RIS311095 Bijlage 7 Crimson - herijking cultuurhistorische waarden Den Haag Zuidwest nov 2021
Tekst van het document
11]
‘Den Haag verliest evenveel bewoners als Arnhem nu telt’, NRC Handelsblad, 2 februari 1976, p.2.
Een pas opgeleverde woning met douche in Moerwijk, 1950 (Haags Gemeentearchief)
Interieur van een woning aan de Beresteinlaan, 1960 (Haags Gemeentearchief)
Dichtgetimmerde etalages in het buurtwinkelcentrum aan de Zwaardvegersgaarde in Vrederust, 1988 (Haags Gemeentearchief)
Vervallen schoolgebouw aan De Rade in Bouwlust, 1986 (Haags Gemeentearchief)
22
en bewoners uit stadsvernieuwingsgebieden als de Schilderswijk. De eens levendige binnentuinen, winkelstraten en scholen werden door het teruglopende inwonersaantal steeds leger. Met het verdwijnen van de sociale controle op straat nam vandalisme een vlucht, waardoor de buurten van Zuidwest in rap tempo verloederde. In de jaren tachtig bereikte het krimpende inwonersaantal en de bijgaande problematiek ook de agenda van de gemeente. De woningen en publieke ruimte van Zuidwest verpauperde, zonder al in aanmerking te komen voor (rijks)subsidies voor vernieuwingsoperaties. Als woningen wel werden vernieuwd betroffen het kleine ingrepen, zoals nieuwe ramen en deuren. De Haagse wethouder Gerard van Otterloo voorzag een teloorgang van naoorlogse wijken en zei daarover: ‘zoals de stadsvernieuwing (van de vooroorlogse wijken red.) het volkshuisvestingsprobleem van de jaren tachtig is, zo wordt de aanpak van de naoorlogse wijken het volkshuisvestingsprobleem van de jaren negentig’.12 Dat dit probleem zich in Zuidwest eigenlijk al in de jaren tachtig voordeed werd duidelijk door het opmerken van ernstige bouwtechnische gebreken aan de nog geen twintig jaar oude torenflats aan de Dedemsvaartweg in 1984, waardoor de bewoners halsoverkop moesten verhuizen.13 Ook de nog oudere portieketageflats verkeerden door achterstallig onderhoud en vandalisme in slechte staat.
Bovendien verloren de ooit moderne appartementen door hun kleine kamers, blokverwarming en ontbrekende liften de concurrentie met comfortabele nieuwbouwwoningen. Terwijl begin jaren tachtig een woningzoekende nog bijna tien jaar wachtte op een woning in Zuidwest was dat in 1985 nog maar een jaar. Van de 100.000 inwoners die in de jaren zestig in het stadsdeel woonden waren er medio jaren tachtig slechts 65.000 over.14 Alleen degenen die nergens anders een woning konden krijgen kwamen terecht in Zuidwest, wat een concentratie van lage inkomens en sociale problematiek opleverde. De wegtrekkende middenklasse had niet alleen invloed op de woningen, ook het winkelapparaat verloor daardoor koopkrachtige consumenten. In 1987 luidde de gemeente daarover de noodklok in een rapport over de winkelcentra in het stadsdeel. Veel buurtwinkelcentra waren gedeeltelijk leeg komen te staan, wat slecht was voor het aanzien van de wijken. De gemeente besloot dat maar liefst 17 van de 28 winkelcentra in Zuidwest een nieuwe functie moesten krijgen of anders gesloten dienden te worden, voornamelijk de buurtwinkelcentra in Bouwlust en Vrederust.15 Deze onvermijdelijke ingreep betekende een sterke aantasting in het oorspronkelijk ontwerpconcept dat zwaar leunde op de wijkgedachte.
Hoewel wethouder Van Otterloo al in de jaren tachtig waarschuwde voor de opeenstapeling van problematiek in Zuidwest moest de wijk tot in de jaren negentig wachten op een grootschalige ingrepen. Dat begon in 1990 met het Woningbouwfestival. Architectenbureau OMA kreeg eind jaren tachtig de opdracht voor dit festival een masterplan te ontwerpen in een lange smalle groenstrook langs de Dedemsvaartweg. Een grote groep architecten uit binnen- en buitenland werd vervolgens betrokken voor het ontwerp van circa 500 woningen in het gebied. Het was de bedoeling dat de experimentele woningbouwprojecten in het duurdere segment de monotonie van woningtypen, bewonerssamenstelling en architectuur in Zuidwest zou doorbreken.16 Dat de bestaande bewoners van Zuidwest niet zaten te wachten op een prestigeproject in hun achtertuin bleek uit de rechtszaak die omwonenden aanspanden tegen het Woningbouwfestival, dat daardoor met een vertraging van twee jaar werd uitgevoerd.17 Dat Zuidwest meer nodig had dan een handvol dure koopwoningen was duidelijk en in 1993 werd door de Rotterdamse architect en stedenbouwkundige Aat van Tilburg een voorontwerp voor een integraal vernieuwingsplan voor het stadsdeel gepresenteerd. De gemeente vormde daarvoor samen met de woningbouwcorporaties en de projectontwikkelaars Bouwfonds Woningbouw, MBO en de Bank
12]
Marcel van Lieshout, ‘Aanpak naoorlogse wijken wordt het probleem van de jaren negentig’, De Volkskrant, 28 september 1985, p.19.
13]
Marcel van Lieshout, ‘”Nu moet ik zeker naar zo’n krotje in de Schilderswijk?”. Bewoners wrakke flats bang en boos’, De Volkskrant, 11 november 1984, p.3.
14]
‘Kleinere winkelcentra gedoemd te verdwijnen’, De Volkskrant, 11 juli 1987, p.13.
15] ‘Sluiting 17 winkelcentra op komst in Den Haag’, Nederlands Dagblad, 9 juli 1987.
23
16]
http://www.architectuurgids.nl/project/list_projects_of_architect/arc_id/1557/prj_id/1052
17]
Arno Haijtema, ‘De aanpak van eentonig wonen’, De Volkskrant, 8 september 1990, p.17.
Urban villa’s gebouwd voor het Woningbouwfestival, 1993 (Haags Gemeentearchief, Willem Vermeij)
Sloop van portieketageflats aan de Erasmusweg in Moerwijk voor de bouw van nieuwe woningen, 2008 (Haags Gemeentearchief, R. Postma)
Nieuwe eengezinswoningen met private tuinen in de Gasseltestraat in Morgenstond, 1997 (Haags Gemeentearchief, Willem Vermeij)
Nieuwe entree van winkelcentrum Leyweg, 2003 (Haags Gemeentearchief, Bert Mellink)
Tekst aangebracht op de sloopwoningen aan de Erasmusweg in Moerwijk: ‘Met een brok in de keel zeg ik gedag tegen de buren die reeds vertrokken zijn (…)’, 2008 (Haags Gemeentearchief, R. Postma)
24
Nederlandse Gemeenten een privaat-publiek samenwerkingsverbond dat een miljard gulden zou investeren in Zuidwest. Het plan voorzag de sloop van 700 woningen en vernieuwing van 3800 woningen, het overgrote deel in Morgenstond en Vrederust-oost. Bovendien werden er circa 3000 woningen nieuwgebouwd, waarvan 1200 eengezinswoningen. De teruggebouwde woningen betroffen voornamelijk koopwoningen, om daarmee het eenzijdige woningaanbod in de wijken te verrijken. De hoop was dat daardoor gezinnen in Zuidwest bleven wonen in plaats van te verhuizen naar omliggende gemeenten. Het plan behelsde ook de vernieuwing van het winkelcentrum aan de Leyweg, dat uitgebreid en autovrij gemaakt werd om uit te groeien tot volwaardig stadsdeelcentrum van 35.000 vierkanten meter. Een nieuw NS-station moest de wijk bovendien aantrekkelijker maken.18 Om de stadsvernieuwingen zowel ruimtelijke als programmatisch in goede banen te leiden werd in 2004 de Structuurvisie Den Haag Zuidwest aangenomen. Hierin werd een ruimtelijke hoofdstructuur opgesteld waar toekomstige projecten aan moesten voldoen. In de Structuurvisie werden ook programmatische eisen, zoals het diversifiëren van de woningvoorraad en de inkomensopbouw vastgelegd. Dit ‘integrale’ plan voor Zuidwest werd gefaseerd uitgevoerd tot na de eeuwwisseling.
Het beoogde effect van het aantrekken van meer bemiddelde bewoners werd behaald, maar de vraag is of de bestaande bewoners daar enige baat bij hebben gehad en in hoeverre het daarmee een integraal plan betrof. Het overgrote merendeel van Zuidwest bestond nog steeds uit portieketageflats met voornamelijk sociale huurwoningen in slechte staat. De vernieuwing van de sociale woningvoorraad werd vanaf 2007 aanvankelijk wel voortvarend opgepakt, onder meer doordat Zuidwest als ‘krachtwijk’ werd aangemerkt door minister Ella Vogelaar en daardoor aanspraak kon maken op forse rijkssubsidies. De kredietcrisis met zijn lange nasleep noopte corporaties, gemeente en het rijk echter tot flinke bezuinigen op investeringen, waardoor veel van de geplande vernieuwingsoperaties werden uitgesteld. Daar kwam het derivatendebacle van Vestia nog bij, waardoor deze corporatie met veel bezit in Zuidwest plots geen middelen meer had om zijn woningen te renoveren. Na de crisis is van omvangrijke vernieuwingsoperaties weinig meer vernomen en werden investeringen voornamelijk overgelaten aan de markt.
