RIS312890 Notulen van de raad van 30 juni 2022

Zo kennen we de heer Barker natuurlijk ook. Uiteraard gaan we dit concreter in beeld brengen, zoals ik hiervoor al heb aangegeven en zoals ook werd gevraagd door GroenLinks. Echter, we weten hoe complex dit is en hoeveel tijd alleen dit stukje Grotiusplaats al heeft gekost. Dus een volledige technische uitwerking en kosteninschatting is daarom niet realistisch. Dat hebben we gewoon niet binnen een paar maanden uitgewerkt. Dus daarom moet ik deze motie ontraden. Robert Barker (PvdD). Er staat niet in dat het een volledig uitgewerkt plan moet zijn. Het gaat er meer om dat de verwachte totale kosten in kaart worden gebracht om in te kunnen schatten of het een droom is of dat het ooit werkelijkheid kan worden. Wethouder Mulder (VVD). De heer Barker vraagt iets wat we niet in zo'n korte tijd kunnen leveren. Daarom moet ik de motie ontraden. Ik begrijp de vraag wel en die komt op enig moment aan de orde maar in deze korte tijd gaat dit niet lukken. Motie J.1 PvdA vraagt om een analyse van de financiële, juridische en constructieve elementen in een vast format en om dat als bijlage te voegen bij toekomstige raadsvoorstellen en deze afspraken goed te borgen. Vanzelfsprekend zijn deze elementen altijd onderdeel van de uitwerking van grote projecten.

Deze motie helpt ons dan om dit op een manier te doen waarbij we de uitkomsten goed inzichtelijk kunnen maken voor de raad zodat het voor de raad goed na te gaan is hoe we deze elementen hebben beoordeeld en hebben meegenomen in een voorliggend voorstel. Daarom kan ik uit de voeten met deze motie en wil ik die ook omarmen. Joren Noorlander (D66). Is de wethouder het met mij eens dat het gaat om een extra check op de analyse die al door onze organisatie wordt gedaan en niet zozeer om het feit dat er door iemand anders een analyse moet worden gemaakt? Wethouder Mulder (VVD). Het is niet zo dat we bij een motie als deze denken: hé, dat is helemaal nieuw voor ons, we moeten maar eens naar de financiën en de constructie kijken. Maar als je dit kunt gieten in een format waardoor het makkelijker is voor de raad om meer inzicht krijgen, dan lijkt mij dit een goede motie die we kunnen uitvoeren. Wij zorgen er natuurlijk voor dat het werk dat we al doen er ook netjes in komt. Het is dus niet zo dat we hier het wiel opnieuw uitvinden, maar ik kan mij voorstellen dat dit de raad kan helpen om goed inzichtelijk te krijgen hoe het precies zit. Daarom kan ik de motie omarmen. Janneke Holman (PvdA). Even ter bevestiging: het gaat ons om een toets op de analyse die al gedaan wordt. Nog een ander puntje.

Ik had zo-even een interruptiedebat met de heer Martini over de vraag of de GAD hierin een rol zou kunnen spelen. Zou deze de juridische en constructieve toets kunnen doen? Zou de wethouder dit willen meenemen in de afdoening van de motie, in de zin of in de plaats van een externe partijen de GAD hierin een rol zou kunnen spelen? 34

Wethouder Mulder (VVD). Nou ken ik vanuit een andere capaciteit de GAD natuurlijk. Ik weet dat ze daar hard werken maar of de GAD constructieve toetsen doet, daarvan weet ik niet zeker of dat waar is, maar ik kan natuurlijk wel even kijken welk deel van dit soort werk door de GAD gedaan zou kunnen worden. Ik weet ook niet of de GAD constructieve zaken kan toetsen. Ik zal er in ieder geval op terugkomen bij de afdoening van de motie. Motie J.3 HSP vraagt om een feitenrelaas van de geschiedenis van het project. Wat mij betreft hebben we daar al uitgebreid met elkaar over gesproken en ook geconstateerd wat er in het verleden niet goed is gegaan met dit project. Die leerpunten nemen we mee in het plan Beheersing grote projecten. Daarnaast gaan we al aan de slag met de motie van de PvdA, als die althans wordt aangenomen, waar het gaat over het op een meer eenduidige manier analyseren en rapporteren aan de raad. Dan heb ik het ook over de GRIP-rapportages die ook naar de raad worden gestuurd. Fatima Faïd (HSP). Dank voor het antwoord. We hebben er natuurlijk wel al over gesproken maar het is niet zo dat we nu precies weten hoe en wanneer er zaken niet helemaal goed zijn gegaan. Willen we dit soort debacles in de toekomst voorkomen, moet de raad heel goed weten wat er precies fout is gegaan, waar er dan in de toekomst bijgestuurd kan worden en vooral wat we ervan kunnen leren.

Wethouder Mulder (VVD). Vanzelfsprekend kijken we al wat we van dit project kunnen leren. Ik noemde zo-even al een aantal leerpunten en die nemen we vooral ook mee naar de toekomst. Daar ligt ook mijn focus. Wat kan er in de toekomst beter? Om nu precies uit te gaan zoeken wie wat wanneer wist, gaat veel tijd en geld kosten, wat ik liever besteed aan andere dingen, namelijk het in de toekomst verbeteren van bepaalde zaken. Dus daarom laat ik deze motie aan de raad. Fatima Faïd (HSP). Ik snap dat u zich heel graag wil richten op de toekomst en dat willen wij ook, maar zonder verleden is er geen goed heden. U zegt dat we het er hier al over hebben gehad, maar dan wijs ik erop dat we heel veel stukken niet hebben gekregen. Van € 2 mln. naar € 30 mln. is best wel een dingetje. Ik vind wel dat de raad maar ook de stad gewoon het recht hebben om te weten waar het precies is misgegaan, zodat we in de toekomst kunnen voorkomen dat we dit nog een keer moeten meemaken. Wethouder Mulder (VVD). Ik denk dat we het daar al over hebben gehad, bijvoorbeeld dat je een contract sluit met een partij om iets te overkluizen terwijl je niet precies weet of dat technisch mogelijk is. Het is zeer onverstandig om op die manier een contract te sluiten. Dat is een belangrijk leerpunt. Dat soort zaken nemen we dus mee.

Maar u vraagt eigenlijk meer dan dat, namelijk: wie wist wat wanneer? Als je dat gaat uitzoeken, dan is dat niet zozeer toekomstgericht maar ben je vooral bezig met het verleden, waar we de leerpunten al uithalen, en dat kost tijd en geld, wat ik liever besteed zie worden aan andere dingen. Want we hebben het druk zat met die Grotiusplaats. De voorzitter. Laatste keer, mevrouw Faïd. Fatima Faïd (HSP). Nogmaals dank voor het antwoord maar het is toch wel verbazingwekkend dat bij een afdeling van de gemeente wiens corebusiness het toch is om dit soort contracten af te sluiten, dit soort fouten zijn gemaakt. Fouten maken mag en kan ook gewoon, want dat is menselijk, maar ik denk wel dat het belangrijk is om goed met elkaar te kijken hoe we dit anders zouden kunnen doen en of de checks-and-balances wel in orde zijn et cetera. Wethouder Mulder (VVD). Daar ben ik het mee eens waar het gaat om het leren van contractmanagement en checks-and-balances. In het plan Beheersing grote projecten zeggen we ook iets over die checks-and-balances. De heer Martini gaf ook nog een recensie van dat plan. Maar om nou heel specifiek terug te kijken, zoals de motie vraagt, is iets wat wat mij betreft niet hoeft. We moeten kijken naar de toekomst. Daarom laat ik het oordeel over deze motie aan de raad. Lotte van Basten Batenburg (VVD).

