Notulen raadsvergadering 2026-04-09

De heer SCHUURMANS: Ik hoor de heer Kagie zojuist zeggen dat de Bossche VVD alles gemakkelijk weggeeft, maar heeft u dat ons ooit horen zeggen en heeft u de brief wel gelezen? De heer KAGIE: Ik vind een brief altijd heel indrukwekkend, maar ik kijk vooral naar de afgelopen vier jaar. En de afgelopen vier jaar, mevrouw Craste heeft er vandaag nog over opgeschept hoe progressief en groen die waren. Need I say more? De heer SCHUURMANS: In mijn betoog zojuist zei ik ook: de kaarten zijn weer geschud. Dat betekent dat we weer een proces ingaan waar we weer het boek schrijven en het laatste hoofdstuk met elkaar gaan bespreken. Waarom kijkt u dan terug naar de afgelopen vier jaar alsof het nu ineens exact hetzelfde gaat zijn? De heer KAGIE: De afgelopen vier jaar zijn gebeurd, daar kan ik u op afrekenen. De rest is een belofte. De heer SCHUURMANS: De afgelopen vier jaar hebben we als Bossche VVD ook enorm mooie dingen voor elkaar gekregen, zonder TikToks. Hoe kijkt u daarnaar? De heer KAGIE: Die TikToks zitten u hoog hè? Maar ik kan u best wel een keer een lesje geven hoor, dat vind ik geen enkel probleem. Mevrouw Craste. De VOORZITTER: Volgens mij ben ik nog steeds de voorzitter mijnheer Kagie. Maar u hebt nog geen antwoord gegeven. De heer KAGIE: Jawel, dat TikToks indrukwekkend zijn.

Mevrouw CRASTE: Ik begrijp eigenlijk niet zo goed waar mijnheer Kagie naartoe wil, want aan de ene kant zegt hij: ik wil eigenlijk niet meespelen. Maar dan vervolgens zegt hij wel: maar ik vind het wel vervelend dat ik niet word uitgenodigd. De heer KAGIE: Daar komen we precies weer op het verschil, en ik snap dat dat in dit KVPdorp een beetje wennen is, maar het is natuurlijk wel echt zo dat een partijkleur en uiteindelijk op de inhoud, die ambivalentie die werd besproken, dat is een kleur die ik aanneem die bij mijn partij past. Maar dat wil niet zeggen dat u met mij geen zaken had kunnen doen en daar gaat het mij om. En dan gaat het niet eens om of u dat met mij had gedaan of met Leefbaar 's-Hertogenbosch of een partij met vier zetels of groter. Het gaat mij om dat signaal richting de kiezer: hoever bent u bereid te gaan om dat signaal serieus te nemen en in de inhoud pas af te pellen in plaats van op de gelegenheidsargumenten die zijn aangedragen? Mevrouw CRASTE: Ik zie het eigenlijk meer als een combinatie. Enerzijds heeft u natuurlijk een bepaalde uitstraling, een bepaalde retoriek gedaan die anders is dan die van D66, en dat kan en dat mag in de verkiezingen. Daarna heeft u gezegd, op verkiezingsavond nogal liefst: ik ga mijn huid 28

duur verkopen. Vervolgens stuurt u een brief en komt er een verslag waarin staat: ik wil eigenlijk niet met ze samenwerken. En vervolgens zegt u: ik ga met mijn rug naar de raad staan. Waar is dan het idee van: we willen samenwerken? En ik kan me voorstellen dat dat wel even wennen is voor u. De heer KAGIE: Touché. Maar het samenwerken, ik heb nooit gezegd dat ik niet wil samenwerken. En dat is nogmaals het verschil, wat hier nu de hele tijd gebeurt. Het feit dat ik veel fermer en veel duidelijker en veel langer vasthoud aan mijn eigen verhaal, langer dan één inventariserend gesprek, dat moet u mij helemaal niet kwalijk nemen. Het had u er wat aan gelegen moeten zijn om te kijken: kunnen we op inhoud toch kijken wat de prioriteiten zijn van Leefbaar 'sHertogenbosch? Maar u kunt het mij toch niet kwalijk nemen dat ik op verkiezingsavond waarop mensen mij een mandaat hebben gegeven op een verhaal dat absoluut geen D66-GroenLinksPvdA-verhaal is, dat ik dan niet zeg: daar ga ik de zijspan eens van zijn. Mevrouw CRASTE: Ik zou nog niet eens durven om u dat kwalijk te nemen, want ik word ook heel vaak met GroenLinks-PvdA op één hoopje gegooid, terwijl daar natuurlijk ook heel veel verschillen zitten, maar het gaat natuurlijk om de manier waarop het wordt gezegd. Als u zegt: ik sta met mijn rug naar de raad, dat is niet van: ik wil graag samenwerken.

Op het moment dat u zegt: ik ga mijn huid duur verkopen, dan kunt u zich misschien voorstellen dat u misschien meer vangt met honing dan met azijn, dus ik vraag echt naar uw reflectie van: had het niet anders gekund? De heer KAGIE: En ik vraag aan u: had het niet anders gekund dan dat u een partij die evident stemmen heeft gehaald, die een evidente winnaar is in deze verkiezingen, en daar kun je heel lang over op en neer gaan, maar het zou qua middenpartij een factor kunnen zijn in een coalitie, dat u zich door het feit dat ik alleen maar mijn positie markeer, zeg: dan hoeven we het niet eens meer over de inhoud te hebben. Dus ik zou die reflectie andersom willen neerleggen. En over de rug naar de raad, is alleen maar een advies aan al die bestuurskundestudenten hier, dat het buiten gebeurt. De heer HUIBERS: Laat ik ten eerste de winnende partijen nogmaals feliciteren. Goed gedaan, dus bij dezen. Daarnaast wil ik ook de informateurs, de verkenners bedanken voor hun zorgvuldig werk en heldere advies. Wij kunnen ons vinden in de conclusie van de verkenners en zijn blij met het vertrouwen dat daaruit spreekt richting Rosmalens Belang.

Herkenbare punten in het verslag zijn voor ons in ieder geval representatie van de gehele gemeente, dus ook verder kijken dan alleen de binnenstad, representatie van de verschillende partijkleuren en herkenbaarheid van iedere beoogd coalitiepartij in dat akkoord. We kijken uit naar de samenwerking met de beoogde coalitiepartners om te blijven bouwen aan een sterk en stabiel bestuur, waarbij verbinding wordt gezocht met alle partijen. Daarbij kom ik dan nog terug op de ingediende moties. Mevrouw LIPMAN: Voordat we inderdaad ingaan op de moties, welke herkenbaarheid gaat Rosmalens Belang inbrengen in de onderhandelingen? De heer HUIBERS: Volgens mij kunt u dat ook teruglezen in de brief en in het gespreksverslag. Zoals u van ons gewend bent, willen wij meer dan alleen focussen op de binnenstad, dus wij willen ook zichtbaarheid van de doorontwikkeling van al onze wijken en dorpen. Dat even in een notendop. Mevrouw LIPMAN: Ik weet niet helemaal wat ik me bij doorontwikkeling moet voorstellen. Wat betekent dat bijvoorbeeld voor de oostelijke ontsluiting? De heer HUIBERS: Wat ons betreft staat die mooi bovenaan. Ik denk dat we daar eigenlijk ook niet meer omheen kunnen. Als je kijkt naar de enorme doorontwikkeling van de Groote Wielen kan het niet anders dan dat je die ook goed moet gaan ontsluiten en dat zou kunnen met een oostelijke ontsluiting.

De heer VAN HATTEM: Ik las ook in het verkenningsverslag dat Rosmalens Belang heeft gezegd, en ik citeer: geen grote knelpunten, ook niet waar het gaat om de RES-opgave. Betekent dit dat Rosmalens Belang eigenlijk gewoon het bijltje erbij neer heeft gegooid en het prima vindt dat de plannen voor de Duurzame Polder, die zestien windturbines, daar gewoon dik en vet komen te staan en de inwoners van Rosmalen daar gewoon heel veel last van gaan krijgen?

