Bijlage 3 - Omgevingseffectrapportage (OER) Omgevingsvisie, bijlage 2

figuur 1-66: Kaart met waterbergingsgebieden (donkerblauw) en reserveringsgebieden (lichtblauw) (Bron: Waterschap de Dommel en Waterschap Aa en Maas, n.d.)

Hittestress Hittestress is de lichamelijke reactie op een te warme omgevingstemperatuur. Door hittestress kan iemand zijn of haar lichaamstemperatuur niet lager goed reguleren. Gezondheidsproblemen die hiermee gepaard gaan zijn, huidslag, oververmoeidheid, nierfalen, beroertes en ademhalingsproblemen. Ook kan het zorgen voor agressief gedrag en verminderde arbeidsproductiviteit. Hittestress kan vooral voor oudere mensen met een kwetsbare gezondheid

Blad 77 van 109

Leefomgevingsfoto gemeente 's-Hertogenbosch projectnummer 0479394.100 3 juli 2023 Gemeente 's-Hertogenbosch

dodelijk zijn. Door klimaatverandering zullen er vaker zomerse (temperatuur hoger dan 25 graden) en tropische (temperatuur hoger dan 30 graden) dagen voorkomen. Dit kan zorgen voor meer gezondheidsschade door hittestress. Het stedelijk hitte-eiland effect, waarbij door o.a. lage windsnelheid, donkere, absorberende materialen en warmte door menselijke activiteiten, de temperatuur in stedelijk gebied een paar graden hoger ligt dan in het buitengebied, is hierbij ook van belang. Onderstaande kaart toont het hitte-eiland effect in de gemeente ’s-Hertogenbosch. Op een warme dag wordt het in de bebouwde omgeving warmer dan in het omliggende buitengebied. Voor elke kern in de gemeente is dit het geval. In ’s-Hertogenbosch treedt het sterkste hitteeiland effect op, en dan met name op de bedrijventerreinen. De bebouwde omgeving is in delen van de stad meer dan 2 graden warmer dan het omliggende buitengebied.

figuur 1-67: Hitte-eiland effect (Klimaateffectatlas)

Droogte In de afgelopen 100 jaar is de hoeveelheid neerslag die valt met ongeveer 20 procent toegenomen. Het aantal dagen dat het regent is echter niet toegenomen. Dit betekent dat natte dagen natter zijn geworden. Vooral de neerslag in de winter is toegenomen. In de herfst en lente valt juist minder regen. Door klimaatverandering is de verdamping van water, in met name de lente, toegenomen. Door de effecten van klimaatverandering en natuurlijke variatie neemt het neerslagtekort, het verschil tussen neerslag en verdamping, toe in het groeiseizoen. De afgelopen 30 jaar is het neerslagtekort per 10 jaar met ongeveer 8 procent toegenomen (KNMI). Nu ligt het neerslagtekort in de gemeente ’s-Hertogenbosch op ongeveer 150 tot 180 mm; De verwachting is dat het neerslagtekort in 2050 op 210 tot 240 mm ligt. Droogte heeft verschillende effecten. Het verdroogt natuur, en zorgt voor een verhoogd natuurbrandrisico (Klimaateffectatlas).Ook kan droogte leiden tot bodemdaling (zie ook 1.7.2).

1.8.3

Trends en ontwikkelingen

Blad 78 van 109

Leefomgevingsfoto gemeente 's-Hertogenbosch projectnummer 0479394.100 3 juli 2023 Gemeente 's-Hertogenbosch

In de gemeente ‘s-Hertogenbosch spelen verschillende ontwikkelingen die een invloed hebben op het thema ‘Klimaat’. De volgende ontwikkelingen spelen:

1.8.4

-

Klimaatverandering Klimaatverandering ontvouwt zich meer en meer. Naar de toekomst toe tekenen de ontwikkelingen zich meer en meer af. Dit betekent dat het warmer, droger of juist natter wordt. Dit heeft ook effecten in de omgeving, zoals wateroverlast op straat, een hoger natuurbrandrisico of meer hittestress in de stad. In de gemeente ’s-Hertogenbosch vormt een verhoogd overstromingsrisico door de ligging aan verschillende waterlopen ook een groot aandachtspunt naar de toekomst toe.

-

Klimaatadaptatie Om klaar te zijn voor de gevolgen van het veranderende klimaat zet de overheid, waaronder de gemeente ‘s-Hertogenbosch, in op klimaatadaptatie. In de openbare ruimte wordt meer ruimte voor groen en blauw gemaakt. Dit komt ook terug in het klimaatbeleid van de gemeente (inzet op hemelwater, aandacht voor waterkwaliteit en vergroening van sterk versteende gebieden). Het herstel van het bufferend vermogen van de ondergrond kan in natte perioden wateroverlast voorkomen en in droge perioden zorgen voor minder verdroging.