Ik begrijp wel de behoefte van mevrouw Faïd van de Haagse Stadspartij om wat meer inzicht te krijgen in wat er gebeurt en vooral om lessen te leren. Ik vroeg mij 35

af of de wethouder dat kan meenemen. Hij heeft wel vaker brieven gestuurd om te leren van projecten en te laten zien wat er dan mee gebeurt. Misschien is het een goed idee om te kijken of deze lessen specifiek in kaart kunnen worden gebracht en aan de raad kunnen worden gerapporteerd. Wethouder Mulder (VVD). Het lijkt mij goed om in het kader van het stuk Beheersing grote projecten nog even specifiek in te gaan op deze zaak en wat we uit de casus Grotiusplaats kunnen leren voor de grote projecten. Dat zeg ik toe aan mevrouw Van Basten Batenburg en via haar aan de Haagse Stadspartij. Sebastian Kruis (PVV). Mijn vraag aan de wethouder is of hij de vraag van mevrouw Van Basten Batenburg zelf heeft geschreven. De voorzitter. Dit moet naar waarheid worden beantwoord. Wethouder Mulder (VVD). Ik zit in een liberale fractie en het zijn allemaal eigenzinnige types in die fractie die ik dus nooit aan een touwtje heb. Als ik ze vraag iets te doen, dan heeft dat vaak juist een averechts effect. De voorzitter. Ik constateer dat de analyse van de verkiezingsuitslag nog niet is gemaakt binnen uw partij. Constant Martini (Hart voor Den Haag). Het zou ons verbazen als de VVD-fractie niet doet wat de heer Mulder zegt, want dat is toch wel onze ervaring. Als hij met zijn vingers knipt, gaan ze gewoon allemaal in de rij staan. Dus ik denk dat hij zich wat dat betreft wat onderschat.

Maar goed, dat even terzijde. Wij zijn wél voor de motie van de HSP. Anderhalf jaar geleden werd er door de wethouder geschreven dat als onderdeel van de versterking voor projectbeheersing en risicomanagement, de eerste stappen al binnen de dienst DSO in gang gezet zijn om de projectbeheersing te verbeteren, waarbij hij vervolgens verwijst naar een bijlage. Dat was anderhalf jaar geleden en nu zitten we nog in precies hetzelfde putje waar we maar niet uitkomen. Dus ik denk toch dat het verstandig is om de HSP te volgen wat betreft deze motie. Wethouder Mulder (VVD). Datgene ten aanzien van de Grotiusplaats speelt natuurlijk al van voor de tijd dat ik namens het college aan de slag ben gegaan met het actieplan Beheersing grote projecten. Daar ik pas sinds anderhalf jaar bezig ben met dit actieplan, kan dus niet gezegd worden dat ik dat al in 2017 had kunnen invoeren. Dat neemt niet weg dat we deze lessen natuurlijk wel moeten meenemen. De voorzitter. Dan kijk ik naar de gemeenteraad of er behoefte is aan een tweede termijn. Dat is niet het geval. De beraadslaging wordt gesloten.

Aan de orde is: K. Voorstel van het college inzake Verklaring van geen bedenkingen (Wabo) t.a.v. de aanvraag omgevingsvergunning voor het bouwen van 2 woontorens met ruimten voor commerciële voorzieningen (The Grace) t.p.v. het te slopen kantoorgebouw Rijswijkseweg 60 t/m 86A (RIS312442). De beraadslaging wordt geopend. Joren Noorlander (D66). Voorzitter. Er ligt hier een mooi plan voor ons, namelijk de woontoren op een steenworp afstand van station Hollands Spoor, The Grace. Dat past in de visie dat Den Haag dé centrumstad van de regio Haaglanden is en dat het CID hét verdichtingscentrum van de regio is. 36

Uitvoering van het project zorgt in een klap voor 1.400 woningen, waarmee we een grote stap zetten in het jaarlijks bouwen van 4.000 woningen in de stad. Die woningen zijn hard nodig om onze Haagse jongeren een stap naar een eerste eigen huis te kunnen geven, om bijvoorbeeld leraren te binden aan de stad of om jonge stellen samen te kunnen laten wonen. De afspraken die zijn gemaakt met de ontwikkelaar dateren nog van de vorige Woonagenda. Dat betekent bijvoorbeeld dat je een termijn van twintig jaar voor sociale woningen kunt opleggen. Het is goed bestuur om je aan die afspraken te houden. Daarnaast heb ik wel de hoop dat een verhoging ten aanzien van het landelijke huurpuntensysteem voor de huurprijsmaximering ook een dempend effect op een eventuele huurprijsstijging zal hebben na twintig jaar. Met de windhinder is bij het ontwerp al rekening gehouden door de hoeken van het gebouw af te ronden. Met de inrichting van de openbare ruimte zal het nog iets meer af kunnen nemen. De verdere overlast vind ik eigenlijk niet opwegen tegen de toevoeging van die belangrijke 1.400 woningen die dit gebouw Den Haag rijker gaat maken. Het laatste punt dat ik wil maken gaat over de voorzieningen en het groen. Deze zijn bij dit plan niet gelijktijdig ingetekend maar kunnen wel meegenomen worden bij de verdere ontwikkeling van de Laakhavens. Fatima Faïd (HSP).

Ik wilde toch nog graag iets weten over die windhinder. U zegt dat daarmee inmiddels een beetje rekening is gehouden doordat de gebouwen wat ronder zijn gemaakt. Maar het is toch gewoon zo dat als je boven de 20% en hoger uitkomt, je dan eigenlijk hele gevaarlijke situaties krijgt? We zitten nu net op de 18%. De gemeente zegt maatregelen te zullen nemen. Stel dat die maatregelen niet werken, wat is dan de conclusie van D66? Dan nog het volgende. Er lopen daar twee sterfietsroutes. Daar komen dus best wel veel mensen langs, namelijk zo'n twee miljoen. Als genoemde maatregelen niet werken, hoe voorkomen we dan dat die mensen eigenlijk in een heel gevaarlijke situatie terechtkomen? Joren Noorlander (D66). Het gaat hier om 1.400 woningen in één klap voor de stad. Voor de Haagse woningzoekenden zijn die ontzettend belangrijk en dat is punt één voor mij en dat staat voor mij voorop. De windhinder is in de modellen al een beetje afgenomen door het gebouw wat af te ronden en door te kijken of er misschien nog wat meer gedaan kan worden in de openbare ruimte. Dat vind ik een mooie stap. Het is goed dat we daarmee binnen de marges vallen, zij het net. We hebben het in de commissie ook gehad over de sterfietsroute. In principe zou daar geen grote windhinder plaatsvinden. Ik hoop ook dat dit inderdaad het geval zal zijn.

Ik vraag het college dan ook om er nog een keer op in te gaan, want ik vind het wel belangrijk dat die sterfietsroute goed bereikbaar blijft, ook voor de ruim 2.000 inwoners die straks in de The Grace gaan wonen. Fatima Faïd (HSP). Zoals bekend, is de Haagse Stadspartij ook een partij die woningbouw heel belangrijk vindt, met name sociale woningbouw. Dus daarin kunnen we elkaar vast wel vinden, maar de vraag blijft toch wat het effect zal zijn voor al die fietsers die daar elke dag langs moeten. U zegt: daar blijven we onder. Nee, daar blijven we net onder omdat we hopen dat de maatregelen die genomen worden ervoor gaan zorgen dat ze er ook echt onder blijven. Stel dat dit niet lukt en dat bij de uitwerking blijkt dat het 21% in plaats van 18% is, dan hebben we wel te maken met een hele gevaarlijke situatie. Wat is dan de positie van D66? Want we kunnen die toren bijvoorbeeld ook wat lager maken. Joren Noorlander (D66). Dit is echt een gevalletje als-dandenken en daar wil ik niet in meegaan. De berekening die nu voorligt komt precies uit onder de norm. Die norm is niet voor niets zo vastgesteld. Wat mij betreft zijn die 1.400 woningen zo veel belangrijker dan het als-dandenken van mevrouw Faïd. De voorzitter. Laatste keer, mevrouw Faïd. Fatima Faïd (HSP). Het gaat helemaal niet om als-dandenken.

Volgens mij liggen er gewoon afspraken waaraan in dit geval niet is voldaan, waaronder de afspraken over de windrichting. Dan kan het college met allerlei hand- en spandiensten wel zeggen dat het waarschijnlijk daarmee wel gaat 37

lukken, maar dat is eigenlijk meer een soort wensdenken. Kunt u daarop dan reflecteren? Het is namelijk helemaal niet als-dan maar meer wensdenken van D66 dat het wel goed gaat komen. Joren Noorlander (D66). Er zijn berekeningen gemaakt waar vervolgens door het college op wordt geacteerd door maatregelen voor te stellen. Als dan uit de doorberekeningen van die maatregelen blijkt dat het onder de grens komt, zegt mevrouw Faïd: ik weet niet zeker of die maatregelen wel werken. Dan komen ze met een oplossing en dan pakt u die niet met beide handen aan. Dat vind ik ontzettend jammer. Robert Barker (PvdD). D66 maakt er nu een karikatuur van, want wat D66 vergeet zijn de feiten. De feiten zijn gewoon dat ook met die maatregelen de windhinder groot blijft. Dus ik snap niet zo goed wat de heer Noorlander nu betoogt. Eigenlijk creëert het college een situatie waarbij sprake is van slechte windhinder, wat heel onprettig voor mensen is om doorheen te lopen, en waar een belangrijk fietspad zal komen waar je gewoon wegwaait. Daar zou de heer Noorlander op moeten reflecteren zou ik denken. Joren Noorlander (D66). Qua wandelen zou er op sommige punten rond The Grace een slecht windklimaat kunnen zijn. Bijvoorbeeld op het midden van de weg bij de twee hoeken van het gebouw zou dat volgens de modellen zo zijn.

