Document · PDF

Conceptbegroting 2024

Gemeenteraad 14 november 2023, gemeente 's-HertogenboschBij agendapunt: Begroting 202429.953 woorden

Open het PDF bij de gemeente ↗Naar de vergadering →

Tekst van het document

Uit het bestand gehaald, zonder opmaak, tabellen en afbeeldingen · deel 3 van 4

Dit programma heeft geen verbonden partijen.

Risico's Klik hier voor een totaaloverzicht van de risico's. Op dit programma zijn geen risico´s van toepassing.

Beleidskaders/wet- en regelgeving Budgettaire kaders inkoop Wmo en Jeugdhulp Inkoopbesluit Specialisatische Jeugdhulp 2017-2020 Noordoost-Brabant Arbeidsmarktprogramma Agrifood Capital Werkt 2016-2020 Jaarverslag Leerplicht en RMC 2018-2019

Verstedelijking en wonen Ambitie Wij willen dat iedereen een woning kan vinden die aansluit bij de eigen wensen en mogelijkheden. Daarmee houden we onze gemeente toekomstbestendig en bereikbaar voor iedereen. We zetten daarom stevig in op onze verstedelijkingsopgave. Met bijbehorende investeringen en scherpe keuzes voor versnelling van de woningbouwproductie. Door de juiste woningen te bouwen willen we ook de doorstroming op de woningmarkt een impuls geven. Verder leggen we de nadruk op inbreiding door het toevoegen van woningen binnen bestaand bebouwd gebied. Onze ambitie hebben we vertaald in vier onderwerpen. Per onderwerp beschrijven we het doel dat we willen bereiken en de indicatoren waarmee we de resultaten inzichtelijk maken.

Verstedelijking Wat willen we bereiken? In ‘s-Hertogenbosch ligt een forse bouw-, transformatie en herstructureringsopgave. Naast de grote vraag naar woningen en bedrijvigheid willen we ook andere opgaven oplossen m.b.t. klimaatadaptatie, energietransitie, slimme mobiliteit, biodiversiteit, gezondheid en circulaire economie. Duurzaam verstedelijken dus om de stad de stad te laten zijn en de dorpen de dorpen. De dorpen profiteren van de stedelijke voorzieningen en nieuwe woon- en werkmilieus en de stad profiteert van een rijk en ontspannen achterland.

Indicator Besluitvorming Regionale Verstedelijkingsstrategie

Nulmeting

Doelstelling 2024

Ambitie 2026

MIRT afspraak Stedelijk Bestuurlijke afspraken Besluitvorming Brabant als start met Rijk, provincie, Stedelijke regionaal proces waterschappen en Ontwikkelstrategie regio-gemeenten over en vertaling in duurzame Bossche verstedelijking Omgevingsvisie middels “Ontwikkelperspectief NOVEX Stedelijk Brabant”.

Bron:

Verhogen percentage verdichting en vergroening in woon- en werkmilieus in binnenstedelijk gebied

Huidige Aanvraag rijksgelden Planvorming 2040 gebiedsontwikkelingen t.b.v. oplossing in binnenstedelijke waterberging gebiedsontwikkeling Spoorzone. met extra programma

Bron:

Ingrepen in het mobiliteitssysteem MIRT-afspraak Indienen multimodaal voor versterking Hoogwaardig Verkenning regionaal Openbaar vervoer Knooppuntontwikkeling mobiliteitspakket voor rijkssteun (BO MIRT najaar 2023). Dit betreft regiobrede maatregelen tbv HOV en wegenstructuur

Start werkzaamheden

Bron: nvt

Wat gaan we er voor doen? • Coalitievorming met Rijk, provincie, waterschappen en regio-gemeenten (o.a. Oss, Meierijstad, Maashorst, Vught en Waalwijk) t.b.v. verstedelijkingsafspraken: · Opstellen Stedelijke Ontwikkelstrategie voor korte en langere termijn; · Verdiepende studies naar woningbouw, mobiliteit en werklocaties en vertaling in gebiedsontwikkelingen; · Lobby en bestuurlijke en ambtelijke positionering in landelijke en provincie samenwerkingsverbanden in combinatie met concrete subsidie-aanvragen op rijks- of provinciale beschikbare gelden;

Woningbouwproductie Wat willen we bereiken? Om de woningbouw te versnellen maken we scherpe keuzes, met bijbehorende investeringen. We gaan daarbij voor tempo en impact. De woningmarkt is in crisis, dus dat gaan we ook op zo'n manier benaderen. Dat vraagt om ambitieuze, scherpe keuzes én om realisme. We weten dat we sterk afhankelijk zijn van de economische / marktomstandigheden en onze partners in de stad. Met die partners zoeken we dan ook de samenwerking op. We zetten vol in op het realiseren van plannen. Samen met marktpartijen en woningcorporaties zorgen we voor voldoende harde plannen. Daarnaast houden we de potentiële woningbouwcapaciteit op peil. Zodat ook op (middel)lange termijn de woningbouw op peil blijft. Het streven is om altijd 130% plancapaciteit hebben, ten opzichte van het gewenste aantal te realiseren woningen. We maken hiervoor een aantal richtinggevende keuzes. Zo kiezen we ervoor om de capaciteit van onze organisatie te focussen op grote plannen (met veel woningen). Bouwen in dorpen moet mogelijk zijn en faciliteren we. We zoeken samen met de corporaties naar extra mogelijkheden voor flexwoningen op de korte termijn.

Indicator Totaal potentiële woningbouwcapaciteit

Nulmeting Doelstelling 2024 13.400

14.000

Ambitie 2026 14.000

Bron: Jaarlijks collegevoorstel potentiele woningbouwcapaciteit tbv Provincie Noord-Brabant

Waarvan harde plannen

4.800

5.200

5.500

Bron: Jaarlijks collegevoorstel potentiële woningbouwcapaciteit tbv Provincie Noord-Brabant

Wat gaan we er voor doen? • We focussen op het behoud van de ambtelijke capaciteit, welke door middel van het extra budget van € 550.000 in 2023 is uitgebreid. • De ambtelijke capaciteit zetten we primair in op grote plannen met meer dan 100 woningen. • We voegen nieuwe locaties toe om de plancapaciteit op orde te houden, daarbij focussen we op kansrijke binnenstedelijke locaties. • We werken intensief samen met marktpartijen en woningcorporaties om flexwoningen te realiseren. • Na de eerste statische versie van het woondashboard, gaan we verder met het ontwikkelen van een dashboard

Woningbouwmix Wat willen we bereiken? De stip op de horizon is méér betaalbare woningen, kortere wachtlijsten, betere doorstroming, kortom meer inwoners die zich over een fijn thuis geen zorgen hoeven te maken. Daarom gaan we nadrukkelijk gemeentebreed en meerjarig sturen op de woningbouwmix. Dat doen we met het nodige realisme: we zijn hierin sterk afhankelijk zijn van de economische/ marktomstandigheden en onze partners in de stad. Met die partners zoeken we dan ook de samenwerking op. We willen sturen op meer betaalbare woningen. Dat doen we in de zachte plannen. Voor deze plannen sturen we op de mix: 30% sociale huur, 10% betaalbare koop, 30% middenhuur en 30% dure huur en (middel)dure koop. Bij harde plannen, waar al afspraken zijn over woningbouw categorieën, sturen we op snelle realisatie. We gaan dan niet terug naar de tekentafel. Door bij te sturen op de zachte plannen, zal het totale programma (dat slechts traag bij te sturen is), groeien naar een groter aandeel betaalbare woningbouw.

Indicator % sociale huur in plannen waar dit college afspraken over heeft gemaakt

Nulmeting Doelstelling 2024

Ambitie 2026

nvt

30%

nvt

40%

Bron: Haalbaarheidsbrieven en overeenkomsten met marktpartijen en woningcorporaties.

% middenhuur en betaalbare koop in plannen waar dit college afspraken over heeft gemaakt Bron: Haalbaarheidsbrieven en overeenkomsten met marktpartijen en woningcorporaties.

Wat gaan we er voor doen? • We zetten het gemeentelijk instrumentarium in om te sturen op een groter aandeel betaalbare woningen.

