Bijlage 3 - Omgevingseffectrapportage (OER) Omgevingsvisie, bijlage 2
Tekst van het document
6
In de afgelopen 10 jaar zijn ook Nuland en Vinkel bij de gemeente gevoegd. Dit heeft invloed gehad op het aantal woningen in de gemeente. 7 In de afgelopen 10 jaar zijn ook Nuland en Vinkel bij de gemeente gevoegd. Dit heeft invloed gehad op de gemiddelde WOZ-waarde in de gemeente.
Blad 39 van 109
Leefomgevingsfoto gemeente 's-Hertogenbosch projectnummer 0479394.100 3 juli 2023 Gemeente 's-Hertogenbosch
figuur 1-34: WOZ-waarde en gemiddelde vraagprijs in ’s-Hertogenbosch (CBS/Huizenzoeker)
De WOZ-waarde verschilt sterk per buurt. Dit betreft tijdelijke woningen op een bedrijventerrein. In het stedelijk gebied van de kern ’s-Hertogenbosch liggen er verschillende buurten met een WOZ-waarde tot 250.000 euro. In het buitengebied en de verschillende dorpen in de gemeente ligt de gemiddelde huizenprijs over het algemeen hoger. De gemiddelde woningwaarde is het hoogst in de Vughterpoort.
figuur 1-35: Gemiddelde woningwaarde (WOZ) (Woningmarktmonitor, 2022)
Blad 40 van 109
Leefomgevingsfoto gemeente 's-Hertogenbosch projectnummer 0479394.100 3 juli 2023 Gemeente 's-Hertogenbosch
Voorzieningen niveau In de gemeente ’s-Hertogenbosch liggen 43 basisscholen, 6 scholen voor speciaal onderwijs en 10 vestigingen voor voortgezet onderwijs (DUO). De basisscholen geven onderwijs aan 12.543 leerlingen (2020). 7869 leerlingen nemen deel aan het voorgezet onderwijs op de scholen in de gemeente (2020) (DUO/CBS). Een andere belangrijke voorziening is de huisarts. De gemiddelde afstand tot een huisartsenpraktijk voor een inwoner van de gemeente ’s-Hertogenbosch is 0,9 kilometer (CBS, 2020). Kijkend naar heel Nederland is dit gemiddeld 1,0 kilometer. Tussen de verschillende wijken van de gemeente bestaan verschillen. Zo reist een inwoner van de binnenstad gemiddeld 0,3 kilometer naar de huisarts (CBS).
figuur 1-36: Gemiddelde afstand per buurt tot huisarts (CBS, 2022)
In de kern van ’s-Hertogenbosch is een grote supermarkt goed bereikbaar. In een groot deel van het bebouwd gebied is binnen 1 km een grote supermarkt aanwezig. Ook in Vinkel en Nuland zijn een grote supermarkt op een relatief korte afstand gelegen. In het omliggende gebied is een grote supermarkt verder rijden. De binnenstad van ’s-Hertogenbosch heeft daarnaast een belangrijke centrumfunctie voor Brabant. In de binnenstad is een groter aanbod aan winkels aanwezig. Hierom komen mensen van buiten de gemeente naar de stad om te winkelen.
Blad 41 van 109
Leefomgevingsfoto gemeente 's-Hertogenbosch projectnummer 0479394.100 3 juli 2023 Gemeente 's-Hertogenbosch
figuur 1-37: Gemiddelde afstand tot grote supermarkt (CBS, 2022)
Leefbaarheid De geente ’s-Hertogenbosch staat er over het algemeen goed voor op het vlak van leefbaarheid (Leefbaarometer, 2020). In delen van de gemeente is de score zelfs zeer goed tot uitstekend. Lokaal spelen enkele aandachtspunten voor de leefbaarheid. Met name de indicator Voorzieningen (onderdeel van de leefbaarheidsscore) wordt op diverse plekken in de gemeente als lager dan gemiddeld beoordeeld. In het buitengebied van de gemeente is de leefbaarheidsscore over het algemeen gelijk gebleven tussen 2014 en 2020. In de Binckhorst heeft er een kleine verslechtering opgetreden. Met name door een licht negatieve ontwikkeling van de woningvoorraad. In 2014 scoorde woningvoorraad ‘uitstekend, terwijl in 2020 de score ‘zeer goed’ was. In de Koornwaard heeft er een verslechtering opgetreden door negatieve ontwikkeling op het vlak van overlast en onveiligheid. De score is echter nog steeds ‘zeer goed’. In de kern ’s-Hertogenbosch is de leefbaarheid verbeterd. Dit komt voornamelijk door positieve ontwikkeling op het vlak van de woningvoorraad en/of overlast en onveiligheid.
Blad 42 van 109
Leefomgevingsfoto gemeente 's-Hertogenbosch projectnummer 0479394.100 3 juli 2023 Gemeente 's-Hertogenbosch
figuur 1-38: Leefbaarometer (Ministerie van BZK, 2020)
figuur 1-39: Ontwikkeling leefbaarheid tussen 2014 en 2020 (Ministerie van BZK, 2020)
1.4.3
Trends en ontwikkelingen In de gemeente ’s-Hertogenbosch spelen verschillende ontwikkelingen die een invloed hebben op het thema ‘Wonen en voorzieningen’. De volgende ontwikkelingen spelen: Het aanpakken van het woningtekort: Er bestaat een tekort aan betaalbare en passende woningen voor verschillende bevolkingsgroepen. In de gemeente ’s-Hertogenbosch wordt hier o.a. door nieuwbouw en beter benutten/aanpassen van de bestaande voorraad (bijv. via vrijkomende agrarische bebouwing) invulling aangegeven. -
Verduurzaming van de woonomgeving:
Blad 43 van 109
Leefomgevingsfoto gemeente 's-Hertogenbosch projectnummer 0479394.100 3 juli 2023 Gemeente 's-Hertogenbosch
Ook in de woonomgeving is er aandacht voor het verminderen van energiegebruik en de opwek van duurzame energie. Hierbij kan gedacht worden aan verschillende maatregeln om woningen te verduurzamen of aardgasvrij te maken, zoals de plaatsing van zonnepanelen, isolatie of de warmtepomp. Toegepaste verduurzamingsmaatregelen hebben ook een invloed op de huizenprijs.
1.4.4
-
Andere woonconcepten zijn in opkomst: Nieuwe, betaalbare woonconcepten worden meer en meer gemeengoed. Meer diverse vormen van wonen kunnen gemakkelijker ruimte bieden aan de verandering in vraag, bijv. door de instroom van (arbeids)migranten en de groei van het aantal kleine huishoudens.
-
Aandacht voor een gezonde leefomgeving: Meer en meer aandacht ontstaat voor een gezonde en uitnodigende leefomgeving rondom woningen. Het betekent dat er een goede balans gevonden moet worden tussen inbreiding om de woningbouwopgave in te vullen en het bewaken van voldoende buitenruimte.
Beoordeling In de gemeente ‘s-Hertogenbosch staat de woningmarkt onder druk, net zoals in een groot deel van de rest van Nederland. De gemiddelde WOZ-waarde lag op 339.600 euro en de gemiddelde vraagprijs op 488.000 in 2020. Per wijk bestaan er verschillen in de woningwaarde. Het aandeel sociale huur ligt licht boven het Nederlands gemiddelde. De leefbaarheid in de gemeente is van hoog niveau. Ook op het vlak van voorzieningen bestaan er lokaal aandachtspunten. Zo wordt met name de indicator Voorzieningen op diverse plekken in de gemeente als lager dan gemiddeld beoordeeld. Naar de toekomst toe streeft de gemeente ’s-Hertogenbosch om passend wonen voor iedereen beschikbaar te maken. Hierbij is aandacht voor de wensen die verschillende doelgroepen hebben voor hun woning. Hierdoor gaan vraag en aanbod meer bij elkaar aansluiten. De mate waarin de realisatie van woningen aansluit bij de behoeften van woningzoekenden is afhankelijk van verschillende factoren. Energieneutraal en duurzaam bouwen (warmtepomp, zonnepanelen) brengt extra kosten met zich mee, die een impact hebben op de betaalbaarheid van woningen. Zodra deze duurzaamheidstechnieken meer gemeengoed worden gaan kosten hiervan omlaag. Al met al bestaan er verschillende ontwikkelingen die onzekerheid met zich meebrengen.
Hierbij gaat het om de hoeveelheid woningen die daadwerkelijk gerealiseerd wordt, de betaalbaarheid van woningen en de mate waarin energieneutraal bouwen de woningprijs beïnvloedt. Over tijd wordt verwacht dat het toevoegen van nieuwe woningen en het gemeengoed worden van duurzaamheidstechnieken een positief effect op de staat van de woningmarkt heeft. Dit geldt voor Nederland in het algemeen, maar is ook het geval binnen de context van de gemeente ‘sHertogenbosch.