Maar ik denk dat dit echt niet opweegt tegen de 1.400 woningen die we gaan toevoegen voor de woningzoekende Hagenaar die dit nodig heeft. Voorzitter. De voorzieningen en het groen zijn bij dit plan niet gelijktijdig ingetekend maar kunnen wel meegenomen worden bij de verdere ontwikkeling van de Laakhavens. Graag zou ik van het college zien, dat het hiermee actief aan de slag gaat om in dit gebied en in de plint van The Grace het voorzieningenniveau omhoog te krikken zodat er rond de oplevering van The Grace al een slag gemaakt is. Kortom, ik denk dat Den Haag trots mag zijn dat er weer een groot project van de grond kan komen, dat er 1.400 woningen toegevoegd kunnen worden aan de Haagse woningvoorraad en dat Den Haag de woningzoekende Hagenaars weer het signaal geeft dat er aan ze gedacht wordt in het stadhuis. Nur Icar (DENK). Er komen 1.400 woningen bij maar mijn vraag is dan wel hoe er rekening wordt gehouden met de parkeerdruk. De mensen kunnen geen parkeervergunning krijgen, terwijl er wel 1.400 woningen bij komen. Ik verwacht dat een aantal van die mensen ook een auto hebben. Kunt u daarop reflecteren? Joren Noorlander (D66). In het plan is voorzien in een deelautosysteem en er worden parkeerplaatsen gereserveerd in Q-Park Laakhavens.

Ik denk ook dat het voor de ontwikkelaar en ook voor de gemeente - die wil ik hier ook wel op aanspreken - een verplichting is om goed te communiceren dat niet iedereen daar een auto kan hebben. En dat is daar eigenlijk ook helemaal niet nodig, want je hebt daar én straks de sterfietsroute én je zit op een steenworp afstand van Hollands Spoor. Het is een geweldige plek om te verdichten en om die 1.400 woningen toe te voegen. Als er goed gecommuniceerd wordt over het aantal parkeerplekken en het deelautosysteem denk ik dat het geen probleem hoeft te zijn. Constant Martini (Hart voor Den Haag). Het komt mij persoonlijk een beetje communistisch voor: wij bepalen even dat u geen auto mag hebben. Dat is ongeveer wat u zegt. Joren Noorlander (D66). Ik zeg dat de mensen die daar gaan wonen een bewuste keuze kunnen maken, in de zin van: ik ga daar wonen want ik heb geen auto nodig. Een deelautosysteem zou bijvoorbeeld voor mij persoonlijk een goede optie kunnen zijn. Ik heb nu helaas zelf een auto nodig omdat er in mijn geval geen deelautosysteem is en ik bovendien woon in een appartement dat ongeveer dezelfde grootte heeft als de appartementen in The Grace.

38

Nur Icar (DENK). Ik vraag mij wel af hoe inclusief die woningen zijn. Het is ook wat de heer Martini net zei: u bepaalt even wie er wel en niet een auto nodig heeft. Zo'n Q-Park is bovendien niet echt betaalbaar voor iedereen. Dus wat voor publiek verwacht u aan te trekken voor The Grace? Joren Noorlander (D66). Het is een misvatting bij de heer Icar waar hij eigenlijk zegt dat iedereen recht heeft op een auto. Nee, iedereen heeft recht op goede mobiliteit in Den Haag. Je zit daar op steenworp afstand van station Hollands Spoor en van straks de sterfietsroute. Dus ik denk dat er al goed wordt voorzien in die mobiliteit. Nur Icar (DENK). Ik heb nooit gezegd dat iedereen recht heeft op een auto, maar dat heeft iedereen sowieso wel. Het punt is dat het wel een realistische situatie moet worden. Bij zo veel woningen als bij The Grace resulteert dat in een bepaalde parkeerdruk. Als de bewoners geen parkeervergunning krijgen maar verwezen worden naar de Q-Park, betekent dat nog niet per se dat je daarmee de parkeerdruk hebt opgelost. Dus wat voor concrete voorstellen of ideeën zijn er om te voorkomen dat op een gegeven moment niemand zijn auto ergens kwijt kan? Joren Noorlander (D66). Dan had meneer Icar gewoon even het plan moeten lezen, want daarin staat hoe we het met de auto's oplossen, dat je straks goed met de trein of de fiets kan gaan.

Dat zijn de mobiliteitsoplossingen in dit project. De voorzitter. Dank voor uw bijdrage aan het debat in eerste termijn. Dan gaan we gauw door met de heer Kruis van de PVV. Sebastian Kruis (PVV). Voorzitter, u dankte de heer Noorlander zo-even voor zijn bijdrage, maar ik moet zeggen dat ik het meer een hallucinant lege inbreng vond. Hij legt enkel de focus op 1.400 woningen maar gaat daarbij niet in op allerlei bezwaren die er zijn. Ik noem de wind die daar een heel grote rol gaat spelen, maar ook de voorzieningen waarvan we twee jaar geleden met elkaar als raad hebben vastgesteld dat die altijd eerst moeten zijn ingetekend voordat er woningen bij gaan komen. Joren Noorlander (D66). Wat is de boodschap van de heer Kruis dan aan al die woningzoekende Hagenaars? Sebastian Kruis (PVV). Iedereen in deze raad heeft het altijd over de enorme woningnood. Ik zeg: er is geen woningnood maar een mensenoverschot. In mijn optiek kunnen we duizenden en duizenden mensen uit de stad werken. Ik denk aan al die arbeidsmigranten die allemaal in het Westland werken en die hier Haagse woningen bezet houden. We kunnen mensen het land uitsturen die crimineel zijn en met een dubbele nationaliteit. Het gaat om vele duizenden.

Wat dat betreft kunnen we er ook voor kiezen om gewoon orde op zaken te stellen in onze eigen stad, om onze straten schoon te vegen en Haagse woningen te geven aan Hagenaars en Hagenezen. Dat zou ook een oplossing kunnen zijn. Links en al die andere partijen hebben het altijd over die enorme woningnood. Er is geen woningnood. Er is hooguit een grote woonbehoefte, dus dat er veel mensen op zoek zijn naar een woning, maar het is niet zo dat er op straat duizenden mensen liggen te slapen. Hooguit is de vraag naar woningen op dit moment groter dan het aanbod. Wat al die partijen in de raad nu doen, is zich hierop blindstaren door te zeggen dat het aanbod moet worden vergroot. Dat is ook wat u zegt. Alle bezwaren slaat u letterlijk en figuurlijk in de wind en u zegt: die 1.400 woningen, daar gaat het om. Maar al die andere argumenten die ook van belang zijn voor de stad, zoals dat er voldoende voorzieningen zijn en dat je ervoor zorgt dat het gebied eromheen leefbaar blijft, moeten ook meetellen. Het gaat niet alleen om meer woningen bouwen, want dan ga je niet op een goede manier om met onze stad en haar bewoners. De heer Icar had het zo-even over de parkeerdruk. Als er zulke enorme woningnood zou zijn, zouden in no time alle woningen zijn verhuurd in de Grotiustoren, maar dat is niet zo. Waarom is dat niet zo? Omdat mensen daar niet hun auto kunnen parkeren.

