Document · PDF

RIS311819 Bijlage 1 Vastgoedmonitor Den Haag 2021

Gemeenteraad 8 september 2022, gemeente Den HaagBij agendapunt: Brief wethouder Economie, Internationaal en Dienstverlening, mevrouw Bruines, inzake Urgentiebrief Bedrijfshuisvesting (RIS311819)33.296 woorden

Open het PDF bij de gemeente ↗Naar de vergadering →

Tekst van het document

Uit het bestand gehaald, zonder opmaak, tabellen en afbeeldingen · deel 3 van 4

3.3 Huurprijzen 3.3.1. Bandbreedtes huurprijzen kantoorruimte per deelgebied in gemeente Den Haag Bandbreedtes huurprijzen kantoorruimte per deelgebied gemeente Den Haag In EUR per m² per jaar | ≥ 500 m² v.v.o. Deelgebied Binckhorst Internationale Zone CID Binnenstad/Centrum Den Haag

Ondergrens Bovengrens Ondergrens Bovengrens Ondergrens Bovengrens Bovengrens Ondergrens Ondergrens Bovengrens

2014 60 125 125 160 160 210 150 190 60 210

2015 60 125 125 160 160 210 150 190 60 210

2016 60 125 120 155 155 200 145 190 60 210

2017 60 125 120 155 155 200 145 190 60 210

2018 60 125 120 150 155 210 145 195 60 210

2019 70 125 120 150 160 225 145 205 70 225

2020 70 125 120 160 160 230 145 205 70 230

Trend ► ► ► ► ► ► ► ► ► ►

Bron: Cushman & Wakefield, 2021

•

De tophuur in Den Haag bedraagt EUR 230,- per vierkante meter per jaar. Vanaf 2018 laat de tophuur een sterke stijging zien: van EUR 210,- per vierkante meter per jaar, naar EUR 230,per vierkante meter per jaar. Het deelgebied CID laat tussen 2017 en 2020 ook een sterke stijging van de tophuur zien: van EUR 210,- per vierkante meter per jaar in 2017 naar EUR 230,- per vierkante meter per jaar in 2020.

Cushman & Wakefield

A PROPOSAL FOR

Vastgoedmonitor gemeente Den Haag 2021

•

Door de stijging van de huurprijs in het CID naar EUR 230,- per vierkante meter per jaar is het verschil met de tophuur in het deelgebied Binnenstad/Centrum (EUR 205,- per vierkante meter per jaar) groter geworden. De huurprijzen in de meeste gebieden blijven gelijk aan de huurprijzen in 2019. Dit is een gevolg van COVID-19. Bedrijven hebben de huisvestingsplannen vaak ‘on-hold’ gezet waardoor de dynamiek op de kantorenmarkt sterk afnam. Verwacht wordt dat de huurprijzen onder druk komen te staan in 2021 door het beschikbaar komen van kantooraanbod.

3.3.3. Bandbreedtes eersteklas kantoorruimte G4 Huurprijzen eersteklas kantoorruimte G4 In EUR per m² per jaar | ≥ 500 m² v.v.o. Deelgebied

2014

2015

2016

2017

2018

2019

2020

Trend

Amsterdam

500

450

500

►

Den Haag

210

225

230

►

Rotterdam

225

235

►

Utrecht

195

200

245

275

285

►

Bron: Cushman & Wakefield, 2021

•

• •

•

Binnen de G4-steden kent Amsterdam de hoogste tophuur met EUR 500,- per vierkante meter per jaar. Utrecht volgt Amsterdam met een tophuur van EUR 285,- per vierkante meter per jaar, gevolgd door Rotterdam met een tophuur van EUR 235,- per vierkante meter per jaar. De tophuur in Den Haag is ten opzichte van 2019 met EUR 5,- toegenomen tot EUR 230,- per vierkante meter per jaar. De tophuren in Amsterdam, Rotterdam en Utrecht bleven stabiel. De verwachting is dat deze ook in 2021 gelijk zullen blijven omdat er op de toplocaties in de G4 nog steeds sprake is van kwalitatieve schaarste. Verwacht wordt dat in 2021 de huurprijzen van secundaire locaties onder druk komen te staan door het beschikbaar komen van kantoorruimte.

3.4 Beleggingsmarkt 3.4.1. Rendementen kantorentransacties in gemeente Den Haag Rendementen kantoortransacties (BAR k.k.) Locatie

2016

2017

2018

2019

2020

Centrum

6,00%

5,50%

5,25%

5,00%

Overig

7,75%

7,50%

7,25%

7,50%

Bron: Cushman & Wakefield, 2021

• •

•

Bij de inschatting van de bruto aanvangsrendementen wordt uitgegaan van nieuwe kantoorruimte met een solvabele huurder en een tienjarig contract. De top aanvangsrendementen op de centrum locaties daalden in een jaar tijd met 25 basispunten tot 5,0% BAR k.k. De top aanvangsrendementen op overige locaties liepen in een jaar tijd op met 25 basispunten tot 7,5% BAR k.k., dit komt mede door de afwachtende houding onder beleggers die in mindere mate geïnteresseerd zijn in deze locaties door de aanhoudende onzekerheid. Verwacht wordt dat in 2021 het aanvangsrendement verder zal verscherpen voor core beleggingen met de aanhoudende investeringsdruk onder beleggers. Door de onzekerheden

Cushman & Wakefield

A PROPOSAL FOR

Vastgoedmonitor gemeente Den Haag 2021

omtrent de toekomstige impact van de Coronacrisis zijn beleggers risico avers en focussen zij zich op core beleggingen. Daarbij lijken langere huurcontracten nog, of weer, nadrukkelijker in trek.

3.4.2. Top 10 grootste beleggingstransacties gemeente Den Haag in 2020 Adres

Project

Koopsom

Koopsom per m²

4 Kantoor

Prinses Beatrixlaan 13-17

Zilveren Toren

€ 100.000.000

€

4 Kantoor

Waldorpstraat 1-9

Stationspostgebouw

€ 100.000.000

€

3 Kantoor

Prins Clauslaan 20

Paleis van Justitie

€

57.485.000

€

1 Kantoor

Laan van Nieuw Oost-Indië 300-334

Java

€

53.132.000

€

Wilhelmina van HeadQuarter Pruisenweg 104 Bezuidenhoutseweg Bezuidenhoutseweg 1-15 1-15

€

45.500.000

€

2.611 UBS

AEW

€

34.000.000

€

3.585 Patrizia

Jovi BV

4 Kantoor

Noordwal 4-10

€

16.550.000

€

1.947

1 Kantoor

Bordewijklaan 3882

€

13.250.000

€

1.399 Jovi BV

INTOWN

4 Kantoor

Westeinde 12

Het Spaansche Hof

€

6.000.000

€

5.357

1 Kantoor

Scheveningseweg 52

GMW Advocaten

€

5.000.000

€

RE:BORN B.V. Haghestede 3.734 B.V.

Mundus Invest Drie Dropjes Bv

Qtr Segment

4 Kantoor 2 Kantoor

Koper

Buysse & Partners Perial, 3.333 Corestate Capital Rijksvastgoed 3.049 bedrijf Aberdeen 3.897 Standard Invest 3.636

Verkoper IntReal LIFE LaSalle IM Equity Estate

Borghese Real Ten Brinke Estate Groep

Bron: Cushman & Wakefield, 2021

Cushman & Wakefield

A PROPOSAL FOR

Vastgoedmonitor gemeente Den Haag 2021

3.5 Samenvatting kantorenmarkt Den Haag Voorraad • • •

De leegstand in Nederland is eind 2020 (8,2%) nagenoeg gelijk aan de leegstand eind 2019 (8,3%). Daarmee komt het leegstandspercentage op het laagste niveau sinds 2002. In de gemeente Den Haag nam het leegstandspercentage af van 5,6% naar 4,2%. Daarmee ligt het leegstandspercentage onder de frictieleegstand van 5-7%. De gemeente Den Haag heeft met een leegstandspercentage van 4,2% het laagste leegstandspercentage van de grootste 10 steden in Nederland.

Opname en aanbod • •

• • •

•

• •

•

Het aanbod van kantoorruimte in Nederland nam met 585.500 m² toe tot circa 5 miljoen m², hiermee is de sterk dalende tendens, die vanaf 2014 werd ingezet, verbroken. De aanbodsituatie zal op de kantorenmarkt in 2021 worden verruimd doordat verborgen leegstand op de markt komt. De op groei gerichte organisaties zullen, ondanks de Coronacrisis, niet te vroeg kantoorruimte ‘teruggeven’. Tegelijkertijd zijn er kantoorgebruikers die sinds maart 2020 geen huisvestingsbesluiten op korte termijn hebben genomen. De unieke situatie die de Coronacrisis teweegbrengt leidt tot een zekere onvoorspelbaarheid rond de ontwikkeling van het aanbod en daarmee de opname van kantoorruimte. In de gemeente Den Haag is in 2020 in totaal 65.700 m² aan kantoorruimte opgenomen, dit is een daling van circa 48% ten opzichte van 2019. Bij de interpretatie van deze daling moet in ogenschouw worden genomen dat 2019 een uitzonderlijk sterk jaar was voor de gemeente Den Haag. In 2019 werd een record aan kantoorruimte opgenomen, namelijk 125.800 m². Daarnaast is de lagere opname in 2020 een gevolg van de Coronacrisis: bedrijven hebben vaker huisvestingsvraagstukken uitgesteld waardoor de dynamiek op de kantorenmarkt lager is uitgekomen. De gemiddelde opname over de afgelopen vijf jaar komt voor de gemeente Den Haag uit op circa 78.000 m².