29

De heer HUIBERS: Eigenlijk vind ik dit wel een mooie vraag. We hebben eerder hier een akkoord op gegeven en daar blijven we ook voor staan. Wat ik nu namelijk wel heel interessant vind, er wordt heel erg het frame gelegd: niemand wil die windmolens. Als we even kijken naar de verkiezingsuitslag van de Groote Wielen dan zijn het ook de partijen D66, GroenLinks-PvdA die daar enorm groeien. Dus dan denk ik: het zijn ook wel de stille stemmen die ook voor windmolens kunnen zijn. Nogmaals, we blijven nog steeds wel kritisch op dit dossier. De heer VAN HATTEM: Vaak worden mensen pas wakker als ze er staan en dan zijn ze letterlijk wakker, want dan doen ze geen oog meer dicht. Ik hoop het niet voor ze, maar het is vaak wel de praktijk. Maar dan hoor ik toch graag van Rosmalens Belang, als het dan gaat over de RESopgave: hier gaat Rosmalens Belang dus gewoon mee in die windturbineplannen om hier maar een plekje op het pluche te kunnen krijgen? De heer HUIBERS: Ik vind het jammer, met name de laatste toevoeging. Wij zijn eerder in het akkoord van 2022-2026 akkoord gegaan met het plaatsen van windmolens in de Rosmalense Polder met een aantal randvoorwaardelijke zaken. Daar hebben wij ook een motie voor ingediend, en dat is nog steeds waar we voor staan.

De heer VAN CREIJ: Dan ga ik toch even op hetzelfde onderwerp door, want in uw verkiezingsverhaal heeft u nadrukkelijk staan dat de gezondheid vooropstaat. En u heeft gelijk dat u zegt: D66 en PRO hebben gewonnen in de Groote Wielen, dus het zal daar minder spelen, maar dan toch, wat is uw standpunt? Want u bent akkoord gegaan met zestien, eventueel veertien, in het verleden. Daar heeft u even een zijweggetje gemaakt. Maar wat is nu concreet uw standpunt, bent u weer gedraaid en zegt u nu gewoon: we gaan mee met de formerende partijen? De heer HUIBERS: Volgens mij is hier een motie op aangenomen, ook vanuit onze kant, dat gezondheid nooit in het geding mag komen. Dus volgens mij is het nu aan de ontwikkelaars om een project-MER neer te leggen. Die zullen wij nog steeds kritisch beoordelen. Mevrouw LIPMAN: Dus de zestien windmolens, dat staat vast? De heer HUIBERS: Niets staat vast. De heer VAN CREIJ: U zegt nu: gezondheid staat steeds bovenaan. Maar ik weet dat de formerende partijen gewoon zeggen: het zullen er zestien zijn en blijven. Wat is dan uw standpunt? Want dan kunt u er niet meer onderuit van: gezondheid staat nog steeds bovenaan. Want dan tekent u straks gewoon bij het kruisje. De heer HUIBERS: Volgens mij hebben we daar eerder dus al een motie over aangenomen en volgens mij moeten we die motie ook gewoon uitvoeren.

Mevrouw HENDRICKX: Ik weet dat dit voor u een moeilijk dossier is, dat hele verhaal rondom die windmolens. Is dat wel een punt waarvan u zegt: dat wil ik helder verwoord hebben in het bestuursakkoord? Kunnen we erop rekenen dat we op dat punt ook een goede afspraak maken waarmee u kunt leven, dat de komende vier jaar daar ook geen discussie meer over komt? De heer HUIBERS: Volgens mij hebben we daar al wel een heldere beschrijving van in het huidige akkoord van 2022-2026. Nogmaals, en dan val ik in herhaling, blijven we natuurlijk kritisch op dat dossier. Daar zijn in de afgelopen periode meerdere moties voor aangenomen. Ik wil alles in de integraliteit afwegen, maar dat kan niet haaks staan op de moties die zijn ingediend. De heer VAN HATTEM: Die laatste opmerking is interessant, het kan niet haaks staan op de moties die zijn ingediend, want ik zie ook in het verkennersverslag dat wordt gezegd: er moet meer urgentie komen voor de energietransitie. Dus wat gaat dat betekenen als in het coalitieakkoord straks wordt gezegd: we moeten toch nog verder gaan doorpakken en er moet nog meer komen om daar Flevoland aan de Hertogswetering tot stand te brengen. Is dat dan voor Rosmalens Belang een breekpunt? De heer HUIBERS: Ik wil eigenlijk in deze fase nog helemaal niet praten over breekpunten. We gaan eerst het gesprek met elkaar aan. Vanuit daar maken we een integrale afweging.

Eerder 30

hebben wij gesteld, zestien, nog wel met de randvoorwaardelijke zaken die ook in die motie staan beschreven. Wat wij heel duidelijk hebben gesteld in de gesprekken met de verkenners is: wij zijn geen klimaatontkenners. Wij zijn daarin een constructieve partij die zeer zeker daarin ook de verantwoordelijkheid neemt die daarin ook noodzakelijk is. Wat wij wel hebben is dat je op sommige punten kan versnellen en op sommige punten wel degelijk het goede proces moet volgen. Dat zien wij ook in de hele energietransitie, dat je continu in gesprek moet blijven met de mensen om je heen. De heer VAN HATTEM: En dan krijgen we dus de situatie, want het wordt nu gezegd: urgentie voor de energietransitie. Er komt een blok met linkse partijen. Die willen doorpakken. Daar zit u als bijwagen ook nog even bij. Dan wordt gezegd: die kilometerzonering gaan we eraf halen. Of de aantallen worden toch nog iets hoger. Want die urgentie ligt er, het klimaat moet gered worden. Wat dan? Is dat dan nog voor Rosmalens Belang wel acceptabel als dan die moties uiteindelijk… De heer HUIBERS: Wat ik net al aangaf, wat ook in de brief van de verkenners staat, herkenbaarheid van iedere coalitiepartij moet terugkomen. Volgens mij zijn wij heel kritisch geweest op het punt van het verkleinen van die afstandsnorm. Wij hebben er ook hard voor gestreden dat dat er de vorige keer in is gekomen.

Dus wat ons betreft staat die afspraak ook nog steeds. Ik kom tot een afronding op de moties die zijn ingediend. Ik wil eigenlijk aansluiten bij de woorden van collega Slikker van GroenLinks-PvdA. Ik denk juist dat het op dit moment heel erg goed zou zijn om de moties voor dit moment aan te houden en juist als we het bestuursakkoord met elkaar gaan bespreken dan te toetsen: zien wij deze punten terug. Ze zijn in ieder geval ook aan onze kant genoteerd, maar dat is even het advies dat ik mee wil geven. Mevrouw HENDRICKX: Allereerst de felicitaties aan D66, GroenLinks-PvdA en Leefbaar 'sHertogenbosch met hun overwinningen. Dank ook aan de verkenners voor hun verslag en het prettige gesprek dat wij hebben gevoerd. De kiezers hebben gesproken, er is een sociaal progressieve meerderheid in deze raad. Tijdens de campagne en ook in de dagen daarna sprak mevrouw Craste van D66 zich uit voor een zo groen progressief mogelijk college. Verrassend genoeg kwam de heer Slikker direct na de verkiezingen met een pleidooi voor een college over rechts. Niet met de nadruk op groen en progressief, maar met een focus op de partijen aan de rechterkant van het spectrum. Onze fractie constateert dat alleen deze variant, over rechts, serieus is meegenomen in de verkenning. Zelfs het traditionele midden, dat altijd een rol heeft gespeeld in het besturen, is overgeslagen.

En wie denkt dat je dan vanzelf bij de winnaar van rechts, Leefbaar 's-Hertogenbosch, uitkomt, ook die partij is niet meegenomen. De focus ligt op de verliezers van de verkiezingen, VVD en Rosmalens Belang. Wij vinden dat verkenning meer moet zijn dan één optie bekijken. Partijen moeten serieus worden genomen op basis van inhoud en niet alleen op basis van bestaande relaties of comfort. We hebben nu de mogelijkheid om een krachtige groen-sociaalprogressieve agenda uit te voeren, gedragen door D66, GroenLinks-PvdA, CDA en De Bossche Groenen. En waarom wordt deze unieke kans niet met beide handen aangegrepen? En waarom zou deze coalitie niet daadkrachtig en stevig kunnen zijn? In het verslag lezen we: de samenwerking tussen de huidige coalitiepartijen wordt als prettig ervaren en dit is een reden om met de vier partijen uit de huidige coalitie verder te willen. Prettige samenwerking is natuurlijk hartstikke mooi, maar het zegt helemaal niets over de resultaten voor onze gemeente. De afgelopen vier jaar heeft de regenboogcoalitie niet geleid tot grote doorbraken die we nodig hadden. Dat kwam vooral door de vele compromissen die gesloten moesten worden. De oppositie was daardoor vleugellam.

