RIS311095 Bijlage 7 Crimson - herijking cultuurhistorische waarden Den Haag Zuidwest nov 2021

86

E. Uitbreiding Winkelcentrum Leyweg Halverwege de jaren negentig worden de bestaande winkelcentra in Zuidwest gemoderniseerd en uitgebreid. Tussen de Melis Stokelaan en de Hengelolaan wordt de Leyweg autovrij gemaakt en wordt een winkelwandelgebied ingericht. Met de vernieuwing is ook een deel van de groene as langs de Melis Stokelaan bij het winkelcentrum getrokken. Ook al was het groene assenkruis destijds bedoeld voor bijzondere voorzieningen, de schaal en het karakter van het nieuwe winkelcentrum is zo fors en stedelijk dat deze afbreuk doen aan de kwaliteit en de helderheid van de groene hoofdstructuur.

D. Bebouwing Borgerstraat-HooghalenstraatDrouwenstraat-Grolloostraat Van oorsprong vormde deze huidige bebouwde kavel een van vele aanzienlijke open en groene wijkstructuren in Zuidwest. Met de verdichting van deze groene open structuur met laagbouwverkavelingen heeft de ruimtelijke opbouw van Morgenstond aan helderheid en kwaliteit ingeboet.

(Dok architecten)

F. Pharos woontoren, Loevesteinlaan Deze hoogbouw woontoren contrasteert door zijn schaal, losstaande situering, architectuur en kleurstelling sterk met de stedenbouwkundige structuur en architectuur van de wijk. De solitaire positie van het object wordt versterkt door de omliggende nieuwbouw die juist wel de relatie aangaat met de bestaande bebouwing. 87

(Architectenweb.nl)

G. Stadsdeelkantoor Escamp, Leyweg Het stadsdeelkantoor aan de Leyweg moest als ‘tweede stadhuis’ symbool staan voor de hernieuwde aandacht en vernieuwing van het achtergebleven stadsdeel Zuidwest. In het hart van het stadsdeel is het gebouw verrezen op de plaats van de voormalige MTS. Het object bestaat uit een onderbouw met een bibliotheek en stadsdeelbalies, die als tribune trapsgewijs oploopt tot de hoogte van de omliggende bebouwing. Uit de onderbouw steekt een lichtgekleurd driehoekig bouwvolume hoog de lucht in. Door de positionering, toelopende vorm en lichte kleurstelling worden de omliggende woningen, ondanks het schaalverschil, door de hoogbouw nauwelijks overschaduwd. Van een afstand vervult het stadsdeelkantoor door de opvallende verschijningsvorm juist weer wel de vraag naar een grootstedelijke impuls die het stadsdeel op de kaart zet. Een dergelijke breuk met de wijkarchitectuur en -schaal is te verantwoorden voor een gebouw met een belangrijke publieke en symbolische functie, maar dient bij voorkeur niet herhaald te worden.

Luchtfoto met bebouwing tussen de Vrederustlaan (rechts), de Hengelolaan (boven), Lozerlaan (links) en Parkzijde/Eindstede (onder), 1964 (Haags Gemeentearchief, Aerocamera-Michel Hofmeester)

88

Bouwlust - Berestein Vrederust 1. Buurt Meppelweg-Berensteinlaan-Laagveen-Randveen

28

2. Woningbouw ensemble Meppelweg-Hoogveen

8

2

12 1

3

19

3. 6 galerijflats Randveen-Berestein 4. Transformatorhuis Laagveen 24

A

11

5. Exoduskerk Beresteinlaan 261-265

20

6. Buurt Hengelolaan–Groenezijde–Parkzijde–Landzijde 7. 6 galerijflats Landzijde 8. Buurt Meppelweg-Bouwlustlaan-Hengelolaan-Beresteinlaan-Zonneoord

4

9. Drive-in woningen Zonneoord 5-23, 135-175, 231-249, 60-78, 190-230

9

C 5

10

10. Voormalige Pius X- kerk (nu Gezondheidscentrum, onderdeel Zonneoord),

18 13

Zonneoord 286

17

11. Woningblok Bouwlustlaan-Vredeoord- Het Oord 12. Woningblok Bouwlust-Marterrade

16

13. Portiekflat hoek Hengelolaan–Bouwlustlaan-Sterrenoord Flats Meppelweg

15

28

14. Winkelcentrum De Stede–Marinipark–Winkelcentrum Beresteinlaan

14

15. Winkels en woningbouw Beresteinlaan- Hengelolaan 16. Winkels en woningbouw De Stede

22

362 – 466, e.o.