-

Woningbouwontwikkeling en hittestress Ontwikkeling van extra bebouwing in en om de stad kan bijdragen aan de hittestress door het beïnvloeden van drie oorzaken van hittestress: • Geslotenheid: Door bebouwing te realiseren wordt het landschap meer gesloten waardoor de wind afneemt en daardoor de gevoelstemperatuur toeneemt. • Afwezigheid van groen: Een groene omgeving heeft een verkoelend effect o.a. door beschaduwing. Doordat er door de realisatie van bebouwing minder ruimte voor groen ontstaat, kan de hittestress in de omgeving toenemen. • Stenen materialen: Stenen materialen worden zowel gebruikt voor bebouwing als voor wegen en paden. Stenen materialen houden warmte vast en stralen deze weer uit. Dit betekent dat nachten minder sterk afkoelen. Door de realisatie van bebouwing neemt de hoeveelheid stenen materialen toe. Hierdoor wordt de temperatuur mogelijk verhoogd.

Beoordeling Het klimaat verandert. De eerste tekenen hebben zich de afgelopen jaren laten zien. Het wordt warmer, droger of juist veel natter. De gemeente ’s-Hertogenbosch is door de ligging op het knooppunt van verschillende beken gevoelig voor overstromingen. Het vormt een aandachtspunt waar de gemeente ook op inzet. In het kader van HoWabo is er al waterbergingscapaciteit gecreëerd voor 14 miljoen kuub water. Om het systeem klimaatrobuust te maken is een aanvullende 36 miljoen kuub waterberging nog benodigd. Wateroverlast door extreme buien vormt een tweede aandachtspunt. Door klimaatverandering wordt neerslag, als die valt, intenser. Dit betekent dat in lage gebieden, versteende gebieden of gebieden met onvoldoende afvoercapaciteit en/of buffercapaciteit wateroverlast een groot aandachtspunt is. Klimaatverandering zorgt ook voor droogte. De toename in droogte zorgt ervoor dat verdroging van groen toeneemt en planten en dieren vaker te maken krijgen met droogtestress. Warmte kan ook te veel worden, en leiden tot hittestress. Ook treedt er een verslechtering van de

Blad 79 van 109

Leefomgevingsfoto gemeente 's-Hertogenbosch projectnummer 0479394.100 3 juli 2023 Gemeente 's-Hertogenbosch

waterkwaliteit op in warme perioden. Op dit moment bestaat er binnen het bebouwde gebied een licht hitte-eiland: een verhoging in temperatuur. Door een toename in warme en hete dagen, en een bebouwde stedelijke omgeving kan de hittestress verder toenemen. Dit brengt ook aanvullende kosten voor de bewatering van groen met zich mee. Op verschillende bestuurlijke niveaus wordt actie genomen om de klimaatverandering te beperken (klimaatmitigatie) of aan te passen aan het veranderende klimaat (klimaatadaptatie). Door onzekerheid over de mate waarin de maatregelen effectief zijn en worden doorgevoerd, bestaat er een marge van onzekerheid naar de toekomst toe.

1.9

Klimaatmitigatie en circulariteit

1.9.1

Inleiding, beoordelingskader en beleid Beoordelingskader Thema Klimaatmitigatie en circulariteit

Aspect Energieverbruik Opwek duurzame energie Aardgasvrij Emissie broeikasgassen Circulariteit

Blad 80 van 109

Leefomgevingsfoto gemeente 's-Hertogenbosch projectnummer 0479394.100 3 juli 2023 Gemeente 's-Hertogenbosch

Beleid Beleidskader Bestuursakkoord ‘Slagkracht en ambitie’ (20222026) Duurzaamheidsakkoord

