Bijlage 1 - Ontwerpnota concept VKA jan 2024

Rekening houden met de onderlinge afstand is ook van belang voor het rea-

numenten.

liseren van de gewenste energie-opwek in beide gemeenten. Met name voor

•

Maatgevende milieuaspecten (geluid, natuur)

Oss is het zoveel mogelijk verminderen van windafvang door de turbines in ‘s

•

Overige aspecten (landschap, cultuurhistorie en archeologie, bodem en

Hertogenbosch van belang.

water, slagschaduw, externe veiligheid (waaronder defensie) ONTWERPPRINCIPES VOOR HET VKA: ◼

Houd binnen het zoekgebied rekening met de geldende technische en

ONTWERPPRINCIPES VOOR HET VKA: ◼

Houd voldoende afstand tussen turbines om windafvang van turbines

milieukundige eisen en randvoorwaarden en voldoe aan de geldende

onderling te verminderen en ook gezien de opwek-doelstellingen in ‘s

eisen met betrekking tot mitigatie/compensatie

Hertogenbosch en Oss. Binnen een zwermopstelling is hiervoor meer flexibiliteit en ruimte dan binnen een gridopstelling.

41

ONTWERPTOELICHTING VKA - DUURZAME POLDER

42

M E E O N T W E R P E N VA N H E T O N T VA N G E N D E L A N D S C H A P De ontwerpopdracht voor het project duurzame polder is dat het een integrale ontwikkeling is. En om op een goede manier windturbines in het landschap te plaatsen moet het ontvangende landschap ook mee worden ontworpen. Zo heeft bijvoorbeeld de aanwezigheid van een beplanting invloed op de zichtbaarheid en de waardering van windturbines in het landschap. En door op de juiste momenten openingen te laten in beplanting kan je het uitzicht ensceneren. Koppel de aanleg van windturbines daarom aan gebiedsontwikkelingen. ONTWERPPRINCIPES VOOR HET VKA:

S P I E G E L I N G A A N U I T K O M S T E N U I T D E PA R T I C I PAT I E Er zijn veel zorgen over het geproduceerde geluid. Ook is er onduidelijkheid over de te hanteren normen. De meningen zijn verdeeld over of er verschil zou moeten zijn tussen de norm voor kernen en de norm voor bebouwing in het buitengebied. Opgeroepen wordt om te kiezen voor geluidsarme turbines en het geluid zoveel mogelijk te beperken. Er wordt ook een suggestie gedaan om in de nacht molens uit te zetten i.v.m. geluid voor bewoners. Er wordt gevraagd goede afspraken te maken over de monitoring van de afgesproken normen na aanleg.

◼

Zet in op een integrale gebiedsontwikkeling.

De rustige, geordende opstellingen worden hoog gewaardeerd. Over de

◼

Zet gebiedsontwikkelingen gericht in en versterk daarbij het ruimte-

stelling of turbines in en lijn geplaatst moeten worden zijn de meningen

lijke onderscheid tussen de verschillende landschappen/ deelgebieden

verdeeld. Vaak wordt de wens genoemd ze te clusteren. Er wordt geop-

binnen de Duurzame Polder. Benut landschappelijke maatregelen ook

perd om turbines nabij de grote landbouwbedrijven te plaatsen.

om het zicht op de windturbines te ensceneren en verzachten. ◼

Koppel gebiedsontwikkelingen waar mogelijk direct aan de aanleg van

Windafvang van de turbines onderling wordt als zorg benoemd.

windturbines, bijvoorbeeld door de aanleg van de benodigde beheerpaden aan nieuwe ecologische bermen te koppelen als groen/blauwe

Er wordt opgeroepen tot een goede visuele verbeelding van de turbines,

dooradering of de Hertogswetering/ Hoefgraaf te versterken als ecolo-

om het voorstel goed in te kunnen schatten.

gische verbinding voor o.a. amfibieën, otter. Er wordt in de ateliers waardering uitgesproken voor het idee om de randen van het gebied te verzachten met beplanting. In de ateliers worden ideeën aangedragen voor de versterking van de natuur en verhogen van de biodiversiteit in de polder. Bijv. door aanleg van meer natuurlijke akkerranden, kleinschalige beplantingselementen zoals hagen, de ecologische kwaliteit van watergangen te verhogen, bloemrijke wegbermen en het gebied “natter” te maken voor vogels. Enscenering door opgaande beplanting in de stadsranden, op de oeverwal en in het overgangsgebied van de zandgronden naar de komgronden te plaatsen, kan het beeld vanuit de omgeving op de turbines verzacht worden. Bovenstaande tekening illustreert dit principe. In het gebied zelf kan ingezet worden op bijvoorbeeld rietlanden.

ONTWERPTOELICHTING VKA - DUURZAME POLDER

3. ONTWERPPRINCIPES GERICHT OP EEN Z O R G V U L D I G E I N PA S S I N G E N V O R M G E V I N G V A N D E TURBINES B E E L D K WA L I T E I T S P L A N

De ruimtelijkeB kwaliteit van het windturbinepark wordt naast het ruimtelijk E E L D K WA L I T E I T S P L A N W I N D E N E R G I E W I E R I N G E R M E E R

W I N D E N E R G I E

W I E R I N G E R M E E R

concept en de herkenbaarheid en rust van de opstelling ook bepaald door de

Voorbeelduitwerking

vormgeving van de turbines en de inpassing van de turbines op maaiveld.

• Mogelijke uitwerking van de inpassing van een turbine als onderdeel van een lijnopstelling langs de tocht. • Hierbij is uitgegaan van een benodigde opstelplaats van minimaal 30x40m verhard oppervlakte. Bij voorkeur is het verhard oppervlakte kleiner of tijdelijk en wordt deze na aanleg weer in agrarisch gebruik genomen. • De ontsluitingweg loopt langs de tocht en is uitgevoerd in betonplaten. • De bermen van de ontsluitingsweg worden ingeplant als bloemrijke akkerrand. Deze loopt langs de opstelplaats door om het zicht op de opstelplaats te verkleinen. • Langs de tocht worden natuurlijke oevers ontwikkeld. • De landschappelijke expressie van de tochten wordt zo versterkt en er wordt een nieuwe ecologisch/recreatieve structuur aan de polder toegevoegd.

In het vervolg van dit project moet hiervoor een beeldkwaliteitplan opgesteld e mastvoet

worden. Hieronder staat een aantal uitgangspunten benoemd, dit moet verder

aangevuld en uitgewerkt worden. ssend in het landschap geplaatst

o klein mogelijk gehouden: Het betreffende landgebruik k tot aan de turbine doorgezet en de benodigde opstelom grote verharde oppervlakten. bij voorkeur niet uit boven de opstelplaats orbeeld een trafo worden geïntegreerd in de mastvoet st bij de turbines jdelijke opstelplaatsen, die na de bouw weer vergroend k kunnen worden genomen.

er moaats is

43

Hekwerken

85

Pas binnen het gehele zoekgebied windturbines toe met dezelfde vormgeving. Daaronder

Benut zoveel mogelijk het bestaande wegennet voor de beheerpaden. Leg nieuwe beheerpaden

wordt verstaan dezelfde ashoogte, rotordiameter, gondeltype en kleur.

aan binnen de landschappelijke structuur en koppel deze aan groen/blauwe dooradering en

H + N + S '14

recreatieve routes.