De gemiddelde opname over de afgelopen tien jaar komt uit op circa 75.800 m². Het aanbod van beschikbare kantoorruimte in de gemeente Den Haag komt in 2020 uit op 193.500 m². Daarmee ligt het aantal beschikbare kantoormeters 12,5% lager ten opzichte van 2019. In absolute aantallen betekent dit dat er in 2020 27.600 m² minder kantoorruimte in aanbod stond dan in 2019. Hiermee wijkt de gemeente Den Haag af van de landelijke trend, waar het aanbod juist toe is genomen. Voor een gezonde marktverhouding tussen vraag en aanbod wordt een aanbod-opnameratio aangehouden van 1,5:1. Voor Den Haag lag deze ratio eind 2020 op 2,9:1, terwijl dit eind 2019 nog 1,8:1 bedroeg. Hiermee wordt duidelijk dat de kantorenmarkt in de gemeente Den Haag is verruimd. Daarbij is het van belang te beseffen dat hier sprake is van een incidentele trendbreuk als gevolg van de COVID-19 pandemie en dat er geen sprake is van een structurele verandering. Door de pandemie hebben bedrijven huisvestingsplannen ‘on-hold’ gezet, waardoor de dynamiek op de kantorenmarkt lager ligt. Daarnaast is een logisch gevolg dat kantoorruimte eerder op de markt wordt aangeboden dan voorheen.

Door de aanhoudende lage leegstand op de kantorenmarkt van Den Haag, 4,2% in 2020, zijn kantoorgebruikers terughoudend in het in aanbod plaatsen van kantoorruimte, hierdoor is kantoorruimte vaak niet direct beschikbaar voordat men een nieuwe locatie gevonden heeft. De opname van kantoorruimte in de gemeente Den Haag in 2019 en 2020 is grotendeels gerealiseerd door bedrijven die ook voorheen al in de gemeente gevestigd waren. Op basis van het aantal transacties valt 47,4% toe te schrijven aan bedrijven die voorheen ook al in Den Haag gevestigd waren. Dit komt neer op een aandeel van 54,1% in het totale opgenomen metrage. Cushman & Wakefield

A PROPOSAL FOR

Vastgoedmonitor gemeente Den Haag 2021

Huurprijzen •

Beleggingsmarkt •

•

De top aanvangsrendementen op de centrum locaties daalden in een jaar tijd met 25 basispunten tot 5,0% BAR k.k. De top aanvangsrendementen op overige locaties liepen in een jaar tijd op met 25 basispunten tot 7,5% BAR k.k., dit komt mede door de afwachtende houding onder beleggers die in mindere mate geïnteresseerd zijn in deze locaties door de aanhoudende onzekerheid. Verwacht wordt dat in 2021 het aanvangsrendement verder zal verscherpen voor core beleggingen met de aanhoudende investeringsdruk onder beleggers. Door de onzekerheden omtrent de toekomstige impact van de Coronacrisis zijn beleggers risico avers en focussen zij zich op core beleggingen. Daarbij lijken langere huurcontracten nog, of weer, nadrukkelijker in trek.

Cushman & Wakefield

A PROPOSAL FOR

Vastgoedmonitor gemeente Den Haag 2021

4. Bedrijfsruimte Den Haag Deelgebieden bedrijfsruimte Den Haag

Cushman & Wakefield, 2021

Cushman & Wakefield

A PROPOSAL FOR

Vastgoedmonitor gemeente Den Haag 2021

4.1 Voorraad 4.1.1. Bedrijfsruimtevoorraad IBIS gemeente Den Haag Voorraad bedrijfsruimte gemeente Den Haag (2011-2020) Uitgegeven oppervlakte | in hectare Deelgebied

2011

2012

2013

2014

2015

2016

2017

2018

2019

2020

Bedrijvenpark Ypenburg Deelplan 21 Fokker

21,8

23,5

23,8

25,7

23,8

Binckhorst

94,2

80,0

De Bras (Ypenburg A13, Deelplan 22)

1,4

3,9

7,8

3,9

1,5

Dekkershoek

6,2

Forepark

55,4

57,9

Fruitweg

10,8

Hoornwijck (Haagse Deel)

4,9

Kerketuinen

21,8

Laakhaven - Centraal

16,0

Middenweg

6,4

Uitenhagestraat

2,7

4,6

2,7

Westvlietweg II

16,0

Westvlietweg III

19,0

Westvlietweg IV

3,4

Zichtenburg

27,8

Totaal

307,8 310,3 312,0 316,0 316,3

316,3

322,1

309,8

295,7

Deelplan-24 Ypenburg

Bron: IBIS, 2021

• • • •

De totale uitgegeven voorraad bedrijventerrein bedroeg volgens IBIS 295,7 hectare in de gemeente Den Haag in 2020. Ten opzichte van 2019 is de voorraad niet veranderd. Het grootste bedrijventerrein is Binckhorst met een omvang van 80,0 hectare. Sinds 2011 is de totale bedrijvenvoorraad in de gemeente Den Haag gedaald met 12,1 hectare (-3.9%). De grootste absolute verandering in de voorraad was op bedrijventerrein Binckhorst, waar de voorraad sinds 2011 gedaald is met 14,2 hectare (-17.8%). Dit is dan ook het bedrijventerrein wat een grootschalige transformatie doormaakt tot een levendige stadswijk. Over dezelfde periode vond de grootste relatieve verandering plaats op bedrijventerrein De Bras, waar de voorraad groeide met 64,1%, wat neerkomt op 2,5 hectare.

Cushman & Wakefield

A PROPOSAL FOR

Vastgoedmonitor gemeente Den Haag 2021

4.1.2. Nog uit te geven areaal gemeente Den Haag Uitgeefbare voorraad grond naar bestemming gemeente Den Haag (2020) In hectare Deelgebied

Terstond uitgeefbaar

Totaal uitgeefbaar

Bestemming

Bedrijvenpark Ypenburg Deelplan 21 Fokker

- Bedrijventerrein

Binckhorst

- Bedrijventerrein

De Bras (Ypenburg A13, Deelplan 22)

- Bedrijventerrein

Deelplan-24 Ypenburg

- Bedrijventerrein

Dekkershoek

- Bedrijventerrein

Forepark

1.6

3.3 Bedrijventerrein

Fruitweg

- Bedrijventerrein

Hoornwijck (Haagse Deel)

1.6 Bedrijventerrein

Kerketuinen

- Bedrijventerrein

Laakhaven - Centraal

- Bedrijventerrein

3.5

3.5 Bedrijventerrein

Uitenhagestraat

- Bedrijventerrein

Westvlietweg II

- Bedrijventerrein

Westvlietweg III

- Bedrijventerrein

Westvlietweg IV

- Bedrijventerrein

Zichtenburg

- Bedrijventerrein

Middenweg

Totaal

5.1

8.4 Bron: IBIS, 2021

•

Uit gegevens van IBIS blijkt dat er nog 5,1 hectare terstond uitgeefbare grond met een bestemming bedrijventerrein beschikbaar is in 2020, van de 8,4 hectare die totaal uitgeefbaar is.

Cushman & Wakefield

A PROPOSAL FOR

Vastgoedmonitor gemeente Den Haag 2021

4.1.3. Transformatie bedrijventerrein gemeente Den Haag Herstructurering bedrijventerreinen gemeente Den Haag (2020) In hectare (bruto oppervlak) Deelgebied

Facelift

Zware revitalisering

Revitalisering

Herprofilering Transformatie

Bedrijvenpark Ypenburg Deelplan 21 Fokker

Binckhorst

14,0

35,0

De Bras (Ypenburg A13, Deelplan 22)

Deelplan-24 Ypenburg

35,0

Forepark

Fruitweg

Hoornwijck (Haagse Deel)

Kerketuinen

Laakhaven - Centraal

Middenweg

Uitenhagestraat

4,0

Westvlietweg II

Westvlietweg III

Westvlietweg IV

Zichtenburg

35,0

18,0

Dekkershoek

Totaal

35,0 Bron: IBIS, 2021

• •

•

Vanuit IBIS komt naar voren dat verscheidene bedrijventerreinen een herstructureringsplan hebben. In totaal staat er 35,0 hectare aan bedrijventerreinen op de planning om een facelift te krijgen. Hiermee worden zowel de gebouwen als de openbare ruimte opgeknapt. De cijfers in de tabel geven een vertekend beeld, omdat naast Dekkershoek ook de bedrijventerreinen Kerketuinen en Zichtenburg een facelift krijgen. Zo wordt de facelift van 35,0 hectare verdeeld over de drie bedrijventerreinen, alleen is de onderverdeling onbekend. Voor de bedrijventerreinen Binckhorst en Uitenhagestraat zijn er plannen om de gebieden te revitaliseren. In totaal zou van ongeveer 18,0 hectare bruto oppervlak zowel de openbare ruimte en gebouwen een opknapbeurt krijgen, maar wordt ook de infrastructuur verbeterd. Daarnaast geldt dat voor Binckhorst 35,0 hectare van het bruto oppervlak getransformeerd wordt. De ambitie is om het werkgebied om te vormen tot een gemengd woon- en werkgebied. Zo is er ruimte gemaakt voor 5.000 woningen. Centraal in bedrijventerrein Binckhorst komt de transformatie van 5.000 vierkante meter parkeerplaats naar een multifunctioneel complex met woningen, horeca en commerciële bedrijfsruimte.