Belangrijkste uitgangspunten Energietransitie is in het bestuursakkoord gesteld als één van de hoofdopgaven. De coalitie wil de ambitie van klimaatneutraliteit versnellen van uiterlijk 2045 naar uiterlijk 2050. Dit betekent dat de gemeente al voor 2030 extra aan de slag gaan met schone energieopwekking en vooral energiebesparing. Met dit doel uit het bestuursakkoord worden doelen op het vlak van klimaatneutraliteit in andere beleidsstukken die eerder opgesteld zijn versneld. Het duurzaamheidsakkoord richt zich op een verduurzaming van wonen in de buurten en wijken in de gemeente ’s-Hertogenbosch. Gezamenlijk met de gemeente, corporaties en huurders wordt de verduurzaming van de woonomgeving opgepakt. De hoofdambitie is: In 2050 zijn de woonwijken in ’sHertogenbosch volledig duurzaam (CO2- en energieneutraal, circulair en klimaatbestendig. Dit gebeurt aan de hand van vier thema’s: Energie: In 2050 wordt in de woonwijken van ’s-Hertogenbosch enkel volledig schone en duurzame energie gebruikt; Circulariteit: In 2050 brengen we geen schade aan de aarde aan door het wonen in ’s-Hertogenbosch en hergebruiken we al het afval; Klimaatbestendigheid en biodiversiteit: In 2050 zijn de woonwijken in ’s-Hertogenbosch klimaatbestendig en aantrekkelijk voor mens en dier; De mens: In 2050 wonen de inwoners bewust en duurzaam in een gezonde omgeving.

Nota duurzaam ’s-Hertogenbosch

De nota duurzaam ’s-Hertogenbosch streeft naar een aantrekkelijke, leefbare en duurzame gemeente. Hiervoor zijn vier ambities opgesteld: Gezonde, groene en klimaatbestendige gemeente; CO2-neutrale gemeente: In 2050 wordt alleen nog duurzaam opgewekte energie gebruikt in de gemeente; We gaan voor waardebehoud van grondstoffen: Grondstoffen worden door bedrijven, inwoners en de gemeente hergebruikt. Zo wordt de gemeente ’s-Hertogenbosch een afvalvrije gemeente; We gaan voor duurzame mobiliteit: De gemeente ’s-Hertogenbosch heeft zich ontwikkeld tot een gemeente vol met slimme, schone en duurzame energie.

Uitvoeringsagenda circulaire economie

Met de uitvoeringsagenda streeft de provincie naar een economie die in 2050 verregaand circulair is. Zo wordt gestreefd naar een vermindering van 50 procent in het grondstoffengebruik in 2030 in Brabant.

Transitievisie warmte ’sHertogenbosch

In 2050 wil de gemeente ’s-Hertogenbosch een CO2-neutrale stad zijn. Voor de warmtetransitie heeft de gemeente verschillende kernpunten opgesteld: Een betaalbare en duurzame energieoplossing Allemaal aan de slag met de warmtetransitie Een oplossing met meerwaarde Een betrouwbare en passende oplossing; Nu stappen zetten

NOVI

De NOVI is de langetermijnvisie van het Rijk op de ontwikkeling van de Nederlandse leefomgeving, tot 2050. Ruimte voor de energietransitie wordt een prioriteit van nationaal belang genoemd. Het Rijk, de provincies en de gemeenten zijn samen verantwoordelijk voor de invulling hiervan.

Blad 81 van 109

Leefomgevingsfoto gemeente 's-Hertogenbosch projectnummer 0479394.100 3 juli 2023 Gemeente 's-Hertogenbosch

RES Noordoost Brabant

Visie Energielandschap Beleidskader milieu

1.9.2

In de RES Noordoost Brabant worden op verschillende vlakken opgaven gesteld. Op het vlak van elektriciteit is de opgave: Het hernieuwbaar opwekken van een deel van het huidige elektriciteitsverbruik, op weg naar 100 procent hernieuwbaar in 2050. Dit is circa 3,6 PJ (1 TWh), plus. Het hernieuwbaar opwekken van de extra 2,2 PJ elektriciteitsvraag. Voor de opgave voor warmte is het voornamelijk aan gemeenten om lokaal de warmtevraag te koppelen aan een warmtebron. Dit komt door de afwezigheid van bronnen met een bovengemeentelijke potentie. In warmtevraag na besparing (12,2 PJ in 2050) zal opgewekt worden uit duurzame bronnen. In de gemeente ’s-Hertogenbosch is de noordoostelijk hoek aangwezen als zoekgebied voor windenergie. Een groot deel van het buitengebied is zoekgebied voor zon. De visie energielandschap schept een kader voor besluiten die windturbines en zonnevelden mogelijk maken binnen de gemeente. De visie structureert een weloverwogen ruimtelijke planning waardoor de ruimtelijk-functionele kwaliteiten zo goed mogelijk worden gewaarborgd. Op alle aspecten van de leefomgevingskwaliteit wil de provincie Noord-Brabant beter presteren dan de wettelijke normen. De provincie streeft naar een duurzaam Brabant met een schoon, gezond en veilig milieu.