Groot verhard oppervlak

Pas alle de turbinevoet zorvuldig in. Integreer alle voorzieningen in de turbinevoet. Voorkom Integreer benodigde voorzieningen in de mastvoet, geen hekwerken. hekwerken en minimaliseer de benodigde verharding rondom de turbines. Niet geïntegreerde voorzieningen

Ontwerp bijkomende voorzieningen zoals trafo’s zorgvuldig en eenduidig binnen het gehele atelier Rijksbouwmeester windpark.

ONTWERPTOELICHTING VKA - DUURZAME POLDER

44

5.2 HET VKA Het ruimtelijk concept zoals toegelicht in paragraaf 4.1 vertaalt zich in het volgende VKA voor windenergie in de Duurzame polder. Dit gebied is opgebouwd uit drie lagen: 1.

De uiterste grenzen van het VKA. Daarvoor hanteren we zoveel mogelijk logische landschappelijke lijnen zoals wegen en waterlopen, omdat deze vanaf maaiveld duidelijk herkenbaar en te beleven zijn. Wel wordt dit op een aantal punten verkleind tot de geluidscontour van 1 km tot de kernen. Ook aangeduid op de kaart is de 2 km contour tot woonkernen in de gemeente Oss. Het uitgangspunt is zoveel mogelijk realisatie van de windturbines binnen het deze contour, om zo meer afstand te houden tot bewoning.

2.

De harde belemmeringen die daarbinnen liggen, waar in de huidige situatie geen windturbines geplaatst kunnen worden. Het gaat om:

3.

◼

Wegen

◼

Waterlopen

◼

Bebouwing

◼

Aangewezen natuurgebieden

◼

Buisleiding

◼

Hoogspanningsleiding

1.De uiterste grenzen van het VKA

De contouren van randvoorwaarden voor natuur en geluid. Hier moet zoveel mogelijk rekening mee gehouden worden, maar er zijn wel mogelijkheden om in deze contouren turbines te plaatsen in combinatie met mitigatie/compensatie. Natuur en geluid zijn maatgevend en staan daarom op kaart. Andere factoren zoals bv. slagschaduw vallen hierbinnen.

De voorbeeldopstellingen die hierna volgen zijn getekend om de uitvoerbaarheid van het VKA te toetsen. De voorbeelden geven geen verplichting voor de turbine-posities weer. Het is de opgaven voor de initiatiefnemers om in hun vergunningaanvraag aan te tonen hoe zij aan de eisen en uitgangspunten voldoen. 2. Harde belemmeringen binnen het VKA

ONTWERPTOELICHTING VKA - DUURZAME POLDER

45

LEGENDA VKA gebied tussen 1 en 2 km zone Oss VKA gebied, buiten 1 km zone ’s-Hertogenbosch en buiten 2 km zone Oss Bebouwing, wegen Waterlopen Buisleiding NNB-gebieden Geluidscontour woningen, 47dB Lden met 3dB mitigatie, turbine type T1 Geluidscontour woningen, 47dB Lden met 3dB mitigatie, turbine type T2 Geluidscontour natuurgebieden (T1;T2) Ganzen en smientengebied Het VKA-gebied

ONTWERPTOELICHTING VKA - DUURZAME POLDER

46

VOORBEELDOPSTELLINGEN POLDER ZWERM In deze voorbeeldopstelling wordt een zwerm turbines gerealiseerd. Er worden korte rijopstellingen gerealiseerd langs wegen en waterlopen. Van een afstand oogt de opstelling als een compacte zwerm turbines, van dichtbij is de relatie met het patroon van wegen en waterlopen herkenbaar en wordt de opstelling logisch en navolgbaar. Door een opstelling in een zwerm te realiseren, onstaat meer flexibiliteit om met beperkingen binnen het zoekgebied om te gaan. Een aantal turbines staan, conform eerder gemaakte afwegingen, in

A A N TA L T U R B I N E S

het ganzen- en smientengebied en

Oss: 8x T2

daarnaast staat een beperkt aantal

‘s Hertogenbosch: 12x T2

ook in de 52dB geluidscontouren van het NNB-gebied. Hier moeten nog afspraken met de bevoegde gezagen over gemaakt worden. De turbines staan buiten de veiligheidscontour rond woningen. Het is aan de initiatiefnemers om tot een definitief plaatsingsplan te komen.

Korte lijnopstellingen parallel aan wegen en waterlopen

ONTWERPTOELICHTING VKA - DUURZAME POLDER

47

POLDER GRID In deze voorbeeldopstelling wordt een zo zuiver mogelijk grid gerealiseerd. Bij belemmeringen komt er een turbines te vervallen, of wordt het stramien verbreed. De Hertogswetering is de bepalende richting waar het grid op is uitgelijnd. Richting de hoogspanningslijn maakt het stramien een knik. Een aantal turbines staan, conform eerder gemaakte afwegingen, in het ganzen- en smientengebied en daarnaast staat een beperkt aantal ook in de 52dB geluidscontouren van het NNB-gebied. Hier moeten nog afspraken met de bevoegde

A A N TA L T U R B I N E S

gezagen over gemaakt worden.

Oss: 8x T2 ‘s Hertogenbosch: 14x T2

De turbines staan buiten de veiligheidscontour rond woningen. Het is aan de initiatiefnemers om tot een definitief plaatsingsplan te komen.

Gridopstelling, zoveel mogelijk parallel aan wegen en waterlopen. De onderste rij knikt mee met de hoogspanningslijn.

ONTWERPTOELICHTING VKA - DUURZAME POLDER

48

3 D V I S UA L I S AT I E

Z I C H T VA N A F ‘ S H E R T O G E N B O S C H

ONTWERPTOELICHTING VKA - DUURZAME POLDER

Z I C H T VA N A F G E F F E N

49

ONTWERPTOELICHTING VKA - DUURZAME POLDER

50

3 D V I S UA L I S AT I E

Z I C H T VA N A F O S S

ONTWERPTOELICHTING VKA - DUURZAME POLDER

Z I C H T VA N A F L I T H

51

ONTWERPTOELICHTING VKA - DUURZAME POLDER

52

LEIDENDE PRINCIPES VOOR HET VKA Voor het VKA gelden de volgende principes, waarbij alle belangen zo goed

nadelig voor bepaalde natuurwaarden ter plaatse. De turbines worden

mogelijk zijn behartigd:

binnen de 52dB geluidscontour geplaatst. Indien nodig wordt hier com-

1.

