RIS311095 Bijlage 7 Crimson - herijking cultuurhistorische waarden Den Haag Zuidwest nov 2021
Tekst van het document
36] Wijnand Galema, Goede sier gemaakt. Monumentale kunst in Den Haag Zuidwest 1945-1970, Gemeente Den Haag i.s.m. Uitgeverij De Nieuwe Haagsche, VOM reeks 2008-1, p. 106.
50
Rederijkerstraat 287-279, 1953 (Haags Gemeentearchief)
Tesselschadelaan, 1952 (Haags Gemeentearchief)
14. Woningbouw Beeldondersteunende architectuur Rederijkerstraat 223-292 Architect en bouwjaar onbekend
15. Woningbouw Beeldbepalend ruimtelijk ensemble Tesselschadelaan-Jan Luykenlaan-Aagje Dekenlaan-Melis Stokelaan Architect en bouwjaar onbekend
Tweelaagse strook onder een licht geknikte kap met portiekwoningen. De strook is voorzien van verbijzonderde portieken met een open portiek en een centraal gepositioneerde trappartij. De portiek wordt gemarkeerd met geometrische figuur en gestileerde trapleuning.
Het betreft hier een stedenbouwkundige en architectonische eenheid die in samenhang met singelstructuur is ontworpen. Het project is opgebouwd uit twee bebouwde delen die worden gescheiden door de Roemer Visscherstraat. Het deel ten zuiden van de Roemer Visscherstraat omvat vier evenwijdige stroken met korte kopstroken in een symmetrisch opzet en omsluiten twee groene binnenruimtes. Het noordelijke deel bestaat vier korte stroken die gezamenlijk eveneens een collectieve binnenruimte omvatten. De blokken zijn in architectonisch opzicht eender, de transparante trappenhuizen die als verticale erkers zijn vormgegeven zorgen voor ritmiek en afwisseling in de lange gevels.
Waardering: • Architectonisch: De zorgvuldig ontworpen open portieken met overstek gecombineerd met geometrische ornament zorgen voor architectonische expressie. Het exterieur is niet geheel gaaf gebleven door de vervanging van de kozijnen.
Waardering: • Architectonisch: De architectuur is verzorgd, mede door de trappenhuizen met de glazen erkers, maar niet geheel gaaf door de vervanging van de kozijnen. • Stedenbouwkundig: In stedenbouwkundig opzicht is er sprake van een gave compositorische eenheid die versterkt wordt door het intacte groen van de binnentuinen en de singel. De later toegevoegde hekwerken die de binnentuinen her en der afsluiten verstoren het open groene karakter enigszins.
51
Anslostraat, achterzijde, 1951 (Haags Gemeentearchief, Jaap Heemskerk)
16. Marcuskerk37 Beeldbepalende architectuur Jan Luykenlaan 92 J.F. Berghoef en H. Klarenbeek - 1960-1962
17. Woningbouw Beeldondersteunend ruimtelijk ensemble Jan Luykenlaan- Joan Blasiusstraat- Pieter Langedijkstraat-Aagje Dekenlaan Architect en bouwjaar onbekend
De Marcuskerk maakt deel uit van een samenhangend stedenbouwkundig ensemble dat bestaat uit een langgerekte U structuur die driemaal herhaald wordt. De kerk is typologisch opvallend, de voorgevel wordt aan één kant ingesloten door een kosterswoning en aan de andere kant door een uitgebouwd trappenhuis. Daarnaast springen de geglazuurd baksteenkunstwerken van J. Goeting in het oog.
Zorgvuldig gecomponeerde buurt die bestaat uit drie blokken met twee lange evenwijdig aan elkaar gelegen stroken met op de kop een kort blok en eenmaal een kerk (Marcuskerk). De blokken omvatten royale groene binnenterreinen. De buurt (inclusief het groen) is in stedenbouwkundig opzicht nog volledig gaaf maar de van oorsprong kwaliteitsvolle architectuur is verloren gegaan door een te oplossingsgerichte renovatie.
Waardering: • Architectonisch: De kerk is in typologisch opzicht bijzonder opvallend. • Stedenbouwkundig: De kerk maakt deel uit van een zorgvuldig gecomponeerde stedenbouwkundige eenheid die volgens de wijkgedachte is opgezet (zie ook nr. 17).
Waardering: • Stedenbouwkundig: In stedenbouwkundig opzicht vormt het buurtje een samenhangend ensemble en is als ruimtelijke structuur (inclusief groen) nog intact en daarmee van waarde. • Architectonisch: De architectuur van de portiekflats is gedurende de stadsvernieuwingsperiode voorzien van een isolerende stuclaag en de kozijnen zijn vervangen door kunststoffen exemplaren waarmee de oorspronkelijke architectonische kwaliteit verloren is gegaan.
52 37]
https://reliwiki.nl/index.php/,s-Gravenhage,_Jan_Luykenlaan_90_-_Marcuskerk
Jan Luijkenlaan, 1957 (Haags Gemeentearchief)
18. Woningbouw Beeldondersteunende ruimtelijk ensemble / Geslaagde interventie Jan Luykenlaan-Moerweg-Pieter Langedijkstraat- Joan Blasiusstraat Architect en bouwjaar onbekend De buurt is opgebouwd uit twee identieke blokken die bestaan uit twee lange stroken met op beide koppen een kort blok. De bebouwing langs de binnenstraat (de Van Baerlestraat) wijkt enigszins af van standaard stedenbouwkundige eenheid van louter portiekflats afgewisseld met een maatschappelijke voorziening. Hier is gekozen voor tweelaagse winkelwoningen aan weerszijden van de straat. De portiekwoningen zijn recentelijk gerenoveerd door Haag Wonen waarbij gekozen is voor het isoleren van de buitengevel maar met respect voor de oorspronkelijke architectuur. Hiermee houdt de historische ruimtelijke ervaring van dit deel van Moerwijk stand. Waardering: • Architectonisch: De portiekblokken zijn met respect voor de oorspronkelijke architectuur gerenoveerd. • Stedenbouwkundig: De buurt is met zorg en in samenhang gecomponeerd en in ruimtelijk opzicht intact. De winkelwoningen vormen een bijzondere afwijking in de buurt.
53
19. Woningbouw Beeldbepalend ruimtelijk ensemble Melis Stokelaan- Betje Wolfstraat-Rhijnvis Feithlaan- De Lannoystraat Architect en bouwjaar onbekend
20. Schoolgebouw en sportveld Beeldbepalend ruimtelijk ensemble Pieter Langedijkstraat 85 J.C. van Herpel - Bouwjaar onbekend
De buurt heeft een volmaakt symmetrische opzet en wordt gescheiden door de Van Alphenlaan, een groene ader met een singel die uitloopt op de Nebokerk. In deze wijk is niet alleen gekozen voor portiekflats in vergelijkbare hoogte, de lange stroken worden afgewisseld met korte blokjes van tweelaagse eengezinswoningen en eenlaagse garagestrookjes. Door de stedenbouwkundige ordening van de blokken en het verschil in hoogte ontstaan dynamische zichtlijnen. De blokken zijn bovendien in samenhang met het groen en de singels ontworpen. De twee blokken langs de Betje Wolfstraat en de Van Alpenlaan vallen op vanwege de expressieve vormgeving van de trappenhuizen met betonreliëf en stervormige vensters.
Het voormalig schoolgebouw dat oorspronkelijk voor een openbare lagere school is ontworpen bestaat uit een langgerekt rechthoekig volume en valt op door de systematisch ontworpen gevel, waarbij raampartijen met een dynamische roedeverdeling in stroken zijn gepositioneerd. Penanten met verbijzonderd metselwerk die de traveeën markeren, knippen de raamstroken op. De school vormt door de langgerekte structuur met annexen op de koppen de ruimtelijke begrenzing van de uitgestrekte open groene sportvelden erachter, die een structurerende wijkcentrumfunctie vervullen en onderdeel zijn van de groene as van Zuiderpark naar de Voorden in Rijswijk (plan Dudok). Oorspronkelijk werd dit schoolgebouw aan de andere kant van de sportvelden ‘gespiegeld’ door nog twee lagere schoolgebouwen aan de Roemer Visscherstraat. Deze zijn gesloopt en vervangen door een nieuw schoolgebouw en een woongebouw met op de begane grond een kinderdagverblijf.
Waardering: • Architectonisch: De architectuur in de buurt (met name de portiekflats) is zorgvuldig, afwisselend en grotendeels gaaf en van positieve waarde. • Stedenbouwkundig: Door de nog volledig intacte ordening van de korte en lange stroken in relatie tot het dynamische hoogteverschil van de bouwvolumes en de groen-blauwe structuren is de stedenbouwkundige kwaliteit hoog.