De volgende ambities voor specifieke thema’s worden gesteld voor 2050: De samenleving in Brabant is in 2050 circulair; In Brabant worden alleen oppervlaktedelfstoffen gewonnen als er geen alternatieven zijn (re-think) en bij werk met werk projecten. Delfstoffen worden zuinig en hoogwaardig ingezet en zo toegepast dat ze gemakkelijk opnieuw in te zetten zijn.

Huidige situatie Energieverbruik Het energieverbruik in de gemeente ’s-Hertogenbosch is de afgelopen 10 jaar verminderd. In 2010 werd er 13.300 TJ verbruikt. In 2020 werd 11.263 TJ verbruikt. De belangrijkste sectoren voor het energieverbruik in de gemeente zijn verkeer en vervoer en de gebouwde omgeving. Warmteverbruik en energieverbruik voor verkeer en vervoer zijn beide voor een aanzienlijk deel verantwoordelijk voor het energieverbruik in de gemeente (Klimaatmonitor).

Blad 82 van 109

Leefomgevingsfoto gemeente 's-Hertogenbosch projectnummer 0479394.100 3 juli 2023 Gemeente 's-Hertogenbosch

figuur 1-68: Sectoren energieverbruik (Bron: Klimaatmonitor)

Het energieverbruik per inwoner voor Verkeer en vervoer en de Gebouwde omgeving is de afgelopen 10 jaar afgenomen. Voor zowel Verkeer en vervoer als de Gebouwde omgeving ligt het energieverbruik per inwoner onder het gemiddelde voor de gehele provincie Noord-Brabant.

figuur 1-69: Energieverbruik per inwoner (Bron: CBS, Klimaatmonitor, bewerking auteur)

Opwek duurzame energie Het gebruik van duurzame energie in de gemeente ’s-Hertogenbosch is de afgelopen 10 jaar sterk ontwikkeld. Met name het gebruik van duurzaam opgewekte elektriciteit is de afgelopen jaren aan het stijgen. In 2012 stond er 1 MW vermogen aan zonnepanelen geregistreerd in de gemeente. In 2021 betrof dit 101 MW vermogen. Dit is voornamelijk zon-op-dak. In de gemeente

Blad 83 van 109

Leefomgevingsfoto gemeente 's-Hertogenbosch projectnummer 0479394.100 3 juli 2023 Gemeente 's-Hertogenbosch

is alleen zon-op-veld aanwezig voor eigen gebruik. In de gemeente staan verschillende windmolens. Sinds 2021 wordt er 17 MW met deze windturbines opgewekt (Klimaatmonitor).

figuur 1-70: Bekende hernieuwbare energie (bron: Klimaatmonitor)

Dit betekent dat zo’n 10 procent van de elektriciteitsvraag door hernieuwbare energie wordt voorzien. Zo’n 4,4 procent van de warmte vraag is met hernieuwbare warmte voldaan. Voor zowel hernieuwbare energie (6,1 procent) als hernieuwbare elektriciteit (9,9 procent) ligt de gemeente ’s-Hertogenbosch onder het gemiddelde van de regio van respectievelijk 12,2 procent en 20,2 procent (Klimaatmonitor).

Blad 84 van 109

Leefomgevingsfoto gemeente 's-Hertogenbosch projectnummer 0479394.100 3 juli 2023 Gemeente 's-Hertogenbosch

figuur 1-71: Percentage hernieuwbare energie (Klimaatmonitor)

Aardgasvrij Het totale aardgasverbruik van woningen in de gemeente ’s-Hertogenbosch is in de afgelopen twintig jaar afgenomen van 3163 TJ (2000) naar 2702 TJ (2019). Het aardgasverbruik voor woningen is sinds 2014 op een gelijk niveau, rond de 2700 TJ (Klimaatmonitor). Voor zowel koop- als huurwoningen betekent dit een bovengemiddeld aardgasverbruik. In 2019 werd er 930 m3 gas verbruikt voor huurwoningen in de gemeente, tegenover 900 m3 gas binnen huurwoningen in vergelijkbare gemeente. Voor koopwoningen bestond er een groter verschil tussen ’s-Hertogenbosch en gemeenten van vergelijkbare grootte. Koopwoningen in de gemeente ’s-Hertogenbosch gebruikten in 2019 1350 m3 gas, terwijl koopwoningen in vergelijkbare gemeenten 1240 m3 gas gebruikten (CBS KWB).