Op basis van de opwek per turbine keer het aantal turbines dat geplaatst

pensatie voor toegepast. En er wordt ingezet op omvorming naar andere

kan worden binnen het VKA kan gesteld worden dat aan de bestuurlijk

natuurtypen. Er wordt tijdens de opstelling van deze ontwerpnota nog

opgave van de energie-opwek wordt voldaan. In ‘s Hertogenbosch kun-

aanvullend natuuronderzoek uitgevoerd. Deze gegevens kunnen daarom

nen 16 turbines type T1 worden neergezet, maar dan wordt niet voldaan

later pas bij het VKA betrokken worden.

aan de bestuurlijke opgave ‘meer dan de RES-opgave’. Er kunnen vol-

3.

Er wordt een landschappelijk aanvaardbaar plan gerealiseerd via een concentratie van turbines in een duidelijk afgebakend deel van de polder.

gave te realiseren (ook 16 T2 turbines, maar dan is er geen landschappe-

De turbines worden in een logische opstelling binnen de polder geplaatst,

lijk aanvaardbare opstelling mogelijk, zoals weergegeven op het figuur op

conform de eerder beschreven ontwerpprincipes.

p.54). Voor ‘s Hertogenbosch geldt de randvoorwaarde van maximaal 16

2.

4.

doende turbines type T2 geplaatst worden om wel meer dan de RES-op-

5.

Voor een zorgvuldige inpassing en vormgeving van de turbines, is het van

turbines. In Oss wordt niet meer dan 0,541 PJ opgewekt. Wanneer het VKA

belang om turbines met dezelfde ashoogte, rotordiameter, gondeltype en

verder uitgewerkt wordt richting een concrete opstelling en keuze voor

kleur aan te houden binnen de polder. Deze en andere ontwerpprincipes

turbine type moet dit nogmaals berekend worden.

omtrent inpassing van turbines worden beschreven op pagina 43.

Een geluidsbelasting van max. 42 dB Lden in de kernen kan behaald worden. Dit komt overeen met ca. 1 km afstand tot de kernen. Er wordt ruimte

SCHUIFRUIMTE BINNEN HET VKA

geboden voor een beperkt aantal turbines buiten de 2 km contour in Oss,

Binnen het gebied van het VKA is nog ruimte om te schuiven met de daad-

zodat er beter aan andere belangen kan worden voldaan. Voor de wo-

werkelijke opstelling van turbines. Zo kunnen belangen nog ten opzichte van

ningen in de polder zelf is een grenswaarde van 47 dB met 3 dB mitigatie

elkaar worden gewogen, zie beelden en toelichting hierna. Ook worden de

gehanteerd. Hierbinnen wordt er zo veel mogelijk gestreefd naar het aan-

effecten getoond van het toepassen van kleinere turbines en het hanteren van

houden van 45 dB met 3 dB mitigatie. In de afweging van belangen kan

strengere afstandsnormen tot woningen. Het zijn nadrukkelijk voorbeeldop-

een enkele molenaarswoning gerealiseerd worden. Een geluidsbelasting

stellingen, bedoeld om de mogelijkheden binnen het VKA-gebied te illustre-

van 42 dB voor de woningen in het buitengebied is niet haalbaar.

ren.

Op basis van de huidig beschikbare gegevens kan gesteld worden dat in het VKA de natuurwaarden zoveel mogelijk behouden worden, door het

Daarnaast wordt een optie gepresenteerd voor uitbreiding van het VKA ge-

noord/noordwestelijk deel van het gebied zoveel mogelijk vrij te houden.

bied in de gemeente Oss voor het geval mocht blijken dat binnen het VKA het

Het ganzen -en smientengebied wordt niet behouden. Er moet onder-

doel voor energieopwekking niet volledig gehaald kan worden en/of dat er uit

zocht worden of plaatsing van turbines hier mogelijk is en waar compen-

nader onderzoek blijkt dat belemmeringen vanuit natuur groter zijn dan nu

satie gerealiseerd kan worden. Er is binnen het VKA echter wel ruimte om

wordt verwacht.

de turbines buiten het ganzen- en smientengebied te plaatsen, mocht dit nodig zijn. De plaatsing van turbines nabij de Hertogswetering is mogelijk

ONTWERPTOELICHTING VKA - DUURZAME POLDER

53

BINNEN DE 2KM CONTOUR IN OSS

BEHOUD GANZEN- EN SMIENTENGEBIED EN ONTZIEN NNB

•

•

In deze voorbeeldopstelling wordt een zwerm turbines gerealiseerd, volledig binnen de 2km zone tot de kernen van Oss.

•

ganzen en smientengebied. Ook worden er geen turbines geplaatst langs

Er is ruimte voor 7 turbines type T2, waarmee de energiedoelstelling van 0,514PJ naar verwachting gehaald kan kan worden. In ‘s Hertogenbosch

In deze voorbeeldopstelling worden er geen turbines geplaatst in het de Hertogswetering ter hoogte van het NNB gebied in Oss.

•

Er worden in deze variant in de gemeente Oss wel turbines geplaatst

is met deze opstelling ruimte voor 12 turbines type T2, dit voldoet aan de

buiten de 2 km afstandscontour tot de kernen, die ruimte is nodig om de

energie-doelstelling van “meer dan de RES-opgave”.

doelstelling te halen. •

In ‘s Hertogenbosch is in dit model ruimte voor 11 turbines en in Oss 6.

•

Er wordt een gridopstelling gerealiseerd, maar wel met een open ruimte in het midden, waardoor er geen zuivere gridopstelling ontstaat.

•

Dit alternatief is in beginsel iets voordeliger voor het natuuraspect, omdat het ganzen -en smientengebied volledig wordt behouden. Het is echter de vraag of de ganzen en smienten in dit model niet alsnog verstoord worden door de nabijheid van turbines binnen 800m tot het gebied.

A A N TA L T U R B I N E S

A A N TA L T U R B I N E S

Oss: 7x T2

Oss: 6x T2

‘s Hertogenbosch: 12x T2

‘s Hertogenbosch: 11x T2

ONTWERPTOELICHTING VKA - DUURZAME POLDER

54

OPSTELLING MET TURBINE TYPE T1

16 TURBINE TYPE T2 IN ‘S HERTOGENBOSCH

Binnen het VKA is nog ruimte om te kiezen voor een minder groot turbinety-

In deze variant zijn in de gemeente ‘s Hertogenbosch 16 turbines type T2

pe. Binnen het zoekgebied is in de gemeente ‘s Hertogenbosch ruimte voor 20

geplaatst. Hiermee wordt afbreuk gedaan aan de ruimtelijke ordening van de

turbines type T1. Daarmee kan voldaan worden aan de bestuurlijke opgave om

turbines en een helder landschappelijk beeld.