Waardering: • Architectonisch: De architectuur van de gevel is verzorgd en in gave staat. • Stedenbouwkundig: De school is in samenhang met de achterliggende open sportvelden ontworpen en vormt zo een ruimtelijke eenheid op het niveau van de wijk.
54
(Gulden Feniks)
Loevesteinlaan 460-484 (laagbouw met winkels) en de zijgevels van de huizen De Lannoystraat 3-135. Gezien naar de Steenwijklaan, 1964 (Haags Gemeentearchief)
21. Voormalige R.K. kerk O.L.V. van het Allerheiligst Sacrament38 Beeldbepalende architectuur / Geslaagde interventie Grovestinstraat 40 J. van der Laan - 1951
22. Woningbouw39 Beeldbepalende architectuur Loevesteinlaan 460 e.v. F. Ottenhof - Ca.1955
De kerk is ontworpen in de Delftse School met een klassieke opbouw van een middenschip met twee zijbeuken en verwijst in opzet en detaillering naar de Romaanse bouwstijl. Door de vrije zware traditionele baksteenarchitectuur en klassieke opbouw wijkt het enigszins af van de heersende architectuur van Moerwijk. De kerk maakte oorspronkelijk deel uit van een groter religieus complex dat naast de kerk bestond uit een pastorie, een meisjes- en jongensschool, een fraterhuis en een gymzaal. Zeer recentelijk is de kerk getransformeerd tot een woonzorgcomplex door Bureau Kroner Architecten.
Eenlaagse winkelgalerij (oorspronkelijk bestaande uit negen dagwinkels en drie schoollokalen) aan de noordzijde van de Loevesteinlaan met haaks daarop vijf vierlaagse maisonnetteflats en een losstaande winkelkiosk op de hoek van de Erasmusweg en de Loevesteinlaan. Tussen de maissonetteflats is plek voor groene gemeenschappelijke tuinen. Het woningbouwproject is in stilistisch opzicht niet opvallend maar in typologisch opzicht vernieuwend voor Moerwijk. Het markeert de definitieve overgang van traditionele stedenbouw naar de moderne strokenbouw. Het project is in samenhang ontworpen met het hoogbouwvolume aan de overzijde van de Loevesteinlaan (eveneens van Ottenhof) in Morgenstond.
Waardering: • Architectonisch: Bijzonder vormgegeven kerk die door een respectvolle transformatie een tweede leven krijgt als wooncomplex.
Waardering: • Architectonisch: Een interessant voorbeeld van nieuwe, moderne architectuur in afwijkende typologie in Moerwijk. Het project luidde een nieuwe moderne periode voor Zuidwest in die in de wijk Morgenstond een verder vervolg kreeg. • Stedenbouwkundig: In gave staat.
55 38]
https://zoeken.hetnieuweinstituut.nl/images/archives/pdf/LAAX.ead.pdf
39]
‘Winkels en hoogbouwflats aan de Loevesteinlaan’, in: Het Vaderland, 28 december 1955, p.2.
(Haags Gemeentearchief/JosPé)
23. Woningbouw Beeldondersteunend ruimtelijke ensemble Erasmusweg 501-1159 Ensemble bestaande uit drie extreem lange stroken portieketageflats van vier bouwlagen onder een plat dak, parallel gesitueerd aan de Erasmusweg. Hoewel de architectuur geen uitzonderlijke kwaliteiten bezit schuilt de waarde van de blokken in de stedenbouwkundige relatie met de Erasmusweg. De woningbouw benadrukt de lange zichtlijn van de hoofdverkeersweg en de hiërarchische positie van de Erasmusweg in het wegennet van Zuidwest. Waardering: • Architectonisch: Zorgvuldig ontworpen met benadrukking van de verticaliteit van de trappenhuizen. • Stedenbouwkundig: De extreem lange bouwblokken, parallel gesitueerd aan de Erasmusweg, zorgen voor een continuïteit in de gevelwand en daardoor ook in de lange zichtlijn van de hoofdverkeersweg.
56
(Mixtuur.nl)
(Haags Gemeentearchief/Hans Nieuwenhuis jr.)
24. Nebokerk Beeldbepalende architectuur Rhijnvis Feithlaan 114 H. Geels, 1960
25. Flatgebouw Loevesteinlaan/Erasmusweg Beeldbepalend ruimtelijke ensemble Loevesteinlaan 891-899 1964
Eenvoudige zaalkerk onder een zeer flauw hellend zadeldak, opgetrokken uit metselwerk en in het zicht gelaten betonelementen. Enkele verbijzonderingen zijn het siermetselwerk van de apsis, de vele verschillende betonnen vensters en de betonnen luifel boven de entree. De kerk bezit een vrijstaande klokkentoren die door de glazen entreegalerij aan het hoofdvolume is verbonden. Naast de kerk bevindt zich een parochiewoning met een enkele bouwlaag in een gelijkende bouwstijl.
Flatgebouw bestaande uit elf bouwlagen, waarvan een onderbouw met bergingen en tien lagen met maisonnettewoningen. Het gebouw vormt een hoogteaccent waarmee de kruising van de hoofdverkeerswegen Loevesteinlaan/Erasmusweg wordt gemarkeerd. De architectuur onderscheidt zich door de ritmisch uitstekende betonnen balkons en het externe betonnen trappenhuis. Het object kent een sterke overeenkomst, maar ook enkele subtiele verschillen, met het flatgebouw op de kruising Loevesteinlaan/Hengelolaan dat in 1961 werd opgeleverd (Morgenstond, nr. 24).
Waardering: • Architectonisch: Verzorgd vormgegeven modernistische kerk met enkele subtiele betonnen en metselwerken verbijzonderingen. • Stedenbouwkundig: De kerk fungeerde oorspronkelijk als ruimtelijke afsluiting van een groenstrookje met buurtvoorzieningen. Inmiddels is deze strook gedeeltelijk gevuld met nieuwbouwwoningen.
57
Waardering: • Architectonisch: Verzorgde architectuur met ritmische gevelgeleding en zware betonnen accenten van de trappenhuizen en galerijen. • Stedenbouwkundig: Het object vormt een sterke markering van de kruising Loevesteinlaan/ Erasmusweg.
Overige interventies: In dit overzicht volgt een opsomming van ruimtelijke interventies die in het (recente) verleden zijn gedaan in Moerwijk die afwijken van de oorspronkelijke ruimtelijke opzet of visuele werking van Den Haag Zuidwest en daarmee op meer of mindere wijze een fragmenterende of visueel verstorende werking hebben op de ruimtelijke kwaliteit van het stadsdeel. De verzameling moet nadrukkelijk niet gezien worden als een compleet becommentarieerd overzicht van alle ruimtelijke ingrepen die sinds de oplevering van Moerwijk tot stand zijn gekomen maar eerder als een beknopte selectie van ingrepen die op een of andere manier exemplarisch zijn voor een destijds gekozen aanpak. Deze ingrepen zouden idealiter in de toekomst voorkomen zien te worden. (Google Maps)
(Google Maps)
A. Renovatieaanpak Troelstrakade-Melis Stokeweg Dit woningbouwproject is exemplarisch voor de grootschalige renovatieaanpak die gedurende de stadsvernieuwingsperiode plaatsvond in heel Zuidwest waarbij de footprint van de blokken steeds werd gehandhaafd maar de gevels werden ingepakt onder een isolerende stuclaag. Kwaliteitsvolle architectuur is daarmee verloren gegaan. De oorspronkelijke opzet van de gevels (indeling en ritmering middels de verticale trappenhuizen) bleef ondanks de visueel verstorende ingrepen aan de gevel intact.
B. Buurt Melis Stokelaan-Moerweg- Jan LuykenlaanTesselschadelaan Dit woningbouwproject is exemplarisch voor de grootschalige renovatieaanpak die gedurende de stadsvernieuwingsperiode plaatsvond in heel Zuidwest waarbij de footprint van de blokken steeds werd gehandhaafd maar de gevels werden ingepakt onder een isolerende stuclaag. Kwaliteitsvolle architectuur is daarmee verloren gegaan. De zorgvuldige gecomponeerde ruimtelijke opzet van de buurt met dynamisch geordende strokenbouw is in stedenbouwkundig opzicht echter nog volledig gaaf gebleven (inclusief het groen) en nog van waarde. Ook de oorspronkelijke opzet van de gevels (indeling en ritmering middels de verticale trappenhuizen) is ondanks de visueel verstorende ingrepen aan de gevel intact gebleven.