27

6

7

17. Woningbouwcomplex Hengelolaan 541-705, Ottenrade 2-72, Hertenrade 18. Eengezinswoningen Ottenrade 5-15, 17-27, 29-39, Wolvenrade 7-17

21

19. Portiekwoningen De Rade 1-152 20. Laagbouwverkavelingen Wezelrade-Hertenrade e.o. 21. Woningbouw Zichten 22. Shalomkerk (voorheen Salvatorkerk) Vrederustlaan 3 23. Drevenbuurt–Vrederust 23A. Torens

28

B

24. 3 identieke stempels met portiek etage flats Melis Stokelaan– Beresteinlaan

B

B

– Wolweversgaarde 25. Woningbouw 26. Voormalig R.K. verpleeghuis ‘Het Gulden Huis’ Steenhouwersgaarde 1 27. Portieketageflats Vrederustlaan- Middenstede- -Eindstede (3x)

23A

28. Torenflats in de Uithof

24

26 A. Nieuwbouwcomplex Wolvenrade B. Bebouwing Melis Stoke-zijde

E

C. Eengezinswoningen Laagveen

D

D. Bebouwing Droogscheerdersgaarde e.o. E. Bebouwing Wolweversgaarde-Goudsmidsgaarde-AmbachtsgaardeBeresteinlaan

28

23 Rijksbeschermd stadsgezicht

25

23A

Gemeentelijk beschermd stadsgezicht

23A Rijksmonument Gemeentelijk monument Beeldbepalende architectuur Beeldbepalend ruimtelijk ensemble Beeldondersteunende architectuur Beeldondersteunend ruimtelijk ensemble Geslaagde interventie

89

N

Overige interventies Neutraal

Laagveen, gezien van het Randveen, 1963 (Haags Gemeentearchief)

1. Woonbuurt Beeldondersteunend ruimtelijk ensemble Hoogveen-Berensteinlaan -Laagveen- Randveen Het buurtje is opgebouwd uit vijf repeterende stempels van korte en lange stroken die in totaal elf keer is herhaald door Bouwlust-Berestein. Binnen een stempel is er een mix van middelhoogbouw (vierlaags op een berging) en tweelaagse verkavelingen met eengezinswoningen. De eengezinswoningen hebben privétuinen, omkaderd door hagen. Tussen de bouwvolumes is ruimte voor gemeenschappelijke tuinen, die zorgen voor een groene ordening van de stempel. Waardering: • Stedenbouwkundig: De vijf stempels zijn zorgvuldig geordend rekening houdend met zichtlijnen. Ook ontstaat er door de verschillende hoogtes van de bouwvolumes een dynamisch beeld. De repeterende eenheden inclusief het groen zijn nog volledig in originele staat en daarmee van hoge waarde. • Architectonisch: Met name de portiekflats zijn architectonisch van waarde vanwege de open gevels en de terugliggende trappenhuizen.

90

Binnentuin tussen de Meppelweg en het Hoogveen, 2006 (Haags Gemeentearchief, Fotografie Peter van Oosterhout)

Randveen bij de nrs. 349-359, 1992 (Haags Gemeentearchief, Fotopersbureau Hendriksen-Valk)

2. Woningbouw Beeldondersteunend ruimtelijk ensemble Meppelweg-Hoogveen F. Ottenhof - 1959

3. Galerijflats Beeldbepalende architectuur Randveen-Beresteinlaan F. Ottenhof - 1956 – 1960

Langs de Meppelweg vinden we een aantal korte en lange evenwijdig aan elkaar geordende vierlaagse portiekflats op een tapijt van collectief groen. In architectonische opzicht is er geen sprake van uitzonderlijke kwaliteiten, maar het ensemble is verzorgd en gaaf.