Dwars door de raad werden voorstellen gesteund waar niemand echt helemaal achter stond en de vraag is: leidt de voorgestelde coalitie echt tot andere resultaten of herhalen we eigenlijk gewoon hetzelfde patroon? Onze fractie gelooft dat samenwerking tussen de partijen die programmatisch dicht bij elkaar liggen, wel kan leiden tot een slagvaardig bestuur. Ten slotte nog dit. Wie stevige oppositie voert, zou blijkbaar niet in een coalitie thuishoren. Maar het vermogen om kritisch en scherp te zijn, zegt helemaal niets over het onvermogen om daadkrachtig te kunnen besturen. Sterker nog, juist die kritische blik en durf om keuzes te maken zijn essentieel voor een goed bestuur. Wij doen een uitgestoken hand naar de onderhandelaars. Kijk serieus naar de mogelijkheden van een coalitie die op inhoud goed op één lijn zit en zorg dat er een sterke oppositie overblijft. Het kan nu nog en laten we die kans grijpen. Mevrouw LIPMAN: De kiezer heeft inderdaad gesproken. Er zijn partijen die gelijk zijn gebleven, zoals het CDA, er zijn winnaars en verliezers. Wij feliciteren dan ook D66, GroenLinksPvdA en Leefbaar 's-Hertogenbosch als winnaars van deze verkiezingen. Dat brengt niet alleen recht op initiatief maar ook verantwoordelijkheid met zich mee. De verantwoordelijkheid om keuzes 31

te maken die inhoudelijk uitlegbaar zijn, politiek consistent en op een breed draagvlak kunnen rekenen. Juist daarom verbaast het CDA zich over de voorgestelde coalitie en met ons veel inwoners en ondernemers uit de stad. Een combinatie van D66, GroenLinks-PvdA met VVD en Rosmalens Belang verenigt partijen die in hun verkiezingsprogramma's en in de vorige raad op cruciale dossiers tegenover elkaar stonden. We noemen er een aantal: 2040 klimaatneutraal, de autoluwe binnenstad, ozb, ruimte voor bedrijven. En dat zijn geen nuanceverschillen, maar inhoudelijke, richtinggevende keuzes. Het CDA kent inhoudelijke overeenkomsten met D66, op het sociale domein met GroenLinks-PvdA, en het is bijzonder dat we landelijk in ieder geval met D66 en VVD een motorblok vormen, maar dat het hier niet kansrijk wordt geacht. En waarom kiezen de winnaars van deze verkiezingen voor een coalitie waarin ze zich inhoudelijk zo ver moeten uitstrekken? Terwijl een inhoudelijk meer samenhangende combinatie voor de hand ligt. Wij zien dan ook dat meerdere fracties expliciet hebben aangegeven dat ze inhoudelijke samenhang belangrijker vinden dan bestuurlijke herkenbaarheid, dat ze twijfels hebben bij het draagvlak in de raad en in de stad, en dat partijen ook het CDA hebben genoemd als logische coalitiepartij.

Uit het gesprek net met de verkenners bleek dat de verkenners zijn begonnen met een onbeschreven blad en met een opdracht tot transparantie. En nu kunnen ze dus niet uitleggen waarom het CDA is afgevallen. Dat spreekt elkaar voor ons tegen en we hebben nog steeds niet de antwoorden waar we naar op zoek waren. Bij de Bossche Groenen en bij Leefbaar 's-Hertogenbosch was het voor ons, in ieder geval vanuit het verslag, ook niet duidelijk waarom ze waren afgevallen. Nu blijkt uit de beantwoording van de verkenners wel waarom, maar dan blijft nog steeds de vraag: waarom is dan bijvoorbeeld het CDA afgevallen? Is dat op draagvlak? We worden genoemd als logische vierde partij door meerdere andere partijen. Is het ruimte voor het politieke spel? We zijn even groot als Rosmalens Belang, dus daar lijkt het me ook niet aan te liggen. Is het dan die persoonlijke dynamiek? Alleen hoorden we net ook: het gaat niet over de poppetjes. Maar waar is het dan wel over gegaan? Qua stabiliteit hebben we het ook al gehoord vanavond, de VVD was ook niet altijd even stabiel de vorige periode. Als D66 en GroenLinks-PvdA dan zeggen dat ze ruggespraak met de raad belangrijk vinden, dan hoort daar ook bij dat ze zich verantwoorden waarom eigenlijk deze signalen naast zich neergelegd worden.

Daarom vragen wij dan ook aan partijen: welke concessies worden vooraf al geaccepteerd en dan vooral aan de rechtse partijen VVD en Rosmalens Belang? Is die oostelijke ontsluiting inderdaad een breekpunt of die zestien windmolens, de autoluwe binnenstad of de ozb? Hoe wordt dadelijk voorkomen dat deze coalitie straks vooral bestuurlijk stabiel oogt maar inhoudelijk wringt? En dat met alle gevolgen voor de samenwerking met deze raad, maar ook voor onze gemeente en haar inwoners. Is dit nu het transparante proces? Wij hebben nog steeds geen antwoord op de vraag waarom het CDA is afgevallen. We bedanken de verkenners wel voor het werk dat zij hebben verzet, maar wij blijven gewoon met vragen zitten. Om dit in de toekomst beter aan te pakken hebben wij dus ook een motie voorgelegd om de verkenningsfase in een volgende periode in ieder geval via een onafhankelijke verkenner te regelen. Want 's-Hertogenbosch verdient een bestuur dat niet alleen rekent, maar ook richting durft te kiezen en die keuze kan uitleggen. En u kent het CDA, we zijn constructief geweest de afgelopen periode en wij zullen dan ook ieder voorstel inhoudelijk beoordelen. Wat goed is, dat steunen we. Wat slecht is, zullen we beantwoorden met betere alternatieven. En wij blijven ons dan ook inzetten voor een beter alternatief of een oplossing.

Want dat is ook de opdracht die wij hebben meegekregen vanuit onze kiezer. De heer VAN ASCH: Allereerst spreek ik mijn dank uit aan de FVD-kiezers die ons hun vertrouwen hebben gegeven om de komende vier jaar het geluid te vertolken in de raad van deze prachtige gemeente. De uitslag in zijn geheel is eveneens een duidelijk signaal. De twee grootste partijen, D66 en GroenLinks-PvdA, zagen hun zetelaantal stijgen, waar zij de afgelopen raadsperiode ook al veel vertrouwen kregen van de Bossche kiezer. Gefeliciteerd dus aan deze twee winnaars alsmede aan Leefbaar 's-Hertogenbosch, die eveneens een mooi resultaat neerzette en haar zetels verdubbelde. Uit de gespreksverslagen blijkt dat D66 zichzelf als middenpartij ziet. GroenLinks-PvdA noemt hen in dat verslag op hun beurt links-progressief. Laatstgenoemde lijkt een duiding van wat voor soort wind er in Den Bosch zal gaan waaien. Uiteraard is deze ideologische grondslag waarop het college naar alle waarschijnlijkheid zal berusten niet die van Forum voor Democratie. Maar met onze eerste en enige zetel in deze raad past ons enige bescheidenheid en zien we een akkoord met belangstelling tegemoet. Het overdrachtsdocument en de adviezen daaruit zijn voor ons in veel gevallen procedureel gezien minder eenvoudig te beoordelen dan voor de andere fracties die de afgelopen vier jaar in de raad hebben gezeten.

Wat ik toch met klem zou willen benoemen is het belang van burgerparticipatie en het vertrouwen in de lokale politiek. Want deze zaken worden, zo vermoed ik, raadsbreed als belangrijk ervaren. Ook in het overdrachtsdocument lezen we hierover terug. Hoge verkiezingsopkomsten, andere zaken die 32

aantonen dat er vertrouwen is in de lokale politiek, die worden hier met een glimlach ontvangen. Dat de opkomst met de hakken over de sloot de 50% wist te passeren spreekt boekdelen. Gaan stemmen voor de gemeenteraad wordt door een grote groep Bosschenaren als onbelangrijk of nutteloos ervaren. In elk geval vond bijna de helft het niet de moeite waard om deze kleine moeite te nemen. Waarom blijven zij thuis? Voelen zij zich gehoord? En daar vindt Forum voor Democratie direct een aanknopingspunt. Wij zouden graag willen dat er een invoering van een bindend raadgevend referendum wordt gerealiseerd. Bij referenda speelt de populariteit van een politicus geen rol, maakt het niet uit of er in de landelijke politiek een partij in de coalitie zit of niet. Dan beïnvloeden peilingen of stigma's rond partijen de uitslag niet. Dan leidt je contraire keuze op een verjaardag of buurtfeest minder snel tot frictie. Dan gaat het om de inhoud en dan is er echt inspraak.