Blad 85 van 109

Leefomgevingsfoto gemeente 's-Hertogenbosch projectnummer 0479394.100 3 juli 2023 Gemeente 's-Hertogenbosch

figuur 1-72: Gasverbruik voor huurwoningen en eigen woningen over tijd (CBS KWB)

Emissie broeikasgassen In de afgelopen 20 jaar is de totale emissie van koolstofdioxide in de gemeente ’s-Hertogenbosch verminderd. In 2000 was de uitstoot per inwoner 9225 kg CO2, terwijl er in 2020 per inwoner 4282 kilogram CO2 werd uitgestoten. Door de jaren heen is de emissie van CO2 per inwoner in Den Bosch onder het gemiddelde voor de provincie Noord-Brabant gebleven (Emissieregistratie).

Blad 86 van 109

Leefomgevingsfoto gemeente 's-Hertogenbosch projectnummer 0479394.100 3 juli 2023 Gemeente 's-Hertogenbosch

figuur 1-73: Emissie koolstofdioxide door de tijd (Bron: Emissieregistratie, bewerking auteur)

De voornaamste bronnen voor de uitstoot van koolstofdioxide in de gemeente zijn verkeer en vervoer, de industrie, consumenten, handel, diensten en overheid en de energiesector. Binnen de industrie komt CO2 vrij bij verschillende productieprocessen. Consumenten stoten CO 2 uit door gebruik van vuurhaarden, afsteken van vuurwerk en roken. De opwekking van elektriciteit en de uitstoot van verwarming van huizen valt onder de energiesector. Bij verkeer en vervoer stoten verschillende vervoersmodaliteiten CO2 uit, zoals schepen, auto’s en motoren. De CO2emissie van handel, diensten en overheid komt voort uit het gebruik van energie.

figuur 1-74: CO2 emissie per sector (Emissieregistratie)

Blad 87 van 109

Leefomgevingsfoto gemeente 's-Hertogenbosch projectnummer 0479394.100 3 juli 2023 Gemeente 's-Hertogenbosch

Voor de uitstoot van andere broeikasgassen wordt de uitstoot van methaan in kaart gebracht. Methaan is na CO2 het belangrijkste broeikasgas. Het is een veel sterker broeikasgas dan CO 2. Vergeleken met CO2 is de impact van methaan op het klimaat zo’n 25 keer sterker. Er is echter veel minder methaan in de atmosfeer aanwezig. Tussen 2015 en 2019 is de emissie van methaan sterk afgenomen in de gemeente. Tussen 2019 en 2020 is de uitstoot van methaan echter sterk gestegen (Emissieregistratie).

figuur 1-75: Methaan emissie in de gemeente ’s-Hertogenbosch (Emissieregistratie)

figuur 1-76: Methaan per sector (Emissieregistratie)

Blad 88 van 109

Leefomgevingsfoto gemeente 's-Hertogenbosch projectnummer 0479394.100 3 juli 2023 Gemeente 's-Hertogenbosch

De grootste bron van methaanemissies is de landbouwsector. Methaan wordt uitgestoten door dieren in de landbouw, het gebruik van energie en de landbouwbodems. Ook riolering en waterzuivering vormt een aanzienlijke bron van methaangassen. In de Nationale Methaanstrategie (november 2022) is opgenomen dat de Nederlandse methaanuitstoot in 2030 met 30% moet verminderen ten opzichte van 2020. Daarbij is per sector aangegeven wat het kabinet doet om de uitstoot te verminderen. Circulariteit Met pieken en dalen is de hoeveelheid afval per inwoner in de gemeente ’s-Hertogenbosch in de afgelopen 20 jaar veranderd. Tussen 2006 en 2010 was er een grote stijging te zien in de hoeveelheid geproduceerd afval. In de periode daarna werd een sterke daling gerealiseerd. In de jaren daarna bleef de hoeveelheid afval per inwoner op een relatief gelijk niveau. Tussen 2019 en 2020 steeg de hoeveelheid geproduceerd afval per inwoner weer sterk tot zo’n 510 kg per inwoner. Dit is boven het gemiddelde van vergelijkbare steden (zo’n 483 kg per inwoner) (CBS).

figuur 1-77: Ontwikkeling huishoudelijk afval per inwoner (Bron: CBS)

De hoeveelheid grof huishoudelijk afval per inwoner laat een stijgende trend zien. In 2016 werd 26 kilogram opgehaald per inwoner, in 2020 betrof dit 44 kg per inwoner. Dit ligt boven het gemiddelde van vergelijkbare gemeenten waar zo’n 31 kg per inwoner opgehaald (CBS).