• We sturen daarmee op het aandeel sociale huur, middenhuur en betaalbare koop in de (nu nog) zachte plannen. Dat doen we door het maken van afspraken over woningbouwprojecten met marktpartijen en woningcorporaties. • We continueren de samenwerking met de woningcorporaties op sociale huur. Aanvullend daarop zetten we met de woningcorporaties extra focus op middenhuur omdat de bouw van deze woningen door marktomstandigheden (hoge bouwkosten, hogere rente) en door nieuwe regelgeving vanuit het Rijk onder druk staat. • We zetten het budget van het volkshuisvestingsfonds in om betaalbaar wonen te stimuleren

Wonen en zorg Wat willen we bereiken? We willen zorgen voor voldoende diverse woonoplossingen voor specifieke doelgroepen. Bijvoorbeeld voor mensen die naast/bij hun woning extra zorg en ondersteuning nodig hebben ten aanzien van hun fysieke en/of geestelijke gezondheid. Voor die mensen zorgen we voor voldoende (betaalbare) woningen met toegang tot de juiste zorg. Op basis van een nog op te stellen woonzorgvisie gaan we hiermee aan de slag. Er wordt ook gewerkt aan een nieuwe aanpak dakloosheid, dit komt terug in het programma Gelijke kansen op gezondheid.

Wat gaan we er voor doen? • We realiseren in 2024 meerdere woonprojecten voor uiteenlopende doelgroepen. Zoals Dorpsstraat 58 Rosmalen voor Linc naar Zorg (mensen met een psychische of psychiatrische aandoening), Nieuwendijk 23 voor Voorziening Langdurig Verblijf, Boschmeersingel Annakerk voor SWZ (mensen met een fysieke beperking) en Orthen-Links 4e fase voor Cello (mensen met een stoornis in het autistisch spectrum). • Maken van een woonzorg-visie (inclusief mantelzorgwoningen), daarvoor gebruiken we de input van het eerste Bossche Burgerberaad. • Nieuwe aanpak dakloosheid (wonen-eerst), zie programma Gelijke kansen op gezondheid

Wat kost het? De exploitatie bestaat uit de jaarlijkse lasten en baten. In totaal gaat het om de volgende bedragen (x € 1.000): Omschrijving Rekening Begroting Begroting 2022 2023 2024

Begroting 2025

Begroting 2026

Begroting 2027

Lasten

106.321

97.392

78.589

79.179

77.630

77.731

Baten

102.163

81.438

69.613

70.553

69.995

70.211

-4.158

-15.954

-8.977

-8.626

-7.635

-7.519

Saldo van lasten en baten

Investeringen Zie de bijlage Investeringen bestaand beleid voor een totaal overzicht van de investeringen op basis van bestaand beleid inclusief de toelichtingen. Binnen dit programma staan de volgende investeringen gepland:

(Bedragen x € 1.000)

Omschrijving

2024

2025

2026

2027

Flexwoningen Investeringen grondbedrijf

700 45.937

700 40.706

38.250

33.550

Totaal

46.637

41.406

38.250

33.550

Subsidies Binnen dit programma worden geen subsidies verleend.

Verbonden partijen In het Register Verbonden partijen staan de vaste gegevens van iedere verbonden partij waar in de gemeente ’s-Hertogenbosch deelneemt weergegeven. Onder ‘vaste’ gegevens verstaan we die gegevens, die niet ieder jaar wijzigen. Iedere twee jaar zal een check en eventuele update van deze gegevens plaatsvinden. Ook de zware regionale samenwerkingsverbanden waarin de gemeente ’sHertogenbosch participeert staan in dit register. De Verbonden partijen binnen dit programma vindt u op de volgende pagina's, een overzicht van alle verbonden partijen vind u in de paragraaf Verbonden partijen. Dit programma kent de volgende verbonden partijen:

Heesch-West Geplaatst aandelenkapitaal,

Financieel belang

Rekening courant, leningen, garanties, subsidies e.d.

Eigen vermogen 01-01-2022

31-12-2022

€ - 216.772

€ -216.772

58% batig/nadelig saldo ten gunste/laste van de gemeente ‘s-Hertogenbosch

Vreemd vermogen 01-01-2022

31-12-2022

€ 0,- € 80.741.510

Resultaat 2022 € 0,-

Risicomanagement: Het vreemde vermogen bestaat uit de voorzieningen en de aangetrokken geldleningen. De grondexploitatie van de GR Heesch-West wordt elk jaar geactualiseerd en bij tekorten zullen de deelnemende gemeenten (Bernheze, 's-Hertogenbosch en Oss) het tekort aanvullen. Hierdoor is er geen reserve als weerstandsvermogen binnen de GR nodig. De geactualiseerde exploitatieberekening van begin 2023 sluit met een tekort van € 43,7 miljoen. De deelnemende gemeenten hebben daarop hun verliesvoorziening afgestemd (€ 43,7 miljoen) en deze is bij overdracht van de gronden in april 2022 eveneens overgedragen. Verder is er een beperkt beschikbare weerstandscapaciteit in de grondexploitatie bij het budget bouw- en woonrijp maken opgenomen (post voorzien) en is er een behoedzaamheidsmarge aangehouden voor wat de grondopbrengsten.

Haverleij BV Geplaatst aandelenkapitaal, Rekening courant, leningen,

Financieel belang Eigen vermogen

Vreemd vermogen

Resultaat

garanties, subsidies e.d.

01-01-2022

31-12-2022

01-01-2022

31-12-2022

2022

€ 23.143 (aandelenkapitaal, waarvan € 7.714 in bezit BIM)

€ 11.745.400 € 13.245.500

€ 466.100

€ 1.867.400

€ 1.500.000

Risicomanagement: Bovenstaande cijfers hebben betrekking op boekjaar 2021. De activiteiten van de B.V. waren sinds 2012 grotendeels bevroren en zijn in 2016 weer opgepakt. PPHP (Sjoerd Soeters) heeft een actueel stedenbouwkundig plan opgesteld voor de twee nog te realiseren kastelen Oeverhuyze en Heesterburgh. Het kasteel Heesterburgh omvat 49 woningen en 24 appartementen en is inmiddels opgeleverd. Het kasteel Oeverhuyze is ontwikkeld en omvat 57 woningen en 14 appartementen. De verkoop is voorjaar 2021 gestart en voorspoedig verlopen. De bouw is gestart en de eerste opleveringen worden begin 2023 verwacht. Einde 2020 is overeenstemming bereikt over de verkoop van de golfbaan. De marktrisico’s voor de B.V. zijn in deze fase beperkt en binnen de vennootschap op te vangen, mede in het licht van het aanzienlijke eigen vermogen van de B.V.

BV Paleiskwartier Geplaatst aandelenkapitaal, Rekening courant, leningen,

Financieel belang Eigen vermogen 31-12-2022

Vreemd vermogen

garanties, subsidies e.d.

01-01-2022

31-12-2022

€ 226.890 (aandelenkapitaal BIM)

€ 25.033.000 € 17.370.000 € 13.472.000 € 17.873.000

Resultaat 2022 € 4.337.000

Risicomanagement: In 2022 zijn diverse deelplannen opgeleverd en is het laatste deelplan van de BV Paleiskwartier in ontwikkeling gebracht. Afzetrisico's zijn beperkt door de verkoop van de huurwoningen en een deel van de commerciële ruimte aan beleggers. De verkoop van de overige woningen en commerciële ruimte is gestart. Mocht een deel niet zijn verkocht bij oplevering dan zijn maatregelen zoals het verhuren van gerealiseerde woningen en het zo nodig in delen verhuren van commerciële ruimte aan geïnteresseerde partijen, maar ook het in verhuurde staat verkopen van appartementen aan een belegger reële opties. In het directieverslag wordt in een aparte paragraaf ingegaan op de door de vennootschap gebruikte financiële instrumenten. Het management bewaakt nadrukkelijk de liquiditeitspositie van de vennootschap. De onderneming bewaakt de liquiditeitspositie door middel van opvolgende liquiditeitsbegrotingen. Het management ziet erop toe dat voor de onderneming steeds voldoende liquiditeiten beschikbaar zijn om aan de verplichtingen te kunnen voldoen en dat tevens voldoende financiële ruimte onder de beschikbare faciliteiten beschikbaar blijft.

BV Willemspoort Geplaatst aandelenkapitaal, Rekening courant, leningen,

Financieel belang Eigen vermogen

Vreemd vermogen

garanties, subsidies e.d.

01-01-2022

31-12-2022

01-01-2022

31-12-2022

€ 18.000 (aandelenkapitaal, waarvan € 6.000 in het bezit van de gemeente ’sHertogenbosch)

€ -/- 11.100

€ -/- 60.300

€ 144.000

€ 144.100

Resultaat 2022 € -/- 49.300

Risicomanagement: Bovenstaande cijfers hebben betrekking op boekjaar 2021. In het jaarverslag van Willemspoort B.V. wordt niet ingegaan op het risicomanagement, omdat gebruik gemaakt wordt van de vrijstelling tot het opstellen van een bestuursverslag. Risicomanagement is regelmatig onderwerp van gesprek tussen directie en raad van commissarissen. Het vormt een belangrijk onderdeel van de besturing van Willemspoort.