58
(archdaily.com)
Sportterreinen ter hoogte van de Aagje Dekenlaan. In de huidige situatie zijn de randen dichtgebouwd met nieuwe woningbouw (Haags Gemeentearchief, Fotobureau Roel Dijkstra)
(Google Maps)
C. Buurt Erasmusweg-Zijpendalstraat- UlenpasstraatMidachtenweg Dit project is een voorbeeld van een meer recentelijke aanpak waarbij de oorspronkelijke buurt in strokenbouw heeft plaatsgemaakt voor een nieuwbouwbuurtje met deels laagbouw- en deels hoogbouwverkavelingen. In ruimtelijke opzet is aansluiting gezocht met de oorspronkelijke ruimtelijke verkaveling en in dat opzicht een geslaagde vertaling van de oorspronkelijke structuur. Afwijkend echter is dat van oudsher gemeenschappelijke en publiek toegankelijke binnenterreinen in de nieuwe situatie grotendeels geprivatiseerd en gedeeltelijk verhoogd zijn door de toevoeging van een parkeervoorziening. Hiermee is de bestaande open ruimtelijke groenstructuur verloren gegaan en vindt een verstening van het straatbeeld plaats. Het nieuwe langgerekte hoogbouwblok aan de Erasmusweg borduurt voort op de lange bouwblokstructuur aan de hoofdassen en in dat opzicht een geslaagde vertaling van de oorspronkelijke ruimtelijke opzet maar introduceert een galerijtypologie met een ontsluiting aan de achterzijde. Door het ontbreken van de typische verticale trappenhuisontsluiting aan de straatzijde ontbeert het blok de karakteristieke ritmering en dynamiek van de gebruikelijke Zuidwestbouwblokken. Door het gebrek aan ritmiek is de langgerekte gevel vrij eentonig, ondanks de hoge kwaliteit van de architectuur. 59
D. Bebouwing Roemer Visscherstraat – Aagje Dekenlaan Nieuw toegevoegde langgerekte woonstroken sluiten de centrale open groenstructuur af en vormen visuele blokkade in de doorlopende groenstructuur vanuit Jan Luykenlaan, mede versterkt door de geplaatste hekwerkjes. De twee nieuwbouwblokken op noordelijke kop van de open groenstructuur zijn vrij massief en sluiten groenstructuur eveneens visueel af. In oorspronkelijke opzet had de bebouwing die bedoeld was voor maatschappelijke voorzieningen aan weerszijden een symmetrische opzet en was er vanaf de straten en singels royaal zicht op de achterliggende sportvelden.
E. Buurt Grovestintstraat-Raaphorstlaan Rondom de karakteristieke bakstenen kerk in Delftse Schoolstijl heeft de bestaande bebouwing plaats gemaakt voor een nieuwe buurt met tuindorpachtige structuur. De architectuur is van hoge kwaliteit maar doordat deze zich stilistisch verhoudt tot de vrij zware kerkarchitectuur en minder tot de omgeving, gecombineerd met de naar binnen gerichte tuindorp setting (groen bevindt zich aan de binnenzijde van de buurt en niet langer meer aan de randen) maakt dat de karakteristieke luchtigheid van Moerwijk ontbreekt. De buurt vormt daarmee een stilistisch en ruimtelijk buitenbeentje in de omgeving.
F. Buurt Raaphorstlaan- Guntersteinweg De oorspronkelijke buurt in strokenbouw heeft plaatsgemaakt voor een nieuwbouwbuurtje met grotendeels laagbouwverkavelingen. In ruimtelijke opzet is aansluiting gezocht met de oorspronkelijke ruimtelijke verkaveling en in dat opzicht geslaagd. De van oudsher gemeenschappelijk en publiek toegankelijke binnenterreinen zijn in de nieuwe situatie grotendeels opgedeeld in privékavels waarmee de bestaande open ruimtelijke groenstructuur verloren is gegaan.
G. Urban villa’s Westhovenplein Dit project is exemplarisch voor een recentelijke tendens van verdichting van oorspronkelijke open structuren in de wijken van Zuidwest. Het Westhovenplein maakte (samen met het verderop gelegen Heeswijkplein) deel uit een van een reeks zorgvuldig geplande pleinen, plantsoenen en sportvelden die zorgden voor ruimte en lucht in de verschillende buurten van Zuidwest. Samen met het Heeswijkplein vormde het Westhovenplein een van de twee zuidelijke wijkcentra van Moerwijk met scholen en winkelvoorzieningen in een ruime groene setting. Het deels bebouwde maar toch open groene plein is vandaag de dag ingevuld met een afwijkende bebouwingstypologie, die van grote urban villa’s in een groene setting. Het nieuwe woonbuurtje heeft duidelijk ruimtelijke kwaliteit, mede door zorgvuldige architectuur, maar zorgt op de grote schaal wanneer opgeteld bij andere vergelijkbare verdichtingen van open structuren in Zuidwest voor een stedenbouwkundige breuk.
60
61
Genemuidenstraat gezien van de Leyweg naar de Loevesteinlaan, 1954 (Haags Gemeentearchief)
62 Loevesteinlaan richting Hengelolaan met links villadorp in Zuiderpark, 1959 (Haags Gemeentearchief)
Morgenstond
Morgenstond
2
1
1. Woningbouwcomplex (5 maisonnetteflats) Meppelweg 377-885
3
2. Roomskatholieke Technische School St. Paulus, Meppelweg 339-343,
5
3. Woningbouw Meppelweg (noord – en zuidzijde) tot aan Almeloplein
A
26
6 22
Zuidwoldestraat 24
4
4. Winkelcentrum Almeloplein 5. Woningbouwcomplex (8 portiek etage), Hoek Meppelweg, Leyweg 6. Schoolgebouw Zuiderpark HBS, Zuidlarenstraat 59
29
7. Particuliere woningen Zuiderpark, Loevesteinlaan 188-224 8. Woningbouw vereniging Verbetering zij ons streven, Loevesteinlaan 251-347,
D
Hengelolaan, Denekampstraat, Fluitenbergstraat 9. Adventskerk, Hengelolaan 225 en omgeving 10. Leyweg winkelcentrum met woningen 11. Emmauskerk, Leyweg 926-930
9
25
24
7
12. Woningbouw Hengelolaan-Lonnekerstraat 13. Woningbouw Leyweg-Steenwijklaan-Koekangestraat 14. Woningbouw Leggelostraat-Melis Stokelaan 15. Woningbouw Coevordenstraat 225-185, Melis Stokelaan
12 B
16. Woonschijven Leyweg, Melis Stokelaan-Leyweg-Coevordenstraat
8
17. Woningbouw Zwartsluisstraat-Coevordenstraat-Enschedelaan-Steenwijklaan
11
18. Woningbouw Enschedelaan-Coevordenstraat-VriezenveenstraatOotmarsumstraat 19. Woningbouwensemble Steenwijklaan-Dwingelostraat-PaterswoldestraatSchipborgstraat 20. Woningbouw grens Morgenstond Zuid, Erasmusweg 1193-1433, Leggelostraat 106-112
10
31
22. Bebouwing Bouwfestival, Dedemsvaartweg 23. Woningbouw Haveltestraat 24. Flatgebouw Loevesteinlaan-Hengelolaan
E
21
21. Torenflats Drentheplantsoen, Melis Stokelaan
C
28
25. Transformatorhuis Hengelolaan 13, Weerselostraat
F
26. Vredekerk Maartensdijklaan 136 27. Woningbouw Loevesteinlaan 28.Gemeentelijk monument voormalige Maarten Lutherschool,
14
16
29. Woningbouw Tré Volte, Dedemsvaartweg
18
G
23
Genemuidenstraat 208/208a
15
30. Woningbouwcomplex Loevesteinlaan-Steenwijklaan 31. Woningbouw Genemuidenstraat 157-299, Tubbergenstraat 5-129 en 6-130, Dalerveenstraat 128-238
13
17
A. Pleinbebouwing uit 2017 op Almeloplein
30
B. Verdichting winkelcentrum Leyweg C. Bebouwing Dalerveenstraat-Loevesteinlaan-GenemuidenstraatMaartensdijklaan
19
Gemeentelijk beschermd stadsgezicht
D. Borgerstraat-Hooghalenstraat-Drouwenstraat-Grolloostraat
27
Rijksbeschermd stadsgezicht
E. Uitbreiding Winkelcentrum Leyweg F. Pharos woontoren Loevesteinlaan
20
G. Stadsdeelkantoor Escamp Leyweg 813
Rijksmonument Gemeentelijk monument Beeldbepalende architectuur Beeldbepalend ruimtelijk ensemble Beeldondersteunende architectuur Beeldondersteunend ruimtelijk ensemble Geslaagde interventie Overige interventies
63
Neutraal
N
Meppelweg, 1958 (Haags Gemeentearchief)
1. Woningbouw Beeldbepalend ruimtelijk ensemble Meppelweg 377-885 F. Ottenhof - 1952-1957 Het woningbouwproject aan de noordelijke rand van de Meppelweg is een voorbeeld van de schaalvergroting van Morgenstond die halverwege werd doorgevoerd door de gemeente, onder invloed van de woningnood en de vraag om middenstandswoningen naast de gebruikelijke arbeiderswoningen. Het project bestaat uit vijf maisonetteflats van zes bouwlagen hoog die bijna haaks op de Meppelweg zijn geprojecteerd. Deze compositie zorgt voor een groot doorzicht tussen de stroken. Het gevelbeeld wordt bepaald door betonnen rasters in combinatie met uitkragende consoles en de wisseling van loggia’s en balkons. 40 Waardering: • Architectonisch: De blokken zijn architectonisch waardevol vanwege hoogwaardige esthetiek, de voor dat moment innovatieve maisonnettetypologie in combinatie met de galerijontsluiting. • Stedenbouwkundig: De gekozen ordening van de bijna haakse stroken is een typisch voorbeeld van de open randverkavelingen in Morgenstond en Bouwlust-Vredestein die ruime doorzichten op de achterliggende omgeving mogelijk maken. • Cultuurhistorisch: Het project is onderdeel van de grootschalige intrede van maisonnetteflats in Den Haag.