Blad 89 van 109

Leefomgevingsfoto gemeente 's-Hertogenbosch projectnummer 0479394.100 3 juli 2023 Gemeente 's-Hertogenbosch

figuur 1-78: Grof huishoudelijk restafval (Bron: CBS)

1.9.3

Trends en ontwikkelingen In de gemeente ‘s-Hertogenbosch spelen verschillende ontwikkelingen die een invloed hebben op het thema ‘Duurzaamheid’. De volgende ontwikkelingen spelen: -

Opwekking van duurzame energie en besparing i.r.t. broeikasgassen Er zijn nationale en internationale klimaatdoelen gesteld en er is een sterke trend van verduurzaming zichtbaar. In het kader hiervan daalt de totale CO 2-uitstoot de afgelopen jaren. Voor de productie van elektriciteit worden bijvoorbeeld meer duurzame bronnen en minder steenkool verbruikt. Hiervoor dient overal op een besparing van het energiegebruik ingezet te worden. Ook groeit het aandeel duurzaam opgewekte energie. Die energie wordt voor een groot deel opgewekt door zonnepanelen en windturbines. Maar, ook andere duurzame vormen van opwekking zijn in opkomst, zoals waterkracht en bodemenergie.

-

De ruimtelijke impact van de energietransitie De ruimtelijke impact van de energietransitie is groot. Voor de opwek van duurzame energie worden zonnepanelen (bijv. op overkappingen boven parkeerplaatsen) en windturbines gerealiseerd (bijv. in de Duurzame polder). Ook wordt het netwerk verzwaard om de opgewekte elektriciteit te vervoeren. Hiervoor worden transformatorhuisjes, opslagsystemen en netwerkstations gerealiseerd. Om te voldoen

Blad 90 van 109

Leefomgevingsfoto gemeente 's-Hertogenbosch projectnummer 0479394.100 3 juli 2023 Gemeente 's-Hertogenbosch

aan de warmtevraag worden er WKO-systemen en (collectieve) warmtepompen aangelegd. In het straatbeeld verrijzen laadpalen. Al met al, betekent de energietransitie veel voor de inrichting van de openbare ruimte.

1.9.4

-

Verduurzaming mobiliteit Het gebruik van duurzame mobiliteitsvormen gaat groeien. Vanaf 2030 worden in Nederland alleen nog maar emissieloze personenauto’s toegelaten. Ook op het vlak van openbaar vervoer en vrachtwagens worden stappen gezet naar verduurzaming. De groei van het aantal elektrische voertuigen vraagt om een passende laadinfrastructuur.

-

Circulariteit Er bestaat groeiende aandacht voor mogelijkheden om circulair te bouwen. Dit wordt o.a. gedaan door gebruik van duurzame materialen (zoals hout) of door hergebruik van materialen die door sloop van andere gebouwen vrijkomen.

-

Warmtetransitie De warmtetransitie houdt in dat de afhankelijkheid van aardgas wordt afgebouwd. In 2050 moeten alle woningen en andere gebouwen aardgasloos zijn. Het doel is dat voor het verwarmen van gebouwen dan gebruikt wordt van duurzame warmtebronnen, zoals groene stroom en duurzaam gas. In aanloop naar een aardgasvrije bebouwde omgeving is er een trend van isolatie en energiebesparing zichtbaar.

-

Netcongestie Netcongestie vormt ook in de gemeente ‘s-Hertogenbosch een probleem. Hiermee wordt bedoeld dat het elektriciteitsnet vol is. Het brengt uitdagingen met zich mee om nieuwe projecten die duurzame energie opwekken aan te sluiten, maar bijvoorbeeld ook grote energievragers van voldoende energie te voorzien. Voor de gemeente ’sHertogenbosch geldt dat structurele congestie is aangekondigd voor de afname en invoeding van elektriciteit op het net.

Beoordeling Ook in ‘s-Hertogenbosch is de energietransitie ingezet. Het gasverbruik daalt, er wordt meer duurzame energie opgewekt en de CO 2-uitstoot neemt af. De situatie omtrent energie verbetert dus. Het is de verwachting dat deze positieve trend doorgezet wordt. Dat moet ook, om de gestelde energie- en klimaatdoelen te behalen. Er blijft de komende jaren veel werk aan de winkel op dit thema. In de toekomst komt ook circulariteit meer centraal te staan. In de gemeente ’s-Hertogenbosch ligt de hoeveelheid afval per inwoner boven het Nederlands gemiddelde; en inwoners produceren meer grof huishoudelijk afval dan in 2016. Naast de afvalproductie in de gemeente bestaan er uitdagingen op het vlak van circulair bouwen. Circulaire materialen moeten meer en meer beschikbaar worden en worden toegepast. Ook het isoleren van (verouderde) woningen vormt een uitdaging in de komende jaren. Netcongestie is op verschillende plekken al een belemmerende factor, en kan dat in het komende decennium nog meer worden. Hoewel de trendgrafiek voor de afgelopen jaren een stijgende lijn toont, is de huidige situatie vrij negatief beoordeeld. De reden daarvoor is de grote en urgente energieopgave die in de komende