Windmolens in de polders, die enorm veel geld kosten, wiebelstroom leveren en ons landschap verpesten, ja of nee? Plaatsing van een nieuw azc waaronder leefbaarheid, veiligheid, sociale cohesie gebukt gaan, ja of nee? Invoering van een zero-emissiezone waardoor ondernemers hun klanten niet meer kunnen bereiken, ja of nee? Autoluwe zones en knippen in de weg, ja of nee? Een foeilelijk station dat miljoenen kost, ja of nee? Gemeentelijke fusies, betaald parkeren, voorrang voor statushouders, ja of nee? De heer SLIKKER: Toch één vraag uit nieuwsgierigheid. Zou de heer Van Asch de vragen ook daadwerkelijk in deze toonaard willen voorleggen bij een raadplegend referendum? De heer VAN ASCH: Enige kleur beken ik in hoe ik het hier voorleg natuurlijk, maar in een referendum denk ik wel dat je gewoon op een zo neutraal mogelijke wijze een uitspraak krijgt over verschillende onderwerpen. Dus dan zou ik hem iets minder gekleurd voorleggen, maar dan denk ik dat we er wel uitkomen. De heer VAN HATTEM: Ik zou de heer Van Asch willen complimenteren dat hij in ieder geval het raadgevend referendum ten volle omarmt.

Maar het goede nieuws is: er ligt al een initiatiefvoorstel voor een raadgevend referendum, een referendumverordening, bij deze raad, net voor de verkiezingen nog ingediend door de PVV-fractie, dus mag ik op uw steun rekenen bij dit initiatiefvoorstel? De heer VAN ASCH: Natuurlijk, naar ik het had begrepen, maar dat is misschien mijn onervarenheid en omdat ik hier de afgelopen periode niet heb rondgelopen, heeft die het net niet gehaald, maar dan begrijp ik dat dus wel zo is, dus dat is mooi. De VOORZITTER: Het moet nog geagendeerd worden. De heer VAN ASCH: Oké, bij dezen alvast dat daar steun voor komt natuurlijk. En het zou helemaal mooi zijn als we daar, ik weet dat het wettelijk met een omweg zou moeten, een bindend karakter aan zouden kunnen geven, dat heeft nog onze voorkeur, dus we gaan zien wat we daarin kunnen betekenen. Wat ik had opgeschreven, en het is wel leuk dat mijnheer Van Hattem mij interrumpeert, is dat er in de oude samenstelling van de raad geen meerderheid was voor dat referendum, maar daar ben ik in gecorrigeerd. In de nieuwe samenstelling hopen we daar dus wel een meerderheid voor te krijgen. Dan rest mij niets dan de verkenners te bedanken en de formerende partijen succes te wensen. De heer ROOVERS: Als je doet wat je deed dan krijg je wat je kreeg. Deze verkiezing kende wat de lezing van de SP in ieder geval betreft drie heel duidelijke winnaars.

En wij denken wel in winnaars en verliezers. Ik vind het heel vriendelijk van de verkenners dat zij niet denken in verliezers. Ik vind het een verfrissende manier van werken als eenmansfractie, maar wij denken wel degelijk in winnaars en verliezers, ook omdat het iets zegt over de afgelopen vier jaar en de manier waarop de kiezer dat beoordeelt ten opzichte van vier jaar geleden. Die drie overwinnaars zijn wat de SP betreft D66, GroenLinks-PvdA en ook Leefbaar 's-Hertogenbosch. En ook vanuit mij van harte gefeliciteerd met deze overwinningen. Het zijn drie overwinningen die wat mij betreft ook vanuit verschillende sentimenten in de samenleving te verklaren zijn en ook de verkenners hebben opdracht gegeven om die waaier aan sentimenten die er in de samenleving leven, zo goed mogelijk te vertalen in een advies voor een bestuursakkoord. Zoals u ook in mijn brief en in mijn gespreksverslag heeft gelezen, en dat is even los van de inhoudelijke beoordeling van deze partijen, zou het wat de SP betreft ook, gezien de uitslag, het meest logisch zijn als die drie partijen, aangevuld met de VVD, de vier grootste partijen dus als je niet in winnaars en verliezers denkt, in 33

eerste instantie het gesprek aan zouden gaan. Dat zou wat ons betreft het meest rechtdoen aan de uitslag. Dat zou wat ons betreft ook het meest rechtdoen aan het credo: we zijn links en rechts, zoals onze huisdichter heeft verkondigd. Maar daar is niet voor gekozen. Als dat principe dan wordt losgelaten, dan zou ik verwachten dat je dan op zoek gaat naar een coalitie die het meest programmatisch recht doet aan de inhoud. De progressief linksen, zoals ze het zelf noemen, progressief linkse karakters van D66 en GroenLinks-PvdA. Dan zou een samenwerking met De Bossche Groenen, die ook sterk gebleven is, en eventueel aangevuld met het CDA ook voor de hand liggen. Daar is ook niet voor gekozen. Waarom is daar niet voor gekozen? Vanwege een gebrek aan draagvlak. En zoals ik al aan de verkenner vroeg: wiens draagvlak is dat dan? Gaat dat over het draagvlak van de mensen hier in deze zaal of gaat dat over het draagvlak van de mensen in deze gemeente? En volgens mij hebben deze partijen allemaal een zeer sterk en duidelijk mandaat gekregen, dus kan van een gebrek aan draagvlak geen sprake zijn. Er is tot mijn spijt gekozen voor een variant van de vorige coalitie, een coalitie die, in verschillende varianten, deze stad eigenlijk al jaren bestuurt. De kans op vernieuwing die deze uitslag wat mijn partij betreft wel vraagt, is daarmee niet genomen.

Maar niemand houdt van slechte verliezers. En hoe verleidelijk het ook is om het hier te gaan hebben over de poppetjes en over het spel, er zijn ook problemen die zich buiten deze raadzaal afspelen. Dan noem ik er een paar. De onacceptabel grote en stijgende wachtlijst voor sociale huurwoningen. Het feit dat 2500 kinderen in Den Bosch opgroeien in armoede, een onacceptabel hoog getal. De verloedering van wijken en de terugtrekking van de overheid daaruit en het daarbij komende wantrouwen. En ook nog het feit dat wij in Den Haag een zeer rechts kabinet hebben, dat met zeer veel enthousiasme onze verzorgingsstaat afbreekt. Wie gaat onze Bosschenaren beschermen tegen wat er uit Den Haag komt? En dan kijk ik vooral GroenLinks-PvdA aan. Want dan vraag ik mij af of de samenstelling waar zij toch hun voorkeur voor hebben uitgesproken nu de grootste kans biedt op oplossingen voor de Bosschenaren. Ik houd mijn hart ervoor vast. Als je doet wat je deed dan krijg je wat je kreeg. Dat betekent ook dat de sentimenten die voor deze uitslag hebben gezorgd, ontkend worden en ook over vier jaar sterker terug zullen komen. Ik hoop dat de partijen die deze keuze maken daar strategisch over hebben nagedacht. Dan rest ook mij nog de verkenners te bedanken voor hun harde werk en alle mensen die vanaf vanavond betrokken zijn bij de onderhandelingen veel wijsheid en veel succes te wensen.

Mevrouw LIPMAN: Ik hoor de heer Roovers zeggen: wie beschermt de Bossche inwoners voor Den Haag? Is de SP het dan met mij eens dat een wethouder die eigenlijk voorzitter was van de VNG een heel goede persoon was om die bescherming te bieden? De heer ROOVERS: Hoe ga ik hier nu tactisch antwoord op geven? Qua kunde twijfel ik zeker niet aan wethouder Van der Sloot nog steeds, maar, en dan ga ik iets zeggen waar ik geen vrienden mee ga maken, ik heb inhoudelijk gezien als toch SP-raadslid geen voorkeur voor dan wel het CDA dan wel Rosmalens Belang dan wel de VVD. Mij is het allemaal te rechts, om eerlijk te zijn. Waar het mij vooral om gaat is dat de afbraak van de verzorgingsstaat die in enthousiast tempo wordt ingezet vanuit Den Haag, door het CDA, in Den Bosch zoveel mogelijk moet worden verzacht. Hoewel ik mevrouw Van der Sloot waardeer, ben ik niet tevreden met de manier waarop de vorige coalitie dat in de laatste periode heeft aangepakt. De heer VAN HATTEM: Ik zeg ook maar even in de richting van de heer Slikker, gelukkig klopt mijn hart ook links, anders was ik niet levensvatbaar, dus dat lijkt me een belangrijk uitgangspunt.