40] Wijnand Galema, Architectuurgids Wederopbouw Den Haag 1940-1965, Gemeente Den Haag i.s.m. Uitgeverij De Nieuwe Haagsche, VOM reeks 2013, nr. 3, p. 56-57.
64
(Galema, Architectuurgids Wederopbouw Den Haag 1940-1965, 2013, p.97)
2. Rooms-katholieke Technische School St. Paulus Rijksmonument Meppelweg 339-343, Zuidwoldestraat 24 N.F.A. Molenaar jr., P.A.N. Sips - 1958 De voormalige technische school bestaat uit twee afzonderlijke volumes die worden samengebracht door een tussenlid. De architectuur is onder meer opvallend vanwege de geprofileerde betonconstructies en de ritmiek en open-dichtverhouding in de gevels. 41 Waardering: • Zie monumentenregister.42
41]
65
Wijnand Galema, Architectuurgids Wederopbouw Den Haag 1940-1965, Gemeente Den Haag i.s.m. Uitgeverij De Nieuwe Haagsche, VOM reeks 2013, nr. 3, p. 96-97 en https://monumentenregister.cultureelerfgoed.nl/monumenten/532156.
42] https://monumentenregister.cultureelerfgoed.nl/monumenten/532156.
Almeloplein, 1956 (Haags Gemeentearchief)
3. Woningbouw Beeldbepalend ruimtelijk ensemble Meppelweg (noord – en zuidzijde vanaf de Roldestraat) tot aan Almeloplein F. Ottenhof - Jaartal onbekend Gemeentelijk architect F. Ottenhof ontwierp begin jaren vijftig acht vierlaagse portiekwoonschijven waarin 865 premiekoopwoningen voor de middenklasse werden ondergebracht. Deze schijven positioneerde hij langs beide zijden van de Meppelweg, waarbij aan de noordzijde, die gold als de begrenzing van de wijk Morgenstond, lange schijven werden gesitueerd en aan de zuidzijde korte blokjes, waardoor men vanaf de Meppelweg zicht had op de achterliggende buurtbebouwing. De bebouwing mondde uit in het Almeloplein, een van de twee stedelijke centra van Morgenstond. Hoewel verschillend in lengte was de opzet van de portiekflats gelijk. De gevels vallen op door het spel van horizontale delen, de ramen, en verticale delen, de balkons en portieken. Door te kiezen voor subtiel terugliggende trappenhuizen en uitstekende balkons werd er ritmiek en plastiek verkregen in de vaak eindeloos lange gevels. Waardering: • Architectonisch: Zorgvuldig ontworpen met veel ruimte voor relief en dynamiek en in gave staat. • Stedenbouwkundig: De schijven vormen als verzameling een gave compositorische eenheid en flankeren noordelijke hoofdverkeersader Meppelweg en vormen tegelijkertijd de begrenzing van Morgenstond.
Ter hoogte van het Almeloplein verspringen de blokken op subtiele wijze om de pleinwerking te vergroting en zicht te bieden op het verderop gelegen Zuiderpark.
4. Winkelcentrum Almeloplein Beeldbepalend ruimtelijk ensemble F. Ottenhof - 1956 De grootstedelijke schijfbebouwing aan de Meppelweg mondt uit in het stedelijke Almeloplein dat naast de Leyweg als een van de twee grote winkelcentra in Morgenstond gold. Begin jaren vijftig werd gestart met de bebouwing van het Almeloplein dat bestond uit 129 woningen, 6 winkelwoningen, 28 dagwinkels, 2 kiosken, 7 vitrines, 22 bedrijfsruimtes en een kantoorruimte. Een 12-laags flatgebouw (E.F. Groosman) in schijfvorm vormde de beëindiging van de Meppelweg en gold als landmark voor het Almeloplein. Door de knikkende vorm van de bebouwing aan de zuidoostzijde van de Meppelweg opende de bebouwing zich om zicht te geven op het groen van het Zuiderpark. Dit was een subtiele opening want hoewel de pleinwand terugligt om het plein te vormen werd de rooilijn aan de Meppelweg doorgezet door middel van kiosken en vitrines die verbonden werden met een doorlopende luifel. Op straatniveau was het zicht op het groen daardoor diffuus. Het gevelreliëf ‘Moeder en Kind’ op de kop van de bebouwing werd vervaardigd door L. v.d. Brugge (1959).43 Waardering: • Stedenbouwkundig: De stedenbouwkundige waarde van de bebouwing aan de Meppelweg, culminerend in het Almeloplein en de torenschijf is hoog.
Het open plein met kiosken is door de toevoeging van nieuwbouw in 2016-2017 verrommeld waardoor het stedenbouwkundige hoogtepunt niet volledig tot zijn recht komt.
66 43]
Almeloplein in Den Haag wordt winkelcentrum, in; Algemeen Handelsblad, 8 december 1952, p. 2.
5. Woningbouw Beeldondersteunend ruimtelijk ensemble Hoek Meppelweg – Leyweg Architect en bouwjaar onbekend Een buurtje van acht korte portiekblokjes die in een rijtje van vier haaks op de Meppelweg zijn geprojecteerd, en in rijtje van vier haaks op de Leyweg. Door deze open verkaveling met daartussen groenzones wordt er vanaf de hoofdverkeersassenzicht geboden op het achterliggende schoolgebouw Zuiderpark HBS. De flats zelf hebben een bijzondere typologie; op de koppen van de blokken aan de grote wegen zijn steeds drie garageruimtes opgenomen. Waardering: • Architectonisch: Interessant vanwege de afwijkende typologie met garageruimtes op de koppen. • Stedenbouwkundig: De acht blokken samen vormen een gaaf stedenbouwkundig ensemble. Door haakse positionering op de verkeersassen en open verkaveling ontstaan er zichtlijnen richting het achtergelegen schoolgebouw.
67
Loevesteinlaan, 1964 (Haags Gemeentearchief)
(Architectuurgids Wederopbouw Den Haag 1940-1965, 2013, p.95)
Perspectieffoto Leyenburg, kruising Loevesteinlaan, Vreeswijkstraat, Driebergenstraat gezien vanaf een flatgebouw aan de Loevesteinlaan, 1991 (Haags Gemeentearchief, Harrewijn, R. van)
6. Schoolgebouw Zuiderpark HBS Gemeentelijk monument Zuidlarenstraat 59 Sj. Schamhart - 1957
7. Particuliere woningen Zuiderpark Beeldondersteunend ruimtelijk ensemble Loevesteinlaan 188-224 J.F. ten Pierick en C.G. Vergeer
Het gebouw bestaat uit een tweelaagse voorbouw aan de Zuidlarenstraat, een tussenlid en het hoofdgebouw van drie bouwlagen tegen de achterkant van het perceel, parallel aan de Zuidlarenstraat. Het hoofdgebouw wordt aan de oostelijke zijde afgesloten door een volume van twee lagen dat haaks op de hoofdbouw staat. De school vormt samen met de uniforme strookbebouwing een stedenbouwkundige eenheid. Opvallend is de integratie met de beeldende kunst, onder meer de mozaïek van Jeroen van Voskuyl aan de uitkragende hoofdentree.44
Stadsstedenbouwkundige W. Dudok tekende in zijn structuurplan voor Morgenstond losse bebouwing langs de randen van het Zuiderpark om een zachte overgang te creëren tussen bebouwing en landschap. De losse witgeschilderde laagbouw bestaat uit koopwoningen die ofwel vrijstaand of geschakeld losjes waren geordend in het park aan drie cul de sacs. De woningen waren bestemd voor de hogere inkomensklasse die werkzaam was in Zuidwest, bijvoorbeeld als arts, predikant, schooldirecteur etc. 45
Waardering: • Architectonisch: Goed verzorgd voorbeeld van wederopbouw schoolarchitectuur, gecombineerd met geïntegreerde kunsttoepassingen. • Stedenbouwkundig: De school vormt samen met de uniforme strookbebouwing een stedenbouwkundige eenheid. Door de haakse positionering van de korte stroken is de school vanaf de Leyweg en de Meppelweg ervaarbaar.