Blad 91 van 109

Leefomgevingsfoto gemeente 's-Hertogenbosch projectnummer 0479394.100 3 juli 2023 Gemeente 's-Hertogenbosch

decennia volbracht moet worden. Er is wereldwijd nog onvoldoende gedaan om een duurzame toekomst veilig te stellen. Er zullen de komende jaren forse stappen gezet moeten worden om blijvende negatieve effecten van klimaatverandering zoveel mogelijk in te perken. De lijn in de trendgrafiek heeft betrekking op ‘s-Hertogenbosch, maar komt sterk overeen met de nationale trend.

Blad 92 van 109

Leefomgevingsfoto gemeente 's-Hertogenbosch projectnummer 0479394.100 3 juli 2023 Gemeente 's-Hertogenbosch

1.10

Mobiliteit

1.10.1

Inleiding, beoordelingskader en beleid Beoordelingskader Thema Mobiliteit

Aspect Bereikbaarheid Modaliteitsverdeling Duurzame mobiliteit

Beleid

Beleidskader Actieplan duurzame mobiliteit (2020)

Belangrijkste uitgangspunten

Beleidskader Mobiliteit

In het beleidskader Mobiliteit van de provincie Noord-Brabant benoemt dat een transitie van het mobiliteitssysteem nodig is om Brabant klaar te maken voor de toekomst. Een mobiliteitssysteem draagt bij aan een concurrerende en duurzame economie en stelt mensen in staat om mee te doen aan de samenleving, terwijl een bijdrage wordt geleverd aan een veilige en gezonde leefomgeving. De provincie Noord-Brabant stelt de volgende doelen: We gaan voor een samenhangend mobiliteitssysteem; We gaan voor veilige mobiliteit; We gaan voor schone, stille en gezonde mobiliteit; We gaan voor mobiliteit voor iedereen; We gaan voor een robuust en betrouwbaar mobiliteitssysteem.

Actualisatie bereikbaarheidsstrategie

De bereikbaarheidsstrategie heeft verschillende doelstellingen. Op het vlak van stedelijke ontwikkeling zijn de doelstellingen: Faciliteren geplande verdichting met 10.000 woningen tot 2030. Faciliteren ontwikkeling stedelijke gebied waarin kwaliteit van de ruimte, leefbaarheid, en levendigheid voorop staan. Faciliteren ontwikkeling Spoorzone in kwantiteit en kwaliteit, uitstraling en verbinding met de binnenstad. Voor bereikbaarheid zijn de doelstellingen drieledig: Autoreistijd in de spits van maximaal tweemaal de reistijd in rustige uren; Rechtstreeks en comfortabel fietsnetwerk op stedelijke en regionale schaal met beperkte wachttijd bij kruisingen. Faciliteren ketenmobiliteit tot concurrerende reistijd met auto (1,5 keer autoreistijd spitsuur).

Met het actieplan duurzame mobiliteit gaat de gemeente ’s-Hertogenbosch verder op weg naar de verduurzaming van de mobiliteit. Het actieplan heeft drie doelen: 1. Inclusieve mobiliteit: de toegankelijkheid van sociale en economische voorzieningen voor iedereen staat centraal; 2. Leefbare en gezonde mobiliteit: de focus ligt op de leefbaarheids- en gezondheidseffecten van mobiliteit, zoals luchtkwaliteit, geluid en een beweegvriendelijke omgeving; 3. Klimaat- en energieneutrale mobiliteit: De gemeente ’s-Hertogenbosch zet in op geen CO2 emissies meer door mobiliteit in 2050.

Blad 93 van 109

Leefomgevingsfoto gemeente 's-Hertogenbosch projectnummer 0479394.100 3 juli 2023 Gemeente 's-Hertogenbosch

Op het vlak van duurzaamheid en leefbaarheid zijn de volgende doelstellingen opgesteld: Bijdrage leveren aan klimaatneutraal ’s-Hertogenbosch in bebouwd gebied in 2035 door reductie CO2 uitstoot door mobiliteit met 1 procent per jaar. Toename actieve verplaatsingen in totale interne mobiliteit. Toename schone mobiliteit door meer slimme mobiliteit, slimme infrastructuur en zero-emissie mobiliteit. Vergroten ruimtelijke kwaliteit en aantrekkelijkheid openbare ruimte. Voldoen aan wettelijke eisen luchtkwaliteit met bijzondere aandacht voor binnenstadring. Vergroten verkeersveiligheid.