Cushman & Wakefield

A PROPOSAL FOR

Vastgoedmonitor gemeente Den Haag 2021

4.1.4. Bedrijfsruimtevoorraad IBIS businesspark Haaglanden Voorraad bedrijfsruimte businesspark Haaglanden (2011-2020) Uitgegeven oppervlakte | in hectare Gemeente

2011

2012

2013

2014

2015

2016

2017

2018

2019

2020

Den Haag

307,8

310,3

312,0

316,0

316,3

322,1

309,8

295,7

Delft

194,4

194,8

200,0

205,0

200,0

194,4

Leidschendam-Voorburg

15,6

13,7

11,5

Midden-Delfland

19,3

28,3

36,2

40,6

45,6

40,6

41,6

45,3

58,3

44,3

Pijnacker-Nootdorp

82,8

86,1

84,7

89,2

108,5

88,4

89,9

92,6

93,1

90,6

Rijswijk

92,0

90,5

90,8

90,9

89,9

90,2

90,9

Zoetermeer

180,3

181,7

176,8

174,5

175,2

174,9

175,1

176,0

174,9

Totaal

892,2

908,4

912,1

921,2

952,0

926,7

937,3

930,4

924,4

902,3

Bron: IBIS, 2021

•

• •

•

De totale uitgegeven voorraad bedrijventerrein bedroeg volgens IBIS 902,3 hectare in businesspark Haaglanden. Ten opzichte van 2019 is de voorraad met 22,1 hectare afgenomen (-2,5%). De grootste voorraad is te vinden in de gemeente Den Haag, wat met 295,7 hectare ongeveer 33% van de voorraad in de regio omhelst. In de periode 2011-2020 kende de bedrijfsruimtevoorraad in de regio een afwisselend verloop. Tussen 2011 en 2015 nam de voorraad toe met 6,7%, wat vooral te wijten is aan een toegenomen voorraad in Pijnacker-Nootdorp. Vervolgens daalt de voorraad tussen 2015 en 2020, maar is er ten opzichte van 2011 alsnog sprake van een toename in de voorraad. Tussen 2011 en 2020 is de voorraad in de gehele regio toegenomen met circa 1,1%. De grootste absolute en relatieve verandering vond plaats in de gemeente Midden-Delfland. Daar nam de voorraad tussen 2011 en 2020 toe met 25,0 hectare, een stijging van 130%.

4.1.5. Nog uit te geven areaal IBIS businesspark Haaglanden Uitgeefbare voorraad grond naar bestemming businesspark Haaglanden (2020) In hectare Gemeente

Terstond uitgeefbaar

Totaal uitgeefbaar

Bestemming

Den Haag

5,1

8,4

Bedrijventerrein

Delft

5,4

Bedrijventerrein

Leidscendam-Voorburg

Bedrijventerrein

Midden-Delfland

26,9

Bedrijventerrein

Pijnacker-Nootdorp

10,8

17,0

Bedrijventerrein

Rijswijk

2,0

6,5

Bedrijventerrein

Zoetermeer

17,5

19,6

Bedrijventerrein

Totaal

67,7

83,8 Bron: IBIS, 2021

Cushman & Wakefield

A PROPOSAL FOR

Vastgoedmonitor gemeente Den Haag 2021

•

Uit gegevens van IBIS blijkt dat er nog 67,7 hectare terstond uitgeefbare grond met een bestemming bedrijventerrein beschikbaar is in 2020, van de 83,8 hectare die totaal uitgeefbaar is. De gemeente Midden-Delftland beschikt over het grootste gedeelte terstond uitgeefbare grond met een bestemming bedrijventerrein, namelijk 26,9 hectare.

4.1.6. Transformatie bedrijventerrein IBIS businesspark Haaglanden Herstructurering bedrijventerreinen businesspark Haaglanden (2020) In hectare Gemeente

Facelift

Revitalisering

Den Haag

35,0

18,0

35,0

Delft

7,0

8,0

Leidscendam-Voorburg

Midden-Delfland

22,0

Pijnacker-Nootdorp

35,0

Rijswijk

10,0

Zoetermeer

35,0

28,0

7,0

Totaal

Zware revitalisering

Herprofilering

Transformatie

100,0 Bron: IBIS, 2021

• • • •

Vanuit IBIS komt naar voren dat verscheidene bedrijventerreinen een herstructureringsplan hebben. In totaal staat er 35,0 hectare aan bedrijventerreinen op de planning om een facelift te krijgen, dit valt geheel in de gemeente Den Haag zoals eerder beschreven. Circa 10 hectare aan bedrijventerrein wordt gerevitaliseerd, allen gelegen in de gemeente Rijswijk. Naast Den Haag heeft ook Pijnacker-Nootdorp en Midden-Delftland een groot aandeel in de transformatie van bedrijventerreinen, met 35 en 22 hectare in 2020.

Cushman & Wakefield

A PROPOSAL FOR

Vastgoedmonitor gemeente Den Haag 2021

4.2 Opname en aanbod 4.2.1. Opname en aanbod bedrijfsruimte Nederland Opname bedrijfsruimte Nederland (2016-2020) Totaal m² | ≥ 750 m² v.v.o. 2016 3.594.500

Opname Groei opname Aanbod Groei aanbod

• •

•

2017 4.653.400 29,5% 7.802.600 -17,2%

9.424.200

2018 5.202.500 11,8% 6.802.800 -12,8%

2019 5.132.500 -1,3% 7.697.300 13,1%

2020 4.201.500 -18,1% 8.029.700 4,3%

Trend ▲ ►

De opname van bedrijfsruimte is in Nederland in 2020 met 18% gedaald tot een opname van 4.201.500 m². Daarmee ligt de opname onder het langjarig gemiddelde van 4.556.900 m². De opname van bedrijfsruimte liet in 2018 en 2019 een hoog volume zien, met een opname van 5.202.500 m² registreerde 2018 een recordniveau. In 2019 lag de opname van 5.132.500 m² net onder dit recordniveau. Bedrijfsruimte kan worden onderverdeeld naar Logistiek en Industrial, de opname voor Logistiek bedroeg in 2020 in totaal 2,29 miljoen vierkante meter, de opname van Industrieel vastgoed kwam uit op 1,91 miljoen vierkante meter. De hoeveelheid beschikbare bedrijfsruimte nam in 2020 met 4,3% af en komt uit op 8.029.700 m² aan bedrijfsruimte. Van dit aanbod is 2,0 miljoen vierkante meter Logistiek en 6,1 miljoen vierkante meter Industrial.

4.2.2. Opname naar sector in Nederland Opname bedrijfsruimte Nederland (2011-2020) | in vierkante meters Naar sector in % van totaal m² | ≥ 750 m² v.v.o.

2019-2020

7,2%

2011-2020

10,6%

11,4% 0,7% 5,5%

50,9%

18,6%

1,5%

15,6%

20%

30%

40%

10%

Dienstensector

Handel

ICT

24,4%

40,2%

50%

60%

Industrie en bouw

13,4%

70%

80%

Transport

90%

100%

Onbekend

Cushman & Wakefield

A PROPOSAL FOR

Vastgoedmonitor gemeente Den Haag 2021

Opname bedrijfsruimte Nederland (2011-2020) | in aantal transacties Naar sector in % van totaal aantal transacties | ≥ 750 m² v.v.o.

2019-2020

10,3%

2011-2020

17,1%

16,3%

22,0%

10%

20%

Dienstensector

•

• •

1,2% 7,4%

15,6%

1,7%

18,4%

40%

50%

30%

Handel

48,5%

ICT

14,8%

60%

Industrie en bouw

26,8%

70%

80%

Transport

90%

100%

Onbekend

De populariteit van Nederlands logistiek vastgoed in de laatste jaren is te zien in de opname naar sector. Over de afgelopen 10 jaar was het aandeel in het totale opgenomen metrage dat werd gerealiseerd door bedrijven actief in de transportsector 40%, terwijl dit aandeel in de afgelopen twee jaar gegroeid is naar 51%. Dit is niet alleen te zien in het metrage maar ook in het aantal transacties. Het aandeel transacties van de transportsector is in de afgelopen twee jaar gegroeid naar 15,6% van alle bedrijfsruimte transacties, terwijl het 10-jarig gemiddelde 14,8% is. Daarmee wordt duidelijk dat de groei in aandeel van de totale opname in vierkante meters veel sterker is dan de groei van het aantal transacties: Logistieke transacties zijn omvangrijk en Logistieke transacties nemen qua omvang ook toe. Door de groei van de transportsector loopt het aandeel van de dienstensector, handel ICT en industrie en bouw terug. De grootste daling is terug te zien in de industrie en bouwsector, waar het aandeel in het totale metrage terugliep van 15,6% naar 5,5%. Het aandeel in het totaal aantal transacties liep terug van 18,4% naar 7,4%.

4.2.3. Opname en aanbod totaal gemeente Den Haag Bedrijfsruimtemarkt gemeente Den Haag (2011-2020) Totaal aanbod en opname in m² | ≥ 500 m² v.v.o. Aanbod

2011 77,700

2012 92,500

2013 83,600

2014 96,400

2015 98,500

2016 71,800

2017 27,700

2018 40,100

2019 14,500

2020 24,600

Opname

12,000

16,900

43,700

49,700

50,500

46,800

30,500

13,100

12,700

10,800

Bedrijfsruimtemarkt gemeente Den Haag (2011-2020) Totaal aanbod en opname in aantallen | ≥ 500 m² v.v.o. Aanbod

2011 43

2012 39

2013 34

2014 39

2015 43

2016 27

2017 15

2018 20

2019 10

2020 13

Opname

Cushman & Wakefield

A PROPOSAL FOR

Vastgoedmonitor gemeente Den Haag 2021

Opname en aanbod bedrijfsruimte gemeente Den Haag (2011-2020) Totaal in m² | ≥ 500 m² v.v.o. 120.000 100.000 80.000 60.000 40.000 20.000

2011

•

• • •

• •

2012

2013

2014

2015

2016

Opname

Aanbod

2017

2018

2019

2020

De opname van bedrijfsruimte in de gemeente Den Haag is in 2020, in vergelijking met 2019, gedaald. In een jaar tijd daalde de opname van 12.700 m² naar 10.800 m², ofwel een daling van 15%. De gemiddelde opname over de afgelopen vijf jaar komt uit op 22.780 m² en over 10 jaar op 28.670 m². De opname van 2020 ligt zowel onder het vijfjarig als tienjarig gemiddelde. Het aantal transacties in de gemeente Den Haag kwam in 2020 uit op 9. Dit is het laagste aantal bedrijfsruimte transacties in de gemeente sinds 2002. Van de G5 steden heeft Den Haag de kleinste bedrijfsruimtevoorraad, wat zich kenmerkt in een relatief lage marktdynamiek. Mede doordat Den Haag bekend staat als het politieke centrum van Nederland is er in mindere mate ruimte voor bedrijfsmatig vastgoed. Daarnaast ligt het logistieke en industriële centrum van Nederland ongeveer 20 kilometer verderop in de gemeente Rotterdam, wat mogelijk ook invloed heeft op de behoefte naar industrieel vastgoed in Den Haag. In 2020 vonden er 9 transacties plaats in Industrial, in 2019 waren dit er 11. In de afgelopen twee jaar vonden geen Logistieke transacties plaats. De gemiddelde transactiegrootte van een bedrijfsruimte transactie in 2020 in Den Haag kwam uit op 1.200 m². Ter vergelijking was de gemiddelde grootte van een bedrijfsruimte transactie in heel Nederland ongeveer 3.400 m².