44] Redengevende beschrijving: https://www.monumentenzorgdenhaag.nl/monumenten/zuidlarenstraat-57 , Wijnand Galema, Architectuurgids Wederopbouw Den Haag 1940-1965, Gemeente Den Haag i.s.m. Uitgeverij De Nieuwe Haagsche, VOM reeks 2013, nr. 3, p. 95-96.
Waardering: • Architectonisch: Bijzonder maar niet allemaal intact. Een groot deel van de woningen is behoorlijk aangepast door de particuliere eigenaren. • Stedenbouwkundig: De woningen maken deel uit van het stedenbouwkundige plan van Dudok en is als ruimtelijke compositie nog in gave staat.
45] DLC Architectuurhistorici, Invullen en uitbreiden. Een cultuurhistorische verkenning van naoorlogse wijken in Den Haag. Den Haag Zuidwest, Rotterdam mei 2000, p.52.
68
69
(Haags Gemeentearchief)
8. Woningbouw Beeldbepalend ruimtelijk ensemble Loevesteinlaan 251-347, Hengelolaan, Denekampstraat, Fluitenbergstraat F. Ottenhof - 1952-1955 Woningbouwproject dat in opdracht van de katholieke woningbouwvereniging Verbetering zij ons streven tot stand kwam. Oorspronkelijk bestond het woningbouwproject uit vier samengestelde U-vormige portiekflats geörienteerd met de koppen op de Loevesteinlaan, met te midden van de stempels een verzorgingstehuis. Inmiddels is de zuidelijke stempel gesloopt en vervangen door nieuwbouw. De resterende bebouwing bestaat uit twee evenwijdige drielaagse stroken en kort blok met vier bouwlagen. De portiekflats zijn in traditioneel baksteen uitgevoerd zonder horizontale of verticale geleding maar expressie wordt verkregen bij de entreepartijen die middels een betonnen pergola is gemarkeerd. De kop van het Loevesteinlaanblok is verbijzonderd met een groot keramisch reliëf van J.A. van Rhijn. De achtergevels van de blokken zijn architectonisch uitbundiger door de reeks uitstekende balkons gecombineerd verticale betonnen elementen. 46
46] DLC Architectuurhistorici, Invullen en uitbreiden. Een cultuurhistorische verkenning van naoorlogse wijken in Den Haag. Den Haag Zuidwest, Rotterdam mei 2000, p. 53 en 57 en Wijnand Galema, Architectuurgids Wederopbouw Den Haag 1940-1965, Gemeente Den Haag i.s.m. Uitgeverij De Nieuwe Haagsche, VOM reeks 2013, nr. 3, p. 51-52.
Waardering: • Stedenbouwkundig: Ondanks dat de grotere stedelijke compositie is verstoord door de sloop van een stempel is het resterende blok op zichzelf nog ruimtelijk gaaf. Dat geldt ook voor de gemeenschappelijke groenruimtes tussen de flats en de groene omzoming aan de straatzijden. Het kunstwerk op de kop van het blok markeert het kruispunt van de Hengelolaan en de Loevesteinlaan. • Architectonisch: De meer traditionele baksteenarchitectuur is terughoudend en sober maar toch expressief door subtiele betonnen uitkragingen en andere verbijzonderingen. De imposante gevelkunst draagt bij aan de architectonische waarde.
70
(Architectuurgids Wederopbouw Den Haag 1940-1965, 2013, p.110)
Leyweg, 1965 (Haags Gemeentearchief)
9. Adventskerk Gemeentelijk monument / Beeldondersteunend ruimtelijk ensemble Hengelolaan 225 K.L. Sijmons - 1951-1955
10. Winkelcentrum met woningen Beeldbepalende ruimtelijke structuur Leyweg C. Th. Nix - 1953-1964
Samen met de drie naastgelegen haakse portiekflats maakt de Adventskerk deel uit van de laatste historische bebouwing in de noordwesthoek van Morgenstond. Grote delen van de buurt hebben inmiddels plaatsgemaakt voor eengezinswoningen in laagbouwverkavelingen. De kerk, de waterpartij en de flats vormen een compositorische eenheid. Met name de abstracte vrijstaande betonnen klokkentoren springt in het oog en vervult ook een landmarkfunctie aan de Hengelolaan. 47
Het winkelcentrum aan de Leyweg kreeg een regionale functie en kwam als gevolg van een open prijsvraag tot stand. Winkelcentrum Leyweg is een langgerekte ruimte met aan de koppen twee bescheiden flatgebouwen. Aan de westzijde van de Leyweg bevinden zich een doorgaande eenlaagse winkelwand met daarboven in een regelmatig patroon kleine torentjes met woningen op de verdiepingen en winkels in de plint. Dynamiek op straatniveau wordt verkregen door eveneens regelmatig geplaatste eilandetalages. Aan de noordzijde op het kruispunt met de Hengelolaan bevonden zich een warenhuis en de Emmauskerk aan een kerkplein. Rond 2000 is men begonnen met het verdichten van de Leyweg waardoor de ruimtelijke samenhang verloren ging. 48
Waardering: • Stedenbouwkundig: Naast de evidente architectonische waarde is er ook sprake van stedenbouwkundige waarde door de ruimtelijke samenhang van de kerk, het water en de door groen omgeven portiekflats. Doordat het overgrote deel van de bebouwing in de noordwesthoek van Morgenstond is vervangen door nieuwbouw is er ook sprake van zeldzaamheidswaarde in de directe omgeving.
71 47]
Redengevende beschrijving: https://www.monumentenzorgdenhaag.nl/monumenten/hengelolaan-225
Waardering: • Architectonisch: De winkelstrip met torentjes is architectonisch interessant vanwege de Lijnbaan achtige vormentaal mede door de eilandetalages aan de straat, de combinatie van beton en baksteen en de royale toepassing van glas. • Stedenbouwkundig: De ruimtelijke opzet van de westzijde van de Leyweg is van waarde vanwege de volumeopbouw, de torentjes zorgen enerzijds voor ritmiek aan de Leyweg maar vormen overhoeks visueel een continue wand.
48] DLC Architectuurhistorici, Invullen en uitbreiden. Een cultuurhistorische verkenning van naoorlogse wijken in Den Haag. Den Haag Zuidwest, Rotterdam mei 2000, p. 53 en 57 en Wijnand Galema, Architectuurgids Wederopbouw Den Haag 1940-1965, Gemeente Den Haag i.s.m. Uitgeverij De Nieuwe Haagsche, VOM reeks 2013, nr. 3, p. 57-59, 61.
Leyweg
72
(Architectuurgids Wederopbouw Den Haag 1940-1965, 2013, p.114)
Lonnekerstraat 23 t/m 57, 1984 (Haags Gemeentearchief)
11. Emmauskerk Rijksmonument Leyweg 926-930 W. Wouters, F.P.J. Peutz, D. Boehm - 1956-1958
12. Woningbouw Beeldondersteunend ruimtelijk ensemble Hengelolaan-Lonnekerstraat Architect en bouwjaar onbekend
Het religieus complex bestaat uit een kerk en een Franciscaner klooster. De kerk en het voormalige klooster omvatten het voorplein. De hoge betonnen klokkentoren vormt een dominante landmark. Opvallend is de ellipsvorm van de kerkzaal, die zich aan de buitengevel vertaalt in een afgeronde bakstenen gevel, voorzien van negen keramische kunstwerken van J.A. van Rhijn en een imposante raampartij opgebouwd uit betonnen penanten en voorzien van een glas-in-lood-kunstwerk. 49
Vier portiekflats die haaks op de Hengelolaan zijn gepositioneerd en door de open verkaveling in het groen zicht bieden op de monumentale Emmauskerk. De architectuur is als gevolg van renovatie ingepakt en niet langer gaaf.
Waardering: • Stedenbouwkundig: Naast de evidente architectonische waarde is er ook sprake van enige stedenbouwkundige waarde door de oorspronkelijke ruimtelijke samenhang van de kerk met de bebouwing van het warenhuis en de winkels met woningen aan de westzijde van de Leyweg. Door de in 2000 ingezette verdichting met extra winkelaanbod is de ruimtelijke samenhangen grotendeels verloren gegaan. De klokkentoren fungeert als belangrijke landmark in de omgeving. Overtuigender is de stedenbouwkundige samenhang met de achterliggende stroken portiekflats die door hun haakse positionering zicht geven op de kerk.