CV Willemspoort Geplaatst aandelenkapitaal, Rekening courant, leningen,

Financieel belang Eigen vermogen

Vreemd vermogen

garanties, subsidies e.d.

01-01-2022

31-12-2022

01-01-2022

31-12-2022

€ 6 miljoen (aandelenkapitaal, waarvan € 2 miljoen in het bezit van de BIM)

€ 6.183.300

€ 1.901.000

€ 353.800

€ 821.500

Resultaat 2022 -/- € 4.512.300

Risicomanagement: Bovenstaande cijfers hebben betrekking op boekjaar 2021. Het risico op het noordelijke plandeel is beperkt: Alle woningen zijn opgeleverd en de omliggende openbare ruimte is grotendeels ingericht. De grondexploitatie Willemspoort Noord van de B.V. is sluitend. De grondverkoop van de overige twee locaties is afgerond. Begin 2022 is de bouw van beide vlekken afgerond. In het stedenbouwkundig plan voor Willemspoort Zuid zijn ongeveer 500 appartementen voorzien. Opgeteld bij de 300 appartementen in Noord levert dat een totaal van ongeveer 800 appartementen. Onderdeel van het stedenbouwkundig plan is een bezoekersgarage ten behoeve van bezoekers van zowel het JBZ als van Willemspoort. Interparking zal deze garage exploiteren. In dit stadium kan nog geen zekerheid worden gegeven over de gemeentelijke grondopbrengsten en de haalbaarheid van de grondexploitatie van de BV. Bovenstaande betekent, dat de kans groot is, dat de historische boekwaarde van € 5,6 miljoen, die zwaar op het plan drukt, niet (volledig) terugverdiend kan worden. In de gemeentelijke jaarrekening 2013 is uit voorzichtigheidsoverwegingen binnen het grondbedrijf op dit project een voorziening ter grootte van € 4 miljoen getroffen. Als gevolg van onder andere lagere rentekosten is deze voorziening inmiddels bijgesteld naar € 2,9 miljoen. De B.V.

en het grondbedrijf blijven de risico’s van het project kritisch beoordelen

Regionaal samenwerkingsverband Noordoost-Brabant/AgriFood Capital Geplaatst aandelenkapitaal, Rekening courant, leningen, garanties, subsidies e.d. € 3,00 per inwoner per jaar

Financieel belang Eigen vermogen

Vreemd vermogen

Resultaat

01-01-2022

31-12-2022

01-01-2022

31-12-2022

2022

€ 297.646

€ 370.189

€ 3.179.555

€ 3.534.846

€ 60.532

Risicomanagement: De bestuurlijke regionale samenwerking kent beperkte risico’s omdat zij alleen participeert in overheidsprojecten. De regionale samenwerking wordt vanaf 1 april 2021 gepositioneerd als RNOB. RNOB is zelf geen opdrachtgever maar dit zijn de gezamenlijke deelnemende gemeenten en twee Waterschappen. Deze worden rechtsgeldig vertegenwoordigd door de gemeente ’s-Hertogenbosch als penvoerder. De basis voor de samenwerking is een convenant met een looptijd van 1-1-2021 tot en met 1-1-2024. Dit convenant is door alle raden en besturen goedgekeurd en door de colleges en Waterschappen ondertekend. RNOB heeft een langlopende opdrachtovereenkomst met Agrifood Capital BV. Deze looptijd loopt synchroon met het convenant. Het jaarplan van Agrifood Capital BV wordt door het stichtingsbestuur goedgekeurd. Dit jaarplan vormt de basis voor de uitvoering van de opdracht die door RNOB vanuit de bijdragen wordt gefinancierd. De BV participeert in publieke en private projecten. De hoogte van het totale bedrag is gelimiteerd tot de opdrachtwaarde van € 1 miljoen. Agrifood Capital B.V. probeert zo veel mogelijk additionele publieke en private (Europese) financiering te verkrijgen bij de uitvoering van haar projecten.

De Stichting Agrifood Capital houdt 100% van de aandelen en het stichtingsbestuur bestaat uit vertegenwoordigers van RNOB, de regionale opleidingsinstituten en vertegenwoordigers van werkgeversverenigingen. Een Raad van Commissarissen houdt toezicht op Agrifood Capital B.V. Het risico is dat de stichting AgriFood Capital en de BV Agrifood Capital in financiële problemen kunnen komen. In dat geval is de regio Noordoost Brabant als deelnemer in het stichtingsbestuur en daarmee de gemeenten als deelnemers in de regionale samenwerking (mede) verantwoordelijk. Het financiële risico is echter beperkt tot het aandelenkapitaal van € 1,--.

Risico's Klik hier voor een totaaloverzicht van de risico's. Op dit programma zijn geen risico´s van toepassing.

Beleidskaders/wet- en regelgeving Woonvisie 2020 Doelgroepenverordening 2023 Huisvestingsverordening 2021 RV opkoopbescherming 2022 – aanpassing Huisvestingsverordening RV verdeling huurwoonwagenstandplaatsen 2022 – aanpassing Huisvestingsverordening RV Startersleningen 2022

Openbare ruimte, water en groen Ambitie We zorgen voor een duurzame inrichting en beheer van de openbare ruimte. Dit leidt tot vermindering van grondstoffen, hergebruik van materialen en afval en het terugdringen van het gebruik van (fossiele) brandstoffen. Hierbij maken we steeds meer gebruik van slimme technieken en data. We willen dat de buitenruimte uitnodigt tot ontmoeten, spelen en bewegen. We zetten in op een brede vergroeningsstrategie. Met een inzet op meer kwalitatief groen in onze gemeente. Groen draagt bij aan klimaatbestendigheid doordat het water vasthoudt en hittestress in bebouwd gebied beperkt. Ook is het belangrijk voor de biodiversiteit. We kiezen voor een flinke impuls op vergroening van onze openbare ruimte in wijken en dorpen. Aanvullend richten we ons op de grotere groenstructuren. Zo komen we tot een aantrekkelijke, groene en toekomstbestendige stad in een natuurrijke omgeving. Samen met onze partners werken we aan oplossingen voor de grote waterveiligheidsopgave in de stad en regio. Gezien onze bijzondere ligging, integreren we water in onze gebiedsontwikkeling

Zuid-Willemspark Wat willen we bereiken? • • •

Meer ruimte voor groen en water Realiseren van een mooier en prettiger woonklimaat Mogelijkheden creëren voor beweging, ontmoeting, recreatie en natuur

Wat gaan we er voor doen? • We voeren de volgende projecten uit die reeds in voorbereiding zijn: · Pluspakket Kanaalboulevard fase 2/3 · Kruithuispark · Langzaam verkeerbrug bij Tolbrugstraat Hier is apart budget vanuit de Raad voor beschikbaar gesteld. · Pluspakket woonbootlocatie Van Veldekekade. Dit is een apart project met eigen budget en organisatie. Het is wel gelegen in het Zuid-Willemspark. · Sluis 0: We hebben besloten om voor de realisatie van Sluis 0 géén uitvoeringsovereenkomst

met de aannemerscombinatie te sluiten. Daarom beëindigen we de lopendebouwteamovereenkomst met deze partij. Na de juridische afronding van de samenwerking leggen wij een voorstel voor het vervolg aan de raad voor.

Circulaire openbare ruimte Wat willen we bereiken? We streven naar een circulaire economie. In onze beheer- en vervangingsopgaven willen we het gebruik van grondstoffen terugdringen en grondstoffen zoveel mogelijk hergebruiken dan wel een nieuw leven geven. Ontwerp en beheer worden sterker op elkaar gericht om zodoende in de ontwerpfase reeds tot een reductie van grondstoffen te komen.

Wat gaan we er voor doen? • Het onderzoek naar de mogelijkheid om van afvalplastic een vergunbare voetgangersbrug te maken in het Concordiapark heeft uitgewezen dat een volledig 3D geprinte brug uit afvalplastic (nog) niet haalbaar is. We realiseren daarom een aangepast ontwerp, waarin zoveel mogelijk circulaire elementen zijn verwerkt. Samen met Avans, TU Delft en TU Eindhoven onderzoeken we de effecten van toepassing van plastics in de openbare ruimte op langere termijn. • We voeren een pilot uit met de Bossche tegel, wat een reductie van 25 % aan grondstoffen oplevert • We dagen onze marktpartijen uit om bij het dagelijks beheer en onderhoud zoveel als mogelijk duurzaam en circulair te zijn. In onze bestekken nemen we eisen op voor hergebruik van materialen, maar ook voor het duurzaam uitvoeren van beheer en vervanging.We kijken daarbij naar de toepassing van de meest duurzame materialen op de totale levensduur en de meest hoogwaardige manier van hergebruik.