Blad 44 van 109
Leefomgevingsfoto gemeente 's-Hertogenbosch projectnummer 0479394.100 3 juli 2023 Gemeente 's-Hertogenbosch
1.5
Natuurlijke leefomgeving
1.5.1
Inleiding, beoordelingskader en beleid Beoordelingskader Thema Natuurlijke leefomgeving
Aspect Openbaar groen Biodiversiteit Natuurgebieden
Beleid Beleidskader ’sHertogenbosch Groen en Klimaatbestendig
Belangrijkste uitgangspunten Met de visie wil gemeente ’s-Hertogenbosch klimaatbestendiger, groener en biodiverser worden en daardoor een betere balans in de stedelijke ontwikkeling realiseren. De gemeente wil dat toegankelijke, soortenrijke stadsnatuur dichtbij de inwoners in de buurt aanwezig is. Ecologisch ontwerpen, inrichten en beheren is cruciaal. De gemeente stimuleert en ondersteunt bewonersinitiatieven voor groene plekken in wijken. In het stedelijk gebied wordt gewerkt aan een ecologisch netwerk van stadsnatuur.
Blad 45 van 109
Leefomgevingsfoto gemeente 's-Hertogenbosch projectnummer 0479394.100 3 juli 2023 Gemeente 's-Hertogenbosch
In het kader van de Groene Delta zet de gemeente in op het realiseren van een robuust netwerk van hoogwaardige groengebieden in en rond de stad, zoals de versterking van het Kanaalpark, de ontwikkeling van de Diezemonding en het Engelermeer en de bescherming van het Dommeldal. De ambitie van De Groene Delta is aanvullend op het NNB en de Natura2000-gebieden. De groene delta versterkt of breidt het NNB uit. De gemeente zet in op het realiseren van groene verbindingen met het buitengebied en op extra natuur- en bos ontwikkeling, met name rond grote infrastructurele verbindingen. Langs groen-blauwe slingers worden ecologische verbindingen gerealiseerd tussen de landschapsparken van de Groene Delta en het fijnmazige natuurnetwerk in de wijken. Belangrijke boomstructuren worden beschermd.
1.5.2
Beleidskader Natuur 2030
Met het beleidskader natuur 2030 zet de provincie Noord-Brabant in op drie pijlers: een robuust, inclusief en verbonden natuursysteem. Robuuste natuur: De Brabantse natuur is beschermd, aaneengesloten en is bestand tegen omgevingsinvloeden; Brabant natuurinclusief: Biodiversiteit en natuur zijn gekoppeld aan andere opgaven; Natuur voor en door Brabanders: Brabanders voelen zich verbonden met de natuur in natuurgebieden, in de stad, in het dorp en in het agrarisch gebied.
Brabantse bossenstrategie
De basisopgave voor bossen is veiligheid, gezondheid en omgevingsveiligheid. Het doel van de Brabantse bossenstrategie is het realiseren van meer en kwalitatief betere bossen. Dit betekent concreet 13.000 hectare nieuw bos wordt gerealiseerd en 60.000 hectare bestaand bos wordt gerevitaliseerd. Naast de ontwikkeling van natuurbos wordt ook gekeken naar de koppeling van bos met andere functies, zoals de opwek van duurzame energie.
Programma ‘Meer bos in ’sHertogenbosch'
In het programma Meer bos in ’s-Hertogenbosch beschrijft de gemeente hoe zij invulling geeft aan het creëren van meer bos. De gemeente zet in op het aanplanten van 20 tot 25 hectare bos tot 2030. Een deel van de gebieden is bekend (zoals voedselbossen of een bos nabij Diezemonding). Daarnaast zoekt de gemeente naar kansen om bos mee te nemen in gebiedsontwikkelingen.
Huidige situatie Openbaar groen Openbaar groen verwijst naar de hoeveelheid bomen, struiken en overige beplanting de gemeente kent ten opzichte van de hoeveelheid bebouwing. De hoeveelheid groen in de gemeente is weergegeven op de groenkaart in figuur 1-33 (RIVM). Het hebben van voldoende kwalitatief goed en toegankelijk openbaar groen in alle gebieden binnen de gemeente is zowel belangrijk voor de mens als de natuur. Zo zorgt openbaar groen voor natuurlijke verbindingen tussen grotere natuurgebieden en voor habitat voor soorten, wat de biodiversiteit ten goeden komt. Ook speelt openbaar groen een sleutelrol bij klimaatadaptatie, daar het zorgt voor verlichting van hittestress in verstedelijkte gebieden en zorgt een groene ondergrond voor vergroting van het waterbergend vermogen tijdens (extreme) regenval. Bovendien is openbaar groen goed voor de mentale gezondheid van mensen, omdat het zien en ervaren van natuur in de buurt stress verlagend werkt op bewoners.
Blad 46 van 109
Leefomgevingsfoto gemeente 's-Hertogenbosch projectnummer 0479394.100 3 juli 2023 Gemeente 's-Hertogenbosch
Gemiddeld bestaat 31.7% van de oppervlakte van de gemeente ’s-Hertogenbosch uit groenoppervlak, zowel van bomen als van laag groen in de gehele gemeente (CAS, 2021). Dit is 15,1% lager dan het Nederlands gemiddelde van 46,8%. Figuur 1-41 geeft het groen per buurt weer. Te zien is dat er in sommige delen van de gemeente meer groen aanwezig is dan in andere delen. Het buitengebied is overwegend groen. Dit betreft zowel groen van de agrarische percelen als de natuurgebieden. In het stedelijk gebied zijn er verschillende groene gebieden, zoals parken en tuinen. Op verschillende bedrijventerreinen (zoals De Rietvelden, Veemarktkwartier of De Herven) is juist relatief weinig groen aanwezig, maar ook in wijken, zoals de Binnenstad, is relatief weinig groen aanwezig.
Figuur 1-40: Groenkaart (RIVM, 2018) van de gemeente
Biodiversiteit
Blad 47 van 109
Leefomgevingsfoto gemeente 's-Hertogenbosch projectnummer 0479394.100 3 juli 2023 Gemeente 's-Hertogenbosch
Biodiversiteit wordt gedefinieerd als de hoeveelheid soorten (flora en fauna) die zich in een gebied bevinden. Het is belangrijk voor mens en natuur om een grote verscheidenheid aan soorten te hebben, omdat elke soort zijn eigen rol in een ecosysteem vervult. Hoe meer soorten er verdwijnen uit een gebied, hoe groter de kans dat een ecosysteem disfunctioneert. Bovendien heeft een grote biodiversiteit een dempende werking op plagen, vervuiling en klimaatverandering. De biodiversiteit in Nederland staat steeds verder onder druk door het toedoen van de mens. Onder andere grootschalige landbouwpraktijken, vervuiling door de industrie en toenemende verstedelijking zorgen ervoor dat de biodiversiteit steeds verder afneemt. Inmiddels zijn ruim 1000 inheemse soorten bedreigd in de provincie Noord-Brabant. De hoeveelheid wilde insecten is in 25 jaar zelfs met 75% afgenomen. Maatregelen die gemeenten kunnen nemen om de biodiversiteit te vergroten zijn onder andere het creëren van habitat, het verbinden van natuurgebieden en het inzetten op duurzamere vormen van industrie en landbouw. In figuur 1-41 is de soortendiversiteit in de gemeente ’s-Hertogenbosch weergegeven. Hierin is te zien dat de gemeente relatief veel soorten heeft ten opzichte van andere gemeenten in Nederland. Vooral gebieden aan de direct ten westen, zuiden en oosten van de ring kennen een hoge soortendiversiteit.
De gebieden aan de oostkant van de gemeente ter hoogte van Nuland hebben juist een minder hoge biodiversiteit. Dit hangt allereerst samen met de landschapstypen. In open grasland zijn minder habitattypen, en daarmee samenhangend een minder divers aantal soorten aanwezig. Voor sommige soorten, zoals weidevogels, zijn deze open gebieden wel belangrijk. In het stedelijk gebied van ’s-Hertogenbosch is er een groter aantal verschillende habitats aanwezig. Dat maakt dat veel verschillende soorten, over het algemeen generalisten, in de stad voorkomen. In het Natura 2000-gebied Vlijmens Ven, Moerputten en Bossche Broek komen ook veel soorten voor, waaronder een relatief hoog aantal rode lijst soorten.
Figuur 1-41: Soortendiversiteit (Nationale Databank Flora en Fauna, 2017)
Blad 48 van 109
Leefomgevingsfoto gemeente 's-Hertogenbosch projectnummer 0479394.100 3 juli 2023 Gemeente 's-Hertogenbosch
figuur 1-42: Soortendiversiteit rode lijst soorten (NDFF, 2017)
Natuurgebieden Nederland kent twee soorten beschermde natuurgebieden: Natura2000 gebieden en Natuur Netwerk Nederland (NNN) gebieden. Deze gebieden zijn verschillend in de mate waarop deze beschermd worden. Natura2000 gebieden worden op Europees niveau beschermd via de Habitaten Vogelrichtlijn met als doel de kwaliteit van deze gebieden in stand te houden of te verbeteren. Hierdoor is men zeer beperkt in het soort activiteiten dat in en rondom deze gebieden mag plaatsvinden. De gemeente ’s-Hertogenbosch kent een Natura2000 gebied, welke in het zuidwesten van de gemeente is gelegen: Vlijmens Ven, Moerputten & Bossche Broek (zie figuur 1-37).