Het is gewoon voor heel veel mensen essentieel om te kunnen wonen in een stad, dat je ook een auto hebt om bijvoorbeeld naar je werk te gaan of om je kinderen naar sport te brengen. Die auto is dan gewoon onmisbaar. Het wensdenken van al die partijen hier dat die behoefte verdwijnt als je niet voorziet in parkeerplaatsen, slaat gewoon nergens op. Er moet dus een oplossing worden gezocht voor mensen met een auto en daar is nu niet in 39

voorzien. Nou had ik sowieso geen argumenten nodig om hier straks tegen te stemmen maar dit is wel een belangrijk punt. Ik ben ook heel benieuwd wat onze vrienden van Groep de Mos gaan doen met dit voorstel. We kennen de heer Meinesz als iemand die eigenlijk dag en nacht wakker is te maken wat betreft zijn kruistocht voor de Haagse automobilist en parkeerplaatsen. Het kan toch niet zo zijn dat eigenlijk mijn bondgenoot als het gaat om parkeren, mogelijk gaat instemmen met een plan waarin geen parkeerplaatsen zijn voorzien, behalve dan die deelauto's van de heer Noorlander? Ik doe dan ook vanaf deze mooie plek, de plek waar het allemaal gebeurt tijdens uw raadsvergaderingen, een moreel appèl op Groep de Mos om ook naast mij te staan en te kiezen voor onze stad, onze voorzieningen en onze leefbaarheid. De voorzitter. De uitslag komt nu. Constant Martini (Hart voor Den Haag). Het komt beter over als u het aan Hart voor Den Haag vraagt. Sebastian Kruis (PVV). Ik ben nog steeds van de Groep de Mos-kliek. Ik ben wat dat betreft wat behoudender en conservatiever. Waar ik mij echt zorgen over maak - en dat hebben we ook gezien toen in Laak - is dat we ons hier allemaal blindstaren op meer woningen. De heer Barker heeft ook altijd vooropgelopen in het wijzen op die voorzieningen.

Dat heeft hij net ook proberen te doen richting de heer Noorlander, waarop geen enkel inhoudelijk antwoord kwam. Op deze manier omgaan met de stad en haar inwoners is eerder een 'disgrace' dan 'The Grace', wat best een geestige woordspeling is, al zeg ik het zelf. Dat moet D66 ook aanspreken, want het was ook een Engelse woordspeling en mij is bekend dat ze met alles iets hebben behalve met Nederlands. De voorzitter. De heer Noorlander kan er geen genoeg van krijgen. Joren Noorlander (D66). Ik kan er inderdaad geen genoeg van krijgen, voorzitter. Wat de heer Kruis zegt is eigenlijk een hele dikke middelvinger naar de jonge Hagenaar die een woning zoekt. Sebastian Kruis (PVV). Nou nee, het is vooral een hele dikke middelvinger naar D66 in de eerste plaats. Ik kom op voor de Haagse woningzoekenden. Ik wil de instroom stoppen en ervoor zorgen dat we Haagse woningen vrijspelen in plaats van alleen maar blijven bijbouwen, want Den Haag is vol. We hechten ook allemaal aan groen en voorzieningen en dat doet u niet. Joren Noorlander (D66). Dan weet ik weer waar de prioriteit van meneer Kruis ligt en die ligt in ieder geval niet bij het zoeken naar woningen voor de Hagenaar die een woning nodig heeft. Sebastian Kruis (PVV). Ik zoek woningen voor Hagenaars en Hagenezen binnen de bestaande woningvoorraad.

We moeten juist wat doen aan de huidige instroomcijfers waar D66 altijd een heel warm gevoel van krijgt, evenals de heer De Vuyst die bijna zit te kwijlen bij het idee van een jaarlijkse instroom van 6.000 mensen in een stad die nu al overvol is. Je moet de woningmarktproblematiek niet alleen bekijken vanuit de aanbodzijde maar ook vanuit de vraagzijde. Ik zou hopen dat er meer mensen in deze raadzaal net zo slim waren als ik en daar ook een keertje mee aan de slag gingen. Robert Barker (PvdD). Voorzitter. Alle gemeentelijke kaders worden weer uit het raam gegooid. Je kunt je dan afvragen: waarom hebben we eigenlijk gemeentelijke kaders als een ontwikkelaar die goed lobbyt zijn zin gewoon krijgt? Dit begint al bij de behandeling. Duizenden pagina's moeten in een handjevol dagen worden doorgenomen en vervolgens blijkt in de commissie ook nog dat toezeggingen rond dit bouwplan met voeten zijn getreden. De raad moet stemmen en geen mening hebben. Dat is wel duidelijk. Voorzitter. U kent de Partij voor de Dieren als een partij die niet bij een beetje tegenwind op haar rug gaat liggen. Ik hoop dat dit ook geldt voor de bewoners van The Grace. Want bij The Grace worden veel gemeentelijke kaders, zoals afgesproken voorzieningen, groen en windeisen, met voeten getreden. Dit naast de gebruikelijke verdwenen sociale woningen.

Een groot deel van de openbare ruimte krijgt dus een slecht windklimaat. Dit betekent dat je daar niet op het terras kan zitten, een 40

etalage kan bekijken of met iemand kan praten. De duidelijke conclusie van het TU-rapport is dat de windhinder er onacceptabel is. Alleen een tramhalte verplaatsen of een wand bij een tramhalte zetten, is te mager om dit op te lossen. Wat de Partij voor de Dieren betreft is een duidelijk plan met dekking en afspraken nodig. Daarom een amendement met de titel 'Waai niet weg' dat ik samen met de SP indien. Dan de voorzieningen en groen. In 2019 zou er volgens het college een openbareruimteplan met een voorzieningenkaart komen. Dat is er nooit gekomen. Het enige wat jaren later kwam, is een boterzachte visie zonder dekking. Zo worden ook de afspraken uit de structuurvisie met voeten getreden. En dit moet echt anders om een leefbare stad te creëren. Vandaar het amendement met de titel 'Maak voorzieningen concreet'. De Partij voor de Dieren zou graag een fysio of huisarts in het gebouw zien in plaats van een nagelstudio of een skylounge, want dat zijn voorzieningen die we echt nodig hebben. Dit amendement dien ik in samen met de SP en Hart voor Den Haag. Een tweede voorbeeld van afspraken die met voeten worden getreden zijn de afspraken rond duurzaamheid van het gebouw. Tot drie keer toe is toegezegd dat er een hoge GPR-score wordt behaald. De GPR-score is ook in de toezeggingen vastgelegd.

Vervolgens wordt dit zonder verklaring weggemoffeld en is de score ineens veel lager dan afgesproken. Vandaar een amendement om dit recht te trekken met de titel 'Blijf duurzaam bouwen'. De voorzitter. Door de heer Barker wordt het volgende amendement (K.A PvdD) voorgesteld:

Amendement K.A. PvdD Blijf duurzaam bouwen De raad van de gemeente Den Haag, in vergadering bijeen op 30 juni 2022, ter bespreking van het voorstel van het college inzake de verklaring van geen bedenkingen voor The Grace. Besluit om aan dictumpunt 2 de volgende passage toe te voegen: ▪ onder voorwaarde dat de GPR-scores, zoals vastgelegd in de NVU, als eis worden gehanteerd. De voorzitter. Door de heer Barker, daartoe gesteund door mevrouw Arp en de heer Martini, wordt het volgende amendement (K.B PvdD) voorgesteld:

Amendement K.B PvdD Maak voorzieningen concreet De raad van de gemeente Den Haag, in vergadering bijeen op 30 juni 2022, ter bespreking van het voorstel van het college inzake de verklaring van geen bedenkingen voor The Grace. Besluit om het volgende nieuwe punt toe te voegen: ▪ om in afwijking van het voorgaande het college opdracht te geven om binnen een half jaar concreet vast te leggen, op basis van de referentienormen, welke voorzieningen wanneer en waar gerealiseerd worden en hoe deze voorzieningen gefinancierd worden voor de nieuwe bewoners van The Grace. Het gaat daarbij ook om de invulling van de openbare groennorm waarbij hoogwaardige groene buitenruimte met een hoge gebruiks- en ecologische waarde wordt gerealiseerd. Verder besluit de raad om in te zetten op het op de locatie realiseren van voorzieningen die binnen de contouren van het plan passen, zoals een artsenpraktijk. Het college wordt gevraagd te rapporteren over de realisatie van deze voorzieningen binnen het bouwplan. De voorzitter. Door de heer Barker, daartoe gesteund door mevrouw Arp, wordt het volgende amendement (K.C PvdD) voorgesteld:

41

Amendement K.C PvdD Waai niet weg De raad van de gemeente Den Haag, in vergadering bijeen op 30 juni 2022, ter bespreking van het voorstel van het college inzake de verklaring van geen bedenkingen voor The Grace. Besluit om het volgende nieuwe punt toe te voegen: ▪ om de ontwikkelaar verantwoordelijk te maken voor de te maken kosten om de toegenomen windhinder te beperken, in aanvulling op fysieke aanpassingen aan de tramhokjes en de windschermen, ook voor de aan te leggen bomen in de omgeving. De amendementen maken onderdeel uit van de verdere beraadslaging. Constant Martini (Hart voor Den Haag). Voorzitter. Hart voor Den Haag zal voor de 1.411 woningen stemmen. Het is een vreselijke afweging geweest die wij hebben moeten maken, maar omdat wij ook aan onze kiezers in het verkiezingsprogramma hebben gemeld dat 'wonen, wonen, wonen' onze prioriteiten nrs. 1, 2 en 3 zijn, is bij het afwegen van het geheel ervoor gekozen om voor te stemmen. Wij zien dit ook als een middel in de strijd tegen de woningnood. Het voorstel voor The Grace, hoewel ik na de commissiebehandeling eigenlijk dacht dat het beter 'De Stormhoek' kan heten, steekt niet goed in elkaar en is eigenlijk niet geschikt om nu te behandelen.