Groen en klimaatbestendig Wat willen we bereiken? We maken ‘s-Hertogenbosch beter bestand tegen de gevolgen van klimaatverandering door in te zetten op een groene en klimaatbestendige inrichting van de gemeente.

Wat gaan we er voor doen? • Met de Aanpak hoogwater ’s-Hertogenbosch en omgeving werken we in regionaal verband aan waterveiligheid en de waterbergingsopgave. We kijken daarbij ook naar oplossingen bovenstrooms. • In 2024 start de verkenning voor de verzwaring van de Maasdijk tussen Lith en Bokhoven. Het project is onderdeel van het Hoog Water Beschermings Programma (HWBP). Voor dit traject is waterschap Aa en Maas de trekker. Ambities worden bepaald op basis van de voorverkenning die in 2023 is gestart. • We actualiseren het uitvoeringsprogramma dat hoort bij de visie Groen en Klimaatbestendig ’sHertogenbosch en geven daar aan de hand van de gebiedspaspoorten uitvoering aan. We hanteren we de verordening bomen, water en groen. • We werken aan de grote groenstructuren en richten ons op kwaliteitsverbetering in wijken en buurten, parken, bedrijventerreinen en natuurgebieden. • In het Plan Water en Riolering (PWR 2023-2028) is het afkoppelen van hemelwater leidend. Hemelwater wordt, waar mogelijk, lokaal en in groenvoorzieningen geïnfiltreerd • Bij vitaliseringsprojecten pakken we kansen voor ontstening en vergroening.

Te denken valt aan het gebruik van grasbetonstenen in plaats van asfalt of klinkers, aanplant van meer groen/bomen, het stimuleren van adoptiegroen, geveltuinen en adoptie van boomspiegels • We continueren het ecologisch beheer en ronden de uitvoering van het Oeverplan af. Het verwijderen van beschoeiing en het omvormen naar natuurlijkvriendelijke oevers die bijdragen aan biodiversiteit van flora en fauna. • We continueren de uitvoering van het Bomenplan. Gelet op de eerdere successen van participatietrajecten in de Muntel en Zuid, kiezen we in samenspraak met bewonersorganisaties nu ook weer voor een buurt/wijk, waarbij bewoners kunnen aangeven waar zij extra bomen en groen wensen.

• We blijven werken aan de bewustwording en de eigen bijdrage van bewoners in de vergroeningsen ‘ontstening’ ambitie. Zowel bij vervanging en (her)inrichting van de openbare ruimte als in het reguliere beheer benutten we de kansen om bewoners mee te laten doen. We promoten aanleg van geveltuintjes, adoptie boomspiegels, adoptie van groenvakken. We dragen bij aan en adviseren bij vergroening door inheemse beplanting en participatie. Ook onderzoeken we (verdere) vergroening van schoolpleinen.

Onderhoud openbare ruimte Wat willen we bereiken? We willen een openbare ruimte die uitnodigt tot spelen, bewegen en ontmoeten voor iedereen. Een aantrekkelijke openbare ruimte waar de inwoners tevreden over zijn, die uitnodigt tot ontmoeting, spelen en bewegen, en waar zij zich betrokken bij voelen. Dat wordt bij voorkeur zichtbaar in een actieve bijdrage van inwoners in het kader van een levendige en leefbare buurt.

Indicator Tevredenheid beheer en onderhoud openbare ruimte (% tevreden)

Nulmeting Doelstelling 2024

Ambitie 2026

62%

65%

68%

7,0

7,2

7,3

Bron: KTO

Schaalscore KTO Onderhoud fysieke voorzieningen voor de jeugd Bron: KTO

Wat gaan we er voor doen? • In het dagelijks beheer en onderhoud zorgen we voor de basiskwaliteit in de buitenruimte. Daarbij sluiten we zoveel mogelijk aan bij de behoefte van de inwoners en dagen we ze uit om mee te denken en mee te doen. • Bij vervangingen en herinrichting betrekken we de bewoners om ruimte te creëren voor ontmoeten, bewegen, sport en spel. Bij vervangingen en herinrichting verbeteren we de toegankelijkheid van de openbare ruimte voor alle gebruikers. We stemmen plannen af met het Gehandicaptenplatform. • Bij vervanging van parkeerplaatsen hanteren we als uitgangspunt klimaatbestendig en groen, waar mogelijk. We experimenteren met verschillende soorten groene parkeerplaatsen om goed inzicht te krijgen in de gevolgen voor beheer en onderhoud. Bij intensief parkeren, zoals in de binnenstadsring zijn groene parkeerplaatsen niet de oplossing omdat het groen niet de kans krijgt om te groeien; we experimenteren daarom ook met andere klimaatadaptieve oplossingen. • Uitbreiding van het areaal in de openbare ruimte vertalen we door naar beheer- en onderhoudsbudgetten zodat een goede instandhouding in de begroting wordt geborgd. • Bij renovatie in de openbare ruimte worden bestaande materialen die nog van voldoende kwaliteit zijn hergebruikt. Vervanging is geen automatisme.

Schone, hele en veilige openbare ruimte Wat willen we bereiken? Een aantrekkelijke openbare ruimte is, naast bruikbaar ook schoon, heel en veilig. In ons dagelijks onderhoud en in onze vervangingsopgaven brengen we de openbare ruimte op het gewenste kwaliteitsniveau. Door het op orde brengen van de onderhoudsbudgetten en het geleidelijk inlopen van de vervangingsachterstand geven we een kwaliteitsimpuls aan de buitenruimte.

Indicator Schaalscore onderhoud wegen

Nulmeting Doelstelling 2024

Ambitie 2026

7,1

7,2

7,3

6,3

6,4

6,6

6,9

7,1

7,5

Bron: KTO

Schaalscore schoonhouden naaste woonomgeving (excl. hondenpoep) Bron: KTO

schaalscore onderhoud groen Bron: KTO

Wat gaan we er voor doen? • De komende jaren lopen we de vervangingsachterstand geleidelijk in. We stemmen de programmering van de vitaliseringsprojecten af op de doelen van de stad (zoals klimaatadaptatie en energietransite). Bij de aanpak van de openbare ruimte lopen we zoveel mogelijk gelijk op met projecten van de woningcorporaties, nutsbedrijven en andere partijen. We zorgen dat de overlast van tijdelijke verminderde bereikbaarheid tot een minimum beperkt blijft • Het programma Constructieve Veiligheid ronden we in 2024 af. Hiermee hebben we de staat van de kunstwerken gecontroleerd en gewaarborgd. • We starten met de uitvoering van het meerjaren groot onderhoud van het metselwerk in de Binnnendieze • We stimuleren en faciliteren kleinschalige bewonersinitiatieven, waarbij voldoende draagvlak in de buurt een uitgangspunt is. We continueren de aanpak Bossche Wijkhelden (vrijwilligers die zwerfafval in hun omgeving opruimen). We faciliteren landelijke acties (zoals bijv. World Clean Up Day en de Landelijke Opschoondag). We hebben oog voor maatwerkinitiatieven samen met bewoners en in relatie tot gedragsbeïnvloeding • We stemmen de optimalisatie van reiniging af op gedrag en behoefte. We geven

Slimme buitenruimte Wat willen we bereiken? We willen met techniek, data en innovatie de inrichting en beheer van de fysieke buitenruimte verbeteren. We ontwikkelen het innovatiekwartier als nationale hotspot voor ICT/data. En als ankerpunt in het economisch ecosysteem. Onderdeel hiervan is een hybride leeromgeving (Hyleo). Met de doorontwikkeling van het IoT Stadslab, een samenwerking van gemeente, onderwijs en bedrijfsleven, creëren we meer innovaties in de openbare ruimte.