Zes identieke galerijflats vormen de begrenzing van de wijk Bouwlust. De volumes zijn schuin op de Randweg gepositioneerd in het groen, zodat er maximaal gebruikt wordt gemaakt van de zon en er zicht wordt geboden op de achterliggende Uithof. De galerijontsluiting van de woningen is gesitueerd aan de Randweg en valt op door de uitkragende betonnen omlijstingen die de galerijen optisch onderbreken, alsmede door de brug en het externe trappenhuis uitkomend op de galerijverdiepingen. De gevels aan de Lozerlaan worden beëindigd door een gekartelde bakstenen rand die de schuine ordening van de volumes benadrukt.

Waardering: • Stedenbouwkundig: Er is sprake van een verzorgde ruimtelijke compositie van de volumes in samenhang met het vrij toegankelijke groen. Door de open verkaveling van de bouwmassa’s wordt er vanaf de Meppelweg goed zicht geboden op de achterliggende wijk.

Waardering: • Architectonisch: De identieke flats zijn zorgvuldig ontworpen en nog vrijwel in gave staat, met uitzondering van de later toegevoegde liftschachten. Desondanks blijft de architectonische kwaliteit overeind. • Stedenbouwkundig: Er is sprake van een gaaf ensemble van zes galerijflats. De ogenschijnlijke losse ordening in het rijke groen dragen bij aan de stedenbouwkundige kwaliteit.

91

Laagveen, G.E.B.-station met kunstwerk, 1966 (Haags Gemeentearchief)

4. Transformatorhuis en school Beeldbepalendend ruimtelijk ensemble Laagveen 24 S. Hamerpagt - 1962 Het doosvormige transformatorhuis is ondanks het utilitaire karakter voorzien van bijzonder metselwerk en spekbanden en een mozaïek die de verder vlakke en gesloten gevel van expressie voorziet. Het transformatorstation maakt deel uit van een voorzieningenstrook van de buurt in een groene paviljoenachtige setting, met onder andere scholen, sportvelden en een kerk. Deze school wordt gekenmerkt door een uitkragend volume op kolommen. Samen met de school vormt het huis een ruimtelijk ensemble. 58 Waardering: • - Architectonisch: De aanwezigheid van een kunstwerk op een transformatorstation laat zien dat tijdens de wederopbouw ook de meest banale utilitaire gebouwtjes als serieuze ontwerpopgave golden. De school is een typisch voorbeeld van schoolarchitectuur uit de wederopbouwperiode en bevindt zich in relatief gave staat.

58] Wijnand Galema, Architectuurgids Wederopbouw Den Haag 1940-1965, Gemeente Den Haag i.s.m. Uitgeverij De Nieuwe Haagsche, VOM reeks 2013, nr. 3, p. 173.

92

(De Wederopbouw, p.235)

5. Exoduskerk Beeldondersteunende architectuur Beresteinlaan 261-265 J. Abma - 1965-1966 Kleine bescheiden maar moderne kerk onder meer vanwege het verschuifbare wandensysteem dat in het interieur is toegepast waarmee een flexibele plattegrond ontstond, een nieuw principe voor de kerkarchitectuur. Het exterieur is sober maar valt enigszins op door een houten schaaldak met omhoog staande hoekpunten op stalen kolommen boven de kerkzaal. 59 Waardering: • Architectonisch: Van waarde vanwege het houten schaaldak op stalen kolommen, het flexibel indeelbare interieur en het kunstwerk met Exodus verhaal • Stedenbouwkundig: De kerk maakt deel uit van groter voorzieningencluster van de wijk, verder bestaande uit onder andere scholen, sportvelden en een transformatorhuis.

93

59] Wijnand Galema, Architectuurgids Wederopbouw Den Haag 1940-1965, Gemeente Den Haag i.s.m. Uitgeverij De Nieuwe Haagsche, VOM reeks 2013, nr. 3, p. 123-124.