73
49] Redengevende beschrijving: https://rijksmonumenten.nl/monument/530913/hh-anthonius-en-lodewijkkerk/den-haag/ en Wijnand Galema, Architectuurgids Wederopbouw Den Haag 1940-1965, Gemeente Den Haag i.s.m. Uitgeverij De Nieuwe Haagsche, VOM reeks 2013, nr. 3, p. 114-116.
Waardering: • Stedenbouwkundig: Samen met de Emmuaskerk vormen de schijfjes een overtuigend compositorisch geheel.
Leyweg, 1986 (Haags Gemeentearchief)
(Haags Gemeentearchief)
13. Woningbouw Beeldondersteunend ruimtelijk ensemble Leyweg-Steenwijklaan-Koekangestraat Architect en bouwjaar onbekend
14. Woningbouw Beeldbepalend ruimtelijk ensemble Leggelostraat-Coevordenstraat-Melis Stokelaan J.B. Fels en J.C. van Dorsser Architect en bouwjaar onbekend
Vier blokken met drielaagse portiekflats boven een plint met winkels. Opvallend zijn de transparante trappenhuizen die terugliggen in de gevel. De brede incisies, die worden begeleid met een terugspringende dakrand, geven de gevel plastiek. Expressie wordt verkregen door tegelvlakken onder de raampartijen. De blokken omsluiten een goed verzorgde binnentuin. Waardering: • Architectonisch: De terugliggende transparante trappenhuizen zorgen voor een verticale ritmiek in de lange horizontale gevels. De architectuur is niet helemaal gaaf maar overtuigt nog voldoende. • Stedenbouwkundig: Er is sprake van een gaaf bebouwingsensemble met een intacte groenstructuur.
Een samengesteld U-vormig ensemble bestaande uit twee evenwijdige stroken met portiekflats van drie blokken aan de Melis Stokelaan en de Coevordenstraat. De kop van het korte blok ter hoogte van de kruising met de Melis Stokelaan is voorzien van een opvallend gevelplastiek (G.H. van Remmen). Met name de geprononceerde trappartijen met betonnen omlijsting springend in het oog. Daarnaast zijn de lange zijde van gevels uitgevoerd als klampmuur waardoor een bijzonder plastisch effect wordt gecreëerd. Waardering: • Architectonisch: Een voorbeeld van sobere architectuur waarbij in de trappenhuizen en door de toegepaste metseltechnieken toch een grote mate van expressie wordt verkregen. • Stedenbouwkundig: De blokken vormen samen met de groene binnentuinen (ondanks de povere staat) en de groene omzoming een gave stedenbouwkundige eenheid.
74
Melis Stokelaan, gemeenschappelijke tuin met de Coevordenstraat, 1958 (Haags Gemeentearchief)
Coevordenstraat gezien vanaf de Leyweg, 1957 (Haags Gemeentearchief)
15. Woningbouw Beeldondersteunend ruimtelijk ensemble Coevordenstraat 225-185 – Melis Stokelaan E.F. Groosman Bouwjaar onbekend
16. Woning-winkelbebouwing Beeldondersteunend ruimtelijk ensemble Melis Stokelaan-Leyweg-Coevordenstraat F. Ottenhof - Bouwjaar onbekend
In opdracht van woningbouwvereniging ‘Ons Belang’ werden begin jaren vijftig twee evenwijdige portiekflats uitgevoerd, bestaande uit drie woonlagen op een berging met daartussen collectief groen. De gevel van de portiekflats aan de straatzijde zijn sober maar met zorg ontworpen, er wordt diepte en gelaagdheid gecreëerd door terugliggende transparante trappenhuizen en uitstekende balkons. Waardering • Architectonisch: Een voorbeeld van sobere architectuur waarbij in de gevel toch een zekere mate van expressie wordt verkregen. • Stedenbouwkundig: De twee blokken vormen samen met de groene binnentuinen en de groene omzoming een gave stedenbouwkundige eenheid
75
Aan weerszijden Leyweg staan twee korte woon-winkelblokjes, opgebouwd uit een plint met winkels en daarboven zes bouwlagen met maisonettewoningen. Opvallend zijn de transparante interne trappenhuizen op de koppen van de twee blokken en aan de achtergevel een galerij verbijzonderd met betonnen raster. Waardering: • Stedenbouwkundig: Ondanks dat de architectuur behoorlijk is aangetast als gevolg van een renovatie houdt de stedenbouwkundige kwaliteit stand. Beide hoogbouw volumes markeren het kruispunt van de Leyweg met de Melis Stokelaan en deze worden op de kopse kanten van de volumes geaccentueerd door de glazen trappenhuizen.
17. Woningbouw Beeldbepalend ruimtelijk ensemble Zwartsluisstraat-Coevordenstraat-Enschedelaan-Steenwijklaan Architect en bouwjaar onbekend
18. Woningbouw Beeldbepalend ruimtelijk ensemble Enschedelaan-Coevordenstraat-Vriezenveenstraat Architect en bouwjaar onbekend
Zes portiekstroken geordend in een carrévorm bestaande uit drie woonlagen op een sokkel met bergingen en garages aan de achtergevel. In het binnenterrein is ruimte voor kleinschalige bedrijvigheid en garages in een enkele laag.
Samengesteld ensemble met U-vormig opzet rondom een binnenterrein, bestaande uit drie gelijke portiekflats van drie bouwlagen op een souterrain. De voorgevel van de blokken is zeer expressief onder meer vanwege de verticale erkers met een decoratieve betontoepassing. Deze erkers zorgen voor dynamiek in de verder in baksteen opgetrokken blokken. De trappenhuizen zijn transparant en relatief vlak uitgevoerd, maar krijgt eveneens reliëf door de luifel en terugkerend betondetail. De portieken zelf zijn verbijzonderd met mozaïeken van Louis van Roode. De achtergevel van de blokken zijn verbijzonderd door verspringende geveldelen en langgerekte, uitstekende betonnen balkons voorzien van een geperforeerde opstand. Trapjes op de eerste verdieping geven uit op de tuinen. De omzomende beplanting is gevat in gemetselde muurtjes en nog in originele toestand.
Waardering: • Architectonisch: De architectuur van de portieketageflats is van kwaliteit vanwege de expressieve glazen trappenhuizen, die terugliggen in de gevel en zijn voorzien van dubbele luifel. De diepe verticale incisies in de gevel zorgen voor ritmiek in de lange strokenbouw. Opvallend zijn eveneens de royale opendicht verhouding in de voor- en achtergevel. • Stedenbouwkundig: De acht woonschijven vormen samen een nette en nog gave compositorische eenheid blokken, onder meer versterkt door de groene omzoming en groene binnentuin.
Waardering: • Architectonisch: De portieketagewoningen zijn architectonisch van hoge kwaliteit door de rijke detaillering middels sierbeton en de originele, gemetselde muurtjes rond de voortuinen. De toepassing van de mozaïeken in de entreeportalen dragen bij aan het rijke karakter. • Stedenbouwkundig: De drie blokken vormen samen een gave ruimtelijke compositie. Op het binnenterrein stond van oudsher een broodfabriek, deze is in de jaren zeventig vervangen door woningbouw waardoor het binnenterrein is dichtgelopen en van gedaante is veranderd.
76
Schipborgstraat, links het portiek met de nrs. 55-43, 2010 (Haags Gemeentearchief, Peter van Oosterhout)
(De Wederopbouw, p. 279)
19. Woningbouw Beeldondersteunend ruimtelijk ensemble Steenwijklaan-Dwingelostraat-Paterswoldestraat-Schipborgstraat Architect en bouwjaar onbekend
20. Woningbouw50 Beeldondersteunend ruimtelijk ensemble Erasmusweg 1193-1433, Leggelostraat 106-112 H.V. Gerretsen - 1954-1957
Negen evenwijdige stroken bestaande uit portiekflats onder een flauwe kap met op de koppen kortere en hogere blokjes grenzend aan de Steenwijklaan. De trappenhuizen zijn verbijzonderd door de toepassing van sierbeton. De doorlopende en daarmee licht uitkragende balkons aan de achtergevel zijn opvallend en zorgen voor expressie op de hoeken. Ter hoogte van de Schipborgstraat zijn twee stroken samengevoegd met een enkel-laags tussenlid met voorzieningen.
Twee langgerekte portiekflats met in totaal 206 woningen, opgedeeld in twee-, drie- en vierkamerwoningen, uitgevoerd in korrelbetonsysteem. De bebouwing vormt de zuidelijk begrenzing van de wijk Morgenstond. Opvallend zijn de uitbundig vormgegeven portieken die worden geflankeerd door schuine balkons alsmede de overmaatse bakstenen schoorstenen die zorgen voor afwisseling in het gevelbeeld.
Waardering: • Architectonisch: De architectuur van de portieketageflats heeft kwaliteit vanwege de trappenhuizen, subtiele verspringingen in de gevel en de opvallende uitkragende balkons/ • Stedenbouwkundig: De negen woonschijven vormen samen een gave compositorische eenheid blokken, onder meer versterkt door de groene omzoming en de intacte groene binnentuinen.