Andere gemeentelijke beleidsstukken die te maken hebben met het thema mobiliteit zijn de Nota Parkeernormering 2021, Electrisch rijden en laden en de Aanpak Deelmobiliteit.

1.10.2

Huidige situatie Bereikbaarheid De gemeente ’s-Hertogenbosch vormt een belangrijk knooppunt van (rijks)wegen in de regio. In de gemeente kruist de rijksweg A2 (Zaltbommel-Vught) met de rijksweg A59 (Nuland-Drunen) en de A65 (knp. Vught-Vught centrum). Deze drie rijkswegen vormen de ring ’s-Hertogenbosch. Binnen de ring worden de belangrijkste verkeersassen gevormd door de Vlijmenseweg-Randweg, de Bruistensingel, de Zandzuigerstraat, de Hambakenweg en de Magistratenlaan-Nelson Mandelalaan (doorstroomassen).

figuur 1-79: Doorstroomassen gemeente ’s-Hertogenbosch

Blad 94 van 109

Leefomgevingsfoto gemeente 's-Hertogenbosch projectnummer 0479394.100 3 juli 2023 Gemeente 's-Hertogenbosch

Ook voor het openbaar vervoer is de regio ’s-Hertogenbosch een groot knooppunt. De Gemeente telt 3 stations: Rosmalen, ’s-Hertogenbosch Oost en ’s-Hertogenbosch. Van deze 3 is station ’sHertogenbosch het grootste en enige intercity station. Elk uur stoppen hier 12 Intercity’s (in de richtingen Utrecht, Tilburg, Eindhoven en Oss) en 8 sprinters (in de richtingen Vught, ’sHertogenbosch Oost, Tilburg en Zaltbommel). Ook stoppen hier vele lokale en regionale buslijnen. De sprinterstations van ’s-Hertogenbosch Oost en Rosmalen zijn beide aangesloten op twee buslijnen. Figuur 1-69 geeft trein- en busroutes in de kern van ’s-Hertogenbosch weer. In figuur 1-70 is de OV-dekkingsgraad te zien. Uit deze figuur valt op te maken dat vooral de binnenstad van ’s-Hertogenbosch goed bereikbaar is met het openbaar vervoer. Ook vallen er een aantal ‘open plekken’ op, waaronder aan de westkant van Rosmalen en de Groote Wielen, de noordkant van de wijk Hintham, de zuidkant van de wijk Graafsepoort en een gedeelte van de Rietkamp. Ook de huizen buiten Nuland en Vinkel zijn nog niet goed bereikbaar met het openbaar vervoer.

Figuur 1-80: Buslijnennet 's-Hertogenbosch (Arriva, 2022)

Blad 95 van 109

Leefomgevingsfoto gemeente 's-Hertogenbosch projectnummer 0479394.100 3 juli 2023 Gemeente 's-Hertogenbosch

Figuur 1-81: OV verzorgingsgebied. Straal rondom halte: IC station (1,5 km), Sprinter station (1 km), bushalte (0,5 km) (Antea Group, 2022)

Modaliteitsverdeling De gemeente ’s-Hertogenbosch is bereikbaar met de auto, de trein, de bus, de fiets en te voet. Figuur 1-71 geeft de verhouding tussen deze modaliteiten weer. De figuur laat zien dat men voor korte afstanden tot 2,5 km in twee derde van de gevallen kiest voor actieve vormen van mobiliteit (lopen of fietsen) en voor een derde van de gevallen voor de auto. Op afstanden langer dan 2,5 km wordt in de meerderheid van de gevallen gekozen voor de auto en in mindere mate voor het openbaar vervoer of de fiets. In de binnenstad wordt vaker gekozen voor het openbaar vervoer of de fiets dan in de omliggende wijken en dorpen. In figuur 1-72 is het verloop van mobiliteitsbewegingen in de afgelopen 4 jaar weergegeven (op provincieniveau). Hier is te zien dat de hoeveelheid verkeersbewegingen sinds 2020 in alle modaliteiten is afgenomen. Mogelijk hangt dit samen met de coronacrisis en de toename van thuiswerkmogelijkheden. Ook is te zien dat op provincieniveau, de auto nog steeds verkozen wordt boven andere verkeersmodaliteiten en het autogebruik, in tegenstelling tot het gebruik van de fiets en het openbaar vervoer, nog steeds groeiende is.

Blad 96 van 109