Dit is grotendeels te verklaren door het gebrek aan Logistieke transacties. De omvang van een logistieke transactie is anno 2020 ongeveer tien keer groter dan een Industrial transactie: 19.600 m² vs. 1.970 m². Tussen 2013 en 2016 waren er een aantal Logistieke transacties waardoor de totale opname van bedrijfsmatig vastgoed in deze jaren hoger uit viel. Het aanbod bedrijfsruimte van tenminste 500 m² komt ultimo 2020 uit op 24.600 m² en ligt daarmee circa 70% hoger dan eind 2019. Eind 2019 stond er 14.500 m² aan bedrijfsruimte in aanbod. Het totale aanbod bestaat uit 13 verschillende gebouwen, waar dit in 2019 nog maar 10 gebouwen waren. Hiermee is de krappe markt van 2019 iets verruimd. Voor een gezonde marktverhouding wordt een aanbod-opnameratio van 1,5:1 aangehouden, ratio’s die lager liggen geven aan dat er te weinig aanbod is om de vraag te faciliteren, een hogere ratio geeft aan dat er ten opzichte van de jaarlijkse vraag meer aanbod voor handen is. Met een aanbod-opnameratio van 2,3:1 was in 2020 sprake van een ruime markt. In theorie betekent dit dat bij gelijkblijvende marktcondities het ongeveer 2,3 jaar duur voor al het beschikbare aanbod is opgenomen door de markt. In 2019 was de markt nog krapper. Dit vertaalde zich toen in een aanbod-opnameratio van 1,1:1. Cushman & Wakefield

A PROPOSAL FOR

Vastgoedmonitor gemeente Den Haag 2021

4.2.4. Opname naar sector in gemeente Den Haag Opname bedrijfsruimte gemeente Den Haag (2011-2020) | in vierkante meters Naar sector in % van totaal m² | ≥ 500 m² v.v.o.

2019-2020

15,3%

2011-2020

70,6%

22,6%

10%

35,9%

20%

Dienstensector

30%

Handel

40%

ICT

7,7%

2,2%

50%

60%

Industrie en bouw

13,5%

6,4%

23,7%

70%

80%

Transport

2,0%

90%

100%

Onbekend

Opname bedrijfsruimte gemeente Den Haag (2011-2020) | in aantal transacties Naar sector in % van totaal aantal transacties | ≥ 500 m² v.v.o.

2019-2020

15,0%

2011-2020

23,6%

10%

Dienstensector

•

65,0%

10,0%

44,8%

20%

30%

Handel

40%

ICT

50%

60%

Industrie en bouw

3,0%

13,9%

70%

80%

Transport

10,0%

10,9%

3,6%

90%

100%

Onbekend

De trend in Den Haag wijkt af van de landelijke trend als wordt gekeken naar de populariteit van logistiek vastgoed. De afgelopen twee jaar was er geen opname van logistiek vastgoed, terwijl het langjarig gemiddelde op 23,7% ligt. Daartegenover ligt de opname van logistiek vastgoed de afgelopen twee jaar in de rest van Nederland rond de 51% en de afgelopen 10 jaar rond de 40%. Met een aandeel van 71% ligt de opname van de sector ‘Handel’ het hoogst in de gemeente Den Haag. Dit is bijna een verdubbeling van het aandeel ten opzichte van het langjarig gemiddelde (36%). Met een aandeel van 71% ligt de opname in ‘Handel’ ver boven het landelijk gemiddelde van 11% over de afgelopen twee jaar. Het toenemende aandeel van de sector handel in de totale opname leidt ertoe dat het aandeel van andere sectoren afneemt. Dit is het geval bij de dienstensector, ICT, industrie en bouw, en transportsector. De ontwikkeling van de transportsector is opvallend omdat dit

Cushman & Wakefield

A PROPOSAL FOR

Vastgoedmonitor gemeente Den Haag 2021

•

recht tegenover de landelijke ontwikkeling staat. Waar de transportsector in de rest van Nederland groeit, valt deze sector in Den Haag weg. De verdeling naar het aantal transacties geeft een vergelijkbaar beeld. Alleen de sector Handel laat een stijging zien in het aandeel, terwijl alle andere sectoren een daling noteren.

4.2.5. Opname en aanbod naar courantheid gemeente Den Haag Opname bedrijfsruimte gemeente Den Haag (2011-2020) Naar courantheid in % van totaal m² | ≥ 500 m² v.v.o. 100% 90% 80%

27%

25%

18%

24%

24% 35%

38%

29%

23%

43%

70% 60% 50% 40% 30%

73%

75%

82%

76%

76% 65%

62%

71%

77%

57%

20% 10% 0% 2011

2012

2013

2014

2015

Courant

2016

2017

2018

2019

2020

13%

10%

87%

90%

2018

2019

2020

Incourant

Aanbod bedrijfsruimte gemeente Den Haag (2011-2020) Naar courantheid in % van totaal m² | ≥ 500 m² v.v.o. 100% 90% 80%

22%

26%

23%

28%

29%

26%

72%

71%

74%

77%

2013

2014

2015

2016

2017

39%

70% 60% 50% 40% 30%

78% 61%

20% 10% 0% 2011

2012

Courant

•

Incourant

Met courantheid wordt verwezen naar de status van objecten waarvan wordt geacht dat deze in de huidige (technische) staat en de huidige marktomstandigheden in de markt op interesse van gebruikers kunnen rekenen. Incourante objecten zijn doorgaans verouderd waardoor het niet waarschijnlijk is dat deze kunnen rekenen op interesse van gebruikers. De opname van incourant vastgoed in de gemeente Den Haag is relatief stabiel. Hierdoor is het incourante aanbod de afgelopen jaren afgenomen en komt dat per ultimo 2020 neer op 2.500 m², ofwel 10% van het totale aanbod.

Cushman & Wakefield

A PROPOSAL FOR

Vastgoedmonitor gemeente Den Haag 2021

4.2.6. Opname en aanbod naar deelgebied in gemeente Den Haag Opname bedrijfsruimte gemeente Den Haag (2011-2020) Totaal m² per deelgebied | ≥ 500 m² v.v.o. Deelgebied

2011

2012

2013

2014

2015

2016

2017

2018

2019

2020

2,900

800 10,000

4,700

4,800 14,000

2,200

1,000

2,500

1,800

1,700

7,000

4,600

6,700

1,600

1,800

3,100

De Bras (Ypenburg A13, Deelplan 22)

900

Deelplan-24 Ypenburg

2,000

3,800

Dekkershoek

500

1,100

5,600 12,100 20,200

2,900

3,200

Bedrijvenpark Ypenburg Deelplan 21 Fokker Binckhorst

Forepark

2,100

Fruitweg

1,200

Hoornwijck (Haagse Deel)

600

500

800

2,900 12,200

1,500

3,000

7,300

1,500

800

1,200

1,900

1,000

1,300

1,100

Uitenhagestraat

900

Westvlietweg III

600

1,100

4,900

600

Westvlietweg III

600

1,100

4,900

600

Westvlietweg IV

600

500

1,000

800

500

2,300

4,100

3,500

2,200

900

Overig

5,100

1,500

8,500

4,500

2,600

1,400

2,000

1,100

2,800

Totaal

12,600 16,900 44,800 49,700 55,400 46,800 30,500 13,100 13,300 10,800

Kerketuinen Laakhaven - Centraal Middenweg

Zichtenburg

•

6,900 20,600

4,100 12,100

17,000 4,400

Binnen de gemeente Den Haag voorziet bedrijventerrein Forepark in de hoogste opname gemeten over de afgelopen 10 jaar, er is in totaal 73.600 m² aan bedrijfsmatig vastgoed opgenomen. Na bedrijventerrein Forepark wordt de meeste opname gerealiseerd in respectievelijk Binckhorst (44.500 m²), Ypenburg Deelplan 21 (42.900 m²), Zichtenburg (31.200 m²) en Kerketuinen (30.300 m²). In 2020 kende Binckhorst de hoogste opname wat neerkomt op 3.100 m². Dit is een stijging van 1.300 m² (72%) ten opzichte van de opname in 2019. Na Binckhorst kenden bedrijventerreinen Ypenburg Deelplan 21, Westvlietweg IV, en Overig ook een stijging in de opname ten opzichte van 2019. Bedrijventerrein Kerketuinen liet een afname zien ten opzichte van voorgaand jaar. In bedrijventerreinen Forepark, Hoornwijck, De Bras, Westvlietweg III, Zichtenburg, Dekkershoek, Uitenhagestraat, Fruitweg, Westvlietweg II, Laakhaven – Centraal, en Ypenburg Deelplan 24 werd in 2020 geen opname gerealiseerd.