Hart voor Den Haag heeft telkenmale ook geprobeerd de behandeling van dit voorstel uit te stellen om het dan te kunnen betrekken bij een veel bredere visie, namelijk de ontwikkelingsvisie voor Laakhaven. De motivatie die van het college komt, is bekend: als we het nu niet doen, dan komen er schadeclaims en zijn we weer boetes verschuldigd. En dit allemaal om het maar door de raad te drukken. Wij volgen de insprekers die ook zeggen dat er gebouwd moet worden maar die wel een lange lijst van bezwaren hebben en het ook achterlijk vinden dat je zo'n gigantisch stand-aloneproject door de raad jaagt zonder dat er een besluit ligt over de toereikendheid van de voorzieningen. Niet geregeld zijn de vierkante meters groen, de maatschappelijke voorzieningen, de verkeersontsluiting en het parkeren, zo van: ach, dat komt allemaal wel, dat wordt later ingericht. Neem nu de normering voor kinderspeelplaatsen. Binnen 150 meter moet er bij een flat van 250 woningen een speelplaats zijn voor kinderen onder de 6 jaar. Hier is er met geen een rekening gehouden. Daarvoor moet je dus nu naar het stadspark, 1,5 km verderop en 20 minuten wandelen, want dat is het eerste stukje groen dat erbij komt. Dan ben je als je daar met je kind loopt al lang en breed weggewaaid voordat je überhaupt bij de Rijswijkseweg bent.

Eisen en normen die toegezegd zijn, kun je niet afdoen met de mededeling: het zijn slechts streefcijfers. Discussies en afspraken met de raad rond de Haagse referentienormen voor maatschappelijke voorzieningen laten zien dat het college moet aangeven welke voorzieningen waar, wanneer en hoe gefinancierd worden. Ik verwijs verder naar de toelichting op het amendement van de Partij voor de Dieren dat ik mee heb mogen tekenen. Het met hel en verdoemenis dreigen, in de zin van 'raad, u moet voorstemmen, want anders krijgen we te maken met schadeclaims of boetes' is wel heel erg onder niveau. Het zou werkelijk een bijdrage aan het herstel van vertrouwen zijn als het voorstel niet behandeld wordt en teruggenomen wordt en dat het pas nadat we wat meer zaken hebben kunnen afschakelen met elkaar, aan de orde wordt gesteld. Lesley Arp (SP). De heer Martini verwees naar een aantal voorstellen of in ieder geval een voorstel dat hij mede heeft ingediend. Is zijn steun voor The Grace voorwaardelijk voor het halen van die voorstellen? Ik hoor hem namelijk ook zeggen dat het nu eigenlijk nog te vroeg is om hiermee in te stemmen en dat we nog waardevolle informatie missen. Constant Martini (Hart voor Den Haag).

Ik heb geprobeerd weer te geven dat het voor ons een hele moeilijke keuze is of je voor woningnood gaat en voor wonen voor mensen, waarbij we ook weten welke belangrijke bijdrage deze woningen daaraan kunnen leveren, versus al die bezwaren die er zijn. We hebben oog voor alle bezwaren. We hebben wel vaker voorstellen ingediend voor uitstel maar die werden altijd gewoon riant weggestemd. Nou, dan mag ik aannemen dat dit nu ook het geval is. Dus 42

vandaar dat we nu deze wat moeilijke benadering kiezen, maar ik ben er direct voor om een ordevoorstel in te dienen als meerdere mensen dat steunen, om dit voorstel van de agenda af te voeren. Sebastian Kruis (PVV). Ik heb samen met de heer De Mos campagne gevoerd tegen de bevolkingsgroei van Den Haag. Die bevolkingsgroei wordt met dit soort projecten gefaciliteerd in plaats van tegengegaan. Dus mijn vraag aan de heer Martini is waarom hij niet met mij die bevolkingsgroei tegengaat door niet langer te voorzien in alleen maar woningen bijbouwen ten koste van allerlei voorzieningen et cetera. Constant Martini (Hart voor Den Haag). Ik ken uw redenering. Als we de woningnood voor de Hagenaars willen oplossen, kunnen we eigenlijk niet tot de conclusie komen dat we hier niet moeten bouwen. Sebastian Kruis (PVV). Maar het punt is dat we niet weten of die woningen naar Hagenaars en Hagenezen gaan, want onze voorstellen om Hagenaars en Hagenezen met voorrang te huisvesten, zijn door die linkse kliek hier allemaal weggestemd. Wat we nu dus doen, is voorzien in de woonruimtebehoefte van links om al die Afrikanen te huisvesten, maar uiteindelijk gaan de Hagenaars en Hagenezen er niet minder lang voor in de rij staan. U kent ook de aantallen statushouders die nog met voorrang moeten worden gehuisvest. Den Haag gaat daarin voorzien.

Dus wat we nu aan het doen zijn, is al die statushouders van GroenLinks en D66 straks onderbrengen in deze mooie toren. Constant Martini (Hart voor Den Haag). Het is bekend hoe de PVV op dit vlak redeneert. Wij kiezen voor de bewoners van Den Haag door ervoor te zorgen dat ze betere woningen en in ieder geval voldoende woningen krijgen. Hoe u het ook wendt of keert, er is woningnood. Ik ben van oordeel dat we die met dit project deels oplossen. Hinke de Groot (CDA). Voorzitter. Het is belangrijk dat we bouwen voor de toekomst van de stad. Het CDA vindt dat woonproject The Grace past bij de hoogstedelijke ontwikkeling die we voor ons zien bij stationsgebieden. Betaalbare woningen zijn hard nodig voor starters en gezinnen en voor het op gang brengen van de doorstroming op de woningmarkt. Maar dit plan plaatst ons ook voor dilemma's. Bij het bouwen van een wijk voor de toekomst gaat het wat het CDA betreft niet alleen om het bouwen van woningen, maar ook om het bouwen aan gemeenschappen, waar bewoners fijn kunnen wonen en leven met elkaar, in een buurt met een goede verhouding tussen huur en koop, ontmoetingsplekken en voorzieningen. Onze fractie maakt zich dan wel zorgen over de voorzieningen en leefbaarheid in dit gebied. Niet zozeer wanneer de woningen zijn gerealiseerd maar eigenlijk nu al. Want loop je een rondje door de wijk, dan is de leefbaarheid nu al zorgelijk.

Heel veel steen, een verkeersinfarct met veel bijna-ongelukken of ongelukken, veel kappers en avondwinkels. De doorstroming van bewoners is niet snel en lang niet iedereen voelt zich verbonden en verantwoordelijk in de buurt. De buurt verdient beter. Daarom moeten we niet vervallen in ambtelijk wensdenken en voorstellen op papier maar moeten we kijken naar de leefwereld waarmee bewoners nu al te maken hebben. Na het reces bespreken we de ontwikkelvisie voor het gehele gebied. Mooi dat we dan breder gaan kijken naar wat er echt nodig is voor deze gebiedsontwikkeling, maar we moeten nu ook al stappen zetten. Daarom dient het CDA twee moties in. De eerste motie roept het college op voorafgaand aan de behandeling van de ontwikkelvisie Laakhavens een overzicht te geven van de voorzieningen die specifiek nodig zijn voor The Grace en Laakhavens, en daarbij te vermelden welke stappen zijn ondernomen om deze te realiseren, met de ontwikkelaar afspraken te maken over de maximale huurprijzen van de commerciële ruimtes en het realiseren van een divers aanbod aan voorzieningen voor de buurt, en te voorzien in een halfjaarlijkse voortgangsrapportage over de doorontwikkeling en gerealiseerde voorzieningen in Laakhavens. De motie dien ik mede in namens Isabel Bos van GroenLinks.