Wat gaan we er voor doen? • We zijn in 2022 gestart met een meer programmatische, opgavengerichte werkwijze m.b.t. het IoT Stadslab (slimme bewatering, Streetsense, aquathermie). We continueren deze werkwijze • We sluiten aan bij een pilot van Avans en de gemeente Breda om zwerfafval door middel van Artificial Intelligence (AI) te detecteren • We werken aan een nieuwe generatie ‘intelligente’ verkeersregelinstallaties (VRI's) die op basis van data aangestuurd worden. Dit geeft de mogelijkheid om bepaalde verkeersstromen voorrang te geven (bijv. Nood- en hulpdiensten) en waarmee we in het kader van doorstroming mogelijk besparingen realiseren in bijvoorbeeld tijd, brandstof en CO2 uitstoot. · We ‘verslimmen’ de openbare verlichting. Op basis van beschikbare data passen we de intensiteit van de openbare verlichting aan op het gebruik van de openbare ruimte. We doen daarbij onderzoek naar de veiligheidsbeleving van de gebruikers. · In 2023 hebben we het Lichtcentrum overgenomen. We verduurzamen en verbeteren de aanlichting van de betreffende gevels uit. • Door middel van sensoring meten we de vochtigheid en grondwaarde van de groeiplaatsen op diverse locaties in de stad. We ontwikkelen dit door in het kader van 'slimme bewatering’ om slim en efficiënt water te kunnen geven.

• We organiseren inspiratiesessies voor collega’s, maatschappelijke organisaties en MKB om de mogelijkheden van het Stadslab beter uit te dragen.

Wat kost het? De exploitatie bestaat uit de jaarlijkse lasten en baten. In totaal gaat het om de volgende bedragen (x € 1.000): Omschrijving Rekening Begroting Begroting 2022 2023 2024

Begroting 2025

Begroting 2026

Begroting 2027

Lasten

48.552

54.745

57.070

56.729

57.083

57.374

Baten

13.158

15.858

16.396

16.331

16.320

16.312

Saldo van lasten en baten

-35.394

-38.888

-40.673

-40.398

-40.763

-41.061

Omschrijving

2024

2025

2026

2027

Aanleg groen tbv waterberging Afkoppelen van hemelwater: Algemeen bij herinrichting Bomenplan Diverse reparaties en aanpassingen Groene Delta Inrichting werven Kleine inrichtingsprojecten openbare ruimte klimaatbos

272 2.009

397 336 75 352 -

397 336 352 -

Maatregelen openbare ruimte binnenstad Projecten vitaliseringsplan Vergroenen omgeving vervanging auto's Vervanging riolering algemeen Vervanging winterdienst Zuid-Willemspark

301 10.620 1.233 418 2.134 104 370

301 12.023 1.233 442 2.134 104 370

301 13.435 1.233 274 2.134 104 370

301 14.846 1.233 274 2.134 104 370

Totaal

18.621

19.973

21.217

22.628

Subsidies Binnen dit programma worden de volgende subsidies verleend (bedragen onder voorbehoud van goedkeuring door de gemeenteraad en resultaten van afspraken): Doelstelling/subsidieontvanger Geraamde Geraamde verstrekking verstrekking 2023 2024 Bijdrage aan JADS voor activiteiten gericht op data talent en data kennis in samenwerking met onderwijs en bedrijfsleven Jheronimus Academy of Data Science

250.000

Bijdragen aan de ruimtelijke kwaliteit in Den Bosch en de regio via een brede publieke discussie over architectuur, stedenbouw, landschapsarchitectuur en beeldende kunst Bai gemeentelijke bijdrage

25.000

Verbonden partijen In het Register Verbonden partijen staan de vaste gegevens van iedere verbonden partij waarin de gemeente ’s-Hertogenbosch deelneemt weergegeven. Onder ‘vaste’ gegevens verstaan we die gegevens, die niet ieder jaar wijzigen. Iedere twee jaar zal een check en eventuele update van deze gegevens plaatsvinden. Ook de zware regionale samenwerkingsverbanden waarin de gemeente ’sHertogenbosch participeert staan in dit register. Meer informatie over de verbonden partijen vindt u in de paragraaf verbonden partijen. Dit programma heeft geen verbonden partijen.

Risico's Klik hier voor een totaaloverzicht van de risico's. Op dit programma zijn de volgende risico´s van toepassing:

Risico

Omgevingswet

Aard

Maximaal bedrag

Kans (1=laag, 5=hoog)

Structureel

Inmiddels is besloten de inwerkingtredingsdatum van de Omgevingswet op 1 januari 2024 te stellen. Ondanks, dat de definitieve startdatum vaststaat, is de toepassing van de wet nog niet uitgekristalliseerd, dit brengt voor de gemeente onzekerheden en bijhorende risico’s met zich me. Daarnaast zijn vanwege het veelvuldig uitstel van de inwerkingtredingsdatum de invoeringskosten van de Omgevingswet fors opgelopen. Door het Rijk zijn voor de jaren 2022 tot en met 2025 extra financiële middelen aan gemeenten beschikbaar gesteld voor de invoering van de Omgevingswet. Deze middelen zetten wij in ter dekking van de kosten voor de ingevolge de Omgevingswet verplicht op te stellen omgevingsvisie, het omgevingsplan, de aanpassing van werkprocessen en ondersteunende ICT-voorzieningen en benodigde opleidingen. Daarnaast hebben we als gemeente te maken met ‘frictiekosten’, vanwege de verplichte overgang van taken naar de omgevingsdienst en de wijziging in de dienstverlening (wat van invloed is op de leges van de vergunningen). Deze door het Rijk beschikbaar gestelde middelen zijn onvoldoende om alle invoeringskosten van de Omgevingswet volledig te dekken. Via de VNG en met gebruikmaking van onze netwerken zoals de G40 gemeenten, blijven wij bij het Rijk aandringen om ons extra financieel te compenseren voor deze kosten. Wij zullen dit blijven monitoren en u hiervan op de hoogte houden.

Beleidskaders/wet- en regelgeving Visie samenwerken aan een duurzaam 's-Hertogenbosch 2019 RIB 's-Hertogenbosch Groen en Klimaatbestendig (2021) Verordening bomen, water en groen (2021) RV beleidsplan Openbare ruimte 2016-2025 Plan water en riolering (citynavigator.nl) RIB doorkijk beleidsplan openbare ruimte 2022-2027 Uitvoeringsplan Openbare verlichting Inspiratieplan Zuid-Willemspark

Bereikbare stad, dorpen en wijken Ambitie Onze ambitie is dat mensen vlot, comfortabel en veilig op hun bestemming kunnen komen. Hiervoor is een goede infrastructuur nodig voor alle modaliteiten, inclusief goede voorzieningen voor het collectief vervoer. Iedereen kan het vervoersmiddel kiezen dat het beste past bij een reis. Wij richten ons op het stimuleren van de vervoersmiddelen die het milieu het minste belasten. Voorzieningen houden we bereikbaar voor iedereen. We faciliteren en reguleren nieuwe vormen van ‘mobiliteit als dienst’. Onze aanpak is gericht op de combinatie van gedragsbeïnvloeding, technologie, samenwerking, handhaving en infrastructuur. Bij werkzaamheden in de openbare ruimte beperken we de overlast voor de verkeersdeelnemers en de omgeving zoveel als mogelijk.

Mobiliteitsaanpak Brede binnenstad Wat willen we bereiken? De binnenstad moet bereikbaar zijn voor bestemmingsverkeer, met elke vorm van vervoer. Doorgaand verkeer geleiden we om de brede binnenstad heen, via de doorstroomassen. Op weg naar het autoluwer maken van de binnenstad, werken we per gebied aan passende maatregelen. Dit kunnen solitaire verbetervoorstellen voor de binnenstad zijn, echter ook integrale maatregelpakketten met mede-financiers vanuit andere projecten of programma’s. We willen een schone en groene binnenstad die aantrekkelijk is voor bewoners en bezoekers met een focus op meer ruimte voor fietsen, lopen en duurzame mobiliteitsvormen.