Waardering: • Architectonisch: De rijke details verschaffen het project architectonische kwaliteit. • Stedenbouwkundig: In stedenbouwkundig opzicht is er sprake van een gave eenheid, en vormen de flats een nette begrenzing van de wijk Morgenstond.
77 50]
De wederopbouw 2002, p.279.
Torenflats op de hoek Dedemsvaartweg (na Drentheplantsoen), 1966 (Haags Gemeentearchief)
21. Torenflats Beeldondersteunende ruimtelijk ensemble / Geslaagde interventie Drentheplantsoen – Melis Stokelaan C. Pet / J. Westra - 1960-1964 Vier 14-laagse torenflats met 284 woningwetwoningen in een groenzone die begin jaren zestig als afwijking op het plan Dudok werden uitgevoerd. Er werd bij de bouw gebruik gemaakt van glijbekisting, een voor die tijd revolutionaire bouwmethode. Op die manier werd in 3 weken het hoogste punt bereikt. In 1989 werden 54 woningen voor ouderen naast de flats gebouwd in een lange strook op palen. Het project ‘Tussen de Torens’ werd in 1990 opgeleverd. In 2009 werden bij een renovatie keramische tegels aangebracht met voor ieder flatgebouw een eigen kleur (blauw, groen, rood, geel, A3 Architecten). 51 Waardering: • Architectonisch: De torens zijn niet langer gaaf vanwege de toepassing van de gekleurde keramische platen. • Stedenbouwkundig: De torens vervullen een landmarkfunctie voor de omgeving en markeren de hoofdstructuur van het groene assenkruis in Zuidwest. De verdichting van het plantsoen door middel van de nieuwbouwstrook is met respect gedaan voor de oorspronkelijke ordening van de torenvolumes. De doorkijk op maaiveldniveau bleef gehandhaafd.
78 51]
https://www.denhaag.wiki/index.php/nl/straten/135-drentheplantsoen
Dedemsvaartweg, 2006 (architectuurgids.nl)
22. Bebouwing Woningbouwfestival Geslaagde interventie Dedemsvaartweg 1988-2003 Op een smalle 1.5 km lange strook langs de Dedemsvaartweg zijn een eind jaren tachtig een reeks speciale woningontwerpen gerealiseerd volgens een stedenbouwkundig ontwerp van OMA/Kees Christiaanse. De woningen kwamen tot stand als gevolg van een internationale bouwmanifestatie die tot doel had zo veel mogelijk experimentele woningbouw te realiseren. De strook is verdeeld in drie segmenten, elk met een eigen type bebouwing. Het eerste segment is bestemd voor verschillende vormen van vrijstaande en geschakelde laagbouwwoningen. De tweede bestaat uit een reeks middelhoogbouwblokken van vier tot vijf bouwlagen, die in schaal aansluiten op de bebouwing van de aangrenzende woonwijk en door hun plaatsing loodrecht op de weg een transparant straatbeeld geven. In de derde sector is in verband met het uitzicht hoogbouw gepland, verdeeld over vijf woongebouwen van circa tien lagen. De verschillende woongebouwen zijn ontworpen door binnen- en buitenlandse ontwerpers. 52 Waardering: • Architectonisch: De architectuur is betekenisvol vanwege het experimentele karakter en de uiteenlopende reeks vermaarde architecten die er aan ontwierpen.
• Stedenbouwkundig: De toegevoegde woningen, zowel in villa als in middelhoogbouw voegt zich naar de ruimtelijke structuur van Morgenstond, rekening houdend met zichtassen en schaal. Wel werd hiervoor een deel van de groene buffer opgeofferd. 79 52]
http://www.architectuurgids.nl/project/list_projects_of_architect/arc_id/422/prj_id/1052
Diverse projecten aan de Dedemsvaartweg, 2006 (architectuurgids.nl, Rook & Nagelkerke)
•
Cultuurhistorisch: In cultuurhistorisch oogpunt zijn de woningen eveneens van waarde doordat deze als gevolg van de in de internationale bouwmanifestatie tot stand kwamen.
Luchtfoto van Morgenstond, links langs de sportvelden de Melis Stokelaan, evenwijdig daaraan eerst de Coevordenstraat dan de Haveltestraat; bovenaan van links naar rechts de Leyweg; van links midden naar midden onder de Leggelostraat, 1957 (Haags Gemeentearchief, Aerofoto Nederland)
23. Woningbouw De Tuinen van Morgenstond Geslaagde interventie Haveltestraat e.o. De Zwarte Hond - 2019 Woningbouwcorporatie Staedion bouwde aan de Halveltestraat en omgeving vijf galerijflats met 243 nieuwbouwwoningen in de sociale huursector. De flats zijn evenwijdig aan elkaar geplaatst waardoor tussen de flats royale groenstroken zijn ontstaan. De groenstroken zijn alleen afgesloten door een laag hekwerk met poortjes en vormen daarmee semipublieke ruimtes, zoals die ooit bedoeld waren voor de wijken van Zuidwest. Het project volgt met de verkaveling grotendeels de oorspronkelijke ordening van de stroken (er is één strook vervallen) en is daarmee een geslaagd voorbeeld van een nieuwe ruimtelijke interventie in Morgenstond. Vernieuwing van de architectuur gaat hier hand in hand met de oorspronkelijke ruimtelijke principes.53
53]
https://www.staedion.nl/projecten/nieuwbouw/coevordenstraat?locale=nl
(Ibbkondor.nl)
80
Loevesteinlaan, sloot langs de laan met in de verte het flatgebouw met de nummers 4-166B, 1965 (Haags Gemeentearchief)
24. Flatgebouw Beeldbepalende ruimtelijk ensemble Loevesteinlaan-Hengelolaan B. Bakker - Ca. 1965 Het negenlaagse flatgebouw bestaat uit maisonettewoningen en werd in opdracht van de Coöperatieve Woningbouwvereniging A.M.A. I gebouwd. Het hoogteaccent werd volgens stedenbouwkundig plan geprojecteerd op de kruising van twee hoofdverkeersassen. Opvallend zijn de externe betonnen trappenhuizen gebouw een brutalistische uitstraling geven. De gevel aan de Loevesteinlaan wordt verlevendigd door een ritmisch spel van uitstekende balkons. Aan de achterzijde wisselen galerijen en rijen balkons elkaar af. Waardering: • Architectonisch: De architectuur van de toren is zeer verzorgd, onder meer vanwege de gevel aan de Loevesteinlaan en de opengewerkte externe trappenhuizen en betonnen galerijen. • Stedenbouwkundig: De toren vormt een bewuste landmark, als markering van een kruispunt van hoofdverkeersaders. Door de slanke proportionering van het volume oogt deze luchtig in zijn omgeving.
81
(GoogleMaps)
(Haags Gemeentearchief)
25. Transformatorhuis Beeldondersteunende architectuur Hengelolaan 13 – Weerselostraat Architect en bouwjaar onbekend
26. Vredekerk en woningen Beeldondersteunend ruimtelijk ensemble Maartensdijklaan 136 - Markelostraat W. van Tijen / F. Ottenhof - Ca. 1950
Het flinke transformatorhuis is ondanks het utilitaire karakter met zorg ontworpen, onder andere zichtbaar aan de diverse metselverbanden en verschillende kleuren bakstenen die de vlakke en gesloten gevel toch van expressie voorzien.
Robuuste in baksteen opgetrokken kerk die samen met vier portiekflats een ruimtelijk ensemble vormt. Het ensemble is een restant van een grotere buurt van 400 woningen (tot aan Weerselostraat) die onder leiding van Wim van Tijen tot stand kwam en met zijn korte open strokenverkaveling afweek van de langgerekte blokken van Dudok. De wijk is inmiddels grotendeels vervangen door overwegend laagbouwverkavelingen. 54
Waardering: • Architectonisch: Met zorg vormgegeven architectuur. Het is een voorbeeld van de toenmalige opvatting dat ook de meest banale utilitaire gebouwtjes vormgeving verdienden.
Waardering: • Architectonisch: De architectuur van de kerk is verzorgd en intact en een voorbeeld van bescheiden wederopbouwarchitectuur. De portiekflats zijn gerenoveerd en hebben daarmee hun oorspronkelijke kwaliteit verloren. • Stedenbouwkundig: De ruimtelijke compositie van kerk en woonschijven in het groen zijn nog volledig intact en daarmee van waarde.
54] DLC Architectuurhistorici, Invullen en uitbreiden. Een cultuurhistorische verkenning van naoorlogse wijken in Den Haag. Den Haag Zuidwest, Rotterdam mei 2000, p. 47.