De tweede motie roept het college op om te versnellen met het realiseren van groen bij Campus Laakhavens, inclusief de omgeving van de woontorens The Grace, bij het opstellen van het buitenruimteplan een planning op te leveren van de acties die worden ondernomen om in gezamenlijkheid met de buurt en de ontwikkelaar tot een concreet ontwerp te komen en de raad 43

uiterlijk in Q3 2022 te informeren over het plan. Ook deze motie dien ik in mede namens mevrouw Isabel Bos van GroenLinks. Robert Barker (PvdD). Toen ik deze motie las bekroop mij wel het gevoel dat we gewoon eigenlijk iets vragen wat allang is toegezegd. Het was in 2019 toegezegd en in 2019 zou het opgeleverd worden. Vervolgens wordt er drie jaar later een motie ingediend met het verzoek om te doen wat in 2019 al had moeten worden gedaan en wat de wethouder al veel heeft gezegd te zullen doen maar niet heeft gedaan. Ik vraag mij af waarom de CDA-fractie denkt dat er nu urgentie wordt gevoeld door het college als deze motie wordt aangenomen. Hinke de Groot (CDA). Ik kan niet voor het college spreken waar het gaat om de vraag in hoeverre het urgentie voelt. Idealiter hadden we de ontwikkelvisie voor de buurt tegelijkertijd met het voorstel besproken. Dat is nu niet het geval. Het voorliggende voorstel levert ontzettend veel betaalbare woningen op die we hard nodig hebben. Inderdaad, we hebben uitgangspunten en vinden voorzieningen belangrijk maar dit voorstel is gewoon goed en we moeten ook een betrouwbare partner zijn richting ontwikkelaars. Daarom denken we dat het goed is om hiermee door te gaan. Robert Barker (PvdD).

Hoe reflecteert u er dan op dat wat u vraagt in uw motie precies hetzelfde is als wat de wethouder in 2019 al heeft toegezegd en niet heeft geleverd? Hinke de Groot (CDA). Het is niet precies hetzelfde want wij vragen ook om in te zoomen op het realiseren van groen op Campus Laakhavens, inclusief de omgeving van de woontorens The Grace. Dus we vragen een specificering en we vragen om na het reces met een overzicht te komen zodat we die ontwikkelvisie goed kunnen bespreken. Dus het is wat specifieker dan de algemene eisen waar de heer Barker aan refereert. Robert Barker (PvdD). Wat de CDA-fractie zegt klopt niet, want in 2019 bij de behandeling van dit plan is gezegd: we komen met een openbareruimteplan en met een voorzieningenplan in 2019. Nu dient u een motie in, veel later, met precies hetzelfde verzoek. Ik vraag mij dan vooral af wat we hier eigenlijk doen als ik zie dat die toezeggingen volledig genegeerd worden. Hinke de Groot (CDA). Wat doen we hier? Ervoor zorgen dat zo snel mogelijk stappen worden gezet met de voorzieningen bij het CID, waar we inderdaad al eerder toe hebben opgeroepen. Ik ben het met u eens dat het college nog wel sneller aan de gang mag met de voorzieningen.

We proberen dit met deze motie te concretiseren voor dit specifieke gebied teneinde daar stappen te kunnen zetten en extra informatie te hebben als we de ontwikkelvisie meteen na het reces bespreken. De voorzitter. U bent al heel vaak geweest, meneer Kruis. U heeft nu echt iets nieuws, he? Sebastian Kruis (PVV). Zeker, maar dit is nog maar het begin. Mevrouw De Groot verzoekt nogmaals om iets, maar het punt is dat de wethouder gewoon zijn toezeggingen moet nakomen. U als dualistisch raadslid moet gewoon die wethouder op zijn flikker geven, om het even heel gechargeerd te zeggen, in plaats van nu voor de vorm een nieuwe motie in te dienen die dan waarschijnlijk met brede steun wordt aangenomen, omdat het een eerdere toezegging betreft. Maar u kunt toch gewoon de wethouder een keertje streng toespreken om de eerdere toezeggingen na te komen? Hinke de Groot (CDA). Volgens mij hebben we ook tijdens de commissievergadering hem er breed op aangesproken dat toezeggingen ook echt uitgevoerd moeten worden. Dat blijft staan. Daarbovenop willen we nu gewoon concrete stappen zien voor dit gebied, waar deze motie ook toe oproept. Het is dus en-en. Sebastian Kruis (PVV). Ik denk dat de motie dan vooral erg overbodig is. Het is én al eerder gevraagd én de motie is overbodig. Waarom een motie indienen over iets wat toch al is toegezegd?

44

Hinke de Groot (CDA). Ik ben dan ook benieuwd naar de reactie van het college hierop, ook in de zin of die overbodig is of niet. De voorzitter. Laatste keer, meneer Kruis. Sebastian Kruis (PVV). Die reactie kunnen we wel raden, want het is al eerder toegezegd. Dus waar is mevrouw De Groot dan benieuwd naar, naast de eerdere toezegging? Hinke de Groot (CDA). Naast de eerdere toezegging ben ik met name benieuwd of het college nu al sneller stappen wil zetten en er ook meteen in die ontwikkelvisie mee aan de gang wil gaan. Daarom hebben we ook concreet gevraagd om met een halfjaarlijkse voortgangsrapportage te komen, zodat we er als raad ook meer op kunnen sturen. Ik ben het namelijk wel met de heer Kruis eens dat er gelet op die toezeggingen die gedaan zijn, nu echt meer moet gebeuren. Ik deel ook met hem dat we daar kritisch over moeten zijn. Constant Martini (Hart voor Den Haag). Ik wil alleen maar zeggen dat dit een goedkope, totaal overbodige en niet noodzakelijke motie is. U moet gewoon de wethouder erop aanspreken dat hij zijn toezeggingen niet nakomt. De voorzitter. Bij een interruptie stel je meestal een vraag, hè. Hinke de Groot (CDA). Ik hoorde verder geen vraag. De voorzitter. Door mevrouw De Groot worden de volgende moties (K.2 CDA en K.6 CDA) ingediend:

Motie K.2 CDA Bouwen aan een leefbaar Laakhavens De raad van de gemeente Den Haag, in vergadering bijeen op 30 juni 2022, ter bespreking van het Voorstel van het college inzake Verklaring van geen bedenkingen (Wabo) t.a.v. de aanvraag omgevingsvergunning voor het bouwen van 2 woontorens met ruimten voor commerciële voorzieningen (The Grace) t.p.v. het te slopen kantoorgebouw Rijswijkseweg 60 t/m 86A. Constaterende, dat: ▪ met het plan van ‘The Grace’ 1.411 woningen worden toegevoegd aan Laakhavens. Daarbij staat nog niet vast welke exacte voorzieningen in de plint van de woontorens en de omgeving gaan komen; ▪ het gebied Laakhavens nu niet voldoet aan normen voor genoeg voorzieningen en groen. ▪ er in de vorige raadsperiode moties zijn aangenomen om groen en voorzieningen hand in hand te ontwikkelen met het bouwen van woningen; ▪ de integrale ontwikkelvisie voor Laakhavens (GebiedsNvU) na het reces wordt besproken in de commissie Ruimte. Overwegende, dat: ▪ de leefbaarheid van Laakhavens nu al onder druk staat. Veel buurtbewoners hebben klachten over de doorstroming van het verkeer, rotzooi op straat, de eentonigheid en ontbreken van voorzieningen in de wijk; ▪ bouwen van toekomstbestendige wijken niet alleen gaat over het realiseren van woningen, maar om het vormgeven van een fijne buurt om te wonen.

Hierbij is een goede verhouding van verschillende type woningen, betrokken buurtbewoners, ontmoetingsplekken en genoeg voorzieningen belangrijk; ▪ het noodzakelijk is om te versnellen met het verbeteren van de leefbaarheid en (maatschappelijke) voorzieningen in de wijk. 45

Roept het college op: ▪ voorafgaand aan de behandeling van de ontwikkelvisie Laakhavens een overzicht te geven aan van de voorzieningen die specifiek nodig zijn voor The Grace en Laakhavens, en daarbij te vermelden welke stappen zijn ondernomen om deze te realiseren; ▪ met de ontwikkelaar afspraken te maken over de maximale huurprijzen van de commerciële ruimtes en het realiseren van een divers aanbod aan voorzieningen voor de buurt; ▪ te voorzien in een halfjaarlijkse voortgangsrapportage over de doorontwikkeling en gerealiseerde voorzieningen in Laakhavens. En gaat over tot de orde van de dag.