16 turbines te realiseren, maar dan wordt niet voldaan aan de bestuurlijke opgave ‘meer dan de RES-opgave’. Omdat het windpark als 1 cluster wordt ont-

In de gemeente Oss zijn het maximale aantal turbines geplaatst, zonder een

wikkeld, betekent dit dat er in de gemeente Oss ook turbine type T1 geplaatst

landschappelijke opstelling in acht te nemen en buiten de 52dB geluidscon-

moet worden. In deze opstelling zijn dit er 15, waarmee aan de doelstelling

toure van de NNB-gebieden te blijven.

van 0,541 PJ kan worden voldaan. De turbines staan buiten de 52dB contour van NNB gebieden maar binnen het ganzen en smientengebied.

A A N TA L T U R B I N E S

A A N TA L T U R B I N E S

Oss: 15x T1

Oss: 8x T2

‘s Hertogenbosch: 16x T1

‘s Hertogenbosch: 16x T2

ONTWERPTOELICHTING VKA - DUURZAME POLDER

55

O P S T E L L I N G M E T 4 5 D B + 3 D B M I T I G AT I E ( T Y P E T 2 )

O P S T E L L I N G M E T 4 5 D B + 3 D B M I T I G AT I E ( T Y P E T 1 )

Als er een geluidscontour gehanteerd wordt van 45dB Lden met 3 dB mitigatie

Als er een geluidscontour gehanteerd wordt van 45dB Lden met 3 dB mitigatie

is er binnen een zwermopstelling ruimte voor 7 turbines type T2 in Oss en 9 in

is er binnen een gridopstelling ruimte voor 12 turbines type T1 in Oss en 16 in

‘s Hertogenbosch. Er is dan weinig ruimte meer om te schuiven met turbine

‘s Hertogenbosch. Daarmee kan voldaan worden aan de bestuurlijke opgave

t.b.v. de ruimtelijke ordening van het windpark. Met onderstaande aantallen

van ‘s Hertogenbosch om 16 turbines te realiseren, maar dan wordt niet vol-

wordt er niet voldaan aan de energie-doelstelling in ‘s Hertogenbosch (“meer

daan aan de bestuurlijke opgave ‘meer dan de RES-opgave’. In Oss wordt de

dan de RES-opgave”). In Oss wordt de doelstelling wel gehaald.

doelstelling van 0,514 PJ waarschijnlijk gehaald. In verband met windafvang moet voor de gemeente Oss de energie opwek precies worden berekend. In onderstaande voorbeeldopstelling staan de turbines buiten de 52 dB geluidscontour van de NNB gebieden.

A A N TA L T U R B I N E S

A A N TA L T U R B I N E S

Oss: 7x T2

Oss: 12x T1

‘s Hertogenbosch: 9x T2

‘s Hertogenbosch: 16x T1

ONTWERPTOELICHTING VKA - DUURZAME POLDER

56

A F S TA N D 2 X T I P H O O G T E T 2

A F S TA N D 2 X T I P H O O G T E T 1

Indien de verwachte nieuwe afstandsnorm tot woningen gehanteerd wordt

Indien de verwachte nieuwe afstandsnorm tot woningen gehanteerd wordt

van 2x tiphoogte is nog ruimte voor 6 turbines type T2 in Oss in 8 in ‘s Her-

van 2x tiphoogte is nog ruimte voor 9 turbines type T1 in Oss in 16 in ‘s Her-

togenbosch. Daarmee kan de energie-doelstelling voor Oss waarschijnlijk net

togenbosch. Daarmee kan de energiedoelstelling voor Oss niet behaald wor-

behaald worden (windafvang moet nog berekend worden), voor ‘s Hertogen-

den, voor ‘s Hertogenbosch worden wel de aantallen behaald. Maar wordt niet

bosch wordt hiermee de energie-doelstelling niet gehaald.

aan de opgave “meer dan de RES-opgave” voldaan.

A A N TA L T U R B I N E S

A A N TA L T U R B I N E S

Oss: 6x T2

Oss: 9x T1

‘s Hertogenbosch: 8x T2

‘s Hertogenbosch: 16x T1

ONTWERPTOELICHTING VKA - DUURZAME POLDER

57

OPTIE UITBREIDING VKA GEBIED IN OSS Het uitgangspunt voor het VKA is plaatsing van turbines binnen het getekende VKA gebied. Daarbij wordt in eerste instantie gekeken naar het gebied binnen de 2 km contour tot de kernen. Indien de doelstelling voor energieopwekking in de gemeente Oss niet behaald kan worden binnen het gebied van het VKA, kan het gebied ten noordoosten hiervan beschouwd worden, zie kaartbeeld hiernaast. De reden hiervoor zou bijvoorbeeld kunnen zijn dat door nieuwe inzichten vanuit het nog lopende ecologisch onderzoek de omvang van belemmeringen vanuit natuur dusdanig groot worden, waardoor het niet mogelijk wordt het beoogd aantal turbines binnen het gebied van het VKA te plaatsen. Of doordat meer nauwkeurige berekeningen aantonen dat er sprake is van meer windafvang dan nu berekend door de turbines in ’s Hertogenbosch.

Indien er gekozen wordt om dit extra gebied te benutten wordt ingezet op het realiseren van een compact cluster van ca. 4 turbines, binnen

Dit gebied was onderdeel van redeneerlijn D, maar is afgevallen vanwege

de 2 km contour. Plaatsing in een gridopstelling ligt voor de hand, in

onderstaande redenen:

lijn met de verkavelingsrichting. Houd zoveel mogelijk afstand tot het grote cluster om visuele interferentie te voorkomen.

◼

De ruimtelijk-landschappelijke wens om de turbines te clusteren tot 1 windpark, waardoor de visuele impact geminimaliseerd wordt. Anders ontstaat er een ‘hek van turbines’ tussen het stedelijk gebied van Oss en het buitengebied.

◼

De turbines hierdoor op grotere afstand van de kernen op de oeverwal en het stedelijk gebied van Oss komen te staan.

◼

De weidevogels in het noordoostelijk deel van de polder en de trekvogelroutes zo min mogelijk worden verstoord.

◼

Er ruimte ontstaat om de EVZ langs de Hertogswetering door te trekken, als compensatie voor verlies aan natuurwaarden door plaatsing turbines.