82
(monumentenzorgdenhaag.nl)
27. Woningbouw Beeldondersteunend ruimtelijk ensemble Loevesteinlaan (tussen Erasmusweg en Steenwijklaan) F. Ottenhof - Ca. 1955
28. Voormalige Maarten Lutherschool Gemeentelijk monument Genemuidenstraat 208/208A R. Boiten, L.J. de Klerk - 1955-1958
Hoogbouwschijf van zeven lagen aan de zuidzijde Loevesteinlaan, volgens stedenbouwkundig plan als landmark gepositioneerd in de zichtas van de Erasmusweg. De schijf werd iets achter de rooilijn geplaatst om een plein met kleinschalige buurtvoorzieningen te creëren. De flat bevatte verschillende type gezinswoningen, en enkele lagen waren bestemd voor bejaarden. Deze woonlagen grensden aan een galerij om het traplopen voor ouderen te beperken. De flat was daarnaast voorzien van en lift en centrale verwarming, een noviteit voor die periode. 55
De school bestaat uit een L-vormig hoofdvolume, waarbij het lange gedeelte parallel loopt aan de Genemuidenstraat en uit twee bouwlagen bestaat. Kenmerkend zijn de strakke horizontale en verticale lijnen en het gebruik van primaire kleuren in combinatie met zwart, grijs en wit. De gevel van een klein volume dat een uitstulping van de L-vorm is, is versierd met intarsia in beton door P.F. Kromjong.56
Waardering: • Architectonisch: De flat is gerenoveerd hetgeen zijn weerslag heeft gehad op de architectonische verschijning. Typologisch gezien is het van waarde, gezien de zoektocht om verschillende doelgroepen op een zo efficiënt mogelijke manier te huisvesten in hoogbouw. • Stedenbouwkundig: De schijf heeft in de huidige situatie nog steeds een belangrijke landmarkfunctie maar het open voorplein is door latere laagbouw toevoegingen flink verrommeld.
Waardering: • Architectuur: Voor de wederopbouw kenmerkende schoolarchitectuur in gave staat. Het is tevens van cultuurhistorische waarde als gaaf bewaard gebleven schoolgebouw, gebouwd met geprefabriceerde materialen, kenmerkend waarop in de wederopbouw getracht werd relatief snel en met beperkte financiële middelen te bouwen. (Zie ook het monumentenregister) • Stedenbouw: De school is gesitueerd in het groene assenkruis van Den Haag Zuidwest waar langs de randen (beperkte) ruimte was voor afwijkende gebouwen zoals bijvoorbeeld scholen en sportverenigingen. De paviljoenachtige-bebouwing was altijd alzijdig en royaal omzoomd door groen.
83 55]
‘Winkels en hoogbouwflats aan de Loevesteinlaan’, in: Het Vaderland, 28 december 1955, p.2.
56]
https://www.monumentenzorgdenhaag.nl/monumenten/genemuidenstraat-208208a
(Haags Gemeentearchief)
29. Woningbouw Tré Volte Geslaagde interventie Dedemsvaartweg De Vries en Verburg Spring architecten - 2021
30. Woningbouwcomplex Enschedelaan Geslaagde interventie Loevesteinlaan-Steenwijklaan Van Schagen Architecten - 2003
Op de plek van drie voormalige flats aan de Dedemsvaartweg zijn recentelijk drie nieuwe appartementengebouwen gebouwd die op positieve manier opvallen vanwege de royale verhoudingen tussen bouwvolumes en tussenliggende open ruimte alsook vanwege de gekozen architectuur. De gevelgeleding refereert aan de typische jaren vijftig en zestig portiekflatgevelwanden van Zuidwest. Het horizontale bouwvolume wordt afgewisseld met verticaal geordende kozijnen en balkons.
Als onderdeel van een grotere vernieuwing voor dit deel van Morgenstond werden in opdracht van Vestia twee portiekflats getransformeerd door Van Schagen Architecten. Daarnaast werd achter de twee gehandhaafde blokken en op de hoek tussen de blokken nieuwbouw toegevoegd. De flats zelf werden grondig gerenoveerd waarbij de woningen vergroot en opnieuw ingedeeld werden tot in totaal 78 nieuwe woningen voor gezinnen en ouderen. Daarnaast zijn de gevels van de woningen opgeknapt, onder meer door het reinigen van het metselwerk, het vernieuwen van de kozijnen en het vervangen van de balkons en galerijen waardoor onder andere de woningen in de plint een directe toegang tot de straat hebben gekregen. De uitvoering van de renovatie is, in tegenstelling tot de liefdeloze renovaties ten tijde van de stadsvernieuwing, met veel zorg en veel gevoel voor de karakteristieken van de oorspronkelijke architectuur gedaan. De gekozen aanpak laat op treffende wijze zien dat renovatie en herindeling van de bestaande woningvoorraad tot kwaliteitsvolle resultaten kan leiden en een kansrijk alternatief vormt voor sloop-nieuwbouw.57
57] https://www.vanschagenarchitecten.nl/portfolio_page/enschedelaan/
84
(Haags Gemeentearchief)
31. Woningbouw Beeldbepalend ruimtelijke ensemble Genemuidenstraat 157-299, Tubbergenstraat 5-129 en 6-130, Dalerveenstraat 128-238 1953 Ensemble bestaande uit vier bouwblokken, elk met een souterrain met een bergingen en drie woonlagen onder een plat dag. Tussen elke twee bouwblokken bevindt zich een van de straat toegankelijke binnentuin. De woningbouw is opgetrokken uit metselwerk met trappenhuizen die zowel uit de gevel als boven de dakrand uitsteken. De trappenhuizen hebben een transparant karakter door grote verticale raampartijen en zijn op straatniveau gemarkeerd door luifels. Ook de dakrand is geaccentueerd door overstekken. Waardering: • Architectonisch: Portiekwoningen waarvan de horizontaliteit wordt doorbroken door markante trappenhuizen die zowel ten opzichte van de gevel als de dakrand uitspringen. • Stedenbouwkundig: De vier blokken vormen een compositorisch geheel, samen met de kortere bouwblokken op de koppen omsluiten zij de binnentuinen.
85
Overige interventies: In dit overzicht volgt een opsomming van ruimtelijke interventies die in het (recente) verleden zijn gedaan in Morgenstond die afwijken van de oorspronkelijke ruimtelijke opzet of visuele werking van Den Haag Zuidwest en daarmee op meer of mindere wijze een fragmenterende of visueel verstorende werking hebben op de ruimtelijke kwaliteit van het stadsdeel. De verzameling moet nadrukkelijk niet gezien worden als een compleet becommentarieerd overzicht van alle ruimtelijke ingrepen die sinds de oplevering van Morgenstond tot stand zijn gekomen maar eerder als een beknopte selectie van ingrepen die op een of andere manier exemplarisch zijn voor een destijds gekozen aanpak. Deze ingrepen zouden idealiter in de toekomst voorkomen zien te worden. (Google Maps)
A. Pleinbebouwing uit 2017 op het Almeloplein Het Almeloplein vormde een belangrijk stedelijk centrum van Morgenstond, niet alleen vanwege het winkelprogramma maar ook in stedenbouwkundig opzicht was het bedoeld als centrum. Het Almeloplein met kleinschalige kioskbebouwing vormde het eindpunt van de lange Meppelweg en de schijfbebouwing was er zo gepositioneerd dat de automobilist vanaf de Meppelweg al een beeld kreeg van het open plein met daarachter een zichtlijn richting het Zuiderpark. Door de verdichting van het plein met nieuwe winkels is de open structuur verloren gegaan, de dichte plinten van de nieuwbouw aan de Loevesteinlaan dragen bij aan de rommelige sfeer.
B. Verdichting winkelcentrum Leyweg De winkelstraat aan de Leyweg is rond 2000 verdicht met winkelvoorzieningen en autovrij gemaakt. Door deze verdichting is de oorspronkelijke ruimtelijke logica tussen de bebouwde delen en de open ruimte verdwenen. De oorspronkelijke bebouwing aan de oost en westzijde van de Leyweg is daarmee gereduceerd tot een architectonisch fragment uit het verleden.
C. Bebouwing Dalerveenstraat-LoevesteinlaanGenemuidenstraat-Maartensdijklaan De nieuwbouw volgt de oorspronkelijke ruimtelijke opzet van de plot en spiegelt daarmee de nabijgelegen oorspronkelijke stempel. Daarmee is het respectvol naar de bestaande strokenbouwstructuur. Wel is er sprake van een flinke schaalvergroting van de volumes en is er in de nieuwe opzet gekozen voor een verharding (ten behoeve van parkeren) en volledige privatisering van de buitenruimte tot achtertuinen. De van oorsprong luchtige, doorwaadbare groene binnenruimtes ogen nu hard en zijn door slagbomen bewust ontoegankelijk gemaakt.