Indicator Verschuiving modal shift naar fiets en wandelen versus afname autoverkeer

Nulmeting Doelstelling 2024 100

Ambitie 2026

Bron: Omnibus

Wat gaan we er voor doen? • Vertalen resultaten verkeersstudie binnenstadsring naar voorstel aanpak binnenstadsring en Spoorzone • Realisatie Kanaalboulevard fase 2 en 3 • Implementatie camerahandhaving voor milieu-zone (vooruitlopend op zero-emissie zone) voor vrachtauto en bestelauto • Studie doorstroming Magistratenlaan/Nelson Mandelalaan • Uitwerken van de toegangsregels per gebied (mede gerelateerd aan opgaven voor STS-gebied) en de stapsgewijze implementatie van de regels per deelgebied. • Kleinschalige maatregelen gericht op verbeteren leefbaarheid en duurzame en actieve modaliteiten • Knooppunt ontwikkeling Station ’s-Hertogenbosch (MIRT)

Duurzame mobiliteit Wat willen we bereiken? Met het Actieplan Duurzame Mobiliteit gaan we op weg naar meer duurzame vormen van mobiliteit: in 2050 is al het vervoer schoon, slim en veilig. Om die slag te maken zijn meerdere transitiepaden nodig. Het actieplan Mobiliteit zet in op de volgende werklijnen gedrag (campagnes, inclusieve mobiliteit), samenwerking (community duurzame mobiliteit, zero-emissie vervoer, slimme schone bevoorrading), technologie (smart mobility, deelmobiliteit) en infrastructuur (fiets, energie & laadinfrastructuur, duurzame infra) Onze ambitie met schone, slimme en duurzame mobiliteit voor iedereen werken we uit vanuit de drie waarden: inclusieve mobiliteit, leefbare en gezonde mobiliteit én klimaat- en energie neutrale mobiliteit. • Iedereen in de gemeente heeft toegang tot mobiliteit en voor iedereen is duurzame mobiliteit haalbaar en betaalbaar. • Zo veel mogelijk inwoners van de gemeente maken gebruik van e-bikes, e-voertuigen en elektrische deelmobiliteit.

Indicator We stimuleren mobiliteitstransitie op e-bikes, e-voertuigen en elektrische deelmobiliteit in de gemeente. Aantal % mensen dat een eigen benzine- of dieselauto heeft.

Nulmeting Doelstelling 2024

Ambitie 2026

78%

74%

70%

100%

105%

110%

Bron: Omnibusenquête (2 jaarlijks).

Elektrisch rijden/laden: we geven elk jaar inzicht in de trend hoeveel er elektrisch wordt geladen. Bron: data Vattenfall

Wat gaan we er voor doen? • Versterken aanpak verkeersveiligheid scholen • Verschillende gedragscampagnes gericht op duurzame mobiliteitsvormen en/of specifieke doelgroepen gerelateerd aan verkeersveiligheid of inclusieve mobiliteit • Monitoring invoering vergunningenstelsel deeltweewielers en vervolgstappen op het gebied van ontwikkeling deelauto’s • Vervolgstappen Green Deal Stadslogistiek met netwerkbijeenkomsten en informatieverschaffing ZE-zone • Intensivering uitrol laadpalen in de wijken.

Bereikbaarheid voor alle wijzen van vervoer Wat willen we bereiken? De Bereikbaarheidsstrategie heeft lijnen uitgezet om de bereikbaarheid van onze gemeente voor alle modaliteiten te garanderen. Dit is vertaald in maatregelen voor de infrastructuur gericht op doorstroming en veiligheid binnen de randvoorwaarde van leefbaarheid. Waar mogelijk worden deze maatregelen gekoppeld aan de onderhoudsprogrammering voor een kosteneffectieve inzet van middelen. Een stad waarin we vlot, comfortabel, veilig en duurzaam van A naar B ons kunnen verplaatsen waarbij we voorzieningen bereikbaar houden voor iedereen.

Indicator

Nulmeting Doelstelling 2024

Aantallen fietsers

Ambitie 2026

100

103

105

5,1

5,0

4,8

100

Bron: data iVRI's

Verkeersveiligheid: Onze ambitie is om het aantal verkeersongevallen op het gemeentelijke wegennet te reduceren. Dit drukken we uit in aantal verkeersongevallen/verkeersslachtoffers per 1000 inwoners (index). Bron: ongevallencijfers

reistijden auto: d.m.v. floating car data geven we inzicht in de toe-of afname van reistijden op het wegennet, zowel per wegvak als in geheel (index). Bron: FCD

Wat gaan we er voor doen? • Kleinschalige verkeersmaatregelen in kernen en wijken • Opstellen van een gemeentebrede mobiliteitsvisie • Realisatie snelfietsroute Zaltbommel • Uitwerken maatregelen snelfietsroute Eindhoven (voor Bossche deel) • Uitwerken fietsmaatregelen in het kader van fietsnetwerk 3.0 • Monitoring verkeer, data op orde en doorontwikkeling iVRI's • Uitwerkingsstudie Oostelijke Gemeentedelen en Rondweg De Groote Wielen in relatie tot de Planuitwerking MIRT A2 • Aanpak onveilige locaties op basis van risicoanalyse

Wat kost het? De exploitatie bestaat uit de jaarlijkse lasten en baten. In totaal gaat het om de volgende bedragen (x € 1.000): Omschrijving Rekening Begroting Begroting 2022 2023 2024

Begroting 2025

Begroting 2026

Begroting 2027

Lasten

18.404

23.057

23.181

23.415

23.769

24.094

Baten

24.053

27.217

27.519

27.923

28.338

28.762

Saldo van lasten en baten

5.649

4.159

4.338

4.508

4.569

4.668

(Bedragen x € 1.000)

Omschrijving

2024

2025

2026

2027

Aanpak onveilige infrastructuur Fietsen parkeertoezicht E-parkeren Fietsplan Herinrichting knooppunt Zandzuigerstraat Herinrichting Parellelweg en Magistratenlaan mobiele binnenstad Uitbreiding snelfietsroute Zaltbommel-'sHertogenbosch Verkeersmaatregelen Verkeersmanagement Verkeersregelinstallaties (VRI's) Versterken HOV structuur Vervanging parkeerautomaten parkeergarages transferia Vervanging parkeerautomaten straatparkeren Vervanging scanauto e-parkeren Vervanging scansysteem mobiele handhaving eparkeren

637 1.387 10.960 -

537 1.592 200 1.000

537 14 1.592 5.000 200 -

512 1.592 1.600 -

462 307 387 -

362 307 387 1.629

362 307 387 3.750 -

362 307 387 -

35 -

1.629 -

289

Totaal

14.175

7.643

12.149

5.049

Subsidies Binnen dit programma worden de volgende subsidies verleend (bedragen onder voorbehoud van goedkeuring door de gemeenteraad en resultaten van afspraken): Doelstelling/subsidieontvanger Geraamde Geraamde verstrekking verstrekking 2023 2024 Het bevorderen van verkeerseducatie en verkeersveiligheid

105.000

Subsidieregeling Verkeerseducatie en verkeersveiligheid

105.000

Verbonden partijen In het Register Verbonden partijen staan de vaste gegevens van iedere verbonden partij waarin de gemeente ’s-Hertogenbosch deelneemt weergegeven. Onder ‘vaste’ gegevens verstaan we die gegevens, die niet ieder jaar wijzigen. Iedere twee jaar zal een check en eventuele update van deze gegevens plaatsvinden. Ook de zware regionale samenwerkingsverbanden waarin de gemeente ’sHertogenbosch participeert staan in dit register. Meer informatie over de verbonden partijen vindt u in de paragraaf verbonden partijen. Dit programma heeft geen verbonden partijen.

Risico's Klik hier voor een totaaloverzicht van de risico's. Op dit programma zijn geen risico´s van toepassing.

Beleidskaders/wet- en regelgeving Koersnota Mobiliteitsaanpak 's-Hertogenbsoch 2017-2025 UItvoeringsprogramma 2018-2019 RIB Bestemming Brede Binnenstad Actieplan Duurzame Mobiliteit Actualisatie Bereikbaarheidsstrategie Actualisatie verkeersveiligheidsbeleid

Sport en recreatie Ambitie Gezondheid, sport en bewegen is voor iedereen, maar niet voor iedereen vanzelfsprekend. Bewegen is voor iedereen essentieel om lichaam en geest vitaal en in goede conditie te houden. Te veel mensen lukt het niet om dagelijks voldoende te bewegen en dat is jammer. Naast een gezonde geest en een gezond lichaam draagt sport en bewegen ook bij aan een actieve, duurzame, sociaal betrokken en veilige samenleving. Sport biedt een platform om elkaar te ontmoeten, samen te ondernemen, talenten te ontwikkelen en heerlijk te ontspannen. Sport en bewegen is ook gewoon leuk. Het is dan ook onze missie om iedereen in ’s-Hertogenbosch de kansen en gelegenheid te bieden om in beweging te komen en te blijven. Dit vraagt om een goede sportieve infrastructuur, een tot bewegen uitnodigende inrichting van de openbare ruimte, vitale sportaanbieders maar ook om “beweeg inclusief denken” vanuit het onderwijs, welzijnswerk, gezondheidszorg, etc. Door krachten te bundelen en samen te werken aan een brede en integrale aanpak geven we zo veel mogelijk inwoners, jong en oud, de kans om bewegen een vast onderdeel van hun dagritme te laten zijn. Het sporten en bewegen zorgen niet alleen voor een betere gezondheid en vitaliteit, maar ook voor sociale binding, betere leerprestaties, talentontwikkeling en burgerschap.