Voorkom dat de hele horizon wordt gevuld met turbines

Realiseer voldoende ruimte tussen de twee clusters

ONTWERPTOELICHTING VKA - DUURZAME POLDER

58

5.3 KOPPELING AAN GEBIEDSOPGAVEN De ambitie voor het project duurzame polder is dat het een integrale ontwik-

Water en bodem

keling is. Naast energieopwekking gaat het om ontwikkelingen op het gebied van: •

Waterhuishouding, waarbij het water meer, langer en beter wordt vastgehouden door hogere peilen oppervlakte­en meer natuurlijke inrichting watersysteem

•

Verbeteren waterkwaliteit (KRW);

•

Extensivering en innovatieve duurzame en hoogproductieve landbouw;

•

Verhogen biodiversiteit;

•

Hoogwaardig netwerk van groen- en natuurgebieden met (cultuur)historische, landschappelijke, gebruiks- en belevingswaarde.;

Landbouw

Natuur

Kansen voor deze gebiedsontwikkeling zijn per deelgebied uitgewerkt en opgenomen in hoofdstuk 5.4. In dit hoofdstuk koppelen we deze kansen aan het voorkeursalternatief voor windenergie. Dit wordt verder uitgewerkt en verankerd in het Programma

Landschap en cultuurhistorie

voor de Duurzame polder. Daarin wordt ook verder ingegaan op uitvoerbaarheid en financiering. We gaan in op de thema’s natuur, landbouw, recreatie en landschap & cultuurhistorie. Uitgangspunten daarbij zijn: •

Sluit aan op de verschillende deelgebieden die de polder rijk is en versterk de identiteit van het landschap;

•

Koppel waar mogelijk ontwikkelingen aan de daadwerkelijke aanleg van de windturbines (bijvoorbeeld ecologische bermen aan de aanleg van de benodigde beheerpaden);

•

Benut ontwikkelingen ook voor het verzachten en ensceneren van het zicht op de turbines (mee ontwerpen van het ontvangende landschap).

Wonen en beleving

ONTWERPTOELICHTING VKA - DUURZAME POLDER

KOPPELING AAN GEBIEDSOPGAVEN

59

ONTWERPTOELICHTING VKA - DUURZAME POLDER

60

RUIMTELIJKE PRINCIPES LANDSCHAP EN C U LT U U R H I S T O R I E GEKOPPELD AAN WINDENERGIE Het polderlandschap wordt gekenmerkt door zijn weidsheid, grootschalige verkaveling, grote agrarische huiskavels als solitaire percelen in de ruimte en het ontbreken van beplantingselementen als lanen, singels. De eendenkooien breken samen met de erven de leegte van

oud e cultuurlan d schap ve rste rke n : (hoogstam) boomgaard e n , me id oorn hage n , houtsin ge ls e n k n otwilge n

pa d en ver bind en h is to r is c h e ker nen z ic h t ba a r m a ken f o r t Lu t t ereind

het polderland. De uitgesproken leegte en vergezichten worden door de belanghebbenden zeer gewaardeerd. Het behouden van dit karakter is belangrijk. Door de windturz ic h t ba a r m a ken h is to r is c h e h u t

bines aan de rand van de komgronden te concentreren kan deze openheid zoveel mogelijk behouden blijven. Aan de randen van de polder liggen verschillende oude cultuurlandschappen (zandgronden met lintbebouwing,

leegt e en vergez ic h t en

oeverwal landschap met dorpen) die typerend zijn voor het

k leins c h a lig la nd s c h a p ver s t er ken

gebied. Hier is het behouden van de kleinschalig verkaveling en slotenstructuur belangrijk. De landschappelijke kwaliteit kan verder verbeteren door het versterken van bestaande groenelementen. Dit ontneemt tevens het zicht

d oorzicht n aar la nd s c h a p

op turbines en verhoogt ook de biodiversiteit en recre-

gro ens t r u c t u ren ver s t er ken

atieve beleving. Door middel van paden kunnen dorpen verbonden worden. Wel is het van belang af en toe een doorzicht naar de polder te behouden. Het verder beleefbaar maken van het cultuurhistorische landschap kan mogelijk gemaakt worden door bijvoor-

k le in schalig lan d schap ve rs t er ken

ver s t er ken k leins c h a lige la nd s c h a p en la nd s c h a ppelij k inpa s s en er ven

ro u t e Beer s e over la a t

beeld een referentie te maken naar de Beerse overlaat d.m.v een recreatieve route, het zichtbaar maken van de historische hutten of fort Luttereind (onderdeel Zuidwaterlinie) zichtbaar te maken.

Verbeelding van type ontwikkelingen die gecombineerd kunnen worden met windenergie binnen de Duurzame Polder, locaties op de kaart zijn indicatief

ONTWERPTOELICHTING VKA - DUURZAME POLDER

61

RUIMTELIJKE PRINCIPES LANDBOUW GEKOPPELD AAN WINDENERGIE Het ontwikkelen van windturbines vindt primair plaats op agrarische percelen en wordt dus gecombineerd met agrarisch gebruik. De landbouw in de Duurzame Polder bestaat voor het

h is to r is c h k leins c h a lig pro d u c t iela nd s c h a p

grootste deel uit grote melkrundvee- en varkenshouderijen. De gronden zijn veelal in gebruik als grasland en de teelt van landbouwgewassen. Voor deze agrarische bedrijvigheid bestaat de verwachting dat de komende jaren verder wordt geïnnoveerd. De polders worden aangemerkt als gebied om optimaal te benutten voor duurzame en hoogproductieve landbouw, hiertoe beho-

schon e re slote n d u u r z a m e h o o gpro d u c t ieve la nd bo u w, ic m ex t ens iver ing

ren de grootschalige kleipolders.

ver bind ing s t a d

Daarnaast wordt ruimte gezocht naar koppelkansen met energieopwekking, waterberging, natuurontwikkeling

ruige a k ker ra nd en

en -beheer en klimaatadaptatie. Voorbeelden hiervan zijn het toepassen van ruige akkerranden (bodemver-

vochtvastho u d end ver m o gen bo d em vergro t en

betering, vochtvasthoudend vermogen verbeteren en toename biodiversiteit) en schonere sloten (uitspoeling verminderen en dus hogere waterkwaliteit). Dit kan onderdeel uitmaken van het versterken van de fijnmazige (groenblauwe) dooradering. Aan de randen van de polder wordt het kleinschaligere

ve rbre d in g/omschake lin g

d u u r z a m e h o o gpro d u c t ieve la nd bo u w, ic m ex t ens iver ing

ve rbin d in g stad moz aïe k aan f un ctie s

landschap verder ontwikkeld. Voor het buitengebied

ver s t er ken k leins c h a lige la nd s c h a p en la nd s c h a ppelij k inpa s s en er ven

rondom Oss en ‘s Hertogenbosch ligt hier de kans om de verbinding tussen stad en land verder te ontwikkelen. Bijvoorbeeld door vormen van collectieve landbouw, stadslandbouw of verbreding van activiteiten op de erven.

ve rbre d in g/omsc h a keling

Verbeelding van type ontwikkelingen die gecombineerd kunnen worden met windenergie binnen de Duurzame Polder, locaties op de kaart zijn indicatief

ONTWERPTOELICHTING VKA - DUURZAME POLDER

62

R U I M T E L I J K E P R I N C I P E S N AT U U R GEKOPPELD AAN WINDENERGIE In het noordelijk deel van de polder wordt ingezet op agrarisch gebruik in combinatie met weidevogelbeheer en ganzen/smienten gebied