Dat betekende in de praktijk dat er nog meer eengezinswoningen en appartementengebouwen werden bijgebouwd, die voor de bewoners van de portieketageflats onbetaalbaar bleken.19 Door het uitblijven van serieuze investeringen in de bestaande voorraad sociale huurwoningen hebben veel van de bewoners van Zuidwest het gevoel gekregen niet gehoord te worden, aldus een onderzoek van de Wiardi Beckman Stichting uit 2020.20 Het is dan ook niet gek dat de buurten zonder opknapbeurt slecht scoren op de ‘leefbarometer’, terwijl de nieuwbouwbuurten wel goede scores krijgen van hun bewoners.21 Wethouder Richard de Mos noemde: ‘(…) veel bewoners zijn teleurgesteld. Ze hebben al zo vaak beloftes gehoord van de gemeente of de woningbouwcorporaties die niet zijn nagekomen’.22 In 2018 waarschuwde toenmalig stadsdeeldirecteur van Escamp voor een ‘sociologische ramp: het uiteenvallen van de samenleving’ in de vier wijken van Zuidwest. Volgens hem was een ‘deltaplan’ nodig om de neerwaartse spiraal van armoede, kansenongelijkheid en werkeloosheid in Zuidwest te doen keren.23
verdichting en wijkvernieuwing. Met deze steun in de rug maakte de gemeente Den Haag in 2019 plannen om maar liefst 10.000 extra woningen te bouwen in Zuidwest, bovenop de bestaande 32.500 woningen. Wederom is het de bedoeling om daarmee een gedifferentieerdere bewonerssamenstelling te verkrijgen. Volgens de gemeente is het niet de bedoeling dat het aantal sociale huurwoningen afneemt en huidige bewoners hebben een terugkeerbelofte gekregen. Het plan kon enerzijds op enthousiasme rekenen maar zorgde anderzijds ook voor grote kritiek, mede omdat een deel van de beoogde sloopwoningen (De Dreven) de status van beschermd stadsgezicht heeft.24 Onderdeel van de woondeal zijn de sloop- en nieuwbouwplannen in de buurten Dreven, Gaarden en Zichten, waarbij 2000 woningen worden gesloopt en 5000 woningen teruggebouwd. Binnen de zoektocht naar het creëren van nieuwe woningen in Den Haag Zuidwest heeft bureau Palmbout Urban Landscapes in 2020 in opdracht van de betreffende stakeholders (gemeente Den Haag, Staedion en Heijmans) middels een aantal ruimtelijke varianten een haalbaarheidsstudie gedaan naar de verdichting van de Drevenbuurt in relatie tot de status van gemeentelijk beschermd stadsgezicht. In deze studie is geconstateerd dat een verdichting van de buurt niet strookt met deze status.
Op basis van de bevindingen van het rapport van Palmbout wordt voorgesteld de beschermde status van de Drevenbuurt te heroverwegen ten gunste van het creëren van nieuwe woningen. Deze vraag zal in de nabije toekomst ter beoordeling aan de Haagse gemeenteraad worden voorgelegd. De herontwikkeling van deze drie buurten legt de moeilijkheden van de aanstaande verdichtingsoperatie in Zuidwest goed bloot, waarin bewonerswensen, erfgoedbelangen en de bouw- en vernieuwingsopgave van de gemeente, woningbouwcoöperaties en ontwikkelaars soms sterk met elkaar botsen.
In 2019 werd tussen gemeenten, Provincie Zuid-Holland en het rijk een omvangrijke woondeal gesloten om de woonproductie in de regio op te voeren. Met verdichtingsoperaties, wijkvernieuwingen en aangewezen versnellingslocaties hoopt het samenwerkingsverband op korte termijn 100.000 woningen bij te bouwen in de zuidelijke Randstad en daarbij de leefbaarheid in kwetsbare wijken te verbeteren. Den Haag Zuidwest werd specifiek genoemd als plaats voor
25
18]
Marjon Bolwijn, ‘Bezem door Den Haag Zuidwest’, Het Parool, 16 december 1993, p.2.
19]
Anne Kompagnie, ‘”Bewoners Zuidwest voelen zich vergeten en proberen de wijk te verlaten”’, Algemeen Dagblad, 24 april 2019.
20]
https://www.wbs.nl/publicaties/den-haag-zuidwest-heeft-een-lange-adem-nodig#_edn23
21]
Gemeente Den Haag, Verkenningen en vervolgstappen Den Haag Zuidwest (2019) p.7.
22]
Bart Diks, Den Haag Zuidwest snakt naar aandacht. En een paar miljoen euro’, De Volkskrant, 17 oktober 2018.
23]
Ibidem.
24]
‘Woede over sloopplannen Den Haag Zuidwest: “Blijf met je klauwen van mijn huis af”’, Omroep West, 25 juni 2021 en ‘Drastische verbouwing Den Haag Zuidwest: dit staat de bewoners te wachten’, Omroep West 8 juli 2021, via: https://www.omroepwest.nl/ nieuws/4426462/drastische-verbouwing-den-haag-zuidwest-dit-staat-de-bewoners-te-wachten
Deel van het groene assenkruis met rechts Morgenstond, 1999 (Haags Gemeentearchief)
26
Ruimtelijke analyse Den Haag Zuidwest •
• •
•
•
• •
•
•
Den Haag Zuidwest is conform het structuurplan 1949 van W.M. Dudok opgebouwd uit een stelsel van brede verkeerswegen aangesloten op de belangrijkste toegangswegen in Den Haag en een doorzetting van de lineaire structuur van Den Haag met lange verkeerswegen parallel aan de kust. De Meppelweg, Hengelolaan, Melis Stokelaan en Erasmusweg vormen lange continue routes, met haaks daarop secundaire wegen. Binnen het orthogonale grid is ruimte voor woonbuurten. De ruimtelijke hoofdstructuur wordt bepaald door een groen assenkruis dat Zuidwest in vier quadranten verdeelt. Het assenkruis dient ter ordening van de stadsstructuur en biedt ruimte aan recreatieve voorzieningen. Het assenkruis geeft vorm aan de afzonderlijke wijken: Moerwijk, Morgenstond, BouwlustBerestein en Vrederust. Deze wijken werden in oost-westelijke richting gerealiseerd. Dit zijn vier wijken met eigen ruimtelijke opzet en karakteristieken: onder andere gedomineerd door een gesloten en open hoven bebouwingsstructuur, strokenbouw en open stempelverkaveling. De groenstructuur heeft een belangrijke verbindende functie in het stadsontwerp, het geleedt de ruimtelijke structuur en zorgt voor groene leefomgeving.
Dudok streefde naar een “systematische dooradering van de stenen stad met de groene recreatiegebieden”.25 De stadsranden werden ontworpen als zachte overgang naar het omliggende landschap De ruimtelijke structuur (incl. groen en blauw) is op kleine incidenten na nog volledig intact. Binnen deze hoofstructuur zijn op buurtniveau wel ruimtelijke ingrepen gedaan die afwijken van de oorspronkelijke opzet. Deze zorgen her en der voor versnippering/fragmentatie, waarmee de oorspronkelijke logica niet meer volledig ervaarbaar is. Daarnaast is er in de huidige stedenbouwkundige aanpak een koerswijziging ten aanzien van de geplande ruimtelijke opzet te herkennen. Collectief groen wordt onder meer omgevormd naar privaat groen, er worden met regelmaat afwijkende verkavelingen geintroduceerd en er is sprake schaalvergroting. Het groene assenkruis is nauwelijks gericht op verblijf en heeft vooral ordenende functie. De recreatieve voorzieningen in het groene assenkruis en de beperkte toegangsmogelijkheden zorgen vaak voor mentale en fysieke barrière.
Overzicht van de wijken in Zuidwest (Invullen en uitbreiden, 2000, p.20)
Hoofdwegenstelsel in Zuidwest (Invullen en uitbreiden, 2000, p.14)
Ruimtelijke hoofdstructuur Zuidwest (Invullen en uitbreiden, 2000, p.17)
27 25]
Theo van de Beek en Hans van der Heijden, W M Dudok en het Haagse stadsbeeld, in: OASE 16, 1987, p.31.