Figuur 1-43: Natura2000 gebieden (Ministerie van Economische Zaken, 2018) (HR = habitatrichtlijn; VR = vogelrichtlijn)
Blad 49 van 109
Leefomgevingsfoto gemeente 's-Hertogenbosch projectnummer 0479394.100 3 juli 2023 Gemeente 's-Hertogenbosch
Voor het Natura 2000-gebied Vlijmens Ven, Moerputten & Bossche Broek zijn doelstellingen opgesteld voor habitattypen en habitatrichtlijnsoorten. Deze worden in onderstaande tabel weergegeven. Uit de natuurdoelanalyse (Arcadis, 2023) komt naar voren dat voor verschillende habittattypen en habitatrichtlijnsoorten een negatieve trend bestaat. Dit is op het oppervlakte aan kranswierwateren, het leefgebied van de bittervoorn en de kleine modderkruiper. De populaties drijvende waterweegbree en het donker pimpernelblauwtje zijn mogelijk verdwenen. Stikstof vormt een drukfactor, maar ook op verschillende vlakken zijn er drukfactoren. Voorbeelden zijn: onvoldoende basenrijkkwel, recreatiedruk, verdroging, verkeerd maaibeheer, en de connectiviteit tussen gebieden. Voor blauwgraslanden lijkt er wel een positieve trend aanwezig te zijn op het vlak van zowel omvang als kwaliteit. tabel 1-2: Doelstellingen Natura 2000-gebied Vlijmens Ven, Moerputten en Bossche Broek (Ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit)
Doelstellingen habitattypen Habitattypen H3150 - Meren met krabbenscheer en fonteinkruiden H6230* - Heischrale graslanden H6410 – Blauwgraslanden H6430A - Ruigten en zomen (subtype: moerasspirea) H6510A - Glanshaver- en vossenstaarthooilanden (subtype: glanshaver) H7140A - Overgangs- en trilvenen (subtype: trilvenen) Doelstellingen habitatrichtlijnsoorten Habitatrichtlijnsoorten H1059 – Pimpernelblauwtje H1061 - Donker pimpernelblauwtje H1134 – Bittervoorn H1145 - Grote modderkruiper H1149 - Kleine modderkruiper H1166 – Kamsalamander H1831 - Drijvende waterweegbree
Oppervlakte =
Kwaliteit =
= > =
= > =
>
>
=
=
Populatie > > = > = = =
Omvang leefgebied > > = > = = =
Kwaliteit leefgebied > > = > = = =
Het Natuur Netwerk Nederland is een stelsel van ecologisch hoogwaardige natuurgebieden, dat als doel heeft de biodiversiteit te versterken door natuurgebieden met elkaar te verbinden. Door de aanleg van nieuwe verbindingen, wordt voorkomen dat natuurgebieden geïsoleerd raken, zodat plant- en diersoorten zich makkelijker kunnen verspreiden over Nederland. De taken en verantwoordelijkheden met betrekking tot NNN-gebieden zijn vastgelegd in de Wet Natuurbeheer alsmede de Interim Omgevingsverordening van de provincie Noord-Brabant. Hierin staat onder andere dat er voor ontwikkelingen in NNN-gebieden het ‘nee, tenzij’-principe geldt. Plannen en projecten mogen in principe niet plaatsvinden in NNN-gebied als deze een negatief effect hebben op de natuurlijke waarden van het gebied, tenzij er sprake is van een zwaarwegend belang waarvoor geen alternatief is. NNN-gebieden zijn weergegeven in figuur 1-38. Hierin is te zien dat
Blad 50 van 109
Leefomgevingsfoto gemeente 's-Hertogenbosch projectnummer 0479394.100 3 juli 2023 Gemeente 's-Hertogenbosch
naast de eerder genoemde Natura2000 gebieden, Bossche Broek en Moerputten, de gemeente vele grote en kleine NNN-gebieden telt. Het betreft onder andere de waterwegen in binnenstad van ’s-Hertogenbosch, de oevers van de Maas in het noorden van de gemeente en de Nulandse heide tussen Rosmalen en Nuland.
Figuur 1-44: Natuur Netwerk Nederland (NNN) gebieden (IPO, 2022)
In het kader van de Groene Delta wordt ook gewerkt aan natuurwaarden in de gemeente ’sHertogenbosch. Een deel van deze gebieden krijgt op den duur de status NNB en een deel van de gebieden blijven natuurgebieden vormen buiten het NNB. De Diezemonding (met o.a. de natuur die bij aan RWZI Treurenburg is aangelegd) vormt één van de onderdelen van de Groende Delta. Ook het Kanaalpark vormt onderdeel van de Groene Delta.
Blad 51 van 109
Leefomgevingsfoto gemeente 's-Hertogenbosch projectnummer 0479394.100 3 juli 2023 Gemeente 's-Hertogenbosch
figuur 1-45: Groenstructuur van de gemeente ’s-Hertogenbosch (Bron: gemeente ’s-Hertogenbosch)
1.5.3
Trends en ontwikkelingen In de gemeente ’s-Hertogenbosch spelen verschillende ontwikkelingen die een invloed hebben op het thema ‘Natuurlijke leefomgeving’. De volgende ontwikkelingen spelen: -
Natuurwaarden in natuurgebieden staan onder druk Het bos- en natuurgebied in de gemeente ‘s-Hertogenbosch staat onder druk. Meer en meer soorten hebben moeite met het overleven. Dit heeft verschillende redenen. De natuurgebieden hebben te maken met een verzuring en vermesting door een te hoge stikstofdepositie. Stikstof wordt door verschillende sectoren uitgestoten, zoals landbouw, verkeer, en de gebouwde omgeving. De landbouwsector vormt de grootste bron van stikstof in Nederland. De komende jaren gaat er veel gebeuren om de stikstofemissie en -depositie te verminderen. Door elektrificatie zal de stikstofemissie van verkeer en de gebouwde omgeving autonoom ook afnemen. Versnippering van leefgebieden zorgt er daarnaast voor dat de overlevingskansen van soorten worden verkleind. In de gemeente ‘s-Hertogenbosch wordt wel gewerkt aan het uitbreiden van natuurgebieden, zowel via het NNB als De Groene Delta. Klimaatverandering, zoals extreme regenval of droogte, kan op verschillende manieren een negatieve impact hebben op het voortbestaan van soorten. Door droogte vergroot de kans op natuurbranden. Natuurbranden verkleinen het leefgebied van soorten. Ook zorgen droge perioden voor droogtestress bij plant en dier. Droogte maakt planten meer gevoelig voor ziekten en plagen. De recreatiedruk neemt toe in natuurgebieden o.a. door
Blad 52 van 109
Leefomgevingsfoto gemeente 's-Hertogenbosch projectnummer 0479394.100 3 juli 2023 Gemeente 's-Hertogenbosch
een toename in de bevolking. In kwetsbare gebieden kan dit negatieve effecten hebben op de planten en dieren.
1.5.4
-
Natuurwaarden in het agrarisch gebied staan onder druk Intensivering van de landbouw heeft in het verleden geleid tot een vermindering van de biodiversiteit in het buitengebied. Dit komt onder andere door schaalvergroting, het verdwijnen van landschapselementen, bestrijdingsmiddelen, verdroging en vermesting. In de komende jaren gaat er veel veranderen in het agrarisch gebied, met name om de stikstofdoelen te halen. Ook ontstaat er groeiende aandacht voor verschillende duurzame maatregelen in het buitengebied, zoals duurzaam bodembeheer en peilbeheer op maat. Dit brengt kansen met zich mee om het buitengebied meer natuurinclusiever in te richten.
-
Natuurwaarden in het bebouwde gebied Het bebouwde gebied bestaat voor een aanzienlijk deel uit groene ruimte, denk aan tuinen, parken en bermen. Enerzijds staat natuur in de stad onder druk door verschillende factoren, zoals traditioneel groenbeheer in groengebieden, een sobere inrichting van de buitenruimte, gebieden met weinig groen of een de verstening van tuinen. Dit betekent dat het leefgebied van planten en dieren kleiner wordt. Anderzijds kunnen maatregelen in de openbare ruimte voor klimaatadaptatie kansen bieden om natuurwaarden verder in de stad mee te nemen. Ook locatie- en gebiedsontwikkelingen, bijvoorbeeld op het vlak van wonen, werken en duurzame energie) kunnen mits goed uitgevoerd bijdrage aan lokale biodiversiteit. Het belang van groen krijgt ook steeds meer aandacht. Hierbij kan gedacht worden aan initiatieven zoals Operatie Steenbreek, Groene Schoolpleinen, geveltuintjes aanleggen, of groene daken.