Cushman & Wakefield

A PROPOSAL FOR

Vastgoedmonitor gemeente Den Haag 2021

Aanbod bedrijfsruimte gemeente Den Haag (2011-2020) Totaal m² per deelgebied | ≥ 500 m² v.v.o. Deelgebied

2011

Bedrijvenpark Ypenburg Deelplan 21 Fokker Binckhorst

2012

2013

2014

2015

2016

2017

2018

2019

2020

7,400 16,400 19,700

17,500 19,000 17,000

4,600

4,000

3,400

8,300

13,400 24,600 26,000

7,900 14,900 16,100

2,300

8,100

De Bras (Ypenburg A13, Deelplan 22)

1,800

Deelplan-24 Ypenburg

600

1,300

600

800

Forepark

10,000 18,600

7,400

22,000 25,500 17,700

5,700

3,400

5,100

Fruitweg

1,800

7,500

6,300

8,300

6,300

4,600

4,600 13,500

14,200

5,900 10,600

4,500

7,500

2,200

4,600

2,500

6,300

Dekkershoek

Hoornwijck (Haagse Deel) Kerketuinen

4,600

Laakhaven - Centraal

10,100 10,400

Middenweg

1,200

2,400

Uitenhagestraat

1,000

3,800

3,100

Westvlietweg III

600

4,100

1,200

Westvlietweg III

600

4,100

1,200

Westvlietweg IV

1,100

1,600

2,800

Zichtenburg

18,500

9,000

6,700

7,600

7,000

1,700

Overig

10,800

6,000

1,900

6,500

5,200

700

5,200

Totaal

78,400 92,500 87,800 100,500 99,700 71,200 27,200 39,100 13,800 24,600

• • • •

•

In bedrijventerrein Ypenburg Deelplan 21 was ultimo 2020 het meeste aanbod te vinden, 8.300 m², ofwel 34% van het totale aanbod. Dit is gevolgd door Forepark (5.100 m²), Kerketuinen (4.600 m²), Uitenhagestraat (3.100 m²), De Bras (1.800 m²) en Zichtenburg (1.700 m²). In geen enkel bedrijventerrein kwam het aanbod in 2020 lager uit dan in 2019. Voor een gezonde marktverhouding wordt een aanbod-opnameratio van 1,5:1 aangehouden, ratio’s die lager liggen geven aan dat er te weinig aanbod is om de vraag te faciliteren, een hogere ratio geeft aan dat er ten opzichte van de jaarlijkse vraag relatief veel aanbod voor handen is. De gemiddelde aanbod-opnameratio voor bedrijfsruimte in de gemeente Den Haag lag in 2020 op 2,3:1, de bedrijventerreinen met ruimere ratio’s waren Kerketuinen (3,1:1) en Ypenburg Deelplan 21 (3,3:1). In de overige bedrijventerreinen is in 2020 geen opname gerealiseerd of geen aanbod geregistreerd, waardoor het berekenen van een aanbod-opname ratio niet mogelijk is.

Cushman & Wakefield

A PROPOSAL FOR

Vastgoedmonitor gemeente Den Haag 2021

4.2.7. Verhuisdynamiek in gemeente Den Haag Verhuisdynamiek in gemeente Den Haag (2019 - 2020) Naar metrage en aantallen transacties van totaal | ≥ 500 m² v.v.o.

Naar aantallen

30,0%

Naar metrage

27,4%

10%

30,0%

10,0%

20,0%

39,6%

20%

30%

40%

50%

14,6%

60%

70%

Verhuizing binnen Den Haag

Uitbreiding Den Haag

Verhuizing vanuit andere gemeente

Oprichting

10,0%

11,9%

80%

6,5%

90%

100%

Onbekend

•

De opname van bedrijfsruimte in de gemeente Den Haag in 2019 en 2020 is grotendeels gerealiseerd door bedrijven die ook voorheen al in de gemeente gevestigd waren. Op basis van het aantal transacties valt 60% toe te schrijven aan bedrijven die voorheen ook al in Den Haag gevestigd waren. Dit komt neer op een aandeel van 67% in het totale opgenomen metrage. De bedrijven die al in Den Haag gevestigd zijn, maar een extra locatie hebben geopend (uitbreiding Den Haag) hebben 30% van de transacties gerealiseerd. Deze transacties zijn goed voor 39,6% van het totaal aantal opgenomen vierkante meters. In 2019 zijn vier nieuwe bedrijven geopend wat neerkomt op 20% van het totaal aantal transacties in 2019 en 2020. Op basis van het metrage heeft deze categorie het kleinste aandeel, namelijk 11,9%. Tussen 2019 en 2020 zijn er twee transacties geweest waarvan bedrijven uit andere gemeenten naar Den Haag zijn verhuisd. De bedrijven zijn afkomstig uit Delft en Schiedam. Deze categorie was verantwoordelijk voor 14,6% van de opname in vierkante meters.

4.2.8. Opname en aanbod businesspark Haaglanden Opname en aanbod bedrijfsruimte H7 (2020) Totaal in m² per gemeente | ≥ 750 m² v.v.o. 60.000 50.000 40.000 30.000 20.000 10.000

Opname

Aanbod

Cushman & Wakefield

A PROPOSAL FOR

Vastgoedmonitor gemeente Den Haag 2021

Opname bedrijfsruimte BPH (2011-2020) Totaal m² per gemeente | ≥ 750 m² v.v.o. Gemeente

2011

2012

2013

2014

2015

2016

2017

2018

2019

2020

Den Haag

10,800

14,500

41,900

44,400

48,000

43,800

27,400

11,200

10,800

9,100

Delft

5,100

4,900

2,800

6,100

10,600

29,900

14,000

4,200

3,100

5,000

Leidschendam-Voorburg

4,100

1,200

900

1,000

1,800

Midden-Delfland

3,600

1,500

2,200

10,200

40,400

50,500

Pijnacker-Nootdorp

14,300

6,400

1,700

4,600

1,000

900

800

900

5,800

Rijswijk

3,600

7,500

800

7,800

8,000

2,700

3,600

2,400

Zoetermeer

19,200

21,100

40,400

26,300

29,100

18,700

3,300

5,200

9,300

12,100

Totaal

52,800

58,500

87,600

94,100

96,600

95,700

50,300

32,700

73,000

80,900

Aanbod bedrijfsruimte BPH (2011-2020) Totaal m² per gemeente | ≥ 750 m² v.v.o. Gemeente

2011

2012

2013

2014

2015

2016

2017

2018

2019

2020

Den Haag

69,200

85,900

78,200

92,700

91,800

69,300

27,200

38,500

13,800

24,600

Delft

32,300

19,600

30,100

47,600

35,600

23,100

5,600

11,500

12,100

8,900

Leidschendam-Voorburg

2,500

2,000

4,900

1,800

3,500

3,100

1,500

3,500

2,700

Midden-Delfland

23,800

33,900

30,100

15,300

15,000

2,200

15,000

48,300

33,400

Pijnacker-Nootdorp

14,300

11,600

3,000

3,100

7,200

8,000

4,900

7,000

2,400

Rijswijk

29,800

32,700

31,900

21,700

13,400

13,000

5,200

3,700

9,300

13,200

Zoetermeer

88,100

84,300

62,000

83,100

72,000

61,300

35,200

21,900

32,700

16,700

Totaal

260,100

267,900

237,100

268,400

236,700

179,600

99,300

130,300

111,800

68,500

•

• •

•

• •

•

Om een vergelijking te maken tussen de verschillende gemeenten is hier een andere ondergrens van toepassing. Alle transacties en het aanbod voor bedrijfsmatig vastgoed hebben een ondergrens van 750 m². In de regio businesspark Haaglanden (BPH) is in 2020 in totaal 80.900 m² aan bedrijfsruimte opgenomen, dit is een stijging van 11% ten opzichte van 2019. Midden-Delfland had een aandeel van 62% in de regionale opname, gevolgd door Zoetermeer (15%) en Den Haag (11%). De gemeenten Delft, Rijswijk en Leidschendam-Voorburg hadden een aandeel van respectievelijk 6%, 3% en 2%. In Pijnacker-Noord werd in 2020 geen opname van bedrijfsruimte geregistreerd. De gemeente Midden-Delfland kende in absolute cijfers de sterkste stijging in de opname; een groei van 10.100 m². Daarnaast kenden Delft, Leidschendam-Voorburg en Zoetermeer ook een stijging in de opname. De sterkste daling van de opname was te vinden in Pijnacker-Nootdorp, waar in 2020 geen opname werd gerealiseerd. Daarnaast daalde de opname in de gemeenten Den Haag en Rijswijk. Het bedrijfsruimte aanbod in de regio BPH is met 43.300 m² gedaald naar 68.500 m² in 2020. Dit is een daling van ongeveer 39% ten opzichte van 2019. In de gehele regio in 2020 bedroeg de aanbod-opnameratio 0,8:1, wat duidt op een krappe markt.

In 2019 was deze ratio nog 1,5:1 waardoor de markt in de regio naar een krappere en ongezondere marktverhouding is bewogen. Tussen de gemeenten zijn grote verschillen te herkennen. Zo liggen gemeenten Zoetermeer (1,4:1) en Leidschendam-Voorburg (1,5:1) rondom een gezonde marktverhouding, en is in Delft (1,8:1), Den Haag (2,7:1) en Rijswijk (5,5:1) sprake van een ruimere marktverhouding. Voor de gemeenten Midden-Delfland en Pijnacker-Nootdorp is het niet mogelijk om een Cushman & Wakefield

A PROPOSAL FOR

Vastgoedmonitor gemeente Den Haag 2021

aanbod-opname ratio te berekenen, al is de verwachting dat er in beide markten sprake is van krapte omdat er de laatste jaren sprake was van een constante opname.