Sandenburglaan
Enschedelaan
Pachtersdreef
Meppelweg
Van Alphenlaan
28
Oudaenstraat
Enschedelaan
Het Oord
Hengelolaan
Pieter Langendijkstraat
Hardenbroekstraat
Rhijnvis Feithlaan De Lannoystraat Van Maerlantlaan
Hardenbroekstraat
Enschedelaan
Plantenoord
Enschedelaan Pieter Langendijkstraat
29
De Dreef
Assumburgweg
Van Maerlantlaan
e
Beatr
kad
tra
els Tro
t raa
est
Rod
at
ijsstra
at
rtstra
e Wee
Jan d
jnslaan
Anna Bi
m
ille W
at
stra
ker
erij
Red
itplein
Esmo re
sp
ee Dr
k ar
Van Ruysbroekstraat
jnslaan
Anna Bi
Starte rstraa t
at
ntstra at
Gloria
Minst reelstr a
lestraat
Aagje Dekenlaan
Anslostraat
Jan Vosstraat
Joan Blasiusstraat
Van Baer
ss tra at
van
B raat
oend alest
Minst
reelstr aat
Moerw eg
Moerw eg
straat Sara Burgerhartweg
Betje Wolffstraat
Schermerstraat
Oudaenstraat
viu
Jan
Moerw eg
Van
at
Baerl estra
hadelaan
sstraat
Rotgan
Tessel
Tesselsc
schadelaan
Anslostraat
stra ert rnh Nieuwlandstraat
Loevesteinlaan
Loevesteinlaan
De Lannoystraat
Bellamystraat
Re
n
Henri ëtte R oland Holstw eg
at
Mr. P. Droogleever Fortuynweg
Aagje Dekenlaan
Betje Wolffstraat
Staringstraat Staringstraat
Van Alphenlaan
Van Effenstraat
Van Effenstraat De Lannoystraat
Loevesteinlaan
Vriezenveenstraat
ein pl us m as Er
rg we g
bu
As su m
Rechterenstraat
raat
stein st
Schoonhetenstraat
Medlerstraat
Zijpendalstraat
Eken
Suiderasstraat
Hee swij
kp
lein
mb
Ass u
at
stra
We lda m
kels
Twic
traa t
at
Zijpendalstra
we g
urg
raat
Verwoldest
straa t
Hackfortstraat
Middachtenweg
nburg
astra at
Fraey lem
plein en Westhov
at stra
t traa ens auw
urg b den
at stra
an inla
ek bro
te ves Loe
den Har
aat dstr eer erw Bev
San
Rijn
Kene
Middachtenweg
n
phors tlaa
Raa
straat
oord
Nien
teren weg
Geys
inwe g
Drak este
t steinstraa Remmer
Rijnauwenstraat
Sandenburgstraat
Beverweerdstraat
Hardenbroekstraat
Loevesteinlaan
g
dwe
nraa
at tra ass
rgst raat stst
Hille
G
straat
np Ule
rstein weg Gunte
straa t
nstein
nbu raat
Men
nstra
at Enschedelaan
Erasmusweg Erasmusweg
Mande Hendrik
at
rlantlaan
Swa ne aan
lein
erstraat
inckstra Brincker
Van Mae
hor Loc k horstl
ove np
Rederijk
30
N Huidige situatie Moerwijk
passtr aat Ulen
eg einw erst unt ergw eg Lich tenb
erste Hind
Raap
Bole
raat ynstra Rhijnest einst at
Cannenburglaan
Wildenborghstraat Grovestinsstraat Grovestinsstraat Nettelhorststraat
kema
Lichtenbergweg
Lo ev es
n
te in la a
Henriëtte Roland Holstweg
Loevesteinlaan
Maartensdijklaan
Genemuidenstraat
Erasmusweg
Erasmusweg Erasmusweg Erasmusweg
Van Ruysbroekstraat
Pieter Langendijkstraat Pieter Langendijkstraat
Pieter Langendijkstraat
Vier H e
stra ich dew
at
Rhijnvis Feithlaan
traat Roemer Visscherstraat
Hoogvlietstraat
Melis St okelaan
schers er Vis Roem Roemer Visscherstraat
lei we p
indere emsk
an Stoke la Melis
Melis Stokelaan
l og
o er F eev
Johanna Naberweg
Dro
Ve lu Loevesteinlaan
o Co
Johannes Voetpad
Wes th Schaloenstraat
Loeves teinlaan
inenweg
Jan Luykenlaan
Jan Luykenlaan Rhijnvis Feithlaan Steenwijklaan
n
Roemer Visscherstraat
Coevordenstraat
laa
dijklaan
Maartens
Hellendoo rnstraat
Marie He Hengelolaan
M
ar
ie
Ju ng iu sw eg
Anna Polakweg
Maartens dijklaan
Markelostr aat
Raaltestra at
at
Rhijnvis Feithlaan Ootmarsumstraat
nstraat
at
Ha
Windesheimstraat at
De Luttestra
. P. Mr
Fluitenbergstraat gstraat
Dalfsenstraa t
eg ynw rtu Denekampstraat
nnekerstraat
Dalerveenstraat at
Loeves
Almeloplein
n tei s ve e Lo
Weerselostra
enstraat
Kuinrestraat laan Gramsbergen
Henriëtte Roland Holstweg
teinlaan
lweg
Gun terste
inwe g
Ruimtelijke analyse Moerwijk • • •
• • • • • •
•
•
•
•
Ruime opzet van de wegenstructuur en verkaveling. Groen-blauwstructuur in de vorm van lange lanen en langs hoofd- en secundaire wegen. De visuele werking van openbare gebouwen – kerken, scholen – wordt bepaald door hun plaatsing in door de infrastructuur bepaalde zichtassen. Dit geldt ook voor hoogbouwvolumes die op kruispunten worden geprojecteerd (bv. Erasmusplein). Bomenpartijen worden ingezet om kruisingen en pleinen te markeren. De verkeersassen fungeren als ruggengraat waaraan buurt- en wijkvoorzieningen zijn gesitueerd. De wegenstructuur is strak en monotoon, de groenstructuur oogt pastoraal en is afwisselend. De bouwmassa vormt zich in het zuidoosten van de wijk grotendeels naar de stedelijke ruimte. Voorzichtige introductie van de wijkgedachte, hoofdzakelijk geordend vanuit de schaal van de stad. De buurten zijn georganiseerd rond centraal gelegen scholencomplexen en sportparken. Er zijn verschillende verkavelingsprincipes herkenbaar: traditionele gesloten bouwblok, open hoven bebouwingsstructuur en strokenbouw. De noordoostzijde van Moerwijk wordt grotendeels gekarakteriseerd door traditionele Berlagiaanse stedenbouw, of een combinatie van een Berlagiaans stratenplan ingevuld met een modernere open hovenstructuur (Dudok), terwijl ten zuiden van de Erasmusweg moderne stedenbouw zich manifesteert in strokenbouw en opengewerkte blokken.
Bij de open hovenblokken van Dudok liggen de achterkanten van de woningen steeds aan de binnentuin en de voorkanten aan de straat. Bij het strokenbouwprincipe is de oriëntatie steeds gelijk, en bij voorkeur oost-west, in verband met de bezonning. De voorkanten van de woningen in de ene strook kijken uit op de achterkant van de woningen in de andere strook. Daardoor maakt de groene strook tussen de bouwstroken meer deel uit van het openbare domein.26 De architectuur in het noordoostelijk deel van de wijk kent een redelijk klassieke opbouw die onder invloed van de duidelijke voorschriften en gevelschema’s tot stand kwamen. Onder andere werden blinde zijgevels aan de straten niet toegestaan, erfafscheidingen dienden met gemetselde muurtjes uitgevoerd te worden, trappenhuizen moesten zichtbaar zijn aan de gevel, afscheidingen tussen openbaar plantsoen en privégroen werden gemaakt door middel van lage haagjes. De horizontaliteit van de lange gevels van de portieketageflats worden bij vrijwel alle blokken steeds onderbroken door repeterende afwijkende verticale trappenhuizen. De blokken van Dudok zijn bewust alzijdig uitgevoerd in verband met de open bebouwing en de zichtbaarheid van de achterzijden van de blokken. Ten behoeve van optimale bezonning paste Dudok de maten van straat en binnenterrein op elkaar aan.
De architect stelde dat “men in een complex van evenwijdige woonstraten de huizenrijen in het algemeen even ver van elkander zal moeten plaatsen om aan beide zijden de beste bezonningskansen te verkrijgen. Men komt dan tot toepassing van voortuinen in de woonstraten, zoodanig dat de breedte van de woonstraat + 2 voortuinen even groot is als de afstand van twee achtergevelrooilijnen in de aangrenzende bouwblokken.”27 De openingen bij de kop van de ‘Dudokblokken’ waren bedoeld ter beluchting van het binnenterrein. Het openwerken van de koppen maakte de inrichting van gemeenschappelijke groene binnenhoven mogelijk die vanaf de straat ervaarbaar waren. Overgang tussen privé en openbaar wordt begeleid door een groene bufferzone aan de straatzijdes.
26]
F. Ottenhof (red.), Goedkoope arbeiderswoningen. Afbeeldingen van 28 projecten, ingezonden op de door de gemeente Amsterdam gehouden prijsvraag, Rotterdam 1936 [herdruk Amsterdam, 1981], 12
27]
Theo van de Beek en Hans van der Heijden, W M Dudok en het Haagse stadsbeeld, in: OASE 16, 1987, p. 40.
31
Bebouwing aan de Van Alphenlaan. Verticale en terugliggende trappenhuizen zorgen voor onderbreking van de langgerekte gevel. De overgang van het bouwblok naar de straat wordt daarnaast begeleid met een groene bufferzone.