We hebben net gehoord wat er allemaal speelt en ik denk dat de gemiddelde inwoner van onze gemeente het getouwtrek hier in de zaal niet zo heel boeiend zal vinden, maar het interessanter vindt wat er uiteindelijk uitkomt en wat er echt leeft onder de mensen. Wij hebben als PVV-fractie bij het verkenningsgesprek een aantal dingen op tafel gelegd. Ik zal ze nog een keer kort samenvatten. Het stoppen van asielopvang, woningen voor onze eigen inwoners met voorrang, meer veiligheid, behoud van onze identiteit, behoud van de bereikbaarheid, dus geen knips in de Binnenstadsring en zero-emissiezones, het behoud van het ondernemingsklimaat daarmee, het beter betrekken van onze burgers, onder andere via de raadgevende referenda, het behoud van de wekelijkse WMOzorg, lagere lasten en efficiënte energievoorziening in plaats van ideologisch klimaatbeleid met windturbines. En een aantal zaken die net genoemd zijn, daar moeten we ook stevig op inzetten, zoals die verloedering op straat en dat soort zaken waardoor onze gemeente gewoon minder aantrekkelijk is voor veel inwoners. Als we dan kijken wat er in het rapport staat van het verkenningsverslag als belangrijke opgaven, dan kom ik weer zo'n term tegen als urgentie voor de energietransitie.

Dan zou je denken dat er dan nog een wat rechtsere partij eraan is toegevoegd met de VVD, maar wat zegt de VVD in haar verslag? Die vindt verduurzaming een nog urgentere 34

opgave. Dus we krijgen nog meer van zulk soort beleid met de VVD erbij, dus wat is daar dan nog rechts aan? Op het gebied van mobiliteit zien we in het verslag staan dat het STOMP-principe in het centrum meer moet worden toegepast. STOMP, het zegt het al, het is stompzinnig. Het wil zeggen dat de automobilist overal moet worden weggepest en er meer ruimte moet zijn voor voetgangers en fietsers. Daar kunnen we als PVV zeker niet in meegaan. En dan over de asielopgave krijgen we te horen, en ik citeer: "bij een ruime meerderheid van de partijen er draagvlak is voor opvang naar Bosch model". Dan vraag ik me af: is er ook draagvlak in onze Bossche samenleving voor die asielopvang? Het lijkt me niet. Alleen al daarom zou een raadgevend referendum heel belangrijk zijn. En als we het dan toch over asiel hebben, afgelopen zomer zagen we onze binnenstad geteisterd door dertig jongeren tussen de 15 en 21 jaar, allemaal van Syrische afkomst, allemaal de Syrische nationaliteit, die hier als grotendeels alleenstaande minderjarige vreemdeling werden opgevangen. Een hoop overlast, de burgemeester heeft gebiedsverboden moeten instellen, een hoop ellende dus.

En om die overlast nog erger te maken hebben we vandaag van het zittende college te horen gekregen dat er nog voor de komende maximaal vijftien jaar een opvang voor vijftig alleenstaande minderjarige vreemdelingen, AMV'ers, moet komen in Engelen, in het oude politiebureau. Daarom heeft de PVV-fractie een motie ingediend om dit toch allereerst eens als partijen in de raad kritisch te bekijken, alleen al de gang van zaken. Het oude college komt het nog even over de schutting gooien. En dan horen we de mooie woorden van de partijen die in de verslagen staan. Zo zegt GroenLinks-PvdA dat consistentie en rust bij de asielopvang een van de hoofdopgaven is. Die rust is er dan bepaald niet in onze Bossche samenleving. En in het verkenningsverslag van Rosmalens Belang wordt gezegd: grote waarde te hechten aan draagvlak. Nou, hier is helemaal geen draagvlak, want bij dit voorstel wordt gewoon gezegd: de locatie is bepaald, er is geen inspraak meer mogelijk. En inspraak zou toch juist het begin moeten zijn van draagvlak. D66 zegt dat bij belangrijke besluiten de raad in positie moet worden gebracht om een afgewogen besluit te nemen. Hier krijgen we alleen een wensen-en-bedenkingenprocedure, het college beslist, wij hebben de facto niets te vertellen. GroenLinks-PvdA zegt dat richting de raad het college wel meer openheid zou mogen betrachten. Hetzelfde verhaal.

Kortom, met dit besluit voor die AMV-opvang schiet zo'n wensen-enbedenkingenprocedure gewoon veel tekort. Dan hebben we de VVD nog die zegt meer oog te willen hebben voor woningzoekenden met lokale binding. Die locatie van het oude politiebureau, misschien was het ook wel goed om daar een politiebureau open te houden, maar we kunnen het ook gebruiken om daar juist onze eigen woningzoekende jongeren te huisvesten, die jarenlang op wachtlijsten moeten staan, die schreeuwen om woningen, in plaats van daar nog meer AMV'ers neer te zetten. Ik ga afronden. Ik zal er alleen nog even bij zeggen dat het ook vlak bij het Engelermeer ligt, een recreatiegebied, jonge meiden moeten er ook veilig naartoe kunnen fietsen. Daar is ook terecht altijd heel veel aandacht voor. En de Kruiskamp als kwetsbare wijk ligt ook pal om de hoek. Reden temeer om die AMV-opvang daar niet te moeten willen. De heer VAN CREIJ: Wat moet ik er allemaal nog over zeggen? 18 maart jl. heeft de kiezer gesproken en er wordt gezegd: de kiezer heeft altijd gelijk. Maar deze uitslag heeft ons eigenlijk uitermate verbaasd met de winnaars en de verliezers. De winnaars nog proficiat en ook Leefbaar 'sHertogenbosch. Dan toch even richting de heer Slikker, die net zei: er zijn in feite maar drie winnaars en daar zat Forum voor Democratie ook bij. Wij zijn ook 316 stemmen gegroeid, dus er zijn er meer dan dat.

Wat nu door de informateurs naar voren is gekomen als mogelijke coalitie heeft ons zeer verbaasd en we wachten de uitwerking daar verder van af, want er zitten nogal wat tegenstellingen in volgens ons om te kunnen overbruggen. En wat de heer Kagie net ook aangaf, je moet eerst beginnen om te kijken wat voor mogelijkheden er zijn. Je kunt meteen met de botte bijl erin gaan, van: dit is niet mogelijk, maar mij is geleerd dat je altijd moet kijken naar mogelijkheden in plaats van onmogelijkheden. Dus we zien graag tegemoet wat eruit gaat komen. D66 had in haar verkiezingsslogan eigenlijk van: het kan wel. En dan kijk ik naar de PvdA van bouwen, en dan denk ik: het kan wel, bouwen? Maar bouwen aan vertrouwen is het eerste wat noodzakelijk is. Vandaar ook dat wij een aantal moties hebben ingebracht en ook steunen. Er werd net gezegd: we moeten niet nu al voorsorteren en dan kijk ik naar motie 10 van de komende coalitie, en dan weet je eigenlijk alweer dat die het gaat halen. Maar dan denk ik: dat we de informateur formateur maken, daar kan ik het helemaal mee eens zijn, maar van de rest van de punten heb ik zoiets van: neem nu een aantal moties aan, kijk wat erin verwerkt kan worden, buiten nu dadelijk al te zeggen: de moties die er nu liggen steunen we niet, maar motie 10 wel. En dan kom ik even op onze eigen moties. Motie 3 zal niemand verbazen, de hondenbelasting.

In de kieswijzer was iedereen voor aanpassing van het huidige gebeuren. Onze inzet is: kijk nu wat er voor mogelijkheden zijn om zoiets in een bestuursakkoord op te nemen. Onze voorkeur heeft een kostendekkend niveau. Wordt die afgeschaft dan is het mij ook goed. Maar gewoon richting de burger, belofte maakt schuld, de kiezer 35

heeft gekeken hoe partijen erin staan, en er was niet één partij van de achttien die meededen die zeiden: hij moet blijven zoals die is. Dan motie 4, Opnieuw aan tafel. Dat is ook een beetje ingegeven door hetgeen we vanavond eigenlijk hebben gehoord, of waarvan ik dacht: dit gaan we horen. We hebben veel nieuwe informatie gehad, dingen die we niet met elkaar gedeeld hebben. En laat nu iedereen nog eens voor een tweede gesprek komen om te kijken: wat gaan we nu meenemen in het verdere proces. Dus met de wetenschap van nu. Dan motie 5, de RES-opgave, het is net ook al in een discussie over de windmolens gegaan. Partijen zitten er anders in. En wij zeggen gewoon: de vorige keer kwam als een duveltje uit een doosje de zestien windmolens, zonder verdere onderbouwing waarom het er zestien moesten zijn, niet de energieopgave vooropstellen maar gewoon huppakee, het moeten er klakkeloos zestien worden. Wij zeggen gewoon: voordat we dadelijk de project-MER gaan doorlopen, of tenminste, die wordt opgezet, om dan niet dadelijk in het vernieuwd bestuursakkoord: dit gaat het worden. Dat is onze insteek. Ik zeg al, motie 10 van de coalitie, de beoogd formateur is akkoord, maar laat de rest van de punten nu weg, dat het mogelijkheden biedt voor de rest.