4.2.9. Top 10 grootste transacties in gemeente Den Haag Opname bedrijfsruimte gemeente Den Haag (2020) Top 10 grootste transacties naar m² | ≥ 500 m² v.v.o. Jaar

Gemeente

Straat Laan Van Ypenburg Wegastraat

Bouwstatus

2020 Den Haag

Deelgebied Bedrijvenpark Ypenburg Deelplan 21 Fokker Binckhorst

2020 Den Haag

Overig

Waldorpstraat

2020 Den Haag

Westvlietweg IV

Westvlietweg

2020 Den Haag

Kerketuinen

Platinaweg

2020 Den Haag

Binckhorst

2020 Den Haag

Overig

2020 Den Haag

Kerketuinen

2020 Den Haag

Overig

• • • •

Grote Beerstraat Westduinweg Zilverstraat Oude Haagweg

Huurder

Metrage Eigendom

Bestaande bouw Qlayers B.V.

2.500 Huur

Bestaande bouw Ockel Computers B.V.

2.300 Huur

Bestaande bouw Fit for Free B.V.

1.600 Huur

Bestaande bouw n/a Autoschade Herstel Bestaande bouw Wibu - Den Haag Profimaat Binkhorst Bestaande bouw B.V. Bestaande bouw Stichting Kringloop

1.000 Huur 900 Koop 800 Huur 600 Huur

Bestaande bouw n/a

600 Huur

Bestaande bouw KWB Automotive

500 Huur

In 2020 vonden negen bedrijfsruimte transacties plaats in de gemeente Den Haag. De grootste transactie was van Qlayers B.V. omvat ongeveer 2.500 m². Dit was de enige transactie op bedrijventerrein Ypenburg Deelplan 21. Vijf andere transacties vonden plaats binnen een bedrijventerrein, terwijl de overgebleven transacties elders in Den Haag gerealiseerd werden. Alle transacties vonden plaats in bestaande bouw.

4.2.10. Top 10 grootste transacties in businesspark Haaglanden Opname bedrijfsruimte BPH (2020) Top 10 grootste transacties naar m² | ≥ 750 m² v.v.o. Jaar

Deelgebied

Straat

Bouwstatus

Huurder

2020 Midden-Delfland

Gemeente

Harnaschpolder

Meerkamp

In aanbouw

De Jong Verpakking

17.200 Huur

2020 Midden-Delfland

Harnaschpolder

Meerkamp

In aanbouw

The Insectory

16.300 Huur

2020 Midden-Delfland

Harnaschpolder

Meerkamp

In aanbouw

2020 Midden-Delfland

Harnaschpolder

Meerkamp

2020 Zoetermeer

Lansinghage

Radonstraat

2020 Zoetermeer

Brinkhage

2020 Den Haag

Bedrijvenpark Ypenburg Deelplan 21 Fokker

2020 Den Haag LeidschendamVoorburg 2020 Den Haag 2020

•

Werner von Siemensstraat Laan Van Ypenburg

Binckhorst

Wegastraat

Overig

De Star

Overig

Waldorpstraat

Metrage

Eigendom

Medux Van Der Valk In aanbouw Systemen Global IT Trade Bestaande bouw Group B.V. Topcon Europe Bestaande bouw Positioning B.V.

10.000 Huur

Bestaande bouw Qlayers B.V.

2.500 Huur

Ockel Computers Bestaande bouw B.V. Het Circulair Bestaande bouw Ambachtscentrum Bestaande bouw Fit for Free B.V.

7.000 Onderhuur 4.800 Huur 4.700 Huur

2.300 Huur 1.800 Huur 1.600 Huur

Van de grootste 10 transacties in de regio vallen de grootste vier in de gemeente MiddenDelfland. Deze zijn alle vier gerealiseerd in dezelfde nieuwbouwontwikkeling van DHG die inmiddels volledig verhuurd is. Dit zijn tevens de enige nieuwbouw transacties in de top 10.

Cushman & Wakefield

A PROPOSAL FOR

Vastgoedmonitor gemeente Den Haag 2021

4.3 Huurprijzen 4.3.1. Bandbreedtes huurprijzen bedrijfsruimte per deelgebied in gemeente Den Haag Bandbreedte huurprijzen bedrijfsruimtelocaties gemeente Den Haag In EUR per m² per jaar | ≥ 750 m² v.v.o. Deelgebied

2014

Binckhorst Forepark Kerketuinen Laakhaven HS Ypenburg Zichtenburg Den Haag

2015

2016

2017

2018

2019

2020

Trend

ondergrens

bovengrens

ondergrens

bovengrens

ondergrens

bovengrens

ondergrens

bovengrens

ondergrens

bovengrens

ondergrens

bovengrens

ondergrens

bovengrens

► ► ► ► ► ► ►

Bron: Cushman & Wakefield, 2021

• • • •

• •

Ten opzichte van 2019 bleven de huurprijzen voor bedrijfsruimte in Den Haag gelijk. De hoogste huurprijs is EUR 67,- per vierkante meter per jaar en is te vinden in deelgebied Forepark. De laagste huurprijs is EUR 40,- per vierkante meter per jaar en wordt betaald in deelgebieden Binckhorst, Kerketuinen en Zichtenburg. Tussen 2016 en 2018 is de ondergrens van de huurprijzen met EUR 10,- toegenomen. Een toename van de ondergrens betekent dat de markt bereid is hogere prijzen te betalen voor kwalitatief minder hoogwaardig vastgoed. De grootste bandbreedte wordt gemeten in deelgebied Binckhorst, waar EUR 20,- verschil zit tussen de onder- en bovengrens. De kleinste bandbreedte is te vinden in deelgebied Ypenburg, waar EUR 5,- verschil zit tussen de onder- en bovengrens.

4.3.2. Huurprijzen eersteklas bedrijfsruimte G4 Huurprijzen eersteklas bedrijfsruimte G4 In EUR per m² per jaar | ≥ 750 m² v.v.o. Deelgebied

2014

2015

2016

2017

2018

2019

2020

Trend

Amsterdam

►

Den Haag

►

Rotterdam

►

Utrecht

▲

Bron: Cushman & Wakefield, 2021

•

• • •

De tophuurprijs voor bedrijfsruimte in Den Haag is met EUR 67,- per vierkante meter per jaar gelijk gebleven aan het niveau van 2018 en 2019. Tussen 2017 en 2018 liet de tophuurprijs nog een toename zien van EUR 3,- per vierkante meter per jaar. Amsterdam kent de hoogste tophuurprijs van EUR 90,- per vierkante meter per jaar. De huurprijzen in Amsterdam, Rotterdam en Utrecht bleven stabiel. Naar verwachting zullen tophuren in de G4 voor bedrijfsruimte gaan stabiliseren, weliswaar kan er door schaarste nog een lichte huurgroei worden verwacht. Cushman & Wakefield

A PROPOSAL FOR

Vastgoedmonitor gemeente Den Haag 2021

4.3.3. Bandbreedtes huurprijzen bedrijfsruimte businesspark Haaglanden Bandbreedte huurprijzen bedrijfsruimtelocaties, businesspark Haaglanden (in €/m² per jaar) Gemeente Den Haag

Delft

Leidschendam-Voorburg

Midden-Delfland

Pijnacker-Nootdorp

Rijswijk

Zoetermeer

BPH

2011

2012

2013

2014

2015

2016

2017

2018

2019

2020

Ondergrens

Bovengrens

Ondergrens

Bovengrens

Ondergrens

Bovengrens

Ondergrens

Bovengrens

Ondergrens

Bovengrens

Ondergrens

Bovengrens

Ondergrens

Bovengrens

Ondergrens

Bovengrens

Bron: Cushman & Wakefield, 2021

• • • •

In de gehele regio businesspark Haaglanden zijn de huurprijzen niet veranderd ten opzichte van 2019. In 2020 is de hoogste huurprijs EUR 67,- per vierkante meter per jaar en is te vinden in Den Haag. Dit wordt gevolgd door Zoetermeer (EUR 62,- per vierkante meter per jaar). De laagste huurprijzen worden betaald in Midden-Delfland en Pijnacker-Nootdorp, EUR 35,per vierkante meter per jaar.

Cushman & Wakefield

A PROPOSAL FOR

Vastgoedmonitor gemeente Den Haag 2021

4.4 Beleggingsmarkt 4.4.1. Prime yield bedrijfsruimte gemeente Den Haag Prime yield logistieke transacties (BAR v.o.n.) Locatie

2014

2015

2016

2017

2018

2019

2020

Regio Den Haag

8,00%

7,50%

6,25%

6,20%

5,75

5,50%

4,25%

Bron: Cushman & Wakefield, 2021

•

Bij de inschatting van de bruto aanvangsrendementen wordt uitgegaan van nieuwe logistieke ruimte met een solvabele huurder en een tienjarig contract. Doordat logistiek veelal nieuwbouw betreft wordt hier uitgegaan van een BAR vrij op naam in plaats van kosten koper. Doordat er beperkte activiteit zichtbaar is op de industriële en logistieke beleggingsmarkt van Den Haag is voor het bepalen van de prime yield ook de omliggende regio meegenomen. De top aanvangsrendementen in Den Haag zijn verder verscherpt en dalen in een jaar tijd met 125 basispunten tot 4,0% BAR v.o.n.. In tegenstelling tot kantoor- of winkelvastgoed hebben beleggers ondanks de Coronacrisis onafgebroken interesse voor logistiek vastgoed.