Bomenpartij markeert de kruising van de Rhijnvis Feithlaan met de Van Alphenlaan
Jan
Moerw eg
Leyweg
Foxwoldestraat
Hoogeveenlaan
van
e
Beatr ijsstra at
kad
tra
els Tro
t raa
est
Rod
e We
Jan d ertstra at
dalest raat
Boen
Sportzicht
Anna Bi jnslaan
erij
Red
E
m
ille W
at
sp
ee Dr
k ar
jnslaan
Van Ruysbroekstraat
ntstra at
lestraat
Minst reelstr aat
Gloria
Starte rstraa t
Anna Bi
straat Aagje Dekenlaan
Anslostraat
Jan Vosstraat
Joan Blasiusstraat
Van Baer
in
stra
ker
smore itple
Moerw eg
reelstr aat
Minst
Moerw eg
e
Van B a rlestra at
sstraat
Rotgan
hadelaan
Tesselsc
elaan
Tesselschad
Anslostraat
Aagje Dekenlaan
Betje Wolffstraat
Staringstraat Staringstraat
Van Alphenlaan
Van Effenstraat
Van Effenstraat
Boekelostraat
Zwartsluisstraat
g
Ley we
at
nge stra
Koe ka
n
plan tsoe
Eeld e
Leggelostraat
epad
Vriezenveenstraat
De Lannoystraat
Loevesteinlaan
Leyweg
Enschedelaan
at 1e Eeld
eg svaartw Dedem
gaarde Steenhouwers
arde Wolweversga
rsgaarde Zwaardvege
tra at
Holstw eg
Loevesteinlaan
Maartensdijklaan
Lonnekerstraat
Eleveldstraat
Boterveenstraat
Kloosterveenstraa t
Mr. P. Droogleever Fortuynweg
Leyweg
Odoornstraat
Hoogeveenlaan
Norgstraat
Veldzicht
Sara Burgerhartweg
Betje Wolffstraat
Schermerstraat
Nieuwlandstraat
straat
ostraat
de Barbiersgaar
Vrederustlaan
Stoeldraaiersgaarde
e sgaard Zwaardveger
Leggel
Schipborg
Ruinerwoldstraat
Koekangestraat
Dwingelostraat
Leyweg
Loevesteinlaan
Loevesteinlaan
De Lannoystraat
Bellamystraat
Oudaenstraat
ss
Orveltestraat
Zweeloostraat
at
Dedemsvaartweg
Ruimzicht
viu
Henri ëtte R oland
Henriëtte Roland Holstweg
dijklaan
rnstraat
Maartens
Hellendoo
Wijhestraat
Hooghalenstraa t
Beilenstraat
Grolloostraat
Exloostraat
Gasseltestraat
Norgstraat
Sportzicht
Het Zicht
nstra Vrederustlaan
stra ert Goudslagersgaarde
Re
n
Loeves teinlaan
te in la a
Maartens dijklaan
Raaltestra at
Leyweg
Olststraat
M
ar
ie
Ju ng iu sw eg
Roldestraat
Lo ev es
teinlaan
Loeves
Anna Polakweg
Zuidwold epad
Exloostraat
Schoonebeekstraa t Nijeveenstraat
Gietenstraat
Dedemsvaartweg
Dassenrade
Ruimzicht
Het Zicht
Vrederustlaan
Mande Muldersgaarde
ein pl
us
m
as Er
bu rg we g
As su m
Rechterenstraat
raat
stein st
Schoonhetenstraat
Medlerstraat
Zijpendalstraat
Eken
Suiderasstraat
t steinstraa
swij
Hee in
kple
mb
Ass u
at
stra
We lda m
traa t
Twic kels
at
Zijpendalstra
urg we g
Verwoldest raat
Hackfortstraat
Middachtenweg
astra
Fraey lem
enplein Westhov
aat nstr e auw Rijn
aat gstr bur den
at stra ek bro
an inla te ves Loe
den Har
aat dstr eer erw Bev
San
straa t
nburg
Kene
Middachtenweg
tlaan
Raap hors
raat
oord st
Nien
Geys teren weg
Drak estein weg
Remmer
Rijnauwenstraat
Sandenburgstraat
Beverweerdstraat
Hardenbroekstraat
Loevesteinlaan
g
dwe
Hille nraa
at
32 inwe g Gun terste
at tra ass np
G
eg einw erst unt ergw eg Lich tenb
N Huidige situatie Morgenstond
passtr aat Ulen straa t
Ule
rstein weg Gunte
Swa ne
rgst raat Men
straat
nbu raat stst hor Loc k aan
lein
kema
Lichtenbergweg
erste Hind
horstl
ove np
nstein Bole
raat
ynstra Rhijnest einst at
Cannenburglaan
Wildenborghstraat Grovestinsstraat Grovestinsstraat Nettelhorststraat
Raap
Wes th Schaloenstraat
Erasmusweg Erasmusweg
Erasmusweg
Erasmusweg Erasmusweg Erasmusweg
Erasmusweg
Van Ruysbroekstraat
Pieter Langendijkstraat Pieter Langendijkstraat
Pieter Langendijkstraat
at
rlantlaan
Hendrik
Johannes Voetpad
Schrijnwerkersgaarde
erstraat
inckstra Brincker
Van Mae
rnh Bontwerkersgaarde
Vier H e
stra
Vrederustlaan
elis Stokelaan
o Co Beeldsnijdersgaarde
Erasmusweg
Hertenrade Berenrade
Wolvenrade
Vrederustlaan
De Stede
Langestede
Grevenbergstraat
at
Rhijnvis Feithlaan
Rederijk Droogscheerdersgaarde
Drapeniersgaarde
Steenwijklaan De Gaarde
Jan Luykenlaan
Jan Luykenlaan Rhijnvis Feithlaan Steenwijklaan
Rhijnvis Feithlaan Ootmarsumstraat
Carelshavenstraat
Roemer Visscherstraat Coevordenstraat Coevordenstraat
Hoogvlietstraat
Haveltestraat ad ep 3e Eeld
Steenwijklaan De Gaarde
traat 2e Eeldepad
Paterswoldestraat Beeldsnijdersgaarde
Hazenrade
De Stede
Langestede
Drentheplantsoen
n we p
indere emsk
an Stoke la Melis
Melis Stokelaan
Melis St okelaan
schers er Vis Roem Roemer Visscherstraat Wolweversgaarde
Genemuidenstraat Bentelostraat
Dalerveenstraat Dalerveenstraat
Roemer Visscherstraat
Wolweversgaarde
Genemuidenstraat
at
Melis Stokelaan Melis Stokelaan
Tubbergenstraat
lostra Bente
l og
dew
Veldzicht
Johanna Naberweg
Dro
lei eg ynw rtu Denekampstraat
Ha
Windesheimstraat d
raat
Tinaarlostraat
raat
Wapserveenstraat Eindstede
Loevesteinlaan
ich
Valth est de
Buinerveenstraat
Vijverzicht
n
o er F eev
Oosterhesselenstraa t
inenweg Hengelolaan
laa
. P. Mr
Fluitenbergstraat Fluitenbergstraat
Oosterhesselenstraa t Middenstede
at
Ve lu
Dieverstraat
Marie He Hengelolaan Steenzicht
Lonnekerstraat
Vledderstraat Nevenstede
Hengelolaan Hengelolaan De Stede
Dalfsenstraa t
n tei s ve
Weerselostra
Holtenstraat
Orveltestraat
e Lo
at
Hengelolaan
De Luttestra Zweeloostraat Hertenrade
Otterrade
Wapse rveen st Kortestede
De Rade
Bouwlustlaan
ade Berenr
Emmenstraat
Hertenrade
Zuidlarenstraat Hertenrade
senrade Hermelijnrade Vos de
Otterrade Sterrenoord
Kuinrestraat laan Gramsbergen
Borgerstraat Smildestraat
Markelostr aat Marterra
Schoonoordstraat
Wachtumstraat
Henriëtte Roland Holstweg
Almeloplein
Nijeveenstraat
redeoord
Drouwenstraat
Eekhoornrade
Meppelweg
weg Dedemsvaart
Meppelweg
Meppelweg
Wezelrade e Wezelrad
Meppelrade
Meppelrade
Ruimtelijke analyse Morgenstond • • •
• •
• • • •
• •
• •
• •
33
Groen-blauwstructuur in de vorm van lange lanen en singels langs hoofd- en secundaire wegen. Hoofdwegenstructuur vormt continuering van bestaande stedelijke wegenstructuur. Verdere doorvoering van de nieuwe moderne stedenbouw, bestaande uit uniforme ordening van bouwblokken ten aanzien van gemeenschappelijk groen, geen ruimte meer voor individuele tuinen. Herhaling van Dudokiaanse uniforme langgerekte blokeenheden met kop van de bebouwing aan dwarsstraten en strokenbouw. De Leyweg en het Almeloplein fungeerden als belangrijke stedelijke brandpunten. De visuele werking van openbare gebouwen – kerken, scholen – wordt bepaald door hun plaatsing in door de infrastructuur bepaalde zichtassen. Dit geldt ook voor hoogbouwvolumes die op kruispunten werd geprojecteerd. Bomenpartijen werden ingezet om kruisingen en pleinen te markeren. Wijkgedachte als ordenend principe maar nog grotendeels ontworpen vanuit de schaal van de stad. Zachte overgang tussen stad en landschap met nadrukkelijk ontwerp van de stadsranden, vormgegeven door middel van strokenbouw. Beperkte diversiteit in ruimtelijke composities van de bouwvolumes. Overwegend portiekflats in gelijke bouwhoogte (4 lagen maximale bouwhoogte zonder lift) met afgesloten trappenhuizen en berging in onderbouw.
Bij de portiekwoningen zijn de plinten aan de straatzijde doorgaans vrij gesloten; aan die zijde bevinden zich meestal bergingen op de begane grond. Aan de tuinzijde zijn de blokken meer open; daar bevinden zich de leefvertrekken. Introductie van galerijflats en hoogbouw. De bouwblokken zijn doorgaans alzijdig ontworpen, in verband met de open bebouwing en de zichtbaarheid van de achterzijden van de blokken. Vanwege de zichtbaarheid van de achterkanten kreeg elke woning vaak een eigen was- en droogruimte alsook een balkon of een loggia bij de woonkamer, en daarnaast een balkon voor verschillende huishoudelijke werkzaamheden (zoals het opbergen van afval). Bij de bouwblokken wordt de overgang tussen privé en openbaar begeleid met een groene bufferzone aan de straatzijdes. Grootschalige intrede van efficiënte bouwmethodes, herhaling en systeembouw (Rottinghuis, RBM, MUWI). Om het tekort aan woningen in te lopen stimuleerde de overheid de ontwikkeling van efficiënte woningbouwmethoden (normalisatie, standaardisatie en nieuwe productiewijzen. De aandacht kwam steeds meer te liggen op rationalisatie van de woningbouw, met de bedoeling veel, snel en goedkoop te bouwen. Dit kon worden bereikt door het doorvoeren van normalisatie en standaardisatie in maatvoering, plattegronden en bouwelementen.