-
Natuurinclusief Natuurinclusiviteit is een manier van de ruimte inrichten die steeds meer voet aan land krijgt. Op verschillende vlakken kan natuurinclusief gehandeld worden, zoals binnen de landbouw of binnen de woningbouw. Door bij de keuze van de manier van (her)bouwen, beplanting, en het type maaibeheer rekening te houden met de meerwaarde voor ecologie kan veel winst behaald worden. Uitgangspunt is dat het ruimtegebruik bijdraagt aan de lokale biodiversiteit.
-
Invasieve soorten Invasieve soorten zijn soorten die niet van oorsprong in Nederland leven, maar hier zich vestigen doordat ze binnen gebracht zijn door mensen. Dit kan op verschillende manieren gebeuren, zoals huisdieren of het meekomen met producten. Inheemse soorten worden verdrongen door invasieve soorten en zo het voortbestaan van de oorspronkelijke flora en fauna belemmeren. Voorbeelden zijn: Japanse Duizendknoop, Watercrassula, Amerikaanse rivierkreeften en Halsbandparkieten. De gemeente ’s-Hertogenbosch brengt locaties in de gemeente waar invasieve exoten aanwezig zijn (zoals Reuzenbereklauw, Reuzenbalsemien en diverse duizendknoopsoorten) in beeld en informeert ook burgers over hoe zij deze (uit hun tuin) kunnen verwijderen.
Beoordeling
Blad 53 van 109
Leefomgevingsfoto gemeente 's-Hertogenbosch projectnummer 0479394.100 3 juli 2023 Gemeente 's-Hertogenbosch
In de gemeente ’s-Hertogenbosch liggen verschillende natuurgebieden, zowel NNN als Natura 2000-gebieden. De natuurwaarden in de natuurgebieden staan wel onder druk door verschillende autonome ontwikkelingen. Voorbeelden van factoren die spelen zijn een overbelasting door stikstof, versnippering van leefgebieden, klimaatverandering en recreatiedruk. Ook in het agrarisch gebied bestaan er uitdagingen, zoals de impact van schaalvergroting, verdroging en vermesting. In de bebouwde omgeving beperkt o.a. verstening de potentie voor natuur. De gemeente zet zich in samenwerking met verschillend regionale partners in op de ontwikkeling van de Groene Delta. Door middel van stikstofbeleid zet de overheid zich in op het beschermen en herstellen van stikstofgevoelige habitattypen in Natura 2000-gebieden. Een omschakeling naar meer duurzame vormen van landbouw, zoals ook door het Gemeenschappelijk Landbouwbeleid en de nationale overheid wordt nagestreefd, kan een positieve bijdrage leveren aan de natuurwaarden in het buitengebied. De opgave voor het herstel van het watersysteem en de sponswerking van de stad en het buitengebied levert ook verschillende kansen om natuurwaarden mee te koppelen. Al met al bestaat er een grote inzet om natuurwaarden te herstellen op bestuurlijk niveau. Het is niet duidelijk wat de uiteindelijke impact van het gevoerde beleid is op de natuurwaarden.
Herstel van natuurwaarden en het uitvoeren van herstellingsmaatregelen heeft daarnaast tijd nodig. Dit brengt onzekerheid met zich mee over de richting waarin natuurwaarden zich ontwikkelen over tijd. ’s-Hertogenbosch beschikt over bijzondere natuur en zet zich in voor natuurbescherming, -herstel en -ontwikkeling samen met natuurorganisaties, provincie en waterschap, bijvoorbeeld met de Groene Delta voor groen in de stad. Door autonome ontwikkelingen (in ’s-Hertogenbosch, maar ook op nationaal niveau) tekent zicht toch een achteruitgang van natuurwaarden af. Door het nemen van passende maatregelen (zoals een vermindering van de stikstofemissie) worden stappen gezet om de natuurwaarden te herstellen.
Blad 54 van 109
Leefomgevingsfoto gemeente 's-Hertogenbosch projectnummer 0479394.100 3 juli 2023 Gemeente 's-Hertogenbosch
1.6
Ruimtelijke kwaliteit
1.6.1
Inleiding, beoordelingskader en beleid Beoordelingskader Thema Ruimtelijke kwaliteit
Aspect Landschap Cultuurhistorie Archeologie
Beleid Beleidskader Welstandsnota
Belangrijkste uitgangspunten In de Welstandsnota beschrijft de gemeente ’s-Hertogenbosch het kader voor het welstandsbeleid. Het doel hiermee is het vertalen, waarborgen en versterken van de ruimtelijke kwaliteit in de gebouwde omgeving. Om dit te bereiken zijn algemene criteria en gebiedsgerichte criteria beschreven die gebruikt worden voor bouwplannen. Voor verschillende wijken in de gemeente is een beeldkwaliteitsplan opgesteld welke ook onderdeel zijn van de Welstandsnota.
Blad 55 van 109
Leefomgevingsfoto gemeente 's-Hertogenbosch projectnummer 0479394.100 3 juli 2023 Gemeente 's-Hertogenbosch
Erfgoedverordening 2018
1.6.2
De erfgoedverordening is in december 2018 geactualiseerd en is gericht op het behouden en beschermen van de bestaande gemeentelijke en rijksmonumenten en gemeentelijke stads- en dorpsgezichten.
Huidige situatie Landschap, cultuurhistorie en archeologie De gemeente ’s-Hertogenbosch kent meerdere landschappen door de ligging op de kruising van verschillende landschapstypen. In het noorden van de gemeente is het landschap beïnvloed door de rivier met rivierkommen en meanderruggen. In het zuiden van de gemeente is het landschap gevormd door de wind. Dekzandvlaktes en landduinen vormen hier een groot deel van het landschap. Dit landschap wordt doorsneden door verschillende beekdalen. De geomorfologische kaart laat zien dat er verschillende landschapstypen in de gemeente voorkomen: uiterwaarden, oeverwallen, komgronden, open beemden, oude zandontginningen, beeldalen en broekontginningen, jonge zand en/of veenontginningen en plassen.
figuur 1-46: Geomorfologische kaart Den Bosch (Broloket)
Verschillende sporen wijzen ernaar dat in de prehistorie waar nu ’s-Hertogenbosch ligt mensen hebben geleefd. Zo wijzen kleine stukken vuursteen, gevonden bij de aanleg van parkeergarage St. Jan, erop dat ongeveer 50.000 jaar geleden neanderthalers op die plek aanwezig waren. Binnen de grenzen van de gemeente ’s-Hertogenbosch zijn sporen aanwezig van vrijwel alle fasen van de prehistorie, protohistorie, Middeleeuwen en Nieuwe tijd. De eerste keer dat daadwerkelijk over ’s-Hertogenbosch wordt gesproken is rond 1200 na Christus. Tussen 1183 en 1196 ontstond op de plek waar ’s-Hertogenbosch ligt een nederzetting waar handelaren elkaar ontmoeten. In 1196 ontving de nederzetting ’s-Hertogenbosch stadsrechten van hertog Hendrik I van Brabant. De officiële naam van Den Bosch verwijst naar hem, ‘des
Blad 56 van 109
Leefomgevingsfoto gemeente 's-Hertogenbosch projectnummer 0479394.100 3 juli 2023 Gemeente 's-Hertogenbosch
hertogen bosch’. De stad ’s-Hertogenbosch groeide uit tot een handelscentrum. Voornamelijk na de vrede van Munster in 1648 nam de betekenis van ’s-Hertogenbosch als handelsstad toe ten opzichte van de eerste helft van de 17de eeuw. De ‘gouden eeuw’ van ’s-Hertogenbosch lag meer in het begin van de 16de eeuw. Holland en het buitenlandse Maas- en Rijngebied stonden zo met elkaar in verbinding. In de tweede helft van de 17de eeuw was er sprake van bescheiden welvaart in de stad. Fort Crêvecoeur werd eind 16de eeuw aangelegd door de Spaanse troepen. Het fort maakte, net als fort Isabella, deel uit van de Zuiderfrontier, een verdedigingslinie uit de 17de en 18de eeuw. De waterlinies, eerst de linie van eendracht en daarna de Zuiderwaterlinie, zorgden voor bescherming van de stad ’s-Hertogenbosch en zorgden voor de bijnaam ‘Moerasdraak’. In 1629 lukte het prins Frederik Hendrik om de vestingstad in te nemen. Frederik Hendrik legde twee linies aan rond de staat: een controvallatielinie dichtbij de stad en een ruimere circumvallatielinie. De belegering duurde slechts enkele maanden. Daarna werden de linies, op enkele kleine delen na, ook weer afgebroken om hergebruik door vijandige legers te voorkomen. Ook door de snelle explansie van de stad na de Vestingswet van 1874 zijn er slechts op een klein aantal plekken nog resten van de linies terug te vinden in het huidige landschap.