4.4.2. Top 10 grootste beleggingstransacties gemeente Den Haag in 2020 Qtr Segment

Plaats

Adres

Koopsom

Koopsom per m²

Koper

Verkoper

1 Industrial

Bleiswijk

Klappolder 216

€

89.067.000

€

1.489

LaSalle

Somerset

3 Warehouse DC

Bleiswijk

Aquamarijnweg 2

€

43.250.000

€

1.951

Granite

Loire 1

€

28.105.000

€

1.197

Da Vincistraat 5

€

20.355.100

€

1.009

Aviva Investors

Heembouw

Hines

Bratzler & CO

Edmond de Rothschild Reim

Private investor

11 Industrial 6 Warehouse DC

Gravenhage, 'sBerkel en Rodenrijs

2 Warehouse DC

Poeldijk

ABC Westland 574

€

11.540.000

€

1.395

4 Warehouse DC

Bleiswijk

Spectrumlaan 5

€

8.000.000

€

941

Wolga 14

€

6.600.000

€

1.054

Veilingweg 32

€

5.650.000

€

867

6 Industrial 1 Warehouse DC

Gravenhage, 'sBerkel en Rodenrijs

3 Warehouse DC

Poeldijk

ABC Westland 550

€

3.100.000

€

763

2 Industrial

Bleiswijk

Christiaan Huygensstraat 35

€

1.675.000

€

274

Borghese Real Estate PostNL Real Urban Industrial Estate

Mauritsstede Vastgoed Koppert Beheer VSVK B.V. Beheer Kmb Vastgoed SC Final B.V Select BV Private Investor

AB Sagax

M. Jansen Beheer B.V.

Bron: Cushman & Wakefield, 2021

Op de bedrijfsruimte en logistieke beleggingsmarkt in Den Haag is er maar beperkt activiteit zichtbaar, hiervoor is ook de omliggende regio meegenomen.

Cushman & Wakefield

A PROPOSAL FOR

Vastgoedmonitor gemeente Den Haag 2021

4.5 Samenvatting bedrijfsruimtemarkt Den Haag Voorraad • •

• •

De totale uitgegeven voorraad bedrijventerrein bedroeg volgens IBIS 902,3 hectare in businesspark Haaglanden. In de periode 2011-2020 kende de bedrijfsruimtevoorraad in de regio een afwisselend verloop. Tussen 2011 en 2015 nam de voorraad toe met 6,7%, wat vooral te wijten is aan een toegenomen voorraad in Pijnacker-Nootdorp. Vervolgens daalt de voorraad tussen 2015 en 2020, maar is er ten opzichte van 2011 alsnog sprake van een toename in de voorraad. Tussen 2011 en 2020 is de voorraad in de gehele regio toegenomen met circa 1,1%. De grootste voorraad is te vinden in de gemeente Den Haag, wat met 295,7 hectare ongeveer 33% van de voorraad in de regio omhelst. In de gemeente Den Haag is Binckhorst het grootste bedrijventerrein met een omvang van 80,0 hectare.

Opname en aanbod • •

•

• •

•

• • •

De opname van bedrijfsruimte is in Nederland in 2020 met 18% gedaald tot een opname van 4.201.500 m². Daarmee ligt de opname onder het langjarig gemiddelde van 4.556.900 m². Bedrijfsruimte kan worden onderverdeeld naar Logistiek en Industrial, de opname voor Logistiek bedroeg in 2020 in totaal 2,29 miljoen vierkante meter, de opname van Industrieel vastgoed kwam uit op 1,91 miljoen vierkante meter. De hoeveelheid beschikbare bedrijfsruimte nam in 2020 met 4,3% af en komt uit op 8.029.700 m² aan bedrijfsruimte. Van dit aanbod is 2,0 miljoen vierkante meter Logistiek en 6,1 miljoen vierkante meter Industrial. De populariteit van Nederlands logistiek vastgoed in de laatste jaren is te zien in de opname naar sector. Over de afgelopen 10 jaar was het aandeel in het totale opgenomen metrage dat werd gerealiseerd door bedrijven actief in de transportsector 40%, terwijl dit aandeel in de afgelopen twee jaar gegroeid is naar 51%. In de regio businesspark Haaglanden is in 2020 in totaal 80.900 m² aan bedrijfsruimte opgenomen, dit is een stijging van 11% ten opzichte van 2019. De gemiddelde jaarlijkse opname in de regio businesspark Haaglanden over de afgelopen vijf jaar komt uit op 66.500 m² en over 10 jaar op 72.200 m². De opname in 2020 ligt daarmee zowel boven het vijf als tienjarig gemiddelde.

Het bedrijfsruimte aanbod in de regio businesspark Haaglanden is met 43.300 m² gedaald naar 68.500 m² in 2020. Dit is een daling van ongeveer 39% ten opzichte van 2019.De opname van bedrijfsruimte in de gemeente Den Haag is in 2020, in vergelijking met 2019, gedaald. In een jaar tijd daalde de opname van 12.700 m² naar 10.800 m² (-15%). De gemiddelde jaarlijkse opname over de afgelopen vijf jaar komt uit op 22.780 m² en over 10 jaar op 28.670 m². De opname van 2020 ligt zowel onder het vijfjarig als tienjarig gemiddelde. Het aanbod bedrijfsruimte van tenminste 500 m² komt ultimo 2020 uit op 24.600 m² en ligt daarmee circa 70% hoger dan eind 2019. De trend in Den Haag wijkt af van de landelijke trend als wordt gekeken naar de populariteit van logistiek vastgoed. De afgelopen twee jaar was er geen opname van logistiek vastgoed, terwijl het langjarig gemiddelde op 23,7% ligt. Daartegenover ligt de opname van logistiek vastgoed de afgelopen twee jaar in de rest van Nederland rond de 51% en de afgelopen 10 jaar rond de 40%.

Cushman & Wakefield

A PROPOSAL FOR

Vastgoedmonitor gemeente Den Haag 2021

Huurprijzen •

•

In vergelijking met voorgaand jaar bleven de huurprijzen voor bedrijfsruimte in Den Haag gelijk. De hoogste huurprijs is EUR 67,- per vierkante meter per jaar en is te vinden in deelgebied Forepark. In de gehele regio businesspark Haaglanden zijn de huurprijzen niet veranderd ten opzichte van 2019.Naar verwachting zullen tophuren in de G4 voor bedrijfsruimte gaan stabiliseren, weliswaar kan er door schaarste nog een lichte huurgroei worden verwacht.

Beleggingsmarkt •

De top aanvangsrendementen in Den Haag zijn verder verscherpt en dalen in een jaar tijd met 125 basispunten tot 4,0% BAR v.o.n. In tegenstelling tot kantoor- of winkelvastgoed hebben beleggers ondanks de Coronacrisis onafgebroken interesse voor logistiek vastgoed.

Cushman & Wakefield

A PROPOSAL FOR

Vastgoedmonitor gemeente Den Haag 2021

5. Winkelmarkt 5.1 Voorraad 5.1.1. Winkelruimtevoorraad G4 Voorraad winkelmarkt G4 winkelruimte in m² w.v.o. | in duizend 2.500

6.000 5.075

4.000

1.037

3.000 2.000 780

1.293 784

653

1.048

1.921

1.938 1.305

1.698 1.237

697

550

951

1.168 711

549

979

1.175

3.365

942

3.414

1.500

500

5.000

4.529

2.000

1.000

5.032

2016

Amsterdam

•

• • • •

1.000

2017

Rotterdam

2018

2019

Den Haag

2020

Utrecht

G4 (r.)

Voor de cijfers over de winkelmarkt (voorraad, aanbod, leegstand, opname) is onder andere Locatus gebruikt als bron met bewerkingen vanuit Cushman & Wakefield. Hierbij moet worden opgemerkt dat gedurende 2018 Locatus een herijking heeft gehad in de methodologie, waardoor er een trendbreuk is ontstaan. De volgende categorieën zijn meegenomen voor de winkelmarkt van de gemeente Den Haag: Leegstand, Dagelijks, Mode & Luxe, Vrije Tijd, In/Om Huis, Detailhandel Overig, Cultuur & Ontspanning, Horeca en Diensten. Hierbij is er geen ondergrens gehanteerd. De gemeente Den Haag heeft na Rotterdam en Amsterdam de grootste winkelvoorraad van Nederland, met 1.037.000 m² aan winkelvloeroppervlak. Het aantal vierkante meter winkelruimte per inwoner in Den Haag ligt op 1,90 m² per inwoner in 2020, dit is het laagste niveau in de G4. Utrecht heeft het hoogste niveau met 2,18 m² per inwoner, gevolgd door Amsterdam (2,20 m² per inwoner) en Rotterdam (1,99 m² per inwoner). De G4 liet in 2020 een daling zien in de winkelvoorraad met 0,9% tot 5,0 miljoen vierkante meter aan winkelvloeroppervlak. Deze lichte daling komt na een driejarige periode van groei. Amsterdam heeft met 1,9 miljoen vierkante meter winkelvloeroppervlak de grootste winkelvoorraad van Nederland, gevolgd door Rotterdam met 1,3 miljoen.

Naast de lichte daling in 2020 van de winkelvoorraad in Utrecht en Amsterdam (0,5% en 0,9%), lieten Rotterdam en Den Haag een sterkere daling zien met 0,9% en 1,0%.

Cushman & Wakefield

A PROPOSAL FOR

Vastgoedmonitor gemeente Den Haag 2021

5.1.2. Winkelruimtevoorraad gemeente Den Haag Voorraad winkelmarkt Den Haag winkelruimte in m² w.v.o. | in duizend 1.200 1.000

1.048

1.037

2019

2020

942

800 711

697

2016

2017

600 400 200 0

• •

•

2018

De winkelvoorraad van de gemeente Den Haag is vergeleken met 2019 afgenomen met 1,1% naar 1.037.000 m² aan winkelvloeroppervlak, ofwel een daling van 11.000 m². De daling van de winkelvoorraad in de gemeente Den Haag manifesteerde zich voornamelijk in het Centrum met circa 2%, ofwel 5.500 m², minder winkelvloeroppervlak in 2020 in vergelijking met voorgaand jaar. Sinds 2018 is de winkelvoorraad in de gemeente Den Haag toegenomen met 10%.