De belangrijkste redenen om te zoeken naar efficiënte en alternatieve bouwmethoden en -materialen waren een tekort aan geschoolde arbeidskrachten en een tekort aan bouwmaterialen. De eerste systemen stonden nog vrij dicht bij de traditionele bouw en bestonden over het algemeen uit gestapelde betonblokken, van een groter formaat dan baksteen. Experimenten met Duplex en het splitsen van woningen om op korte termijn meer woningen op te kunnen leveren. De architectuur is ondanks de toegepaste bouwsystemen divers en met oog voor detail. De horizontaliteit van de lange gevelwanden van de portieketageflats worden bij vrijwel alle blokken steeds onderbroken door repeterende verticale trappenhuizen in afwijkende vormgeving.
De overgang van het bouwblok naar de straat wordt begeleid met een groene bufferzone
Typische ‘Dudok’ blokken aan de Cannenburghstraat, op de grens van Morgenstond
Portiekflat aan de Enschedelaan. Terugliggende, transparante trappenhuizen met luifels zorgen voor ritmiek en plastiek in de continue gevelwand
Henriëtte Roland Holstweg
n te in la a
Loeves Loeves teinlaan
dijklaan
rnstraat
Maartens
Hellendoo
Wijhestraat
Hooghalenstraa t
Beilenstraat
Grolloostraat
Hazenrade
Orveltestraat
Zweeloostraat
De Stede
Beresteinlaan
Denekampstraat
Loevesteinlaan
Dalerveenstraat
Maartensdijklaan
Eleveldstraat
Hoogeveenlaan
Norgstraat
Sportzicht
Groenezijde
Tuinzijde
Werkzijde
Boterveenstraat
Norgstraat
Leyweg
Kloosterveenstraa t
Foxwoldestraat
Hoogeveenlaan
Veldzicht
Dedemsvaartweg
Ruimzicht
Het Zicht
Vrederustlaan
Langestede
Kortestede
Woonstede
Haardstede
Lagezijde
Binnenzijde
Oosterzijde
Beresteinlaan
Huisstede
Het Zicht
Ruimzicht
Vrederustlaan
Langestede
De Stede
Lonnekerstraat
Odoornstraat
Leyweg
J
Hogezijde
Landzijde
Sportzicht
Vrederustlaan
Melis Stokezijde
Betje Wolffstraat
Staringstraat Staringstraat
Van Alphenlaan
Van Effenstraat
Van Effenstraat
g
Ley we
Zwartsluisstraat
Boekelostraat
Enschedelaan
Leyweg
Koe at
kan ges tra
n
plan tsoe
eg svaartw
Dedem
gaarde Steenhouwers
arde
rsgaarde Zwaardvege
Wolweversga
Eeld e
Leggelostraat
epad
1e Eeld
Vrederustlaan
Goudsmidsgaarde
Beresteinlaan Trezoriersdreef
Schuttersdreef
d
Vriezenveenstraat
De Lannoystraat
Loevesteinlaan
Roemer Visscherstraat Dorpersdreef
Baljuwdreef
De Dreef
Riddersdreef
Nieuwlandstraat
straat
ostraat
de Barbiersgaar
sgaarde Zwaardveger
Leggel
Schipborg
Ruinerwoldstraat
Koekangestraat
Dwingelostraat
Leyweg
Loevesteinlaan
Loevesteinlaan
De Lannoystraat
Bellamystraat
Oudaenstraat
Schermerstraat
Betje Wolffstraat
Sara Burgerhartweg
Pieter
Vrederustlaan
Stoeldraaiersgaarde
Goudslagersgaarde
Muldersgaarde
Beeldsnijdersgaarde
Drostendreef
Jonkersdreef
Lozerl aan
reef ersd
Blaeupad
Ridd
Pieter Langendijkstraat
Roemer
pa us i tel
Rhijnvis Feithlaan
Abraham Orteliusp ad
t steinstraa
Hardenbroekstraat
Beverweerdstraat
Sandenburgstraat
Rijnauwenstraat
Remmer
Nettelhorststraa Loevesteinlaan
ove n enplein Westhov
at
stra
urg
aat nstr
e auw
Rijn
b den
San
at
aat dstr eer erw Bev
a kstr roe
b den Har an
dwe g
inla
te ves Loe
Hille nraa
34
weg tein ters Gun ergw eg
Lich tenb
Lichtenbergweg
Johannes Voetpad
Wes th Schaloenstraat
teinlaan
Maartens dijklaan
Raaltestra at
Leyweg
Olststraat
Roldestraat
Lo ev es
Zuidwold epad
Exloostraat
Gasseltestraat
Wolvenrade
Berenrade
Hertenrade
Dassenrade
Dedemsvaartweg
Gietenstraat
Nijeveenstraat
Exloostraat
Schoonebeekstraa t
De Rade
Plantenoord
Zonneoord
Vredeoord
Bouwlustlaan
senrade Hermelijnrade Vos
Beresteinlaan
Hoogveen
Dalveen
Mosveen
Rietveen
Randveen
Lozerlaan
Blaeupad
Or
Erasmusweg
Erasmusweg
Genemuidenstraat
n
Pieter van der Sallempad
m
Erasmusweg
Melis Stokelaan ha
Bontwerkersgaarde
Rhijnvis Feithlaan Steenwijklaan Steenwijklaan
Ambachtsgaarde
Paterswoldestraat
Beeldsnijdersgaarde
Bierbrouwersgaarde Schoutendreef
Steenwijklaan De Gaarde
Schrijnwerkersgaarde Wantsnijdersgaarde
Schoutendreef
epad
inenweg Hengelolaan
laa
Rhijnvis Feithlaan Ootmarsumstraat
Schuttersdreef
Genemuidenstraat
Bentelostraat
Coevordenstraat Coevordenstraat
Windesheimstraat at
Carelshavenstraat
Haveltestraat 3e Eeld
Gravendreef
N Huidige situatie Bouwlust/Berestein en Vrederust
De Dreef
Droogscheerdersgaarde
Drapeniersgaarde Kloveniersdreef
De Gaarde
Pachtersdreef
2e Eeldepad
Tubbergenstraat
lostra
Oosterhesselenstraa t
Dalerveenstraat
Wapserveenstraat
raat
Tinaarlostraat
raat Veldzicht Eindstede
Wolweversgaarde Wolweversgaarde Trezoriersdreef
Schependreef
Valth est Eindstede
Zuiderzijde
Melis Stokelaan Melis Stokelaan
ra Ab
ad
g
Melis Stokelaan Melis Stokelaan
eF erp
Erasmuswe
g Erasmuswe weg Poeldijkse
Drentheplantsoen
Grevenbergstraat
sd Nic ola
Vijverzicht
Schoolzijde
Bente Hofstedepad
Parkzijde
Wapse rveen st Kortestede
Fluitenbergstraat Fluitenbergstraat
d
Dieverstraat
Kuinrestraat
n tei s ve
Weerselostra
Holtenstraat
Orveltestraat
Marie He Hengelolaan Steenzicht
Lonnekerstraat
Vledderstraat Nevenstede Winkelstede
Buinerveenstraat
Middenstede
Stadzijde
Middenstede
Speelzijde
spa Fris iu ma
Loevesteinlaan
Noorderzijde
Hengelolaan
at Otterrade
Otterrade
at
Hengelolaan
Emmenstraat
Hertenrade
e Lo
De Stede
De Luttestra Zweeloostraat Hertenrade
Dalfsenstraa t Drouwenstraat
Eekhoornrade
Hengelolaan Hengelolaan
Het Oord
Oosterhesselenstraa t
Gem
M
Sterrenoord Coenraat Oelenszoonpad
de
Schoonoordstraat
laan
Borgerstraat Smildestraat
Markelostr aat Marterra
Hoogveen ad torp erca ard Ger
Laagveen
Wachtumstraat
Ja
Gramsbergen
Zuidlarenstraat Hertenrade
Almeloplein
Nijeveenstraat
e Wezelrad
d Vredeoor
weg den ap E
ade Berenr
Meppelweg
weg Dedemsvaart
Meppelweg
Meppelweg
Wezelrade
Meppelweg
Meppelrade
Meppelrade
Erasmusweg
Cannenburglaan
Ruimtelijke analyse Bouwlust-Berestein en Vrederust •
• •
•
• • • •
• •
•
•
Autonome ligging ten opzichte van de stad door de brede buffergroenstrook van het assenkruis en het noordelijk gelegen bedrijventerrein. In tegenstelling tot Morgenstond en Moerwijk is Bouwlust-Berestein en Vrederust slechts met één hoofdverkeersverbinding (Dedemsvaartweg) verbonden met de westelijke wijken van Den Haag. De open hovenstructuur wordt verlaten voor een open verkaveling van stroken en haken op een tapijt van groen. Het stadsbeeld wordt niet meer beheerst door straten met op zichtassen de positionering van openbare gebouwen als kerken en scholen. De stedelijke ruimte raakt onbepaald. De wijken zijn eerder op te vatten als groene velden met daarin op harmonieuze wijze gerangschikte objecten. Pleinen hebben niet langer een dominante rol. Het groen heeft deze rol overgenomen. Het doorgeschakelde groen is gelijkwaardig geworden aan de bebouwing in stedenbouwkundig/ ruimtelijk opzicht. Ontworpen vanuit de schaal van de wijk in plaats van op de schaal van de stad. Variatie in bouwhoogtes van de volumes en zichtlijnen binnen een stempel. Introductie van de wijkgedachte, als ruimtelijk en sociaalmaatschappelijk principe. Combinatie van woningtypologieën voor verschillende doelgroepen verenigd binnen één stempel. De bebouwing is in tegenstelling tot Morgenstond en Moerwijk meer gericht op grote gezinnen met hoger aanbod vijfkamerwoningen en eengezinswoningen.