Tot drie keer toe werden de stadsmuren van de stad uitgebreid. De stad ’s-Hertogenbosch zou tot eind 19de eeuw de omvang behouden die na de laatste uitbreiding van de stadsmuren was bereikt. De Vestingswet uit 1874 betekende het einde van de Zuiderfrontier. De vestingwerken in de gemeente ’s-Hertogenbosch werden ontmanteld. Eind jaren ’20 van de vorige eeuw werden grote aanpassingen gedaan. Aan de westzijde van de stadskern werd een typische jaren ’30 buurt opgebouwd (’t Zand). Deze wijk is gebouwd eind 19de eeuw en begin 20ste eeuw. Tijdens de bevrijding van ’s-Hertogenbosch (WOII) werd er gebruik gemaakt van ongeveer 240.000 granaten. Een groot deel van de stad was min of meer beschadigd. Na de tweede wereldoorlog zette de gemeente in op het herstellen van de oorlogsschade en het oplossen van de woningnood. Sterk verspreid werden gebouwen hersteld of vond nieuwbouw plaats. Wijken die in de jaren na de oorlog werden gerealiseerd zijn o.a. Boschveld, delen van Aa-wijk en ’t Ven.
Blad 57 van 109
Leefomgevingsfoto gemeente 's-Hertogenbosch projectnummer 0479394.100 3 juli 2023 Gemeente 's-Hertogenbosch
figuur 1-47: Den Bosch Stadsplattegrond in vogelvluchtperspectief 's-Hertogenbosch - J Blaeu - 1649
figuur 1-48: ’s-Hertogenbosch door de tijd heen (Topotijdreis)
Blad 58 van 109
Leefomgevingsfoto gemeente 's-Hertogenbosch projectnummer 0479394.100 3 juli 2023 Gemeente 's-Hertogenbosch
Door de eeuwen heen heeft de stad ’s-Hertogenbosch een belangrijke rol gespeeld in het bestuurlijk, religieus en handelsleven. In het huidige straatbeeld van de stad zijn er nog vele gebouwen, wegen en andere elementen te ontdekken die het verhaal vertellen. Landschap In de gemeente ’s-Hertogenbosch liggen twee aardkundig waardevolle gebieden. Het betreft een deel van het Peelrandbreukstelsel en het Bossche broek. Het Peelrandbreukstelsel loopt door het noordoosten van de gemeente. Nabij de kern ’s-Hertogenbosch ligt het Bossche broek, een deel van de overstromingsvlakte van de Dommel.
figuur 1-49: Aardkundig waardevol gebied (provincie Noord-Brabant)
Archeologie Archeologie gaat over de sporen die vertellen over het vroege beschavingen. De binnenstad van ’s-Hertogenbosch is aangewezen als terrein van archeologische waarde op de Archeologische Monumenten Kaart uit 2014 (AMK 2014). Andere locaties van hoge archeologische waarde liggen nabij Rosmalen, Nuland, Empel en Engelen. Ook zijn er verschillende gemeentelijke archeologische monumenten aanwezig. Dit betreft o.a. het tracé van de eerste en tweede stadsmuur, de locatie van het Bossche Begijnhof en gebieden rondom verschillende religieuze gebouwen. Ook voor een aanzienlijk deel van het buitengebied geldt een hoge archeologische verwachting. Verschillende gebieden zijn als monumenten aangewezen, omdat er waardevolle sporen aanwezig zijn uit de IJzertijd, Romeinse tijd en/of Middeleeuwen.
Blad 59 van 109
Leefomgevingsfoto gemeente 's-Hertogenbosch projectnummer 0479394.100 3 juli 2023 Gemeente 's-Hertogenbosch
figuur 1-50: AMK 2014 (RCE)
De gemeente ’s-Hertogenbosch heeft twee archeologische verwachtingskaarten. Voor de oude binnenstad bestaat over het algemeen de verwachting dat er archeologische elementen te vinden zijn. Daarnaast zijn de archeologische (gemeentelijke) monumenten op de kaart aangegeven. Op de archeologische verwachtingskaart voor het buitengebied zijn de gebieden langs de Benedenmaas en een strook tussen Nuland en Rosmalen aangewezen als gebieden met een hoge archeologische verwachting (gemeente ’s-Hertogenbosch). Landschappelijk gezien betreft het de oeverwallen en de donken in het rivierengebied en de hogere zandruggen en koppen in het dekzandgebied waar over het algemeen een hogere archeologische waarde wordt verwacht. Cultuurhistorie De gemeente ligt niet binnen UNESCO-werelderfgoed. In de gemeente liggen drie rijksbeschermde stads- of dorpsgezichten. De drie van rijkswege beschermde stads- of dorpsgezichten in de gemeente zijn: ’s-Hertogenbosch: Dit beschermde stadsgezicht omvat de binnenstad van ’sHertogenbosch. Het gaat hierbij om de drie hoofdstraten: de Hinthamerstraat, de Hooge Steenweg-Orthenstraat en de Vughterstraat. Naast de grote monumenten, zoals de kerken, wordt het stadsbeeld vooral bepaald door 19de eeuwse architectuur.
’s-Hertogenbosch uitbreiding: Dit beschermde stadsgezicht is een uitbreiding van het hiervoor beschreven stadsgezicht en volgt de waterlopen rond de binnenstad: de Dommel, de Aa en de Stadsgracht. De Muntel: De Muntel is een woonwijk uit de 20ste eeuw. Het karakter is voor een groot deel gelijk aan het oorspronkelijke plan uit 1919. Daarnaast bevinden zich acht gemeentelijke stads- en dorpsgezichten in de gemeente. Dit zijn: Bokhoven, kern Engelen, Engelsedijk/Gemaalweg, Oud-Empel, Gewande, Heinis, Oud-Deuteren en een gedeelte van de Vlijmenseweg.
Blad 60 van 109
Leefomgevingsfoto gemeente 's-Hertogenbosch projectnummer 0479394.100 3 juli 2023 Gemeente 's-Hertogenbosch
figuur 1-51: Beschermde stads- en dorpsgezichten (RCE)
In de gemeente liggen 540 rijksmonumenten. In de binnenstad van ’s-Hertogenbosch is een groot deel van de monumenten geconcentreerd. Het betreft voornamelijk woonhuizen. Ook liggen er diverse religieuze rijksmonumenten in de binnenstad van ’s-Hertogenbosch, zoals de SintJanskathedraal, de Sint-Jacobskerk en de Grote kerk.
figuur 1-52: Rijksmonumenten (RCE)
Blad 61 van 109
Leefomgevingsfoto gemeente 's-Hertogenbosch projectnummer 0479394.100 3 juli 2023 Gemeente 's-Hertogenbosch
In de cultuurhistorische waardenkaart van de provincie Noord-Brabant zijn verschillende landschappelijke waarden aangewezen. Dit betreft onder andere: De Beerse en Baardwijkse overlaat: Een gebied waarin de waterstaatsgeschiedenis goed zichtbaar is. De Koornwaard: Een gebied met sporen van zandwinning en drie wielen als gevolg van dijkdoorbraken in het verleden. Fort Crêvecoeur: Een fort uit de Tachtigjarige oorlog, zwaar beschadig bij de bevrijding van ’s-Hertogenbosch. Sprokkelbos: Een gebied van waarde door vroege bewoningsporen en hoge landschappelijke waarde.
figuur 1-53: Provinciale waardenkaart (Provincie Noord-Brabant)
De gemeente ’s-Hertogenbosch heeft gemeentelijke monumenten, beeldbepalende panden en gemeentelijke stads- en dorpsgezichten aangewezen. Op de onderstaande kaart zijn deze zichtbaar.
Blad 62 van 109
Leefomgevingsfoto gemeente 's-Hertogenbosch projectnummer 0479394.100 3 juli 2023 Gemeente 's-Hertogenbosch
figuur 1-54: Gemeentelijke monumenten, beeldbepalende panden en beschermde stads- en dorpsgezichten (Gemeente ’s-Hertogenbosch)
1.6.3
Trends en ontwikkelingen In de gemeente ‘s-Hertogenbosch spelen verschillende ontwikkelingen die een invloed hebben op het thema ‘Ruimtelijke kwaliteit’. De volgende ontwikkelingen spelen: -
Ontwikkeling ruimtelijke kwaliteit Nieuwe ontwikkelingen kunnen een kans, maar ook een bedreiging, vormen voor landschappelijke en cultuurhistorische waarden. Denk bijvoorbeeld aan stedelijke vernieuwing, nieuwe woonlocaties en de opwekking van duurzame energie. Tegelijkertijd staan landschap en cultuurhistorie steeds meer in de aandacht en, is er juist meer behoefte aan de beleving van het landschap (zoals de natuur-landschappelijke
Blad 63 van 109
Leefomgevingsfoto gemeente 's-Hertogenbosch projectnummer 0479394.100 3 juli 2023 Gemeente 's-Hertogenbosch
ontwikkelingen in de gemeente) en worden landschappelijke en cultuurhistorische waarden steeds meer als meerwaarde gezien voor ontwikkelingen.