(la ge) gro ens t r u c t u ren d o o r zet t en

(verplaatsen aanduiding). Behoud van de ecologische verbindingen tussen de gebieden met natuurwaarden. Dit gebied wordt gevrijwaard van

overga ngs la nd s c h a p

windenergie. In het energielandschap wordt de groenblauwe versterkt en de Hertogswetering/Hoefgraaf wordt ontwikkeld voor soorten die niet verstoringsgevoelig zijn. In de stadsranden en het overgangsgebied wor-

OP

we id evoge ls

EN

ve rgrote n groe n blauwe d oorad e rin g

OPEN

ru ige ra nd en

dooradering van het primair agrarisch landschap

OPEN

E V Z d o o r zet t en

na t u u r vr iend elij ke o ever s

pla s -d ra s gebied

OP

EN

den opgaande beplantingselementen toegevoegd, die de natuur- en belevingswaarde van dit gebied

otter en a m f ibieën

vergroot en tevens het zicht vanuit de omgeving

na t u u r bu f fer

op de turbines verzacht. ration e le po ld er k limaatlan d schap

h er s t el k leins c h a lig la nd s c h a p

ve rn atte n

ve rbin d in g vleer m u izen

Verbeelding van type ontwikkelingen die gecombineerd kunnen worden met windenergie binnen de Duurzame Polder, locaties op de kaart zijn indicatief

ONTWERPTOELICHTING VKA - DUURZAME POLDER

63

RUIMTELIJKE PRINCIPES WONEN EN R E C R E AT I E V E B E L E V I N G GEKOPPELD AAN WINDENERGIE In het gebied wordt een aantal nieuwe wijken aan

veilige f iet s ver bind ing

de stadsranden ontwikkeld (Amsteleind en Groote Wielen). In de kernen wordt ruimte geboden aan kleinschalige groei. Er is ruimte voor het transformeren van vrijkomende (agrarische) percelen langs de randen van de polder, naar functies zoals (zorg) wonen, recreëren en kleinschalig werken.

k le in schalige groe i ke rnen

o m m et j es en s t r u inpa d en

Recreatieve verbindingen concentreren aan de rand van de polder. Extensieve recreatie in de komgronden behouden en eventuele uitbreiding van (on)

o nver h a rd e w egen ( ext ens ieve rec rea t ie)

verharde paden langs/door de karakteristieke landschappen in de polder. Dit kan ook gecombineerd worden met het nieuwe energielandschap. Kans om de kernen te verbinden. Wens bewoners om

n oord z uid ve rbin d in g lan gz aam ve rke e r

veilige (fiets)verbinding tussen de kernen en stedelijk gebied. Dit in combinatie met ommetjes, struin- en vlonderpaden door het gebied rondom steden en dorpskernen. Dit zijn kleinschalige landschappen met verschillende typen groen, waardoor natuur, landschap en recreatieve beleving samen

uitloopge bie d

komen. Het groen minimaliseert het zicht op de polder en turbines.

t ra ns f o r m eren vr ij k o m end e ( a gra r is c h e) perc elen struin e n v lon d e rpad e n

veilige f iet s ver bind ing

re cre atieve ve rbin d in g ‘ Hoog e h eid e’

Verbeelding van type ontwikkelingen die gecombineerd kunnen worden met windenergie binnen de Duurzame Polder, locaties op de kaart zijn indicatief

ONTWERPTOELICHTING VKA - DUURZAME POLDER

64

5.4 BESCHRIJVING HUIDIGE KWALITEIT EN ONTWIKKELKANSEN PER DEELGEBIED In de Duurzame Polder wordt in de toekomst windenergie opgewekt, maar

BELEIDSPRINCIPES GEMEENTE ’S-HERTOGENBOSCH

er wordt ook naar andere waarden, ontwikkelingen en kansen gekeken. Denk bijvoorbeeld aan het verbeteren van de waterkwaliteit, kansen voor land-

Algemene principes voor het grondgebied van de gemeente ’s-Hertogenbosch

bouw, het versterken van de biodiversiteit of het verbeteren van de recreatie-

voor de ontwikkeling van de polder luiden:

ve mogelijkheden.

◼

Werken aan integrale gebiedsontwikkeling en streven naar ruimtelijke kwaliteit;

Tijdens de verschillende bijeenkomsten zijn allerlei ideeën hiervoor aan-

◼

Water, bodem en cultuurhistorie sturend;

gedragen door belanghebbenden in en rond de polder. Veel van deze ideeën

◼

Verbinden van stad en land;

staan eigenlijk los van de plek waar de windturbines precies komen. De ideeën

◼

Verbinden heden – verleden – toekomst: vitaal en toekomstbestendig

kunnen gecombineerd worden met verschillende opstellingen. In dit hoofd-

kunnen functioneren van huidige en toekomstige gebruikers in het

stuk gaan we daarom apart in op deze ideeën. We delen een toekomstige,

gebied.

duurzame koers voor vijf verschillende deelgebieden in de polder, die elk hun

Deze principes zijn per thema in een aantal algemene beleidsuitgangspunten

eigen accent hebben.

vertaald, die worden beschreven per deelgebied.

1.

Stadsrand Den Bosch (gemeente ’s-Hertogenbosch)

2.

De weide (beide gemeenten)

3.

Overgang zand-klei (beide gemeenten)

4.

Stadsrand Oss (gemeente Oss)

5.

De oeverwal (gemeente Oss)

In totaal zijn er 5 deelgebieden gedefinieerd, waarvan deelgebied de Stadsrand Den Bosch alleen het grondgebied van de gemeente ’s-Hertogenbosch beslaat, en deelgebieden De Oeverwal en Stadsrand Oss alleen het grondgebied van de gemeente Oss. Deelgebieden De Weide en Overgang zand-klei beslaan grondgebieden van beide gemeenten. De beschrijvingen in deze deelgebieden zijn echter voor het merendeel overeenkomstig en worden daarom gezamenlijk beschreven. Waar een uitgangspunt specifiek geldt voor het grondgebied van één gemeente, wordt dit vermeld.

E IDNSGU IVTKWAE -R KD IUNUGREZNA M E P O L D E R O N T W E R PDTEOE EL LGIECBHI T

65

DE OEVERWAL

DE WEIDE

S TA D S R A N D O S S

S TA D S R A N D DEN BOSCH

OVERZICHT DEELGEBIEDEN

OVERGANG ZAND-KLEI

ONTWERPTOELICHTING VKA - DUURZAME POLDER

66

D E E L G E B I E D 1 | S TA D S R A N D D E N B O S C H

ONTWERPTOELICHTING VKA - DUURZAME POLDER

S TA D S R A N D D E N B O S C H DEELGEBIED 1 | GEMEENTE ’S-HERTOGENBOSCH

BESCHRIJVING DEELGEBIED EN ONTWIKKELPERSPECTIEF Onderdeel van de stadsrand van Den Bosch is de Groote Wielen. Vanaf 2024

LANDBOUW

wordt verder gebouwd aan de wijk. De nieuwe buurt is geïnspireerd op de

De verbinding tussen stad en land kan verder versterkt worden in dit gebied

landelijke omgeving. Buitenleven in een groene omgeving is een belangrijke

door de ontwikkeling van een duurzaam productielandschap aangrenzend

kwaliteit.

aan de nieuwe stadsrand. Met de toenemende vraag naar lokaal voedsel is er potentie voor nieuwe vormen van landbouw, zoals bijvoorbeeld vormen van

De Blokkenweg vormt nu een harde overgang van de Groote Wielen naar de

collectieve landbouw (CSA, Herenboeren, etc.), landschapsbeheer en land-

polder. In de gesprekken met bewoners en andere belanghebbenden komt

bouw meer gericht op stedelijke functies (verkoop lokale producten, recreatie,

naar voren dat het gewenst is hier een meer geleidelijke overgang te ont-

educatie, kleinschalige horeca, etc). Zulke landbouwvormen passen binnen de

wikkelen met ruimte voor bos en een uitloopgebied met recreatieve functies

ontwikkelkoers van het ‘klimaatlandschap’.