Bouwblokken manifesteren zich in repeteerbare eenheden met bijzondere verkavelingen aan stadsranden. Geen sprake meer van langgerekte continue gevelwanden. De blokken hebben nog wel een horizontale ordening. Zorgvuldig geordende puien, balkons en trappenhuizen zorgen voor dynamiek en variatie. In de wijken nemen voorzieningen, conform de wijkgedachte, een belangrijke plaats in. Scholen, gymnastieklokalen, wijkgebouwen en kerken werden als alzijdige volumes op grote groenstroken geprojecteerd binnen of aan de randen van de buurten. Vrederust-west vormt de laatste buurt van de stadsuitbreiding Zuidwest. Hier vindt een vervolmaking van bovengenoemde principes plaats.
Korte, in hoogte variërende blokken op een tapijt van groen
Voorbeeld van gestapelde bouw in Bouwlust, waarbij plint, puien, trappenhuis en balkons zorgen voor dynamiek in de gevel
35
Portiekflat in Vrederust-west. Terugliggende, transparante trappenhuizen met luifels zorgen voor ritmiek en plastiek in de continue gevelwand
Drostendreef
36
Waardenstellende inventarisatie Introductie In dit deel van het rapport volgt een beoordeling van de afzonderlijke gebouwen en structuren in Den Haag Zuidwest. Het doel van deze inventarisatie is het beschikken over een praktisch en geactualiseerd document waarin de afzonderlijke gebouwen in Den Haag Zuidwest zijn geïnventariseerd en voorzien van een beknopte waardenstelling ten aanzien van hun ‘monumentaliteit’ of mate van ‘bijzonderheid’. Het document vormt zo een inhoudelijke maar hanteerbare onderligger voor toekomstige ruimtelijke ontwikkelingen in het gebied en geeft de gemeente Den Haag handvatten bij de omgang van de objecten.
Categorieën In de waarderingskaart onderscheiden we de volgende categorieën: •
• Methode Deze reeks van gebouwen is beoordeeld op basis van beperkt literatuuronderzoek en op basis van inspectie ter plekke. De objecten zijn vervolgens beoordeeld vanuit hun architectonische, stedenbouwkundige en cultuurhistorische bijzonderheid, gaafheid en zeldzaamheid.28 Alle gebouwen zijn per wijk opgenomen in een overzichtswaarderingskaart en alle voorzien van een kleurcodering en een nummer of een letter die verwijst naar de bijbehorende beschrijving.29 Deze kleurcodering bepaalt de mate van ‘bijzonderheid’. Niet al deze objecten zijn van een even grote waarde in architectuurhistorisch opzicht. De scope is breed, van enkele iconische, rijksmonumentale gebouwen zoals de Roomskatholieke Technische School St. Paulus, tot en met portiekflats zonder enige formele status, maar met een zekere cultuurhistorische of nostalgische waarde. De ‘bijzondere’ gebouwen zijn vervolgens beknopt beschreven en geïllustreerd binnen de context van hun positie in Zuidwest. Dit geldt alleen voor de objecten die over een zekere mate van bijzonderheid beschikken. Indifferente gebouwen hebben geen kleur gekregen in de overzichtskaart. Naast objecten zijn ook bijzondere ensembles, compositorische gehelen en structuren gewaardeerd. Het gaat hier om een eerste inventarisatie waarbij de gebouwen op hoofdlijnen zijn onderzocht en op basis daarvan gewaardeerd.
Wij raden aan om, op het moment dat dit aan de orde is, per individueel object nader onderzoek te doen in de vorm van een uitgebreidere, cultuur- en bouwhistorische verkenning.
•
•
•
•
•
•
•
•
28]
37
Voor dit onderzoek zijn alleen de exterieurs van de gebouwen onderzocht.
29] Per beschreven object is gekozen voor één type afbeelding (ofwel een historische ofwel een recente foto) die het meest illustratief is voor het verhaal.
Rijksmonumenten. Deze gebouwen vertegenwoordigen de hoogste monumentwaarde. De objecten zijn onderdeel van het originele ontwerp, in goede staat bewaard gebleven en van cruciaal belang voor de structuur en/of betekenis van het gebied waarin zij zijn gesitueerd en door hun bijzondere architectuur van landelijk belang of bijzonder binnen het gehele oeuvre van de architect. Dit betekent dat er vanzelfsprekend naar gestreefd moet worden het onderdeel of ensemble intact te houden en zoveel mogelijk te beschermen. Gemeentelijke monumenten. Deze gemeentelijke monumenten zijn van hoge, lokale monumentwaarde. Elementen met deze kleur zijn onderdeel van het originele ontwerp en van belang voor de structuur en/of de betekenis van het gebouw of gebied. Ook voor deze gebouwen geldt uiteraard dat ze zoveel mogelijk intact dienen te worden gehouden. Rijksbeschermd stadsgezicht. Rijksbeschermde stadsgezichten zijn van hoge, nationale waarde en betreffen een afgebakend gaaf gebied, inclusief alle bebouwing, de ruimtelijke structuur, water, groen en straten. Voor beschermde stadsgezichten geldt dat alle ruimtelijke structuren en objecten zo goed mogelijk intact gehouden dienen te worden. Gemeentelijk beschermd stadsgezicht. Beschermde stadsgezichten zijn van hoge, lokale waarde en betreffen een afgebakend gaaf gebied, inclusief alle bebouwing, de ruimtelijke structuur, water, groen en straten.
Voor beschermde stadsgezichten geldt dat alle ruimtelijke structuren en objecten zo goed mogelijk intact gehouden dienen te worden. Beeldbepalende architectuur. Dit zijn gave gebouwen die geen formele monumentenstatus hebben maar door hun vorm, volume, of architectonische verschijning wel kenmerkend zijn voor het aanzien van Zuidwest. Bij deze gebouwen vormt behoud het uitgangspunt. Beeldondersteunende architectuur. Deze gebouwen zijn weliswaar minder gaaf in hun verschijning, bijvoorbeeld als gevolg van verbouwingen en andere aanpassingen, maar wel kenmerkend voor het gebied. De gebouwen beschikken over voldoende kwaliteit om te bewaren. Beeldbepalende ruimtelijke ensembles. Structuren en ensembles die een zekere waarde of kwaliteit vertegenwoordigen voor Zuidwest. Het gaat hierbij om delen van de stedelijke structuur, het landschap, wegprofielen, open ruimtes, compositorische architectonische gehelen of juist korreltypes die essentieel zijn voor de kwaliteit van Zuidwest. De gemarkeerde onderdelen/ structuren zijn beeldbepalend en bij de omgang ermee geldt behoud, bescherming en versterking het uitgangspunt. Beeldondersteunende ruimtelijke ensembles.
Structuren en ensembles die een zekere waarde of kwaliteit vertegenwoordigen voor Zuidwest maar minder gaaf zijn in hun verschijning door bijvoorbeeld verbouwingen en andere aanpassingen maar desondanks kenmerkend zijn voor het gebied. Het gaat hierbij om delen van de stedelijke structuur, het landschap, wegprofielen, open ruimtes, compositorische architectonische gehelen of juist korreltypes die essentieel zijn voor de kwaliteit van Zuidwest. De gemarkeerde onderdelen/structuren zijn beeldondersteunend en beschikken over voldoende kwaliteit om te bewaren. Geslaagde interventies. Gebouwrenovaties, nieuwbouw of andersoortige ruimtelijke ingrepen die met respect voor de oorspronkelijke stedenbouwkundige structuur of het architectonische concept zijn gedaan en daarmee voorbeeldstellend zijn. Overige interventies. Deze ruimtelijke ingrepen wijken af van de oorspronkelijke ruimtelijke opzet of oorspronkelijke uitstraling van Den Haag Zuidwest (variërend van renovatie tot ruimtelijke verkaveling) en hebben daarmee op meer of mindere wijze een fragmenterende of visueel verstorende werking op de ruimtelijke kwaliteit van het stadsdeel.