Sport en bewegen als onlosmakelijk onderdeel van de sociale structuur van onze gemeente.

Bewegen voor iedereen Wat willen we bereiken? In 2040 voldoet 75% van de Nederlanders aan de beweegrichtlijnen. Ze bewegen dagelijks voldoende om gezondheidsschade als gevolg van lichamelijk inactiviteit te voorkomen. Dat is tenminste de ambitie van onze rijksoverheid. Wij delen die ambitie en willen daar een bijdrage aan leveren door ook in ’s-Hertogenbosch het aantal inwoners dat voldoet aan de beweegrichtlijnen jaarlijks te laten groeien. Bij die inspanningen hebben we extra aandacht voor de wijken met een gezondheidsachterstand en beweeg armoede omdat dagelijks bewegen alles behalve een vanzelfsprekendheid is.

Indicator Percentage kinderen (4-11 jaar) dat voldoet aan de beweegrichtlijn

Nulmeting Doelstelling 2024

Ambitie 2026

48%

52%

55%

45%

49%

53%

28%

Bron: Kindmonitor (GGD)

Percentage volwassenen (18 jaar en ouder) dat voldoet aan de beweegnorm Bron: Enquête Sport en Welzijn (O&S)

Percentage jeugd (12 tot 18 jaar) dat voldoet aan de beweegrichtlijn Bron: Onderzoek jongeren (GGD)

Wat gaan we er voor doen? • We zetten extra in op verbetering van de inrichting van de openbare ruimte ten behoeve van ontmoeten, spelen, sporten en bewegen. • We onderzoeken hoe we kwetsbare doelgroepen en doelgroepen waarvoor het mee doen aan reguliere sportactiviteiten niet vanzelfsprekend is, ook aan het sporten en bewegen kunnen krijgen.

• We ontwikkelen samen met scholen en kindcentra kwalitatief beter bewegingsonderwijs. • We besteden extra aandacht aan de samenwerking met ondernemende sportaanbieders en anders georganiseerde sportaanbieders. • We ontwikkelen samen met partners een breed motorische leerlijn van 0 tot 18 jaar. • We bundelen het aanbod aan sport- en beweegmogelijkheden zo veel mogelijk op één (digitale) plek.

Sportieve infrastructuur Wat willen we bereiken? Onze sportieve infrastructuur is het geheel van (sport)accommodaties, de inrichting van de openbare ruimte en de organisaties in de gemeente die sport en beweegactiviteiten aanbieden. We willen dat deze sportieve infrastructuur voorziet in de sport en beweegbehoefte van onze inwoners. Ook willen we dat accommodaties, de openbare ruime en de sportaanbieders, aan inwoners die niet of niet voldoende bewegen, een uitdaging bieden om dat wel te gaan doen. Daarnaast willen we de sportinfrastructuur verder verduurzamen in de brede zin van het woord.

Indicator Percentage volwassenen dat de kwaliteit van sportvoorzieningen als (ruim) voldoende beoordeelt.

Nulmeting Doelstelling 2024

Ambitie 2026

62%

60%

65%

58%

65%

69%

73%

75%

Bron: Enquête Sport en Welzijn (O&S)

Percentage volwassenen dat het aantal mogelijkheden om te sporten/bewegen in de openbare ruimte (ruim) voldoende vindt. Bron: Enquête Sport en Welzijn (O&S)

Percentage 12-18 jarigen dat het aantal mogelijkheden om te sporten/bewegen in de openbare ruimte (ruim) voldoende vindt Bron: Onderzoek jongeren (GGD)

Wat gaan we er voor doen? • We ontwikkelen een ‘meetlat’ om de bezetting van buitensportaccommodaties te verbeteren. • We evalueren de lopende exploitatie-, huur- en bruikleenovereenkomst van het Sportiom. • We gaan in overleg met Combibad Kwekkelstijn over een nieuwe huur- en exploitatiesubsidieovereenkomst vanaf 2025. • We zetten in op het openbaar toegankelijk maken van gemeentelijke sportparken. • We nemen de planning van onze sportaccommodaties mee in het nieuw op te stellen gemeentelijk Integraal Huisvestingsplan onderwijs (IHP). • We participeren in de planvorming voor nieuwe kindcentra (o.a. Jeroen Bosch Kwartier en NoordOost hoek Groote Wielen) en zorgen dat daarbij voldoende aandacht is voor sport & bewegen. • In overleg met de voetbalverenigingen CHC, Maliskamp en RKSSV werken we plannen uit om het beschikbare kunstgras budget zo verstandig, duurzaam en toekomstgericht mogelijk in te zetten.

• We stimuleren sportverenigingen gebruik te maken van subsidieregelingen voor het verduurzamen van hun eigendommen, waaronder het gemeentelijk revolving fund.

Sport als middel Wat willen we bereiken? We willen de positieve waarden van sport en bewegen optimaal benutten door een wezenlijke bijdrage te leveren aan de bredere maatschappelijk opgaven en thema’s zoals gezondheid, eenzaamheid, inclusie, talentontwikkeling en kansengelijkheid. We doen dit door intensief samen te werken met onderwijs, welzijn en gezondheidsorganisaties, maar ook door het sport en beweegaanbod nog beter te laten aansluiten bij de behoeften en mogelijkheden van onze inwoners.

Wat gaan we er voor doen? • We gaan inwoners, in de leeftijd 18 tot 35 jaar uit wijken met een gezondheidsachterstand, actiever stimuleren te bewegen. • We helpen sport- en beweegaanbieders om hun eigen organisatie met behulp van de vitaliteitsscan door te ontwikkelen. • We ondersteunen sport- en beweegaanbieders om hun aanbod nog meer geschikt te maken voor inwoners met een verhoogde kans op gezondheidsproblemen en eenzaamheid. • We ondersteunen welzijnsorganisaties om meer sport- en beweegactiviteiten aan te bieden aan hun doelgroepen. • We helpen diverse organisaties om inwoners te verleiden om actief te zijn als vrijwilliger.

Wat kost het? De exploitatie bestaat uit de jaarlijkse lasten en baten. In totaal gaat het om de volgende bedragen (x € 1.000): Omschrijving Rekening Begroting Begroting 2022 2023 2024

Begroting 2025

Begroting 2026

Begroting 2027

Lasten

22.436

22.775

23.291

23.106

22.819

22.717

Baten

10.667

8.937

9.129

9.097

9.053

9.046

Saldo van lasten en baten

-11.769

-13.839

-14.162

-14.009

-13.766

-13.671

Omschrijving Aanpassing klimaat en verduurzaming zwembad Kwekkelstijn Aanpassing klimaat en verduurzaming zwembad Kwekkelstijn Aanschaf boot Actualiseren (openlucht) recreatie

2024

2025

2026

2027

240

11 78

Actualiseren binnensportaccommodaties Actualiseren openluchtsportaccommodaties Actualisering Kwekkelstijn Bouwkundig en installatietechnisch onderhoud Sportiom Kleedlokalen HC Den Bosch; renovatie Kunstgras Noordoosthoek Groote Wielen; onderbouw Kunstgras Noordoosthoek Groote Wielen; toplaag kunstgras onderbouw Kunstgras toplaag Sportzaal Noordoosthoek Groote Wielen Sportzaal Noordoosthoek Groote Wielen (grond) Toplagen BLC Toplagen FC Engelen Toplagen HC Den Bosch Toplagen HC Maliskamp en Wilhelmina Toplagen: HC Maliskamp Toplagen: LTV Nuland Voertuigen Totaal

129 175 41 -

129 175 41 1.000

129 175 41 2.000

129 175 41 1.000

272 -

261

391

232 350 163 469 281 -

232 350 100 281 315 -

4.950 331 530 92 -

2.430

2.701

8.989

1.503

56.520

61.950

Exploitatiebijdrage World Skate Center

56.520

61.950

Bijdrage in de huurlasten van de accommodatie van de handboogvereniging. Subsidie handboogvereniging Prins Bernhard

5.760

6.310

5.760

6.310

Bijdrage ten behoeve van instandhouding (geprivatiseerde) kleedkamers van derden Exploitatiebijdrage geprivatiseerde kleedaccommodaties

23.070

25.290

23.070

25.290

Bijdrage voor de instandhouding van de sportieve activiteiten van de vereniging Sport Voor Gehandicapten Subsidie gehandicaptensport