De heer LIEBREGTS: Allereerst onze felicitaties aan de drie winnaars die vanavond bij herhaling zijn genoemd en ook dank aan de verkenners voor hun werk. De verkiezingsuitslag laat volgens 50PLUS twee richtingen zien. Enerzijds een duidelijke steun voor de progressieve ambities op wonen, klimaat en sociale basis. Anderzijds een minstens zo duidelijke behoefte aan leefbaarheid, bereikbaarheid en praktische uitvoerbaarheid. De opgave voor deze raad is onzes inziens niet kiezen tussen die twee maar ze bij elkaar brengen. De verkenners doen een voorstel dat is gericht op een coalitie van D66, GroenLinks-PvdA, VVD en Rosmalens Belang. Dat is enerzijds een begrijpelijke keuze, omdat deze coalitie verschillende perspectieven samenbrengt. Dat wil zeggen enerzijds partijen die inzetten op ambities en veranderingen en anderzijds partijen die de nadruk leggen op betaalbaarheid en haalbaarheid. Verder lijkt deze coalitie het programmatisch weliswaar vaak eens te zijn over de doelen, maar niet over de weg daarnaartoe. Uit de gesprekken en ook uit de bijlagen van de verkenners blijkt naar de mening van 50PLUS dat er veel inhoudelijke overlap is, maar ook dat het vaak ontbreekt aan samenhang en uitvoerbaarheid.

Zeker waar het het dagelijks leven van onze inwoners en ondernemers betreft en in het bijzonder mensen die afhankelijk zijn van goede bereikbaarheid, passende zorg en een leefbare woonomgeving zoals veel ouderen. Een verbrede mkb-toets, het stond ook in het overdrachtsdocument, aangevuld met een zogenaamde burgerimpacttoets zou daar verandering in kunnen brengen. Belangrijke keuzes vooraf inzichtelijk maken, wat betekent realisatie van plannen voor ondernemers? Wat betekent dat voor de inwoners die door de plannen worden geraakt zoals bijvoorbeeld mensen met een beperking en ouderen die langer zelfstandig thuis wonen en afhankelijk zijn van voorzieningen in de buurt? Hoe pakken maatregelen uit voor mensen die minder mobiel zijn of meer afhankelijk van zorg en voorzieningen? Hoe worden zij betrokken? Niet als extra laag maar als een manier om draagvlak te creëren en goede ideeën die worden geopperd mee te nemen in de besluitvorming. Een dergelijke aanpak vertraagt niet, maar voorkomt weerstand, voorkomt vertraging achteraf en levert uiteindelijk tempowinst op. De verkenners hebben gekozen voor een middenvariant. Dat is volgens hen een keuze voor stabiliteit en uitvoerbaarheid. Tegelijkertijd is het goed om te blijven zien dat ook andere combinaties denkbaar zijn die juist op dat snijvlak van ambitie en uitvoerbaarheid sterk kunnen zijn.

partijen met een verbindend profiel zoals het CDA zouden daar een rol in kunnen spelen. Maar ook coalities van partijen die programmatisch dichter bij elkaar liggen dan de huidige zijn mogelijk. Ik zeg dat niet om het advies van de verkenners terzijde te schuiven, maar om scherp te houden dat de kernvraag steeds blijft: hoe brengen we ambitie en uitvoerbaarheid structureel bij elkaar en hoe gaan we ervoor zorgen dat beleid straks werkt voor ondernemers, voor inwoners en ook voor mensen die afhankelijk zijn van de keuzes die wij maken zoals ouderen en daarmee voor de stad in zijn geheel. Mevrouw SAMSHUIJZEN: Tot slot dan. Deze raad, 21 progressieve zetels telt mijn partij in deze raad. D66 en GroenLinks-PvdA de grootste partijen en in de lead van de verkenning. Het kan wel. Maak ons de grootste en dan kunnen we al deze mooie groene en sociale plannen uitvoeren. En wat krijgen we dan nu? Een formatievoorstel waarbij de partijen die erbij gezocht zijn, wat ik al eerder vanavond zei, hartstikke rechts en conservatief zijn. Hoe kan het dan dat de andere richting, richtingen van de formatie in het rapport van de verkenners met twee zinnen praktisch worden afgedaan? Dat geeft voor ons toch wel sterk de indruk dat er vanuit partijen aangegeven wordt: met die partij, met die partij willen wij niet.

En wat blijft er dan nog over? Dus toch aan D66 en GroenLinks-PvdA de vraag: waarom wilt u niet met bijvoorbeeld een De Bossche Groenen, dat heb ik eerder vanavond gevraagd, in een coalitie? Een partij die programmatisch veel beter aansluit, want mij, mijn partij is het gewoon nog steeds niet duidelijk na deze hele avond. En de huidige tekst 36

en uitleg van de verkenners over de gemaakte keuzes sluit voor mijn partij ook niet aan bij het verhaal over transparantie en open blik, wat zou gelden voor deze verkenning. Een waarde die we denk ik allemaal belangrijk vinden met elkaar hierin. Vervolgens dan ook de conclusie dat de samenwerking met de vorige coalitie zo fijn was, dus daar gaan we dan mee door. Dus het gaat er dan om wie we aardig vinden in plaats van welke stenen we met elkaar gaan verleggen. En het is hier toch potverdorie toch geen knutselclub? De heer HUIBERS: Voordat we verdergaan over de knutselactiviteiten binnen deze raad, ik hoor hem al een paar keer deze avond voorbijkomen en ik vind het altijd wel mooi als we weer emblemen gaan spelden maar dat doe ik liever met carnaval. Wij worden met name neergezet als rechts-conservatief. Ik zou graag een aantal voorbeelden horen waar u dat uithaalt. Mevrouw SAMSHUIJZEN: We hebben natuurlijk het programma van Rosmalens Belang ook gezien in deze verkiezingen, waar ze toch voornamelijk staan voor economische winst voor sommigen op korte termijn en niet de brede maatschappelijke waarde van duurzaamheid en sociale inclusie op lange termijn. Dat is de interpretatie van onze partij natuurlijk. En als u zichzelf anders kwalificeert, ik kan het natuurlijk niet voor u invullen.

Maar volgens mij sta ik hier met mijn eigen woorden mijn eigen verhaal te vertellen en in onze optiek, wanneer we hier een Kieskompas op loslaten, en de keuzes die Rosmalens Belang heeft gemaakt in het verleden, in haar programma zet, in een kieswijzer zet, waar ze zich hard voor maken in de praktijk, dan komen wij toch wel echt ernstig aan de rechterkant van het spectrum uit en niet met de richting de progressieve kant op. De heer SLIKKER: Als u dan refereert aan de keuzes die gemaakt zijn in het verleden, hoe reflecteert u dan op de keuze dat het nota bene uw eigen Partij voor de Dieren en ook De Bossche Groenen waren die tegen de windmolens in de Rosmalense Polder stemden om te voldoen aan de klimaatopgave, terwijl nota bene de VVD en Rosmalens Belang daar voorstemden? Mevrouw SAMSHUIJZEN: Het stelt mij een beetje teleur dat ik hier GroenLinks-PvdA college moet gaan geven over dat je de klimaatcrisis niet kan oplossen door de natuurcrisis te versterken. Er is een plan voorgelegd waar qua natuur sterk negatief op geadviseerd wordt, waar de Commissie mer van zegt: als dit plan bij de Raad van State komt is er een heel grote kans dat het sneuvelt omdat het onuitvoerbaar is, omdat de natuurcompensatie die is voorgelegd, gewoon heel leuk in theorie op papier staat, maar niet in de praktijk uit te voeren is.