Erasmusweg, gezien van de Loevesteinlaan naar het Erasmusplein, 1964 (Haags Gemeentearchief)
38
Rijksbeschermd stadsgezicht Gemeentelijk beschermd stadsgezicht
Moerwijk 1. Woningbouw Schoonhetenstraat 1-111, 2-140, Rechterenstraat 3-127,
Rijksmonument
2-100,Erasmusweg 10-62 Gemeentelijk monument
2. Woningbouw en winkels Heeswijkplein 3. Woningbouw Erasmusweg-Rhijnauwenlaan-Cannenburgaan- Loevesteinlaan
Beeldbepalende architectuur Beeldbepalend ruimtelijk ensemble Beeldondersteunende architectuur Beeldondersteunend ruimtelijk ensemble Geslaagde interventie
4. Woningbouw Cannenburglaan-Loevestein-Harderbroekstraat 5. Zuiderpark 6. Woningbouw Esmoreitplein 1 t/m 68, Van Maerlantlaan 1 t/m 71, Minstreelstraat 50 t/m 82, Rederijkerstraat 202 t/m 244, Anna Bijnslaan 51 t/m 105 7. Woningbouw Van Maerlantlaan 8. Woningbouw Rederijkerstraat-Brinckeringstraat-Anna Bijnslaan, Hendrik Mandestraat- Van ruysbroekstraat-Anna Bijnslaan 9. Woningbouw Starterstraat 6-56
5 Overige interventies
10. Woningbouw Van Ruysbroekstraat-Anna Bijnslaan 11. Woningbouw Melis Stokelaan 72-268- Anna Bijnslaan 2-41 12. Woningbouw Minstreelstraat
Neutraal
13. Woningbouw Moerweg 414-690, Melis Stokelaan 272-310, Van Maerlantlaan 73-113, Van Ruysbroekstraat 270-416 14. Woningbouw Rederijkerstraat 15. Woningbouw Tesselschadelaan-Jan Luykenlaan-Aagje Dekenlaan-Melis Stokelaan 16. Marcuskerk Jan Luykenlaan 92 17. Woningbouw Johan Blasiusstraat-Jan Luykenlaan-Moerweg-Pieter Langedijkstraat 18. Woningbouw Melis Stokelaan-Moerweg-Jan Luykenlaan-Tesselschadelaan 19. Woningbouw Melis Stokelaan- Betje Wolfstraat-Rhijnvis Feithlaan- De Lannoystraat 20. Schoolgebouw Pieter Langedijkstraat 85 21. Voormalige R.K. kerk O.L.V. van het Allerheiligst Sacrament Grovestinstraat 40
D
19
22. Woningbouw Loevesteinlaan
15
23. Woningbouw Erasmusweg 501-1159
11 B 12
24. Nebokerk Rhijnvis Feithlaan 114
14
25. Flatgebouw Loevesteinlaan/Erasmusweg
6 16 17
20
22
18
13
A. Troelstrakade-Melis Stokeweg
A
B. Buurt Melis Stokelaan-Moerweg- Jan Luykenlaan-Tesselschadelaan C. Erasmusweg-Zijpendakstraat- Ulenpasstraat-Midachtenweg
7
D. Bebouwing Roemer Visscherstraat – Aagje Dekenlaan
8
E. Buurt Grovestintstraat-Raaphorstlaan F. Buurt Raaphorstlaan- Guntersteinweg
9
G. Urban Villa’s Westhovenplein.
10 23 25 3
C
4
E
21
1 2
G F
39
N
Luchtfoto met op de voorgrond de Loevesteinlaan, op de achtergrond de Moerweg, aan de linkerzijde de Melis Stokelaan (langs het Zuiderpark) en rechts de Erasmusweg, ca. 1956 (Haags Gemeentearchief, Fotobureau Roel Dijkstra)
40
Luchtfoto met op de voorgrond de Strijpkade, rechts de Guntersteinweg en Lichtenbergweg. De brede weg van middenboven naar linksonder is de Erasmusweg, 1956 (Haags Gemeentearchief, Fotobureau Roel Dijkstra)
41
(Galema, Architectuurgids Wederopbouw Den Haag 1940-1965, 2013, p.45)
1. Woningbouw Beeldbepalend ruimtelijk ensemble / Geslaagde interventie Schoonhetenstraat 1-111, 2-140, Rechterenstraat 3-127, 2-100, Erasmusweg 10-62 J.A. Lucas - 1949-1950
•
Cultuurhistorisch: Het betreft een van de eerste naoorlogse woningbouwprojecten in Moerwijk. Daarnaast is het project bijzonder vanwege de integratie van atelierwoningen, deze bevinden zich op de scharnierpunten van twee stroken in een eenlaags volume.
Ensemble bestaande uit zeven gelijkende portiekflats met afwisselend drie-vier bouwlagen, in ongelijke verkaveling geordend door het driehoekige stedelijke kavel. De blokken zijn architectonisch bijzonder vanwege de overstekkende daken, het ambachtelijke metselwerk, zorgvuldig vormgegeven koppen en trappenhuizen en innovatieve plattegrond met transparante glaswand. 30 Waardering • Architectonisch: Zorgvuldig ontworpen met overstekken, bijzondere vensters, decoratieve klampsteen voor plastiek, ritmiek middels trappenhuis. Ook het interieur met transparante glaswand was bijzonder. Eén van de appartementen aan de Erasmusweg was ingericht als modelwoning voor nieuwe architectuur van de toekomst. Op één na zijn de blokken recentelijk gerenoveerd volgens het oorspronkelijke ontwerp, waarmee het ensemble in de huidige situatie met de gehandhaafde footprint op goede wijze bijdraagt aan de historische ruimtelijke opzet van Moerwijk. Met de renovatie zijn helaas wel een aantal beeldbepalende karakteristieken verloren gegaan zoals de entreepartijen van de portieken en de plasticiteit van de gevel. Ook de gekozen kleurstelling wijkt sterk af van het oorspronkelijke kleurenschema en is daarmee verstorend. • Stedenbouwkundig: Het project is in samenhang met de gemeenschappelijke buitenruimte ontworpen en daarmee waardevol.
30] Wijnand Galema, Architectuurgids Wederopbouw Den Haag 1940-1965, Gemeente Den Haag i.s.m. Uitgeverij De Nieuwe Haagsche, VOM reeks 2013, nr. 3, p.45-46.
42
Heeswijkplein, 1957 (Haags Gemeentearchief)
2. Woningbouw en winkels Beeldbepalend ruimtelijk ensemble Heeswijkplein F. Ottenhof - 1953-1954 Vijf stroken met portiekflats met verschillende lengtes geordend rondom een wijkplein, oorspronkelijk voorzien van dubbele bomenrijen, vitrines en bijzonder expressief vormgegeven kiosk. De flats bestaan uit drie woonlagen boven op een winkelplint. De vijver werd verbijzonderd met een waterspuwend beeldhouwwerk G.H. van Remmen. De Nederlands Hervormde Kerk vormde de afsluiting van het plein aan de Erasmusweg. Rond 2008 is het plein verdicht met een woontoren in combinatie met een laagbouwvolume ten behoeve van een winkelcentrum. 31 Waardering: • Architectonisch: De blokken zijn gedurende de stadsvernieuwing aangepakt, de gevels zijn onder meer gestuct en de kozijnen vervangen en zijn daarmee niet meer gaaf. • Stedenbouwkundig: Ondanks verdichting is logica van het plein nog afleesbaar en van waarde. De bomenrij is bovendien nog volledig intact, volgroeid en daarmee van waarde. • Cultuurhistorisch: Het Heeswijkplein vormde destijds het jongste en modernste winkelcentrum van Den Haag.
43 31]
Heeswijkplein groeit snel tot gezellig winkelcentrum, in: Het Vaderland, 23 januari 1954, p.1 (MAQUETTE FOTO)
Heeswijkplein, gemeentewoningen (architect F. Ottenhof; beeldje van G.H. van Remmen), 1954 (Haags Gemeentearchief)
Sandenburgstraat (GoogleMaps)
(Het Vaderland, 30 juli 1955, p.7)
3. Woningbouw Beeldbepalend ruimtelijk ensemble Erasmusweg-Rhijnauwenstraat-Cannenburglaan-Loevesteinlaan Architect en bouwjaar onbekend
4. Woningbouw Beeldbepalende architectuur Cannenburglaan-Loevestein-Harderbroekstraat F. Ottenhof - Ca. 1955
Vier vrijwel identieke stempels met portiekflats, in kenmerkende Dudok-verkaveling bestaande uit twee langgerekte drielaagse stroken en een kort vierlaags kopblok aan de Erasmusweg. De stroken omsluiten steeds een semipublieke buitenruimte.
Portiekflat die de kopbebouwing vormt van een groter ruimtelijk ensemble. Het blok bestaat uit vier bouwlagen met in totaal 24 ‘proefwoningen’. Architect Ottenhof experimenteerde in dit blok met woningtypologie, de gestapelde eengezinswoning voorzien van woon- en werkbalkon diende als alternatief voor de reguliere ‘woninglaatjes’ in gestapelde bouw. De centrale trappenhuizen positioneerde hij aan de binnenhof in plaats van aan de hoofdstraat. 32
Waardering: • Architectonisch: Zorgvuldig ontworpen met bijzondere nadruk op de trappenhuizen, die zorgen voor ritmiek in het gevelbeeld. • Stedenbouwkundig: Het ruimtelijk ensemble is nog gaaf, inclusief de binnentuinen en omzomende groenstroken aan de straatzijde. De tussenliggende straten worden steeds gemarkeerd door een volgroeide bomenpartij.
Cannenburglaan-Harderbroekstraat
Waardering: • Architectonisch: De gevel is zorgvuldig ontworpen met een moderne, zakelijke uitstraling, zonder decoratieve opsmuk. • Cultuurhistorisch: Vanwege de typologische innovatie met betrekking tot de woonplattegrond.
44 32]
‘24 proefwoningen aan de Cannenburglaan’, in: Het Vaderland, 30 juli 1955, p.7.
5. Zuiderpark33 Rijksbeschermd stadsgezicht Pieter Westbroek, 1936 Het eerste volkspark van Nederland, ontworpen door directeur van de Gemeentelijke Plantsoenendienst Pieter Westbroek en geopend in 1936. Het park is ingericht met het modernistische idee dat natuurbeleving bijzondere opvoedkundige waarden voor de arbeidersklasse bezat en kreeg daardoor verschillende educatieve en sportieve voorzieningen. Ook werd de zeventiende-eeuwse eendenkooi opgenomen in de parkinrichting. Waardering: • Architectonisch: Vroeg voorbeeld van een volkspark met landschappelijke inrichting met verschillende vijvers, speelweiden en educatieve en sportieve voorzieningen. • Stedenbouwkundig: Belangrijk schakelstuk tussen verschillende wijken en als stadspark voor geheel Den Haag aangelegd. • Cultuurhistorisch: Ontwerp gestoeld op de modernistische overtuiging dat natuurbeleving opvoedkundige waarden heeft voor de arbeidersklasse.