1.6.4
Beoordeling Kijkend naar landschap, cultuurhistorie en archeologie heeft de gemeente ‘s-Hertogenbosch een rijke ruimtelijke kwaliteit. Over tijd zijn bestaande cultuurhistorische waarden aangetast en nieuwe waarden geïntroduceerd. De groei van ‘s-Hertogenbosch in de twintigste eeuw en de daarbij horende nieuwe infrastructuur zijn ontwikkelingen die hun sporen in het landschap hebben nagelaten. In de gemeente ‘s-Hertogenbosch bestaan verschillende opgaven die om ruimte vragen, zoals de woningbouwopgave en de energietransitie. Dit kan er in theorie voor zorgen dat landschappelijke waarden verloren gaan. De manier waarop de opgaven worden ingevuld beïnvloeden de mate waarin nieuwe kwaliteiten aan het landschap worden toegevoegd of juist verloren gaan. Zonder duidelijke kaders en visie kan de ruimtelijke kwaliteit in de gemeente afnemen. Echter, het behoud van ruimtelijke kwaliteit staat op de Bossche agenda. Op die manier wordt aan de bescherming van deze aspecten gewerkt.
Blad 64 van 109
Leefomgevingsfoto gemeente 's-Hertogenbosch projectnummer 0479394.100 3 juli 2023 Gemeente 's-Hertogenbosch
1.7
Bodem , water en ondergrond
1.7.1
Inleiding, beoordelingskader en beleid Beoordelingskader Thema Bodem, water en ondergrond
Aspect Oppervlaktewaterkwaliteit Grondwaterkwaliteit Bodemvervuiling Bodemdaling Drukte in de ondergrond
Beleid Beleidskader Waterbeheerplan 2022-2027 waterschap Aa en Maas
Belangrijkste uitgangspunten
Waterbeheerplan 2022-2027 waterschap de Dommel
De missie van het waterschap de Dommel is: ‘We werken aan een toekomstbestendige leefomgeving, waarvoor een toekomstbestendige waterhuishouding nodig is. Uiterlijk in 2050 is de waterhuishouding in ons hele beheergebied toekomstbestendig. Dit betekent een waterhuishouding die in een goede waterkwaliteit voorziet. En een waterhuishouding die robuust, wendbaar en in balans is met de omgeving. Zowel in het bebouwde als het landelijke gebied en van de beekdalen tot en met de hoge zandruggen. Het grond- en oppervlaktewatersysteem kan de grotere weersextremen opvangen door maximaal gebruik te maken van de dempende sponswerking van de bodem/ondergrond en de natuurlijke hoogteverschillen voor het vasthouden van water’. Daarvoor heeft het waterschap drie richtinggevende principes opgesteld: Elke druppel vasthouden en infiltreren waar deze valt; Functies passen zich aan het bodem- en watersysteem aan; Wat schoon is moet schoon blijven. Het waterschap neemt daarvoor de volgende werkwijze aan:
De missie van het waterbeheerplan van het waterschap Aa en Maas is: ‘Het ontwikkelen, beheren en in stand houden van gezonde, robuuste en veerkrachtige watersystemen, die ruimte bieden aan een duurzaam gebruik voor mens, dier en plant in het gebied, waarbij de veiligheid is gewaarborgd en met oog voor economische aspecten.’ Daarbij spelen verschillende opgaven waarmee rekening gehouden moet worden, zoals stikstofproblematiek, de landbouwtransitie en klimaatverandering. In het waterbeheerplan is een onderverdeling in drie programma’s gemaakt: waterveiligheid, klimaatbestendig en gezond watersysteem en schoon water. Waterveiligheid: Op het vlak van waterveiligheid is het streefbeeld dat in 2050 het hele werkgebied voldoende beschermd is tegen overstromingen vanuit de Maas en het regionale watersysteem; Klimaatbestendig en gezond watersysteem: Het streefbeeld is dat in 2050 er sprake is van een klimaatbestendig, robuust, veerkrachtig en stuurbaar watersysteem; Gezond en natuurlijke water: Het waterschap stelt zich tot doel om de voldoen aan de waterkwaliteitsnormen; vergroten van biodiversiteit en het vergroten van waterbewustzijn.
Blad 65 van 109
Leefomgevingsfoto gemeente 's-Hertogenbosch projectnummer 0479394.100 3 juli 2023 Gemeente 's-Hertogenbosch
-
1.7.2
We zijn een activerende overheid; We stimuleren anderen om te veranderen; We werken met een integrale, gebiedsgerichte aanpak; We differentiëren onze aanpak per gebied.
Regionaal water en bodem programma
De provincie Noord-Brabant zet in op een robuust bodem- en watersysteem. Hierbij identificeert zij vijf beleidsopgaven: Voldoende water; Schoon water; Veilig water; Vitale bodem; Klimaatadaptatie.
Beleidskader milieu
Op alle aspecten van de leefomgevingskwaliteit wil de provincie Noord-Brabant beter presteren dan de wettelijke normen. De provincie streeft naar een duurzaam Brabant met een schoon, gezond en veilig milieu. De volgende ambities voor specifieke thema’s worden gesteld voor 2050: Er komen geen (potentieel) Zeer Zorgwekkende Stoffen terecht in water, lucht of bodem; De Brabantse burger, grondwater, flora en fauna ondervinden in 2050 geen schade meer van chemische bodemverontreinigingen; De Brabantse ondergrond wordt in 2050 duurzaam en efficiënt beheerd, waarbij er een goede balans is tussen beschermen en benutten. Het risico dat Brabantse stortplaatsen geven voor mens, fauna en flora is in 2050 hetzelfde of lager dan in 2023 en 2030 In Brabant worden alleen oppervlaktedelfstoffen gewonnen als er geen alternatieven zijn (re-think) en bij werk met werk projecten. Delfstoffen worden zuinig en hoogwaardig ingezet en zo toegepast dat ze gemakkelijk opnieuw in te zetten zijn.
Huidige situatie Oppervlaktewaterkwaliteit In de gemeente ’s-Hertogenbosch komen verschillende beken en rivieren samen. Via de beneden-Maas stroomt het water uit het achterland, zoals Limburg, naar de zee. Maar ook op kleinere schaal komen verschillende waterlopen samen. Zo stromen de Zuid-Willemsvaart, de Aa en de Dommel vanuit het zuiden naar de Maas. Omdat in de gemeente ’s-Hertogenbosch veel oppervlaktewater samen komt en het water bovenstrooms wordt afgewenteld bestaat er een grote wateropgave. Deze paragraaf gaat in op de opgave voor de oppervlaktewaterkwaliteit, terwijl bij de beschrijving van het klimaat (0) is ingegaan op de opgave voor oppervlaktewaterkwantiteit. De Kaderrichtlijn Water (KRW) heeft tot doel om het oppervlakte- en grondwater in Europa te borgen. Er stromen verschillende KRW-oppervlaktewaterlichamen door de gemeente. De wateren met een KRW-status zijn: de Stads-Aa, de Midden- en Beneden Dommel, de Dieze en de Wambergsche Beek. Langs de gemeente stroomt de Beneden Maas. De KRW streeft naar een goede chemische en ecologische oppervlaktewaterkwaliteit. In de volgende tabel is de ecologische en chemische kwaliteit over de jaren heen weergegeven. De
Blad 66 van 109
Leefomgevingsfoto gemeente 's-Hertogenbosch projectnummer 0479394.100 3 juli 2023 Gemeente 's-Hertogenbosch
chemische toestand van alle KRW-oppervlaktewaterlichamen in de gemeente was slecht in 2021. Voor verschillende oppervlaktewaterlichamen betekent dit een sterke achteruitgang t.o.v. van 2015. De ecologische kwaliteit van de KRW-oppervlaktewaterlichamen is ontoereikend tot matig. Ten opzichte van 2015 is de kwaliteit verbeterd of gelijk gebleven (Informatiehuis water). tabel 1-3: Kwaliteit KRW-oppervlaktewaterlichamen (Informatiehuis water, 2021)
KRWoppervlaktewater Stads-Aa Midden- en Beneden Dommel Dieze Wambergsche Beek Beneden Maas
Chemische toestand 2009 2015 2021
Ecologische toestand 2009 2015
2021
Slecht
Zeer goed
Slecht
Ontoereikend
Slecht
Ontoereikend
Zeer goed
Slecht
Slecht
Ontoereikend
Ontoereikend
Matig
Slecht
Zeer goed
Slecht
Slecht
Matig
Matig
Slecht
Zeer goed
Slecht
Ontoereikend
Ontoereikend
Matig
Slecht
Slecht
Slecht
Ontoereikend
Ontoereikend
Ontoereikend
figuur 1-55: Ligging KRW-wateren in de gemeente ’s-Hertogenbosch (Bron: Provincie Noord-Brabant)
Grondwater De gemeente ligt binnen het gebied van de grondwaterlichamen Maas-Slenk diep en Zand-Maas (Provincie Noord-Brabant). Voor het grondwaterlichaam Maas-Slink diep geldt dat het onzeker is of de doelstelling voor 2027 voor een goede waterbalans wordt behaald voor het gehele grondwater lichaam. De kwaliteit van het grondwaterlichaam staat er wel goed voor. Voor het gehele grondwaterlichaam Zand-Maas geldt dat op het vlak van de waterbalans, intrusies en de chemische toestand de KRW-doelstellingen voor 2027 vrijwel zeker worden behaald. Regionaal bestaat er onzekerheid of de doelstellingen m.b.t. grondwaterafhankelijke oppervlaktewater en terrestrische ecosystemen, en drinkwaterbron worden behaald (Waterkwaliteitsportaal).