Op de tekening zie je daarom een aantrekkelijk en toegankelijk ‘klimaatlandschap’ waarin voedsel-, en mogelijk houtproductie en natuur- en bele-

In gesprek met belanghebbenden is aangegeven dat boeren een actieve rol

vingswaarde samengaan. Hierbij hoort de aanplant van percelen met bossen

kunnen spelen in de aanleg van dit klimaatlandschap, met vormen van ex-

en ruimte voor water met bermen en oevers die tevens als waterberging en

tensieve landbouw, zoals strokenteelt of een voedselbos. Daarvoor wordt in

zuivering dienen. Ook zou je in de stadsrand ruimte kunnen maken voor

dit nieuwe landschap ruimte geboden, alsmede voor de ontwikkeling van een

aanvullende nevenfuncties , zoals recreatieve functies. Het nieuwe landschap

of meerdere kleine productiebossen. Hierbij past ook een op de stad-landge-

met meer diversiteit helpt ook om het zicht op de windturbines in de polder te

richte transformatie of verbreding van de activiteiten op de boerderij-erven.

verminderen. Het ‘klimaatlandschap’ maakt onderdeel uit van het project de Groote Wielen. In de zuidelijkste rand van dit deelgebied gaat het klimaatlandschap over in een kleinschalig landschap nabij de lintstructuur.

67

ONTWERPTOELICHTING VKA - DUURZAME POLDER

68

N AT U U R

W O N E N E N ( R E C R E AT I E V E ) B E L E V I N G

Binnen het klimaatlandschap gaan de agrarische functies hand in hand met

Bij de ontwikkeling van het klimaatlandschap in de stadsrand, is verbetering

het verbeteren van de waterkwaliteit, de versterking van biodiversiteit,

en versterking van de recreatieve kwaliteit een belangrijke doelstelling. Het

en landschappelijke kwaliteit. Verbindingen maken met het groenblauwe

aangrenzende poldergebied wordt een uitloopgebied voor bewoners van

netwerk, met (inheems, besdragend) struweel en bosplantsoen op wallen.

Rosmalen en de Groote Wielen. De toegankelijkheid en doorwaadbaarheid van

Versterken van samenhang tussen verschillende karakteristieke groenele-

het gebied wordt vergroot door ommetjes in de vorm van struin- vlonder-

menten (bossages, bomenrijen, hagen en kleine extensief beheerde akker- en

paden een kleinschalig en toegankelijk (klimaat)landschap. Ook kan gedacht

graslandpercelen). Hierbij wordt ingezet op een verbetering van de ecolo-

worden aan het bieden van kleinschalige recreatieve mogelijkheden op en bij

gische waarden. Een mozaïek van verschillend grondgebruik kan hieraan

het water, zoals varen, zwemmen en speelnatuur.

bijdragen. Hierbij is een aandachtspunt het behouden en versterken van de landschappelijke lijnen en slotenstructuur. Populierenlanen wisselen elkaar

In dit klimaatlandschap is uitdrukkelijk geen verdere woningbouw toe-

af met natte plas-dras percelen in het noordelijke deel van het gebied. Langs

gestaan. Ten zuidwesten van dit landschap is in de toekomst mogelijk wel

de Hoefgraaf kan een natuurbufferstrook zorgen voor een natuurlijke verbin-

ruimte voor een landschappelijk ingepaste woningbouwontwikkeling (de

ding voor verschillende doelsoorten (vogels maar ook zoogdieren, insecten,

Bunders), een locatie grofweg gelegen tussen de Rompertweg, Grintweg,

amfibieën en planten).

Kruisstraat en Slagkampweg. Hier zouden compacte woonclusters eventueel kunnen bijdragen aan de ontwikkeling van een landschappelijke en toegan-

Het gebied aan weerszijden van de Rompertweg, dat in de huidige situatie lager is gelegen, biedt kansen om te vernatten. Het opzetten van het waterpeil in combinatie natte hooilanden draagt bij aan de verbetering van de wa-

kelijke omgeving. Mogelijk dient in de stadsrand ruimte te worden geboden aan de nieuwe rondweg langs de Groote Wielen (de haalbaarheid is nog in onderzoek).

terkwaliteit en de biodiversiteit. Er liggen ook kansen voor een (recreatieve) verbinding met de Hooge Heide. Dit kan ook heel nuttig zijn voor vleermui-

Tot slot, is ten zuiden van de Rompertweg, aan het lint ruimte op bestaande

zen, die dan vanuit het bos in het zuiden door kunnen vliegen naar de ecolo-

(agrarische) erven voor verbreding en eventuele herontwikkeling met klein-

gische verbindingszones en de maas in het noorden.

schalige en passende woningbouw.

ONTWERPTOELICHTING VKA - DUURZAME POLDER

I D E E Ë N VO O R D E U IT W E R K I N G VA N D E S TA D S R A N D D E N B O S C H

Nieuwe vormen van landbouw De toenemende vraag naar lokaal voedsel biedt kansen voor andere vormen van landbouw, zo dicht bij de stad. Bijvoorbeeld vormen van collectieve landbouw. Klimaatlandschap met vlonder- en struinpaden Een ‘klimaatlandschap’ vormt een geleidelijke overgang van woonwijk naar polder. Met bos, bomenrijen en extensieve landbouw. Bewoners van Rosmalen en de Groote Wielen kunnen wandelen in het klimaatlandschap over nieuwe vlonder- en struinpaden.

i i i

Huidige en toekomstige waterbergingsopgave en natuur aan de rand van de polder In aansluiting bij het waterrijke landschap in de Groote Wielen en om de historische Beerse Overlaat weer zichtbaar te maken. Aansluiten bij bestaande opgave om de Hoefgraaf te verleggen (ivm de bouw van de Groote Wielen).