Dat is de reden, ik ga nu de details in, maar er wordt hier om gevraagd, dat is de reden dat wij hier tegenstemden. Ik kan niet voor De Bossche Groenen spreken maar ik zie ze knikken. Dan denk ik dat uw partij toch ook de natuur hoog in het vaandel moet hebben staan, dat u dat ook uitdraagt. Dan vind ik het bijzonder dat ik nu hier deze vraag over krijg. De heer SLIKKER: Mijn partij constateert alleen dat we ook in de afgelopen jaren geen enkel geloofwaardig alternatief van uw partij hebben gehoord en de manier waarop u vandaag andere partijen de maat neemt als het gaat over keuzes in het verleden, die vindt mijn partij dan toch een beetje frappant. Mevrouw SAMSHUIJZEN: Ik wil er wel graag even op reageren. De Partij voor de Dieren heeft altijd aangegeven: wij zijn voor windmolens in de Duurzame Polder op een inpasbare manier. Wat ons betreft is dat misschien een paar molens minder, op een manier waarmee het hand in hand kan gaan met natuur. En op die manier wordt er alsnog de RES-opgave gehaald, kunnen we ook verder kijken naar verdere invulling, waar nog meer molens kunnen komen, en daarbij zijn we ook sterk voorstander van het besparen van energie. We hebben niet voor niets vorig jaar die motie Programmatische aanpak energiebesparing ingediend.

Die motie is vervolgens door het huidige college naast zich neergelegd in uitvoering, maar dan moet u mij hier niet de maat gaan staan nemen alsof de Partij voor de Dieren hier geen constructieve plannen neerlegt waarmee wij juist kijken: waar zit voor ons de pijn en hoe willen we dat dan oplossen? De heer HUIBERS: Ik hoor net een aantal containerbegrippen waar de Partij voor de Dieren het uithaalt dat wij zeer rechts op het spectrum zitten en conservatief. Ik zie ons meer als een lokale partij die juist constructief in de wedstrijd zit. Dus ik zoek eigenlijk toch nog wel een aantal voorbeelden waaruit u toch uw conclusies trekt. Mevrouw SAMSHUIJZEN: Oké, dan zal ik daarmee komen. Gewoon wat voorstellen die wij 37

zelf hebben gedaan, waar Rosmalens Belang consequent tegenstemt, dat zijn voorstellen die vragen om natuurversterking, om het versnellen en verbeteren van het klimaatbeleid, om het aanjagen van inclusiebeleid, om diervriendelijker te opereren. Zo kan ik nog wel even wat voorstellen geven, en dan telkens toch vanuit Rosmalens Belang is er geen enkel moment dat er gezegd wordt: het zit misschien op een detail, maar we willen wel constructief met u meekijken. Wij hebben niet de beleving gehad dat Rosmalens Belang op dit soort onderwerpen nu echt constructief over die lijnen van oppositie-coalitie wil samenwerken. Daar staan wij altijd voor open maar die uitgestoken hand is nooit aangepakt. De heer HUIBERS: Ik vind het jammer dat u in uw rijtje nu niet het hele mooie Klimaatbos noemt. Mevrouw SAMSHUIJZEN: Het Klimaatbos, natuurlijk, meer bomen zijn leuk. Aan de andere kant is het ook een beetje het compensatiebos voor meer vroemvroem op een oostelijke ontsluitingsweg die toch wel een wens is van Rosmalens Belang. Wat dat betreft, in welk licht wil je het zien? En daar zijn we het denk ik niet over eens. Mevrouw CRASTE: Heel even voor mijn duidelijkheid. Als ik het goed begrijp, is als je tegen een voorstel van de Partij voor de Dieren stemt, dan vindt u dat het conservatief-rechts is? Mevrouw SAMSHUIJZEN: Dat is erg kort door de bocht.

Wat ik net ook aangaf, natuurlijk kan het zijn dat je het niet altijd overal over eens bent. Wanneer er consequent overal tegen wordt gestemd, wij doen vaker de uitnodiging: wij denken deze richting op, wij staan altijd open voor aanpassing, voor verandering, wanneer daar nooit op ingegaan wordt en er consequent tegengestemd wordt is dat voor de Partij voor de Dieren toch wel een signaal hoe een andere partij in de wedstrijd staat en zegt: wij kijken misschien af en toe er anders naar maar wij willen wel met elkaar optrekken om te kijken hoe we het dan wel samen kunnen doen. Als dat doel schijnbaar niet gedeeld wordt is het lastig. En dat is wat ik zeg. De heer VAN HATTEM: Ik hoor mevrouw Samshuijzen van de Partij voor de Dieren een hele opsomming doen dat als je tegen bepaalde voorstellen of moties van de Partij voor de Dieren stemt dat je dan blijkbaar niet in het ideologische spectrum past. Maar als we het dan over dierenwelzijn hebben, ik heb de laatste tijd ook een paar moties ingediend, voor het behoud van de zwanen in de Dungense Polder, dat daar geen zonnepanelen komen te liggen. Voor het behoud van de steenmarter, dat die niet weg hoeft voor een azc. En de Partij voor de Dieren stemt daartegen. Dus als we het dan over dierenwelzijn hebben, dan zet ik daar toch een paar heel stevige minpunten.

Blijkbaar kiest de Partij voor de Dieren liever voor een bos vol met windturbines dan voor een echt bos in de polder. Mevrouw SAMSHUIJZEN: Wij hebben op die momenten ook aangegeven waarom we die keuzes maken, bijvoorbeeld omdat dat helemaal geen essentieel leefgebied is en dat er juist wel op een bepaalde manier een natuurplus gemaakt wordt. En daarnaast, wanneer ik de PVV op andere momenten niet zo diervriendelijk hoor oreren, daar kunnen we natuurlijk ook weer een hele uitweiding met elkaar over hebben. Daar kunnen we ook wel de vraagtekens zetten: waarom wordt er op enig moment, om dan toch nog voor een voorstel te gaan liggen, erbij gezocht dat er ergens ganzen zitten? Het is ook wel een beetje een gelegenheidsargument als u het aan mij vraagt. Dat ziet u misschien anders, maar dat is wel onze lezing van de zaak. Dan, wat gaat er waargemaakt worden van groene en sociale verkiezingsbeloftes die D66 en GroenLinks-PvdA in hun campagnes hebben gedaan? 2040 klimaatneutraal, elke wijk een eigen klimaatplan, flink investeren in de klimaatopgave. Wanneer ik zowel het programma van de VVD als dat van Rosmalens Belang zoek op klimaat, dan krijg ik enkel hits op vestigingsklimaat voor ondernemers. Over het klimaat vind ik enkel dat het beleid haalbaar en betaalbaar moet zijn.

Gaan Rosmalens Belang en de VVD nu ineens dan toch mee in hoognodig stevig klimaatbeleid en schuiven zij de eigen plannen en remmende ideologie terzijde? Zo kunnen we het ook nog over het vroemvroembeleid gaan hebben en ik kan nog wel even doorgaan. D66 en GroenLinks-PvdA, waarom gaan jullie met partijen formeren die ideologisch totaal niet zo sterk overeenkomen, hoop ik? Wat zegt dat over de verkiezingsbeloftes? Er liggen daarnaast bij dit debat ook nog moties op tafel en daarover kan ik u zeggen: de Partij voor de Dieren kiest ervoor om nu als hoofdindiener nog geen moties neer te gaan leggen, juist omdat wij sommige zaken logischerwijs uit de programma's van de partijen in het akkoord vinden horen komen. Ook zaken die ik zojuist noemde. En omdat wij de partijen die 38

waarschijnlijk gaan formeren in de gelegenheid willen stellen om die plannen dan zelf in het conceptbestuursakkoord te zetten, om te laten zien dat het toch wel kan. Zowel D66 als GroenLinksPvdA spreken zich duidelijk uit over dierenwelzijn en dat hier stappen in gezet moeten worden. Wij gaan er dan ook van uit dat zoiets in een bestuursakkoord bijvoorbeeld dan opgenomen wordt, dat er geen dieren op evenementen horen, dat dierenparkjes en kinderboerderijen diervriendelijk moeten worden en dat de uitbreiding van het dierentehuis gerealiseerd wordt. Mevrouw CRASTE: Mevrouw Samshuijzen noemt nu een aantal dingen op die in haar eigen verkiezingsprogramma staan maar die niet per se in ons verkiezingsprogramma staan, dus ik snap niet zo goed waarom mevrouw Samshuijzen daarvan uit kan gaan. Mevrouw SAMSHUIJZEN: Op de drie onderwerpen die ik noem, staat in het programma van D66 het niet zo letterlijk: zo gaan we het doen, maar wel dat er stappen op gezet moeten worden en dat er keuzes in gemaakt moeten worden. Het kan zo zijn dat u zegt: wij willen het ten negatieve gaan veranderen, maar uw programma wekt toch wel de suggestie dat er wat op gaat gebeuren. En ook in het programma van GroenLinks-PvdA staan er zaken over dierenwelzijn opgenomen.