6. Woonbuurt Beeldondersteunend ruimtelijk ensemble Hengelolaan – Groenezijde – Parkzijde – Landzijde De buurt is volgens hetzelfde ruimtelijke principe opgebouwd als de noordelijk van de Hengelolaan gelegen buurt. Binnen een stempel is er steeds een mix van middelhoogbouw (vierlaags op een berging) en verkavelingen met tweelaagse eengezinswoningen. De eengezinswoningen hebben privétuinen, omkaderd door hagen. Tussen de bouwvolumes is ruimte voor gemeenschappelijke tuinen, die zorgen voor een groene ordening van de stempel. De stempels zijn symmetrisch geordend langs een rechthoekige open groenstrook met daarin paviljoenachtige voorzieningen als een school en een kerk. Waardering: • Stedenbouwkundig: De zes stempels zijn zorgvuldig geordend rekening houdend met zichtlijnen. Ook ontstaat er door de verschillende hoogtes van de bouwvolumes een dynamisch beeld. De repeterende eenheden inclusief het groen én de voorzieningenstrook zijn nog in volledige gave staat en daarmee van hoge waarde.

Op de voorgrond de galerijflats aan de Landzijde, 1994 (Haags Gemeentearchief, Fotopersbureau Hendriksen-Valk)

7. Galerijflats Beeldbepalende architectuur Landzijde F. Ottenhof - 1956 - 1960

8. Woonbuurt Beeldbepalende ruimtelijke structuur Meppelweg- Bouwlustlaan-Hengelolaan– Beresteinlaan / Zonneoord B. Merkelbach en P. Elling (portiek-etage) i.s.m. H. Ritter (drive-in) - 1956 - 1959

Vijf galerijflats vormen de begrenzing van de wijk en zijn in architectuur identiek aan de galerijflats ten noorden van de Hengelolaan. De volumes aan de Landzijde zijn iets haakser op het groen gepositioneerd dan aan de noordelijke Randveen en één langgerektere flat ligt evenwijdig aan de straat. Door de schuine ligging wordt er maximaal gebruikt wordt gemaakt van de zon en wordt er zicht geboden op de achterliggende Uithof. De galerijontsluiting van de woningen is gesitueerd aan de Landzijde en valt op door de uitkragende betonnen omlijstingen die de galerijen optisch onderbreken, alsmede door de brug en het externe trappenhuis uitkomend op de galerijverdiepingen. De gevels aan de Lozerlaan worden beëindigd door een gekartelde bakstenen rand die de schuine ordening van de volumes benadrukt.

Het stedenbouwkundig plan van het noordelijke deel van Bouwlust kwam onder supervisie van Rotterdamse architect Jo van den Broek tot stand als gevolg van een zoektocht naar meer ruimtelijke dynamiek en kwaliteit. Merkelbach en Elling tekenden aan de portiekflats, uitgevoerd in het Muwisysteem, H. Ritter aan de drive-in woningen. De gehele verkaveling rond het Zonneoord en Het Oord vormt een heldere compositie van vrijwel symmetrische bouwblokken in een open verkaveling opgebouwd uit lange stroken met portiekflats en korte stroken met drive-in woningen. Afwisseling ontstaat doordat met de ontsluiting van de blokken wordt gespeeld, deze grenst ofwel aan een binnentuin ofwel aan een woonpad. Centraal door de buurt loopt het Zonneoord, een brede straat met hoge boombeplanting. De drive-in woningen zijn verdeeld over zeven korte stroken die zijn teruggelegd van de centrale straat en in de gemeenschappelijke binnentuin lijken te liggen. Op de plek van de ‘achtste’ drive-in woning is de voormalige Pius X-kerk geprojecteerd. 60

Waardering: • Architectonisch: De identieke flats zijn zorgvuldig ontworpen en nog vrijwel in originele staat, met uitzondering van de later toegevoegde liftschachten. Desondanks blijft de architectonische kwaliteit overeind. • Stedenbouwkundig: Er is sprake van een gaaf ensemble van zes galerijflats. De ogenschijnlijke losse ordening in het rijke groen dragen bij aan de stedenbouwkundige kwaliteit.

60] DLC Architectuurhistorici, Invullen en uitbreiden. Een cultuurhistorische verkenning van naoorlogse wijken in Den Haag. Den Haag Zuidwest, Rotterdam mei 2000, p. 79.

94

Waardering: • Stedenbouwkundig: Door de strakke orthogonale opzet ontstaat binnen de buurt een bijzondere en gevarieerde ruimtewerking door de afwisseling van bebouwingshoogte, binnentuinen, woonpaden en straten die in elkaar overlopen, diagonale doorzichten die langer en korter kunnen zijn. De stempels, inclusief het groen, zijn nog in gave staat en daarmee van hoge kwaliteit. De ruimtelijke structuur van de aangrenzende, meer oostelijk gelegen stempels, zijn eveneens intact en dragen bij aan de ruimtelijke beleving.