Blad 67 van 109
Leefomgevingsfoto gemeente 's-Hertogenbosch projectnummer 0479394.100 3 juli 2023 Gemeente 's-Hertogenbosch
In Nederland is het watergebruik per persoon in de afgelopen jaren toegenomen. Tot 2015 nam het watergebruik per persoon af. In de afgelopen jaren is (voornamelijk in de droge zomers) het drinkwatergebruik toegenomen. Dit betekent dat er meer druk op de grondwaterlichamen komt te staan (VEWIN).
Figuur 1-56: Huishoudelijk drinkwatergebruik vs. bevolkingsgroei (VEWIN)
In de gemeente ’s-Hertogenbosch ligt een waterwingebied met bijbehorend grondwaterbeschermingsgebied. Rondom deze gebieden ligt een 100-jaarszone. In de binnenstad van ’s-Hertogenbosch bestaat er een boringsvrije zone.
figuur 1-57: Waterwingebied in ’s-Hertogenbosch (Bron: RIVM)
De volgende figuren tonen de grondwaterstanden in de gemeente ’s-Hertogenbosch. De grondwaterstand in de zomerperiode wordt weergegeven aan de hand van de gemiddeld laagste
Blad 68 van 109
Leefomgevingsfoto gemeente 's-Hertogenbosch projectnummer 0479394.100 3 juli 2023 Gemeente 's-Hertogenbosch
grondwaterstand (GLG). Over het algemeen ligt, op enkele locaties na, de grondwaterstand in de gemeente ’s-Hertogenbosch dieper dan 1 meter t.o.v. het maaiveld. In een klein deel van de gemeente bevinden zich venige lagen in de ondergrond. Door drooglegging van dit veen kan er lokaal beperkte bodemdaling optreden (zie ook figuur 1-62). Naar 2050 toe bestaat de verwachting dat de GLG zal dalen in een deel van de gemeente. De gemiddeld hoogste grondwaterstand (GHG) is de grondwaterstand in de winterperiode. In delen van de gemeente ligt deze vrij diep op ongeveer 2 meter onder het maaiveld. In andere delen bevindt zich het grondwater dichter bij het maaiveld. De verwachting naar de toekomst toe is dat de GHG in delen van de gemeente dichterbij het maaiveld komt liggen.
figuur 1-58: Gemiddeld hoogste grondwaterstand in de gemeente ’s-Hertogenbosch (Klimaateffectatlas)
figuur 1-59: Gemiddeld laagste grondwaterstand in de gemeente ’s-Hertogenbosch (Klimaateffectatlas)
Blad 69 van 109
Leefomgevingsfoto gemeente 's-Hertogenbosch projectnummer 0479394.100 3 juli 2023 Gemeente 's-Hertogenbosch
Bodemvervuiling In verschillende gebieden verspreid over de gemeente is er sprake van (mogelijke ernstige) bodemverontreiniging. Door sanering en onderzoek is dit in de gemeente goed in beeld gebracht. De onderstaande kaart toont dat er op grote schaal voldoende onderzoek en/of sanering heeft plaatsgevonden in de gemeente ’s-Hertogenbosch.
figuur 1-60: Bodemkwaliteit: voortgang onderzoek (Bron: Bodemloket)
Bodemdaling De gemeente ‘s-Hertogenbosch ligt op de overgang van hoog naar laag. Verschillende bodemtypes komen daarom voor. Nabij de Beneden-maas liggen verschillende gronden met veenlagen (donkergroene kleur). Ook nabij de stad liggen verschillende veengronden (blauwe tot paarse kleur). Door drooglegging van veen krijgen gebieden te maken met bodemdaling. De verwachting is dat de gebieden met veenlagen bij een hoog scenario van klimaatverandering zeer lokaal te maken krijgen met zo’n 10 tot 20 centimeter bodemdaling. Dit betreffen natuurgebieden in de gemeente of zeer extensief bebouwde delen.
Blad 70 van 109
Leefomgevingsfoto gemeente 's-Hertogenbosch projectnummer 0479394.100 3 juli 2023 Gemeente 's-Hertogenbosch
figuur 1-61: Bodemkaart (Bron: BRO loket)
figuur 1-62: Bodemdaling (2020 tot 2050) (Hoog scenario klimaatverandering) (Bron: Klimaateffectatlas)
Drukte in de ondergrond De drukte in de ondergrond neemt toe. De vraag naar ruimte in de ondergrond neemt toe door verschillende ontwikkelingen, zoals: De opkomst van nieuwe functies die om ruimte vragen. Voorbeelden hiervan zijn het warmtenet, maatregelen voor waterberging en klimaatadaptatie, laadinfrastructuur voor elektrische voertuigen en de ontwikkeling van 5G netwerken. Een groeiend bewustzijn van de betekenis van groen voor leefbaar stedelijk gebied, klimaatadaptatie, gezondheid en biodiversiteit.
Blad 71 van 109
Leefomgevingsfoto gemeente 's-Hertogenbosch projectnummer 0479394.100 3 juli 2023 Gemeente 's-Hertogenbosch
1.7.3
Trends en ontwikkelingen In de gemeente ’s-Hertogenbosch spelen verschillende ontwikkelingen die een invloed hebben op het thema ‘Bodem, water en ondergrond’. De volgende ontwikkelingen spelen:
1.7.4
-
Aandacht voor een vitaal bodem- en watersysteem De voordelen van een vitaal bodem- en watersysteem worden steeds belangrijker. Zo is in het bestuursakkoord opgenomen dat het er meer ruimte gemaakt wordt voor groen en water. In het landelijke coalitieakkoord is opgenomen dat water en bodem sturend worden bij ruimtelijke planvorming. De bodemkwaliteit is in het verleden achteruitgegaan, en ook klimaatverandering versnelt de afbraak van organische stof in de bodem. Agrariërs kunnen door verandering in bedrijfsvoering een grote impact hebben op de vitaliteit van bodems. Ook heeft een toename van groen in stedelijk gebied een positieve invloed op de vitaliteit van de bodem.
-
Druk op het grondwater Het gebruik van drinkwater neemt toe. Met name door de warme, droge perioden is het watergebruik de afgelopen jaren gestegen. Ook neemt het aantal inwoners van de gemeente ’s-Hertogenbosch toe, waardoor het drinkwatergebruik stijgt. Daarnaast neemt de provincie acties om de grondwaterkwaliteit te verbeteren. Zo worden diverse grootschalige spoedeisende grondwaterverontreinigingen de komende jaren aangepakt, waardoor op termijn de kwaliteit in het eerste watervoerend pakket verbeterd.
-
Verbetering oppervlaktewaterkwaliteit door de Kaderrichtlijn Water (KRW) Door middel van de KRW stuurt Europa op de kwaliteit van het oppervlaktewater in Europa. Het doel is dat in 2027 alle wateren een goede ecologische waterkwaliteit hebben. Deze wordt vooral bepaald door de biologische kwaliteit en daarnaast door relevante verontreinigende stoffen en de fysisch-chemische kwaliteit. Het is onwaarschijnlijk dat in Nederland de oppervlaktewaterkwaliteit op tijd op dit niveau is. Desalniettemin betekenen de maatregelen die in het kader van de KRW worden genomen dat de oppervlaktewaterkwaliteit toeneemt.
-
Druk op de ondergrond De druk op de ondergrond gaat toenemen. Deze drukte ontstaat door nieuwe functies in de ondergrond die om ruimte vragen (zoals warmtenet, waterberging, laadinfrastructuur) en toenemende aandacht voor groen in stedelijke gebieden. Ook heeft druk op de ondergrond effect op mogelijk aanwezige archeologische waarden. Op dit vlak bestaat op dit moment geen regie. Naar de toekomst toe wordt er nagedacht over beleid voor de ondergrond om de ondergrond optimaal en duurzaam te benutten.