1988 (Haags Gemeentearchief, Deltaphot)
45 33] https://www.monumentenzorgdenhaag.nl/beschermde-stadsgezichten/zuiderpark
(monumentenzorgdenhaag.nl, D. Valentijn)
Van Maerlantlaan, woningen van ‘De Goede Woning’, architect W. Verschoor, gezien van de Minstreelstraat richting Starterstraat, 1949 (Haags Gemeentearchief)
6. Woningbouw Gemeentelijk monument Esmoreitplein 1 t/m 68, Van Maerlantlaan 1 t/m 71, Minstreelstraat 50 t/m 82, Rederijkerstraat 202 t/m 244, Anna Bijnslaan 51 t/m 105 L. Cusell en J.N. Munnik - 1935
7. Woningbouw Beeldondersteunend ruimtelijk ensemble Van Maerlantlaan W. Verschoor - Bouwjaar onbekend
Woningbouwproject dat in opdracht van Patrimonium Woningstichting werd ontworpen. Het project omvatte in totaal 171 woningen, die waren onderverdeeld in 36 eengezinshuizen, 43 benedenwoningen, 45 eerste etagewoningen, 45 tweede etagewoningen en twee bovenwoningen zorgvuldig geordend in een open hofstructuur. De woningblokken zijn in een U-vorm rond een middenplein gearrangeerd waar in de kop een doorgang naar de achterliggende straat met een poortgebouw wordt gemarkeerd (ook aan de achterliggende straat is een dergelijk poortgebouw). De baksteenarchitectuur van zowel de woningen als de poortgebouwen is voorzien van bijzonder siermetselwerk. Bijzondere aandacht is besteed aan de detaillering van de poortgebouwen. 34
Drie drielaagse portiekflats die de kopbebouwing vormen van een typische Dudokverkaveling, bestaande uit twee lange evenwijdige stroken en een kort kopblok, met daartussen een gemeenschappelijke groenvoorziening. Waardering: • Architectonisch: zorgvuldig ontworpen met een verticale geleding en transparant trappenhuis. Ook is er sprake van een royale ommuurde groenstrook aan de voorgevel die de overgang tussen openbaar en privé markeert. De architectuur is niet langer gaaf en heeft daarmee aan waarde ingeboet maar als compositorische eenheid heeft het een positieve waarde.
Waardering: • Architectonisch: Verzorgde architectuur in gave staat. • Stedenbouwkundig: Het project is van stedenbouwkundige waarde vanwege de ruimtelijke opbouw in een open hofvorm. • Cultuurhistorisch: De bebouwing is van cultuurhistorische waarde als goed bewaard gebleven voorbeeld van sociale woningbouw uit het Interbellum. Tevens bezit het zeldzaamheidswaarde als een van de laatst overgebleven Haagse voorbeelden van sociale woningbouw in een hofvorm.
34]
Redengevende beschrijving: https://www.monumentenzorgdenhaag.nl/monumenten/esmoreitplein-1-tm-68-van-maerlantlaan-1-tm-71minstreelstraat-50-tm-82-rederijkerstraat.
46
(GoogleMaps)
Starterstraat 4-58, gezien van de Van Ruysbroekstraat naar de Van Maerlantlaan, 1984 (Haags Gemeentearchief)
8. Woningbouw Beeldondersteunend ruimtelijk ensemble Rederijkerstraat-Brinckeringstraat-Anna Bijnslaan en Hendrik Mandestraat- Van Ruysbroekstraat-Anna Bijnslaan Architect en bouwjaar onbekend
9. Woningbouw Beeldondersteunende architectuur Starterstraat 6-56 Architect en bouwjaar onbekend
Twee vrijwel identieke bouwblokjes met u-vormige verkaveling aan weerszijden van een weidse open groenstructuur met wijksportvoorzieningen. De ruimtelijke verkaveling komt voort uit het vooroorlogse structuurplan dat H.P. Berlage opstelde voor Moerwijk. De open groenstructuur vormde het wijkcentrum waarom de bebouwing werd geordend. Waardering: • Stedenbouwkundig: Het stedenbouwkundige ensemble is nog volledig intact en daarmee van waarde.
47
Bijzondere typologie van een portiekflat van twee bouwlagen onder een kap. Per portiek werden twee bovenwoningen ontsloten. De open trappenhuizen worden gemarkeerd met een betonnen decoratief element met zes open cirkels. De voortuinen zijn afgezoomd met een lage haag. Waardering: • Architectonisch: De woningen zijn opvallend vanwege het decoratieve betonelement boven de portiek en de gestileerde trapreling.
Van Ruysbroekstraat hoek Anna Bijnslaan, 1949 (Haags Gemeentearchief)
(Galema, Architectuurgids Wederopbouw Den Haag 1940-1965, 2013, p.44)
10. Woningbouw Beeldbepalende architectuur Van Ruysbroekstraat-Anna Bijnslaan Architect en bouwjaar onbekend
11. Woningbouw Beeldbepalend ruimtelijk ensemble Melis Stokelaan 72-268- Anna Bijnslaan 2-41 F.A.W. Van der Togt - 1949-1950
Portiekflat uitgevoerd in traditionele baksteenarchitectuur. Het gebouw is opvallend vanwege de plastische en zware bakstenen gevelarchitectuur, onder meer verkregen door de diepe negge, afgeronde hoekoplossingen en de rondbogen bij de portieken.
Dit project bestaat uit 192 woningwetwoningen die in opdracht van Verbetering Zij Ons Streven zijn gebouwd en is gesitueerd in het oudste deel van Moerwijk. Het bevindt zich op het snijvlak van de traditionele stedenbouw waarbij men nog uitging van gesloten bouwblokken met lange gevelwanden naar een moderne vorm van strokenstedenbouw. Het project is opgezet in vijf afzonderlijke delen, in drie langwerpige blokken van drie lagen aan beide zijden van de Melis Stokelaan en twee korte blokjes op Anna Bijnslaan. In ruimtelijke opzet is het woningbouwproject modern te nomen maar in architectonisch opzicht maakt de architect gebruik van de meer traditionele vormentaal. Onder meer zichtbaar aan de raamomlijstingen, de ronde vensters, het siermetselwerk en smeedijzer en de toepassing van sluitstenen met reliëf (van P. Biesiot). 35
Waardering: • Architectonisch: Bijzondere en hoogwaardige vormgeving die ondanks de vervanging van de kozijnen ten tijde van de stadsvernieuwing nog steeds standhoudt.
Waardering: • Architectonisch: De expressieve architectuur is van hoge kwaliteit met veel aandacht voor detail. • Stedenbouwkundig en cultuurhistorisch: Het project is van belang als voorbeeld van de overgang tussen de traditionele stedenbouw met gesloten bouwblok naar de strakke strokenverkaveling die door W. Dudok werd geïntroduceerd in Zuidwest.
35] Wijnand Galema, Architectuurgids Wederopbouw Den Haag 1940-1965, Gemeente Den Haag i.s.m. Uitgeverij De Nieuwe Haagsche, VOM reeks 2013, nr. 3, p. 44.
48
Minstreelstraat 93 t/m 119, 1950 (Haags Gemeentearchief)
12. Woningbouw Beeldbepalend ruimtelijk ensemble Minstreelstraat Architect en bouwjaar onbekend Langs de westzijde van de Minstreelstraat bevindt zich verzorgd woningbouwproject, opgedeeld in twee afzonderlijke delen. Het woningbouwproject verenigt twee woningtypologieën, de eengezinswoning en de portiekflat. De eengezinswoningen worden aan de koppen van de stroken afgewisseld door tweelaagse portiekwoningen. De portiek ontsluit steeds vier woningen. Het project valt op vanwege de getrapte opbouw van het blok en de opengewerkte sierbetontoepassing bij de portieken. Waardering: • Architectonisch: Het project is bijzonder zorgvuldig ontworpen met veel aandacht voor detail en nog in gave staat. Het project is bovendien interessant vanwege de combinatie eengezinswoning en portiekwoningen in een blok. • Stedenbouwkundig: In combinatie met de woningen aan de Moerweg 414-690 en verder (nr13) vormt het een gaaf architectonisch en ruimtelijk ensemble.
49
Van Maerlantlaan, gezien van de Moerweg, 1950 (Haags Gemeentearchief)
13. Woningbouw Beeldbepalend ruimtelijk ensemble Moerweg 414-690, Melis Stokelaan 272-310, Van Maerlantlaan 73-113 Van Ruysbroekstraat 270-416 G. Albers en J.A. Hoogeveen - 1949 Woningbouwproject dat in opdracht van de Algemene Woningbouw Vereniging werd gebouwd en opgedeeld is in vijf lange en korte stroken in Moerwijk. Het betreft portiekwoningen, de korte blokjes zijn drie lagen hoog onder een kap, de lange blokken zijn opgebouwd uit vier lagen onder een plat dak. Met name de rijk gedecoreerde trappenhuizen vallen op, deze zijn transparant uitgevoerd en verbijzonderd met kunststenen luifels voorzien van gebeeldhouwde diersculpturen (Johan Altorf). 36 Waardering: • Architectonisch: Zeer zorgvuldig ontworpen, onder meer bij de entreepartijen in combinatie met de afgeronde metselwerk muurtjes die de groene bufferzone aan de gevels omzomen.. • Stedenbouwkundig: De verschillende blokken vormen als geheel een bijzondere en gave compositorische eenheid.