Motie K.6 CDA Versnel ontwikkeling groene buitenruimte Laakhavens De raad van de gemeente Den Haag, in vergadering bijeen op 30 juni 2022, ter bespreking van het Voorstel van het college inzake Verklaring van geen bedenkingen (Wabo) t.a.v. de aanvraag omgevingsvergunning voor het bouwen van 2 woontorens met ruimten voor commerciële voorzieningen (The Grace) t.p.v. het te slopen kantoorgebouw Rijswijkseweg 60 t/m 86A. Constaterende, dat: ▪ het gebied Laakhavens nog niet voldoet aan normen voor voldoende voorzieningen en groen; ▪ met het plan van van ‘The Grace’ 1.411 woningen worden toegevoegd aan Laakhavens, waardoor er nog meer bewoners gaan komen in het gebied; ▪ in de vorige raadsperiode moties zijn aangenomen om groen mee te nemen bij het ontwikkelen van (hoogstedelijke) gebieden en bouwen van woningen; ▪ de integrale ontwikkelvisie voor Laakhavens (GebiedsNvU) na het reces wordt besproken in de commissie Ruimte. In dzee ontwikkelvisie is aangekondigd om een Integraal Buitenruimteplan op te stellen. Overwegende, dat: ▪ Laakhavens een van de meest versteende wijken van Den Haag is.

▪ in de buurt veel zorgen leven over de leefbaarheid, rotzooi op straat en het ontbreken van een mooie groene omgeving met ontmoetingsplekken; ▪ het belangrijk is om te versnellen met het realiseren van het groen en aanleggen van een aangename buitenruimte; ▪ het belangrijk is om gezamenlijk met buurtbewoners en ontwikkelaars tot een gedragen en goed ontwerp te komen voor de buitenruimte. Roept het college op: ▪ om te versnellen met het realiseren van groen bij Campus Laakhavens, inclusief de omgeving van de woontorens ‘The Grace’; ▪ bij het opstellen van het buitenruimteplan een planning op te leveren van de acties die worden ondernomen om in gezamenlijkheid met de buurt en de ontwikkelaar tot een concreet ontwerp te komen; ▪ de raad uiterlijk in Q3 2022 te informeren over het plan. En gaat over tot de orde van de dag. De moties maken onderdeel uit van de verdere beraadslaging. De voorzitter. Dank u wel, mevrouw De Groot. Dan geef ik de heer Martini vanaf zijn stoel gelegenheid voor een nabrander. Constant Martini (Hart voor Den Haag). Voorzitter. Van de weeromstuit ben ik vergeten om mijn motie in te dienen over de bouwactiviteiten die nog aanstaande zijn in het Laakhavengebied. Het 46

dictum ervan luidt: verzoekt het college bouwactiviteiten in het Laakhavengebied te starten nadat de raad de financiering heeft vastgelegd van de diverse noodzakelijke maatschappelijke voorzieningen en het ingetekende stadspark. De voorzitter. Door de heer Martini wordt de volgende motie (K.1 Hart voor Den Haag) ingediend:

Motie K.1 Hart voor Den Haag Maak bouwen mogelijk De raad van de gemeente Den Haag, in vergadering bijeen op 30 juni 2022, ter bespreking van het Voorstel van het college inzake Verklaring van geen bedenkingen (Wabo) t.a.v. de aanvraag omgevingsvergunning voor het bouwen van 2 woontorens met ruimten voor commerciële voorzieningen (The Grace) t.p.v. het te slopen kantoorgebouw Rijswijkseweg 60 t/m 86A (RIS312442): Constaterende dat: ▪ het benodigde voorzieningen niveau ( onderwijs, maatschappelijke dienstverlening, gezondheid, groen ) voor het gehele Laakhavengebied ( inclusief het reeds volledig gerealiseerd Petroleumhaven gedeelte niet afgestemd is noch vastgelegd is; ▪ de financiering voor het in Laakhaven Centraal ingetekende stadsparkje niet rond is. Overwegend dat: ▪ in het Laakhavengebied een enorm bouwprogramma de komende jaren zal worden gerealiseerd; ▪ de integrale ontwikkelvisie van Laakhaven Centraal niet is behandeld of vastgesteld; ▪ The Grace als een stand alone project wordt gerealiseerd, terwijl het een onderdeel is van het Laakhavengebied. Verzoekt het college: ▪ bouwactiviteiten in het Laakhavengebied te starten nadat, de raad de financiering heeft vastgelegd van de diverse noodzakelijke maatschappelijke voorzieningen en het ingetekende stadspark. En gaat over tot de orde van de dag. De motie maakt onderdeel uit van de verdere beraadslaging.

Janneke Holman (PvdA). Voorzitter. We worden steeds weer met de neus op de feiten gedrukt. Het is wooncrisis. Er zijn te weinig woningen. Lange wachtlijsten in de sociale huursector en mensen met cruciale beroepen die de stad verlaten, simpelweg omdat ze geen betaalbare woning kunnen vinden. Onze mening over de eerste plannen voor The Grace was helder. Dit was niet goed. Dat de oorspronkelijke plannen teruggingen naar de tekentafel is, ook achteraf gezien, nog steeds verstandig geweest. Het huidige college heeft samen met de projectontwikkelaar met de bijstellingen goede veranderingen aan het originele plan voor elkaar gekregen. In het nieuwe plan zit een veel groter aantal sociale huurwoningen die naast veel meer in aantal, ook groter en ruimer zijn dan in de eerdere plannen. Dat er in de plint ook ruimte kan ontstaan voor maatschappelijke voorzieningen is goed nieuws. Het blijft voor mijn fractie wel een bittere pil dat de sociale woningen in dit plan private sociale woningen zijn die na twintig jaar door de projectontwikkelaar in de vrije sector verhuurd mogen worden. Sociale woningen zijn pas echt sociaal als deze langdurig in bezit zijn van een corporatie. Zo hebben wij dat in de door dit college vastgestelde Woonvisie met elkaar afgesproken. We dienen dan ook samen met de SP een motie in om de compensatie van 250 woningen in het gebied beter te verankeren.

We blijven echter vinden dat ook hierbij de projectontwikkelaar zijn maatschappelijke verantwoordelijkheid moet nemen en ook na twintig jaar met de gemeente in gesprek moet blijven om deze woningen voor de sociale sector te behouden. Wij balen nog steeds verschrikkelijk dat dit op deze manier door het vorige college is afgesproken. 47

Judith Klokkenburg (ChristenUnie/SGP). Wat vindt de PvdA ervan dat een groot deel van de 30% sociale huurwoningen in dit plan een dusdanige huur heeft dat als de servicekosten erbij komen, ze boven de liberalisatiegrens uitkomen? Janneke Holman (PvdA). Dat is onwenselijk. Ik kan de hele rekensom nu niet maken maar volgens de regels in de vorige Woonvisie vallen ze nu binnen de definitie van sociale huur. En dat is wat het nu is. Judith Klokkenburg (ChristenUnie/SGP). Mocht er een voorstel komen om ervoor te zorgen dat die woningen binnen het sociale segment blijven, ook inclusief de servicekosten, zou de PvdA dat dan steunen? Janneke Holman (PvdA). Dat vinden wij zeker een interessant voorstel waar we naar willen kijken. Voorzitter. Hoewel het huidige plan een flinke verbetering is, blijft dit altijd een aandachtspunt. Wij danken het college voor de antwoorden in de commissie vorige week maar we hebben toch nog twee vragen. Allereerst: kan het college aangeven hoe het er nu voorstaat met de plannen voor de 250 woningen die in de sociale sector in Laakhavens worden gecompenseerd? Zijn er al afspraken over wanneer, waar en met wie deze woningen worden gerealiseerd? Ten tweede: kan het college garanderen dat alle woningen die nu aangemerkt zijn als sociale huur, op Woonnet Haaglanden zullen worden aangeboden? Isabel Bos (GroenLinks). Voorzitter.