5.2 Opname, aanbod en leegstand 5.2.1. Aanbod en leegstand winkelruimte G4 Aanbod winkelmarkt G4 winkelruimte in m² w.v.o. | in duizend 140

371

357

350

120

123

283

118

117

100

300

108 98

400

337

100

93 85

97 95

250

200

100

2016

2017

Amsterdam

•

150

2018

Rotterdam

2019

Den Haag

2020

Utrecht

G4 (r.)

In de G4 liet het totale aanbod4 een groei zien in 2020 van 4% tot 371.000 m² aan winkelruimte, dit is het hoogste volume in de afgelopen vijf jaar.

4 Aanbod van winkelruimte bevat verbouwingen en leegstand.

Cushman & Wakefield

A PROPOSAL FOR

Vastgoedmonitor gemeente Den Haag 2021

• •

Amsterdam liet de sterkste stijging zien met 14% ten opzichte van voorgaand jaar tot 123.200 m² aan winkelruimte, gevolgd door Den Haag (6%) met 95.300 m² aan winkelruimte. Zowel Rotterdam als Utrecht lieten een daling zien in het aanbod met 2% en 6% tot 97.400 m² en 55.540 m² aan winkelruimte. Hiermee ligt het aanbod in Rotterdam (97.400 m²) net boven dat van Den Haag (95.300 m²) in 2020, terwijl de winkelvoorraad in Den Haag 20% onder dat van Rotterdam ligt.

Leegstand winkelmarkt G4 winkelleegstand in % van de voorraad 9,4%

10% 9%

8,3% 7,9%

8% 7%

6,7% 6,2% 5,5%

6,2%

6% 5% 4%

6,6% 6,1% 5,1%

4,8%

4,5%

4,1% 3,5%

4,0% 3,2%

4,4%

4,1%

3,8%

2,9%

4,0%

3,0%

2% 2,2%

2,2%

2018

2019

1% 0% 2016

2017

Amsterdam

Rotterdam

Den Haag

2020

Utrecht

Totale leegstand winkelmarkt G4 winkelleegstand in % van de voorraad 14% 12% 10% 8%

13,1% 11,9%

12,4% 12,1%

10,2%

10,6% 10,0%

8,4% 7,5% 6,5%

8,5% 7,6%

8,6% 7,6% 7,5%

6,3% 5,6%

5,6%

9,2% 7,5% 7,1% 7,1%

4,3% 3,3%

6,4%

2% 0% 2016

2017

Amsterdam

• •

2018

Rotterdam

2019

Den Haag

2020

Utrecht

De winkelleegstand5 in de G4 liet in 2020 een toename zien tot 3,8%, weliswaar lag de winkelleegstand in 2019 met 3,5% op het laagste niveau van de afgelopen vijf jaar. De hoogste winkelleegstand in de afgelopen vijf jaar werd geregistreerd in de gemeente Den Haag, variërend van 4,8% tot 9,4%. In 2020 bedroeg dit 6,1%, een stijging ten opzichte van voorgaand jaar.

Leegstaande winkelmeters (leegstand): langer dan één jaar leegstand. Cushman & Wakefield

A PROPOSAL FOR

Vastgoedmonitor gemeente Den Haag 2021

•

De gemeente Amsterdam liet in de afgelopen vijf jaar de laagste winkelleegstand zien variërend van 2,2% tot 4,4%. Alleen in 2020 liet de gemeente Utrecht een lagere winkelleegstand zien met 2,9% ten opzichte van 3,0% in Amsterdam. De winkelleegstand in de gemeente Rotterdam ligt met 3,8% op hetzelfde niveau als de G4. De totale leegstand (inclusief frictie en verbouwing) liet een percentage zien van 9,2% in 2020 voor de gemeente Den Haag, dit is het hoogste leegstandspercentage binnen de G4. Gemiddeld liet de G4 een totaal leegstandspercentage zien van 7,1% in 2020, dit was een stijging van 3,3% in vergelijking met voorgaand jaar. Dit wordt mede veroorzaakt door het leegkomen van de voormalig Hudson’s Bay warenhuizen.

• • •

5.2.2. Aanbod en leegstand winkelruimte gemeente Den Haag Aanbod winkelmarkt Den Haag winkelruimte in m² w.v.o. 120.000

95.323 23.012

25.616

90.025 18.662

40.000

17.097

18.043

60.000

79.852

84.601

80.000

93.459

100.000

20.000 0 2016

• • •

•

2017

2018

2019

2020

Aanbod totaal

Aanbod centrum

Vijfjarig gemiddelde totaal

Vijfjarig gemiddelde centrum

Het aanbod van winkelruimte in de gemeente Den Haag is licht toegenomen in 2020 met 6% tot 95.300 m², dit is boven het vijfjarig gemiddelde van 88.650 m². Het centrumgebied van Den Haag was goed voor circa 27% van het totale aanbod in 2020, ofwel 25.600 m² aan winkelruimte, hiervan lag 13.200 m² op de Grote Marktstraat. Het centrumgebied liet een stijging zien van 11% in vergelijking met 2019, hierbij liet de Grote Marktstraat de grootste stijging zien in het aanbod met 170%. Dit komt mede door het vertrek van Hudson’s Bay uit Nederland (circa 12.000 m²). Naast het centrumgebied van Den Haag is in het winkelcentrum Megastores het meeste aanbod te vinden, met 25.600 m² ofwel 27% van het totale aanbod. Dit is een toename van 11% in vergelijking met 2019.

Cushman & Wakefield

A PROPOSAL FOR

Vastgoedmonitor gemeente Den Haag 2021

Leegstand winkelmarkt Den Haag winkelruimte in m² w.v.o. | % leegstand 70.000 60.000

14%

65.495 59.146 13,1%

58.475

57.934 46.984

50.000 9,4%

40.000

8,5%

8,3%

8,6%

10% 9,2%

30.000 20.000

5,6% 4,5%

10.000

0% 2016

Leegstand (m²)

• • •

•

• •

4% 2%

•

8% 6%

6,2%

•

12%

12,1%

2017

2018

Leegstand

2019

2020

Leegstand (incl. frictie, verbouwing)

Het aantal leegstaande winkelmeters in de gemeente Den Haag bestaat uit winkelruimtes die langer dan één jaar leeg staan, hierin liet 2020 een stijging zien van 24% tot 58.500 m². Dit is een sterkere stijging dan de stijging in het totale aanbod van 6% in 2020, er kan dus worden gesteld dat er een hoger aantal winkelmeters langer dan één jaar leeg staat. Om te spreken van een effect door de Coronacrisis is te voorbarig, mede door de steunmaatregelen vanuit de overheid die nog actief zijn. Weliswaar wordt er verwacht dat de leegstand in 2021 verder zal oplopen met het afbouwen van de maatregelen. Het leegstandspercentage liet ook een stijging zien van 124 basispunten tot 6,1% in 2020, dit is het op één na laagste niveau (na 2019; 4,8%) in de afgelopen vijf jaar. In 2019 stond er nog circa 4,8% van de winkelvoorraad leeg. Het hoogste niveau werd geregistreerd in 2017 met 9,4% aan leegstaande winkelmeters. Het leegstandspercentage inclusief frictieleegstand6 en verbouwing laat een minder volatiel verloop zien en varieert in de afgelopen vijf jaar in de gemeente Den Haag van 9,0% tot 13,1%. In 2020 bedroeg dit 9,2%: een stijging van 60 basispunten ten opzichte van voorgaand jaar. Het verschil tussen het leegstandspercentage en het leegstandspercentage inclusief frictie en verbouwing is in 2020 afgenomen tot 380 basispunten, ten opzichte van 440 basispunten in 2019.

Het aandeel leegstaande winkelmeters is dus sterker toegenomen in 2020 dan het totale aanbod (leegstand incl. frictie en verbouwing). In de afgelopen vijf jaar liet 2016 het grootste verschil zien tussen het leegstandpercentage en het leegstandspercentage inclusief frictie en verbouwing met 480 basispunten. Het grootste aantal absolute leegstaande meters in 2020 is te vinden in het winkelcentrum Megastores met 17.500 m², gevolgd door het Centrum met 16.900 m². Het centrumgebied liet de sterkste stijging zien met 133%, mede door het voormalig Hudson’s Bay winkelpand.

6 Frictieleegstand: leegstand korter dan één jaar.

Cushman & Wakefield

A PROPOSAL FOR

Vastgoedmonitor gemeente Den Haag 2021

5.2.3. Opname winkelruimte G4 Opname winkelmarkt G4 winkelruimte in m² w.v.o. | in duizend 758

350

800 700

300 263

250

464 413

600

535

500 181

400 136

137

200

100

149 89

108

300

100

113

122

100

115

150

174

180

216

200

290

545

2016

2017

Amsterdam

•

2018

Rotterdam

2019

2020

'S-Gravenhage

Utrecht

G4 (r.)

De G4 liet in 2020 een daling zien van 29% in de opname7 van winkelruimte in vergelijking met 2019 tot 534.600 m². Dit is onder het vijfjarig gemiddelde opnamevolume van 543.000 m² aan winkelruimte. De daling komt na een driejarige periode van groei, sinds 2017, tot het recordniveau van 758.000 m² in 2019. In 2020 liet de gemeente Den Haag de sterkste daling zien met 44% tot een opnamevolume van 83.700 m² aan winkelruimte, gevolgd door Utrecht met 28% (99.500 m²), Amsterdam met 26% (215.700 m²) en Rotterdam met 25% (135.700 m²). In 2020 was de gemeente Den Haag goed voor circa 16% van de landelijke opname, dit is het laagste aandeel binnen de G4.

• •

← Vorig deel Volgend deel →

De tekst is automatisch uit het bestand gehaald en kan afwijken van het origineel (kolommen, tabellen en koppen lopen door elkaar). Het officiële stuk bij de gemeente is leidend. Bron: https://api.notubiz.nl/document/11300780/1