9. Drive-in woningen Beeldbepalende architectuur Zonneoord 5-23, 135-175, 231-249, 60-78, 190-230 H. Ritter - 1957-1958 De in totaal 35 drive-in woningen zijn verdeeld over zeven korte strookjes midden in de gemeenschappelijke tuinen van de omliggende buurt. De woningen zijn een combinatie van split-level en drive-in, waarbij de verdiepingen aan de voor- en achterzijde ten opzichte van elkaar verspringen. De keukens zijn ondergebracht in een uitspringend geveldeel op kolommen en voorzien van ronde vensters. De tapse en overmaatse schoorstenen zorgen voor opvallende verticale accenten en ritmiek. 61 Waardering • Architectonisch: Deze woningen zijn typologisch uniek in Den Haag Zuidwest en hebben een markante vormgeving.

95

61]

Wijnand Galema, Architectuurgids Wederopbouw Den Haag 1940-1965, Gemeente Den Haag i.s.m. Uitgeverij De Nieuwe Haagsche, VOM reeks 2013, nr. 3, p. 61-62.

Zonneoord

96

Zonneoord, R.K. kerk van de H. Pius X, 1966 (Haags Gemeentearchief, Fotobureau Roel Dijkstra)

10. Voormalige Pius X- kerk Beeldbepalende architectuur / Geslaagde interventie Zonneoord 286 Th.J. Taen en C.Th. Nix - 1959-1961 De kerk maakt integraal deel uit van Zonneoord, een buurt die onder leiding van Jo van de Broek tot stand kwam. Het complex bestaat uit een grote rechthoekige kerkruimte, voorzien van een schaaldak, een vrij-staande klokkentoren met entreeportaal en een vrijwel loodrecht op de kerk gepositioneerde pastorie met eigen entree. Van 2002 tot 2004 onderging het kerkgebouw een grondige interne metamorfose ten behoeve van een gezondheidscentrum. 62 Waardering: • Architectonisch: Bijzonder expressief voorbeeld van kerkarchitectuur uit de wederopbouwperiode. Daarnaast een voorbeeld van een betekenisvolle transformatie in lijn met oorspronkelijk wijkgedachte. • Stedenbouwkundig: De voormalige kerk is onlosmakelijk verbonden met de omliggende buurt en heeft mede door de opvallende klokkentoren een markante uitstraling aan de Hengelolaan.

97 62]

https://denhaag.raadsinformatie.nl/document/3349908/1/RIS100257

Winkelcentrum Bouwlustlaan, 1992 (Haags Gemeentearchief, Fotopersbureau Hendriksen-Valk)

(Inmiddels verdwenen), 2005 (Haags Gemeentearchief, E.J.A. Molenaar)

11. Woningblok Beeldondersteundende architectuur Bouwlustlaan-Vredeoord- Het Oord Architect en bouwjaar onbekend

12. Woningblok Beeldbepalende architectuur Bouwlustlaan-Marterrade Architect en bouwjaar onbekend

Lang blok aan de Bouwlustlaan dat deels een kamstructuur heeft, grenzend aan het Zonneoordblok. Een doorlopende eenlaagse plint met winkels verbindt drie haaks op de Bouwlustlaan staande woonschijven met aan de andere zijde, op de kopse kant, twee keer een rijtje garageboxen.

Portiekflat van vier lagen op een souterrain, oorspronkelijk onderdeel van een ensemble met zes identieke blokken. Betonnen penanten delen de gevels op en de gevelvlakken zijn opgevuld met gele baksteen. Inpandige balkons aan weerszijden van de transparante, beglaasde trappenhuizen zorgen voor een uitgesproken plastiek. De betonnen daklijst is voorzien van een decoratieve perforatie.

Waardering • Architectonisch interessant vanwege bijzondere typologie met een doorlopende eenlaagse plint die de drie haakse woonschijven verbindt.

Waardering: • Architectonisch heel verzorgd, een mooie en fijn gedetailleerde gevelgeleding. • Stedenbouwkundig is het solitaire gebouw minder interessant. De wijk erachter is vernieuwbouwd.

98