Beoordeling Lokaal is sprake van bodemverontreiniging, bijvoorbeeld door de aanwezigheid van voormalige stortplaatsen. Een groot deel van de kern van ’s-Hertogenbosch is voldoende onderzocht of gesaneerd. Geen bijzondere autonome ontwikkelingen worden op dit vlak verwacht.
Blad 72 van 109
Leefomgevingsfoto gemeente 's-Hertogenbosch projectnummer 0479394.100 3 juli 2023 Gemeente 's-Hertogenbosch
In de gemeente ‘s-Hertogenbosch zijn verschillende KRW-oppervlaktewaterlichamen gelegen. De ecologische kwaliteit van deze oppervlaktewaterlichamen is nog niet afdoende. Tot 2027 hebben lidstaten de tijd om een goede status voor deze oppervlaktewaterlichamen te bereiken. Het is zeer aannemelijk dat de ecologische kwaliteit van de oppervlaktewaterlichamen in de gemeente in orde is in 2027. Er bestaan nog enkele uitdagingen op het vlak van de chemische en ecologische kwaliteit van de beken. Het drinkwatergebruik is in de afgelopen jaren erg toegenomen. Dit gebeurt voornamelijk door de droge zomers. Het verhoogde gebruik van drinkwater is een trend die zich waarschijnlijk doorzet, omdat het warmer en droger wordt. Daarnaast stijgt het aantal inwoners in ‘s-Hertogenbosch en daarmee het watergebruik. Dit betekent dat de balans in het gebruik en de aanvulling van het grondwater onder druk kan komen te staan. Voor het grondwaterlichaam Maas-Slenk diep geldt dat het onzeker is of er een goede waterbalans wordt behaald voor 2027. In de ondergrond wordt het steeds drukker. Nieuwe functies moeten een plek vinden in de ondergrond, zoals waterberging, laadinfrastructuur en duurzame energiebronnen. Ook de vergroening van het bebouwde gebied vraagt om ruimte in de ondergrond.
Blad 73 van 109
Leefomgevingsfoto gemeente 's-Hertogenbosch projectnummer 0479394.100 3 juli 2023 Gemeente 's-Hertogenbosch
1.8
Klimaat
1.8.1
Inleiding, beoordelingskader en beleid Beoordelingskader Thema Klimaat
Aspect Hemelwateroverlast Overstromingsrisico Hittestress Droogte
Beleid Beleidskader Groen en Klimaatbestendig ’sHertogenbosch
Belangrijkste uitgangspunten
Visie klimaatadaptatie
De visie klimaatadaptatie van de provincie Noord-Brabant bevat de volgende uitgangspunten: Klimaatadaptatie is als vanzelfsprekend een vast onderdeel van provinciale opgaven en geborgd in de provinciale programma's. De provincie Noord-Brabant gaat uit van een klimaatbestendig en robuust watersysteem. Daarbij gelden vijf principes: niet meer gebruiken dan is aangevuld, in hogere gebieden water infiltreren, lagere gebieden zijn natter, het systeem kan omgaan met extremen, de waterkwaliteit is op orde. De provincie Noord Brabant maakt, op basis van een klimaatbestendig en robuust watersysteem, de overgang naar een nieuwe systematiek voor wateroverlast extreme buien. De provincie Noord-Brabant kiest ervoor om voorrang te geven aan de robuustheid van het watersysteem en niet aan individuele belangen. De provincie Noord-Brabant werkt via een gebiedsgerichte en samenhangende aanpak. Via de gebiedsgerichte aanpak zet de provincie Noord-Brabant middelen in samenhang en waar mogelijk gebundeld in.
PWR ’sHertogenbosch
In het PWR streeft de gemeente ’s-Hertogenbosch naar een gezonde, groene en klimaatbestendige leefomgeving. Dit betekent dat: Hemelwater robuust en doelmatig verwerkt wordt, De bovengrondse ruimte voor berging van hemelwater benut wordt, De onderhoudstoestand van het rioleringssysteem op peil is, Rioolwerkzaamheden waar mogelijk samengaan met klimaatadaptatiemaatregelen.
Het veranderende klimaat vraagt om beleidsstappen. De gemeente streeft naar een groene stad om wateroverlast en hitte op te vangen. Hemelwater kan opgevangen en vastgehouden worden. Om verdroging tegen te gaan wordt het grondwater aangevuld met hemelwater. Bij het omgaan met hemelwater moet het effect op de waterkwaliteit worden beoordeeld. Bij stedelijke ontwikkelingen wordt voldoende hemelwaterberging om hevige neerslag te kunnen opvangen verplicht. Door vergroening kunnen hitte-effecten verminderd worden. Sterk versteende gebieden worden vergroend.
Blad 74 van 109
Leefomgevingsfoto gemeente 's-Hertogenbosch projectnummer 0479394.100 3 juli 2023 Gemeente 's-Hertogenbosch
-
1.8.2
Het energieverbruik minimaal is en de grondstofkringlopen gesloten zijn, Particuliere initiatieven versterkt worden.
Huidige situatie Hemelwateroverlast De volgende kaart toont de wateroverlast in de gemeente ‘s-Hertogenbosch na een extreme bui (piekbui van 70 mm in 2 uur). Om twee verschillende redenen treden er op diverse plekken in de gemeente wateroverlast. Allereerst, treedt er wateroverlast op door verharding in de omgeving. Dit beeld komt naar voren in de het bebouwde gebied van ’s-Hertogenbosch, Rosmalen, Nuland en Vinkel. De figuur laat het aandeel grijs in de omgeving zien. In het bebouwde gebied en op bedrijventerreinen bestaat een relatief hoog aandeel verharding. Water kan door de verharding lastig infiltreren. Andere factoren die van invloed zijn op het risico op overlast zijn rioolcapaciteit, overige bergingscapaciteit en inrichting van de openbare ruimte. Zo zal wateroverlast ontstaan, als de capaciteit van het riool niet aansluit bij de hoeveelheid water die afgevoerd moet worden.
figuur 1-63: Waterlaag na een bui van 80 mm/ 2 uur (Bron: Klimaateffectatlas)
Blad 75 van 109
Leefomgevingsfoto gemeente 's-Hertogenbosch projectnummer 0479394.100 3 juli 2023 Gemeente 's-Hertogenbosch
figuur 1-64: Grijs per buurt (Bron: Klimaateffectatlas)
Overstromingsrisico Door de gemeente ’s-Hertogenbosch stromen verschillende waterlopen. Dit maakt (het stedelijk gebied van) de gemeente kwetsbaar voor de effecten van overstroming. Neerslagextremen in het achterland kunnen door de waterlopen ook in de gemeente voor wateroverlast zorgen. Bij een overstroming die eens in de 10 jaar voorkomt (grote kans) stroomt het water in de uiterwaarden van de gemeente ’s-Hertogenbosch rond de Beneden-Maas. Dit is geen aandachtspunt. Bij een overstroming die eens in de 100 jaar voorkomt (middelgrote kans) kan een aanzienlijk deel van de gemeente te maken krijgen met wateroverlast (Klimaateffectatlas).
figuur 1-65: Overstromingsdiepte (middelgrote kans) (Bron: Klimaateffectatlas)
Blad 76 van 109
Leefomgevingsfoto gemeente 's-Hertogenbosch projectnummer 0479394.100 3 juli 2023 Gemeente 's-Hertogenbosch
Bij normale waterstanden in de Maas, Dommel en Aa treedt er geen wateroverlast op. Echter wanneer in de Maas, Dommel en Aa sprake is van hoge waterstanden dan kan er overlast optreden. De kans dat dit gebeurt is heel klein, maar de gevolgen kunnen erg groot zijn. In het meest ongunstige geval stromen woonwijken en de A2 over. De reden voor de overstromingen ligt in de afwatering van de Dieze. De Dieze watert af op de Maas bij de spuisluis Crèvecoeur. Wanneer de waterstanden in de Maas hoger worden dan in de Dieze wordt hier ook voorkomen dat het water uit de Maas de stad inloopt. Als de spuisluis gesloten wordt stijgt het waterpeil in de Dieze, de Dommel en de Aa. Het water uit de Dommel en de Aa kan echter ook afgevoerd worden via het Drongelense kanaal naar de Maas. Als het water in de Maas daarvoor ook te hoog staat, lopen de waterstanden in de Dieze, Dommel en Aa op en kan er wateroverlast ontstaan. Daarom is in de afgelopen jaren ruimte gecreëerd om 14 miljoen kuub water te bergen. Om een klimaatrobuust systeem te ontwikkelen, waar ook voldoende water geborgen kan worden om de hoogwater pieken in de toekomst op te vangen is een aanvullende 36 miljoen kuub water bergingscapaciteit nodig (Waterschap de Dommel en Waterschap Aa en Maas). Onderstaande kaart toont de ligging van waterbergingsgebieden en reserveringsgebieden.