6.340

6.950

6.340

6.950

Bijdrage voor de organisatie van beweegactiviteiten voor senioren (bewegingscentrum 50+) 'S-PORT PLUS

6.200

6.800

6.200

6.800

De subsidie dient ter ondersteuning van de activiteiten op het gebied van educatie, beheer en ontwikkeling van natuur en landschap in de gemeente 's-Hertogenbosch Stichting Landschapsbelang Maasdonk

2.080

2.280

2.080

2.280

De subsidie dient ter ondersteuning van de activiteiten voor de voorlichting en educatie van de Brabantse bevolking met als doel het in stand houden van natuur en landschap

2.380

2.610

Stichting Noord-Brabants Landschap

2.380

2.610

Inzet van buurtsportcoach en combinatiefunctionaris

226.030

241.800

Combinatiefunctionarissen

226.030

241.800

Mogelijk maken van begeleide beweegactiviteiten voor senioren

3.030

3.220

Subsidiebijdragen Meer Bewegen voor Ouderen (MBVO)

3.030

3.220

Mogelijk maken van Sportevenementen in de stad

24.220

26.550

Sportevenementen

24.220

26.550

Openstelling van een openbaar toegankelijk zwembad

645.010

697.130

Exploitatiebijdrage Combibad Kwekkelstijn BV

645.010

697.130

Stimuleren van instandhouding en groei jeugdleden en vrijwilligers bij sportverenigingen Verenigingssubsidie (jeugdleden en vrijwilligers)

349.090

302.600

349.090

302.600

Uitvoeringsbudget beschikbaar stellen aan de partners van het Bosch Sportakkoord ter bevordering van de uitvoering van de actiepunten uit het Bosch Sportakkoord Subsidieregeling Uitvoeringsbudget Bosch Sportakkoord 2021

67.000

96.070

67.000

96.070

Kwekkelstijn BV Geplaatst aandelenkapitaal, Rekening courant, leningen, garanties, subsidies e.d. € 18.151 (aandelenkapitaal)

Financieel belang Eigen vermogen

Vreemd vermogen

01-01-2022

31-12-2022

01-01-2022

31-12-2022

€ 151.229

€ 168.132

€ 247.120

€ 301.410

Resultaat 2022 € 16.903

Risicomanagement: Het aantal bezoekers in de zomer is afhankelijk van het weer. De algemene reserve van deze vennootschap bedraagt € 150.000 (dit is tevens als maximum gesteld) en is toereikend om enkele slechtere jaarresultaten (als gevolg van minder bezoekers) op te kunnen vangen. Landelijk en voor Kwekkelstijn BV is het steeds moeilijker om aan geschoold en ervaren zwembadpersoneel te komen. Al vanaf 2020 besteedt Kwekkelstijn BV extra veel aandacht aan werving en opleiding. Dit is gezien de arbeidsmarktomstandigheden echter niet voldoende en daarom heeft de BV in 2022 moeten besluiten de salarissen te verhogen met een toeslag. Ondanks deze maatregel is het de vraag of er ook in de toekomst voldoende gekwalificeerd personeel kan worden gevonden om de veiligheid van de bezoekers te waarborgen. Met gerichte wervingscampagnes wordt geprobeerd het personeelsbestand op peil te brengen en te houden. Als dit niet lukt, moet de openstelling beperkt worden (bijvoorbeeld niet alle dagen open) of het aantal bezoekers per tijdvak gelimiteerd worden. Kwekkelstijn BV heeft net als andere zwembaden een fors energieverbruik. Voor 2023 heeft Kwekkelstijn BV nog een energiecontract met vaste, lage tarieven voor gas en elektra. Vanaf 2024 bestaat het voornemen aan te sluiten bij het gemeentelijk energiecontract.

De afspraken die gemeente ‘s-Hertogenbosch regionaal en met de energieleverancier gemaakt heeft, biedt deze mogelijkheid. De energietarieven in 2024 zullen naar verwachting hoger liggen dan in 2022 en 2023. De extra kosten kunnen niet (volledig) worden opgevangen binnen de bestaande exploitatie. Mogelijk leidt dit tot een aanvraag door Kwekkelstijn BV van extra exploitatiesubsidie. Er is nog wel een aantal duurzaamheidsmaatregelen voorzien om het energieverbruik terug te dringen. Daarnaast is in het voorjaar van 2023 een duurzaamheidsscan uitgevoerd. Uit de beoordeling van de scan moet volgen of nog andere energiebesparende maatregelen mogelijk zijn. De huidige exploitatiesubsidie- en huurovereenkomst zijn afgesloten voor 2021 tot en met 2024. In 2024 start de voorbereiding voor nieuwe overeenkomsten vanaf 2025.

Risico's Klik hier voor een totaaloverzicht van de risico's. Op dit programma zijn geen risico´s van toepassing.

Beleidskaders/wet- en regelgeving Sportvisie Sportief Samen Verder Buitensportnota 'Buitenkans' Zaalsportnota

Energie, duurzaamheid en milieu Ambitie ’s-Hertogenbosch wil een duurzame gemeente zijn waarin het prettig en gezond wonen en leven is. We willen klimaatneutraal zijn in 2045. Dat betekent dat we energiebesparing stimuleren, duurzame energie gaan opwekken en extra stappen zetten om van het gas af te gaan. Ook stimuleren we elektrisch rijden en andere vormen van duurzame mobiliteit. We zetten we in op een circulaire economie, waar afval wordt voorkomen en grondstoffen hun waarde behouden. We zorgen voor een schone en veilige leefomgeving, met aandacht voor luchtkwaliteit. We stimuleren een duurzaam gebruik van de bodem. Voor het realiseren van een duurzame gemeente werken we samen met inwoners, organisaties, bedrijven en onderwijs. We stimuleren inwoners en ondernemers om zelf ook hun steentje bij te dragen.

Versnellen van energiebesparing Wat willen we bereiken? Versnellen van energiebesparing in de gebouwde omgeving, in het bijzonder bij huishoudens met energiearmoede. We versnellen het nemen van energiebesparende maatregelen en richten ons daarbij in het bijzonder op de huishoudens die te maken krijgen met energiearmoede. Door onze communicatie te versterken zullen meer mensen gebruik kunnen maken van ons aanbod en het aanbod van het Rijk. Woningeigenaren, huurders en kleine MKB’ers kunnen bij ons terecht voor informatie en hulpmiddelen voor het verduurzamen van hun woning of pand.

Indicator Het aantal huishoudens dat ondersteuning heeft gekregen voor het treffen van energiebesparende maatregelen

Nulmeting nvt

Doelstelling Ambitie 2026 2024 4.690

12.000

Bron: Database project energiearmoede & rapportage energieadviezen, Rapportages Brabant Woont Slim

Het aantal bezoekers en klantcontacten van het energieloket Brabant Woont Slim

9.500 10.500 12.000 bezoekers, bezoekers, bezoekers, 3.000 2.250 3.000 klantcontacten klantcontacten klantcontacten

Bron: Het aantal bezoekers en klantcontacten van het energieloket Brabant Woont Slim

Wat gaan we er voor doen? • We gaan aan de slag met de besparingsaanpak waar de aanpak gespikkeld bezit en de energieadviezen onderdeel van zijn (zoals bepaald in de TVW 2.0). • In de winterperiode van 2023-2024 kunnen inwoners met zorgen over hun energierekening nog steeds een afspraak maken met het Bossche Bespaarteam • We werken aan communicatiecampagne(s) om inwoners te informeren over de bespaarmaatregelen en om de bekendheid van Brabant Woont Slim te vergroten (zoals bepaald in de TVW 2.0).

Opwek van duurzame energie Wat willen we bereiken? De opgewekte duurzame energie in 's-Hertogenbosch levert een belangrijke bijdrage aan onze ambitie om klimaatneutraal te zijn in 2045. We pakken door op onze opgave uit de regionale energiestrategie (RES) en willen die versnellen. Dit doen we door 16 windmolens te realiseren in de Duurzame Polder, 50 hectare zon-op-land te realiseren en 50 bedrijven te adviseren over grootschalig zon-op-dak. Wij gaan in gesprek met de andere regiogemeenten om de klimaatopgave nog meer gezamenlijk op te pakken dan op dit moment gebeurt.

← Vorig deel Volgend deel →

De tekst is automatisch uit het bestand gehaald en kan afwijken van het origineel (kolommen, tabellen en koppen lopen door elkaar). Het officiële stuk bij de gemeente is leidend. Bron: https://api.notubiz.nl/document/13245622/2