Dus als het aan ons ligt, kijken wij vol verwachting ook uw kant op en willen we u daarop wijzen en zeggen, wij kijken vol verwachting wat u daarmee gaat doen. Wij vinden het prematuur om nu daar een motie op te gaan neerleggen en we kijken eerst wat u daar zelf op gaat doen vanuit uw eigen initiatief. We gaan er ook van uit dat de afspraken waar in de campagnetijd handtekeningen onder gezet zijn, het regenboogstembusakkoord en de klimaatagenda, opgenomen worden in het bestuursakkoord en dat vastgelegd wordt hoe deze staande afspraken dus uitgevoerd gaan worden. In onze brief aan de verkenners zijn we ook duidelijk geweest over wat er voor de Partij voor de Dieren van belang is en met de inhoud kunnen in onze ogen in ieder geval D66 en GroenLinks-PvdA het niet heel erg oneens zijn. We gaan er dan ook van uit dat u deze zaken meeneemt. En zo ook het reclameverbod voor fossiele reclame en ongezonde voeding. De heer SLIKKER: Inmiddels begin ik me toch wat te verbazen omdat ik inmiddels zo ongeveer het pleit van mevrouw Samshuijzen hoor dat D66 en GroenLinks-PvdA zo ongeveer het verkiezingsprogramma van een partij die 0,8 zetel heeft gehaald integraal moeten uitvoeren en dat ze anders niet voldoen aan hun eigen verkiezingsbelofte. Maar volgens mij is er net een stemmingsuitslag geweest waarbij 39 raadsleden van dertien partijen gekozen zijn.

Hoe reflecteert mevrouw Samshuijzen daarop? Mevrouw SAMSHUIJZEN: Partijen hebben campagne gevoerd en gezegd: stem op ons, dan gaan wij zoveel mogelijk waarmaken van wat wij in onze programma's zetten. Ik denk dat niemand zegt: wij gaan zo min mogelijk daarvan waarmaken. Iedereen wil zoveel mogelijk van de eigen plannen waarmaken en die belofte doen we ook aan de achterban. En dan ga ik ervan uit, gaat mijn partij ervan uit dat we er ook van uit mogen gaan dat formerende partijen daar zoveel mogelijk werk van maken in die onderhandeling. Natuurlijk is het een onderhandeling en zal het nooit 100% een programma worden van GroenLinks-PvdA, van D66, van welke partij dan ook. Maar het lijkt mij wel, de belofte die u aan uw kiezer heeft gedaan, om te gaan lopen voor de beloftes die gedaan zijn en om er zoveel mogelijk uit te halen. En dat is precies de reden dat wij zeggen: dit lijken ons heel belangrijke dingen. We hebben ook het debat over het regenboogstembusakkoord gezien waar heel veel teleurgestelde gezichten waren over wat er vier jaar geleden is gebeurd. Er ligt een verantwoordelijkheid bij formerende partijen om waar te maken wat er beloofd is.

De heer HUIBERS: Even een gewetensvraag, mochten nu toch niet alle punten terugkomen in het akkoord volgens de Partij voor de Dieren, zijn dan ook D66 en GroenLinks-PvdA rechtsconservatief? Mevrouw SAMSHUIJZEN: De laatste zin die ik opgeschreven had over wat we nu verwachten, waarom komen wij nu niet met moties? Dat geeft denk ik ook antwoord op uw vraag. Gebeurt dat niet, dan zullen we de tekortkomingen van het bestuursakkoord uiteraard repareren met moties uit onze koker en dan gaan we kijken wat er dan met elkaar natuurlijk in mogelijk is. Maar we willen eerst appel doen op partijen die zeggen: wij hebben grote woorden uitgesproken, wij hebben nu een positie aan die tafel, wij willen onze plannen zoveel mogelijk waar gaan maken. Oké, laat het dan maar zien, als u zegt dat dit de beste variant is en als u uw plannen zoveel mogelijk gaat waarmaken. En dan zien we vervolgens, waarschijnlijk 2 juni, wat dat gaat brengen.

39

De VOORZITTER: We gaan over naar de tweede termijn. Er zijn twaalf moties ingediend waarbij er een aantal over de inhoud gaan. Er gaan er drie over het proces, een over de toekomst en de rest, dus een zevental, gaat sec over de inhoud. Straks bij de stemming zullen we ze ook op die manier behandelen, dus eerst de procesmoties, dan de moties over de inhoud en dan de motie over de toekomst. De toekomst is de motie van het CDA, Leefbaar 's-Hertogenbosch en De Bossche Groenen over eerst verkennen, dan verkleuren. Het proces gaat over motie 4, Opnieuw aan tafel, onderzoek meerdere varianten van De Bossche Groenen en motie 10, Het formatieproces 2026 van D66, GroenLinks-PvdA, VVD en Rosmalens Belang. De andere moties zijn moties over de inhoud. Schorsing Mevrouw CRASTE: Er zijn een aantal inhoudelijke moties. Dat zijn de moties 1, 2, 3, 7, 11 en 12. Dat zijn moties, en daarin ben ik het met de heer Slikker eens, die nu heel lastig zijn om voor te stemmen of tegen te stemmen, omdat ze eigenlijk een beetje ontijdig zijn. Want het zit eigenlijk aan het eind van een formatieproces, bijvoorbeeld bij de financiële plaat. Ik snap bijvoorbeeld, volgens mij zijn dat de moties 1 en 2 van Leefbaar 's-Hertogenbosch, komen natuurlijk recht uit het verkiezingsprogramma van de VVD. Kinderarmoede van de SP komt natuurlijk recht uit het verkiezingsprogramma van GroenLinks-PvdA.

Als ik het even heb over de formerende partijen. Dus eigenlijk zijn die moties ontijdig. Wat we natuurlijk wel kunnen doen is dat we dit als een heel duidelijk signaal zien en dat we deze meenemen naar die onderhandeltafel, dat we vervolgens op het moment dat we daaraan toekomen, ook terug kunnen komen naar de partijen die dat hebben ingediend en dat we daar dan een verdiepend gesprek op dat moment mee voeren. Dan betrekken we de hele raad omdat we het echt als een signaal zien van: dit vindt de raad dus belangrijk. Mevrouw HENDRICKX: Ik ben heel blij met deze woorden van mevrouw Craste. Ik zou de moties ook zo aan u willen aanbieden in de zin van: het is een aanmoediging, het is een verzoek, u wilt het samen doen, neem het mee en als het niet lukt dan is er natuurlijk ook wel begrip voor. Er zijn meerdere partijen. Maar het is eigenlijk een oproep: ga er nu stevig mee aan de slag, een signaal vanuit partijen die niet aan tafel zitten. Mevrouw CRASTE: Ja, dus ik neem het mee als een signaal, maar ik wil u dan wel vragen om de motie aan te houden. Dus ik neem de tekst mee, ik neem het vervolgens mee naar die tafel, we gaan een verdiepend gesprek aan met z'n allen, maar laat dan wel aan de formerende partijen de onderhandeling over.

Mevrouw LIPMAN: Dan vraag ik me af waarom het dan op dat moment wel tijdig is en nu niet? Want nu zitten we juist in die voorfase inderdaad, we willen dat signaal meegeven, wat mevrouw Hendrickx net ook zegt. Waarom wordt er dan toch gevraagd om het aan te houden, als het juist dat signaal is? En dat we dus ook met de raad kunnen uitspreken welk signaal we mee willen geven. Mevrouw CRASTE: Het is aan iedere partij om een motie in te dienen, dat kan. Mijn voorstel is vervolgens om te zeggen: we nemen het op deze manier mee, ook omdat een onderhandeling een compleet beeld is. Dus ik weet nog helemaal niet of er wel of niet lastenverzwaring aan de orde of in het gesprek zal komen. Dus op het moment dat ik het meeneem als een signaal is het iets anders dan dat ik nu eigenlijk al zeg: aan het eind zet ik mijn handtekening onder de RES-opgave bijvoorbeeld, of noem er een paar op. Dus het is aan iedere partij om de motie wel in te dienen. Ik zeg alleen vanuit D66 dat we die inhoudelijke moties niet zullen steunen. Niet omdat we het er per se niet mee eens zijn, maar omdat we het ontijdig vinden en omdat wij aan de onderhandelingstafel dit signaal wel willen meenemen. Mevrouw LIPMAN: Ik heb nog een verduidelijkende vraag.