Haag in het kader van de uitvoering van het gemeentelijk duurzaamheids- en economisch beleid. Starterspanden Den Haag is eveneens een uitvoeringsinstrument van de gemeente voor de transformatie van De Schilde naar een bedrijfsverzamelgebouw voor met name duurzaamheid en innovatie, wat in goede samenspraak gebeurt met samenwerkingspartner Fonds voor Ruimte en Economie (Fonds FRED). Starterspanden Den Haag C.V. is verantwoordelijk voor de transformatie van het gebouw. Het beheer en dagelijks bestuur ligt in handen van Starterspanden Den Haag B.V.

De aandelen van de Starterspanden Den Haag C.V. zijn in handen van de gemeente Den Haag (50%) en van Fonds FRED (50%). De aandeelhouders van Starterspanden Den Haag B.V. zijn de gemeente (49 stemmen) en het Fonds FRED (49 stemmen). De overige twee stemmen in de algemene vergadering zijn voor de statutair directeur.

57

2. Welke waarde heeft de Starterspanden Den Haag B.V./C.V. in de afgelopen 4 jaren kunnen toevoegen aan het Haags publiek belang? Den Haag is de stad voor ondernemers die willen bouwen aan een betere wereld. Vanuit ImpactCity ondersteunt de gemeente startups om impact te maken met hun innovatieve ideeën en oplossingen. Allemaal werken ze aan hetzelfde doel: innovaties voor een duurzame toekomst. Het is het streven om als ImpactCity één van de toonaangevende impact ecosystemen in Europa te zijn. De Europese Commissie heeft ook beaamd dat Den Haag een voorbeeld is van hoe je als stedelijke regio de nieuwe impact economie optimaal kan faciliteren. Met name op het gebied van duurzaamheid en innovatie met maatschappelijke meerwaarde bestaat in De Haag ook een duidelijke en toenemende vraag onder ondernemers die op zoek zijn naar bedrijfsruimte. Door gericht aan te sluiten op deze vraag is de bezettingsgraad van het gebouw gestegen van 31% eind 2019 naar 80% eind 2021. De stap naar een groei naar 100% bezetting van het gebouw en een positieve exploitatie van het gebouw ligt de komende periode binnen bereik. Lerende van onderzoeken, praktijkvoorbeelden en ter versterking van de Circulaire Economie, is ingezet op een bundeling van activiteiten van ondernemers met een maatschappelijke impact. Starterspanden Den Haag B.V./C.V.

bewijst op een strategische wijze te voorzien in de toenemende behoefte aan huisvesting en het faciliteren van duurzame en innovatieve ondernemers met maatschappelijke impact in Den Haag. Starterspanden levert daarmee een belangrijke bijdrage aan de realisatie van de gemeentelijke beleidskaders op het gebied van kleinschalige bedrijfsruimte en op een wijze waarop de omliggende wijken daarvan positief profiteren.

3. In hoeverre is er sprake van een publiek belang? Starterspanden Den Haag levert een belangrijke bijdrage aan de realisatie van de gemeentelijke beleidskaders op het terrein van kleinschalige bedrijfsruimte, en met name op het gebied van duurzaamheid en innovatie met maatschappelijke meerwaarde. Deze vraag blijft ook in de toekomst bestaan en wordt Starterspanden Den Haag in voorzien. Voor de komende jaren heeft Starterspanden Den Haag daarom ook een Meerjarenplan 2022-2026 opgesteld waarmee de behoefte kan worden ingevuld (RIS312161). Het periodieke meerjarenplan werpt ook een schetsmatige blik op de periode na 2026. Daarbij wordt bezien hoe de bewezen meerwaarde van het concept zoals toegepast door Starterspanden Den Haag op het gebouw – en de vruchtbare samenwerking met medeaandeelhouder Fonds voor Ruimte en Economie – ook in de toekomst het beste ten dienste kan komen aan de wijken en aan de stad. Een effectief scenario daartoe is een mogelijke uitbreiding van het succesvolle concept naar andere geschikte gebouwen en een verbreding van de pandenportefeuille van Starterspanden Den Haag. Deze mogelijkheden voor de langere termijn en de wijze waarop worden nader verkend en onderzocht.

Evaluatie Verbonden Partijen 2022 – ‘Sturing werkt’

≡◄►

Evaluatie per Verbonden Partij – Starterspanden Den Haag B.V./C.V.

4. In hoeverre is dit een publiek belang op de schaal van Den Haag?

6. In hoeverre is het mogelijk deze taak uit te besteden?

Kenmerkend voor een stedelijke economie is de dynamiek van kleinschalige wijk- en buurteconomieën, lokale bedrijvigheid en werkgelegenheid. Deze lokale bedrijven vervullen niet alleen een belangrijke economische, maar ook een belangrijke maatschappelijke functie. Mede door de druk op de woningmarkt is het huidig aanbod van bedrijfsruimte in het stedelijk gebied van Den Haag laag. Hierdoor biedt de stad weinig ruimte voor kleinschalige bedrijvigheid en is de ongewenste tendens zichtbaar van bedrijven die uit de stad wegtrekken. In de Economische visie van Den Haag wordt dan ook ingezet op het creëren van bedrijfsruimte in de wijk. Het bedrijfsverzamelpand De Schilde/The New Farm speelt hierin een belangrijke rol. Het pand is gelegen in de Haagse wijk ‘Groente- en fruitmarkt’ (stadsdeel Centrum). Het gebied is vooral belangrijk voor lokale traditionele bedrijven en stadsgeoriënteerde werkgelegenheid. De Schilde/The New Farm heeft de mogelijkheid en de potentie om bedrijvigheid in het centrum te behouden en aan te trekken. Starterspanden Den Haag B.V./C.V. weet met haar bedrijfsstrategie deze potentie ten volste te benutten. In oktober 2019 is de Bedrijfshuisvestingstrategie (RIS303177) vastgesteld door de Raad. De aanleiding hiervoor was het tekort aan bedrijfsruimte, het incourante aanbod en de veroudering van bedrijventerreinen.