Terechte woorden van de collega van de PvdA over de voorgeschiedenis van dit plan en het belang van woningen op deze locatie. In de commissievergadering zei mijn fractiegenoot Lisa van de Voort: fijn wonen is meer dan een dak boven je hoofd. Die woorden kan ik alleen maar beamen. Voor fijn wonen is het namelijk ook van belang dat je voorzieningen in de buurt hebt, zoals een huisarts of een apotheek. Morgen vult het Malieveld zich met huisartsen die graag meer tijd willen hebben voor hun patiënten en die willen dat het makkelijker wordt om een praktijkruimte te kunnen vinden. We hoorden hier vandaag ook een inspreker over. GroenLinks steunt deze actie van de huisartsen van harte. Met de hevige druk op de huisartsen in Laak zou de omgeving van The Grace ook een logische plek zijn voor een huisartsenpraktijk of andere gezondheidsvoorzieningen. Ik ben dan ook blij met de toezegging van de wethouder om in gesprek te treden over de mogelijkheden voor het creëren van zorgvoorzieningen aldaar. De voorzitter. Interruptie van de heer Kruis. U heeft iets nieuws, hè, meneer Kruis? Sebastian Kruis (PVV). Het is een nieuwe spreker, dus het is sowieso nieuw. De voorzitter. Nee, meneer Kruis, we gaan niet de hele middag alleen naar u luisteren. Meneer Kruis. Sebastian Kruis (PVV). Ik heb gewoon mijn spreektijd. Maar mijn vraag is de volgende.

Heeft u die huisarts al gevonden die daar gaat zitten? Isabel Bos (GroenLinks). Het probleem is dat het lastig is om jonge huisartsen te vinden die een praktijk willen starten, maar het gaat hierbij wel om problemen die in elkaar grijpen. Als we geen ruimte hebben voor huisartsen om een praktijk te starten, is het ook lastig om huisartsen te vinden die die ambitie hebben. Sebastian Kruis (PVV). Het punt is dat ze er in principe bijna niet meer zijn. Dus dan moet dat eerst worden geregeld voordat u zegt: we hopen dat dit in de toekomst wordt geregeld. Jullie zijn in deze raad namelijk heel vaak de mist ingegaan met dat 'hopen'. We moeten er nu eerst voor zorgen dat de personele bezetting van die voorzieningen is geregeld voordat er gebouwd gaat worden. Anders zit het daar straks vol met nagelstudio's. Dus moeten we niet eerst dat regelen en pas daarna eventueel instemmen met dit soort plannen? 48

Isabel Bos (GroenLinks). Ik kijk uit naar de plannen van de heer Kruis om meer geneeskundestudenten te laten kiezen voor de optie om huisarts te worden. Ik ben verder benieuwd hoe u de huidige tekorten weg gaat nemen. Er komt ongetwijfeld een goed plan voor vanuit de PVV. Ik vervolg. Voor fijn wonen zijn ook een groene leefomgeving en andere voorzieningen van belang. Ik steun daarom de motie van het CDA die als doel heeft om op dit punt wat schot in de zaak te krijgen. Ook is het voor fijn wonen van belang dat je de huurprijs op kan brengen zonder dat je elke maand je spaarpot kapot hoeft te slaan. Mijn fractie is daarom blij met de toegezegde compensatie van sociale woningen in het gebied maar om echt uitzicht te krijgen op een juiste compensatie zijn goede afspraken hierover nodig. Daarom steunt mijn fractie ook de motie van de SP die toeziet op afspraken met de ontwikkelaar van The Embrace. Lesley Arp (SP). Voorzitter. De ontwikkeling van hoogbouw rond de stations moet wat de SP betreft gepaard gaan met de ontwikkeling van broodnodige voorzieningen en een leefbare omgeving. En dat is ook wat we de bewoners van de zogenaamde prachtwijken hebben voorgespiegeld bij de stemming over de structuurvisie. Een uitdrukking die de wethouder toentertijd veel gebruikte was 'comfort bieden, zowel aan de raad als aan de bewoners'.

Alleen, uit de vele voorstellen over voorzieningen en groen die vandaag door collega-raadsleden worden ingediend, blijkt denk ik wel dat het plan voor The Grace hierin nog wat tekortschiet. Nog los van de vraag hoe comfortabel het überhaupt wordt om in de buurt van The Grace te zijn, op de artist impression zien we mensen gemoedelijk fietsen en wandelen, maar ik vrees dat de realiteit anders zal zijn. Maar voor de SP is vooral de sociale woningbouw die slechts twintig jaar sociaal is, een doorn in het oog. Juist als we grote kolossen bouwen zou je voor de lange termijn sociale huurwoningen moeten toevoegen. Als zoethouder kwam het college met het vooruitzicht dat die woningen mogelijk wel komen in een ander project in Laakhavens, The Embrace. Wat de SP betreft zetten we dit om in harde afspraken. In een moreel appèl kun je immers niet wonen. Vandaar een motie samen met de PvdA, de Haagse Stadspartij en GroenLinks, met als dictum: verzoekt het college zo snel mogelijk na vaststelling van de ontwikkelvisie Laakhavens een overeenkomst met Included te sluiten over de ontwikkeling van The Embrace, waarin ten minste afspraken worden vastgelegd over het realiseren van 50% sociale huurwoningen, deze afspraken te maken onder voorbehoud van goedkeuring door de raad en de raad te betrekken bij de afspraken en bijbehorende consequenties.

Daarnaast zou deze afspraak wat de SP betreft een harde voorwaarde moeten zijn voor medewerking aan The Grace. Hiervoor dienen we met de Partij voor de Dieren en de Haagse Stadspartij een amendement in dat besluit om om het volgende aan dictumpunt I toe te voegen: onder de voorwaarde dat projectontwikkelaar Included zich met een schriftelijke afspraak committeert aan de compensatie van langdurig sociale huurwoningen in het project The Embrace, door hiervoor het percentage van 50 procent sociaal vast te leggen. De voorzitter. Door mevrouw Arp, daartoe gesteund door mevrouw Faïd en de heer Barker, wordt het volgende amendement (K.D SP) voorgesteld:

Amendement K.D SP Harde afspraak over compensatie sociale woningbouw De raad van de gemeente Den Haag, in vergadering bijeen op 30 juni 2022, ter bespreking van het Voorstel van het college inzake Verklaring van geen bedenkingen (Wabo) ten aanzien van de aanvraag omgevingsvergunning voor het bouwen van 2 woontorens met ruimten voor commerciële voorzieningen ('The Grace') ter plaatse van het te slopen kantoorgebouw Rijswijkseweg 60 t/m 86A (RIS312442), Besluit om het volgende aan dictumpunt I toe te voegen: • te verklaren geen bedenkingen te hebben tegen de omgevingsvergunning voor het bouwen van 2 woontorens met ruimten voor commerciële voorzieningen ('The Grace') ter plaatse van het te slopen kantoorgebouw Rijswijkseweg 60 t/m 86A, onder de voorwaarde dat projectontwikkelaar Included zich met een schriftelijke afspraak committeert aan de 49

compensatie van langdurig sociale huurwoningen in het project The Embrace, door hiervoor het percentage van 50 procent sociaal vast te leggen. Het amendement maakt onderdeel uit van de verdere beraadslaging. De voorzitter. Door mevrouw Arp, daartoe gesteund door mevrouw Holman, wordt de volgende motie (K.3 SP) ingediend:

Motie K.3 SP Extra sociaal in The Embrace De raad van de gemeente Den Haag, in vergadering bijeen op 30 juni 2022 , ter bespreking van het Voorstel van het college inzake Verklaring van geen bedenkingen (Wabo) ten aanzien van de aanvraag omgevingsvergunning voor het bouwen van 2 woontorens met ruimten voor commerciële voorzieningen ('The Grace') ter plaatse van het te slopen kantoorgebouw Rijswijkseweg 60 t/m 86A (RIS312442), constaterende, dat: • de sociale huurwoningen in The Grace worden verhuurd door een belegger en na 20 jaar geliberaliseerd of verkocht kunnen worden; • dit niet strookt met de huidige Woonagenda, die het primaat voor de verhuur van sociale huurwoningen bij woningcorporaties legt en stelt dat sociale woningen die verhuurd worden door marktpartijen minimaal 50 jaar sociaal moeten zijn; overwegende, dat: • het college om die reden heeft gezocht naar mogelijkheden om sociale huurwoningen elders in het gebied Laakhavens te compenseren, volgens de regels van de huidige Woonagenda; • in het raadsvoorstel te lezen is dat er kansen liggen om 50% sociale huurwoningen te realiseren in het project The Embrace, dat wordt ontwikkeld door de initiatiefnemer van The Grace; • uit de commissievergadering van 23 juni echter bleek dat hier nog geen schriftelijke afspraak met projectontwikkelaar Included aan ten grondslag ligt; verzoekt het college: • zo snel mogelijk na