69

ONTWERPTOELICHTING VKA - DUURZAME POLDER

70

L A N D S C H A P E N C U LT U U R H I S T O R I E

W AT E R E N B O D E M

Voor de stadsrand wordt gestreefd naar schaalverkleining en wordt een

In het gebied langs de Hoefgraaf ligt er de opgave voor de aanleg van Ecolo-

klimaatlandschap ontwikkeld. Hierin moet ruimte worden geboden aan na-

gische verbindingszones. Voor het overige, zijn er voor het gebied echter geen

tuur, recreatieve mogelijkheden, extensieve landbouw, water, productiebos

harde waterbergingsopgaven. In het algemeen gelden wat betreft waterkwa-

en eventueel wat nevenfuncties (bijv. educatief/kleinschalige horeca). De

liteit en drinkwater de doelstellingen van de Kaderrichtlijn Water (KRW) en de

ontwikkeling van een ‘klimaatlandschap’ biedt de kans om de overgang van

bescherming en versterking van het waterwinningsgebied van Brabant Water

de woongebieden naar de polder te verzachten. De afschermende werking

en de gebieden van het Natuur Netwerk Brabant.

van bos- en beplanting ten opzichte van de windturbines is hiervoor een belangrijk argument. Het is daarbij belangrijk om bestaande landschappelijke waarden te waarborgen. Een van de kenmerkende kwaliteiten van het gebied is de fijnmazige verkaveling en slotenstructuur. Daarnaast werden de openheid en de doorzichten ook als waardevol in gesprekken met inwoners en andere belanghebbenden. In de bijeenkomsten met belanghebbenden werd genoemd dat het belangrijk en nuttig is om de uitwerking van dit gebied met een afvaardiging van bewoners van de Groote Wielen verder uit te werken.

Richting de toekomst is het van belang om de laagstgelegen gebieden te reserveren voor waterberging en ecologie, ook al is die opgave er nu nog niet. In 2100 kan die opgave er wel komen (Project “Hoogwateraanpak Brabant-Oost” spreekt over een opgave van 36 miljoen m3 en mogelijk nog meer in de toekomst), waardoor het nu verstandig is deze gebieden vrij te houden van kapitaalintensieve functies. In de stadsrand wordt, mede vanwege deze reden, een waterrijk gebied voorzien, als onderdeel van het nieuwe klimaatlandschap. In dit landschap is het de bedoeling een eigen, zelfstandig watersysteem te creëren dat op termijn

Het gebied aan weerszijden van de Rompertweg, dat in de huidige situatie

gekoppeld kan worden aan het systeem van de Groote Wielen en daarmee dus

lager is gelegen, biedt kansen om te vernatten. Dit is plek waar de kans is om

losgekoppeld wordt van het watersysteem in de polder. In de huidige ontwik-

de overgang van zand naar klei en beleving van de Beerse Overlaat zichtbaar

keling van de Groote Wielen is er veel ruimte voor water en wonen aan het

maken. Richting het lint van Kruisstraat loopt het maaiveld op en wordt in-

water. De centrale rol die het water en zijn bergende en zuiverende functie in

gezet op het markeren van de kleinschalige verkaveling en het behoud van de

het gebied speelt kan dan ook doorgezet worden naar het landschappelijke

doorzichten naar de polder.

gebied ten oosten van de stadsrand.

ONTWERPTOELICHTING VKA - DUURZAME POLDER

Het gebied aan weerszijden van de Rompertweg, dat in de huidige situatie lager is gelegen, biedt kansen om te vernatten. Dit is plek waar we kansen zien om de overgang van zand naar klei en beleving van de Beerse Overlaat zichtbaar maken. Het opzetten van het waterpeil in combinatie natte hooilanden draagt bij aan de verbetering van de waterkwaliteit en de biodiversiteit. Toelichting gebiedsvisie ‘s-Hertogenbosch buitengebied en dorpen: De bodem, het watersysteem en cultuurhistorie (zoals de Linie 1629) hebben ons landschap gevormd en betekenis gegeven door de tijd heen. Samen vertegenwoordigen bodem, water en cultuurhistorie de ‘eeuwige waarden’ van ’s-Hertogenbosch. Die willen we ook in de toekomst behouden. We versterken de kwaliteit door: ◼

Te zorgen voor meer zoetwatervoorraden, waardoor de drinkwatervoorraden aangevuld worden en er voldoende water is voor de steeds langere en heftige droge periodes;

◼

Niet meer te bouwen op plaatsen die we nu of later nodig hebben voor het bergen en afvoeren van water;

◼

Met een gezonde bodem het water beter vast te houden. De gezonde bodem is niet alleen goed voor de ecologie, maar is ook van groot belang voor de sponswerking van de bodem;

71

ONTWERPTOELICHTING VKA - DUURZAME POLDER

72

DE WEIDE DEELGEBIED 2 | BEIDE GEMEENTEN

BESCHRIJVING DEELGEBIED EN ONTWIKKELPERSPECTIEF De Weide beslaat het hele, voornamelijk agrarische middengebied. Midden

van de gebiedsvisie buitengebied opties verkend, waarbij ook transitie naar

door de polder loopt de Hertogswetering. Een duurzame koers voor dit ge-

een ander type (landbouwkundig) gebruik, bijvoorbeeld in relatie tot de stad

bied kan niet zonder een toekomstperspectief voor de agrarische sector. Het

en in combinatie met andere functies.

gebied is en blijft agrarische gebied, met een sterk accent op (duurzame) voedselproductie (voornamelijk melkveehouderij). Intensieve samenwerking

LANDBOUW

tussen boeren, terreinbeherende organisaties zoals Waterschap Aa en Maas,

De landbouw in de Duurzame Polder bestaat voor het grootste deel uit melk-

Brabants Landschap, Staatsbosbeheer, Natuurmonumenten en belangen-

veehouderij waarvan de blijvende veehouders de komende jaren verder inno-

groepen kunnen helpen om toe te werken naar een meer circulair landbouw-

veren. Ze richten zich hierbij op schaalvergroting en efficiëntie of verbreding

gebied. Zo kan er gezamenlijk gewerkt worden aan perspectief voor de land-

en omschakeling, in combinatie met extensivering. Voor het grondgebied van

bouw in combinatie met bijvoorbeeld het vergroten van de biodiversiteit of in

’s-Hertogenbosch geldt, dat het gebied een primair grootschalig agrarisch

combinatie met verbetering van de waterkwaliteit.

gebied blijft. Daarnaast mag de bebouwing van de Weide niet toe nemen, maar vergroting van boerderij-erven is mogelijk, mits elders op vrijkomende

Ook vertelt de polder het verhaal van de Beerse Overlaat, van de strijd tegen

boerderij-erven bebouwing wordt gesloopt.

het rivierwater. Nieuwe ontwikkelingen moeten bij dit verhaal aansluiten en waar het kan versterken, door bijvoorbeeld het benutten van waterbergings-

Landschappelijke inpassing van de vergrote boerderij-erven is voorwaarde.

mogelijkheden.

De kringlooplandbouw vormt het uitgangspunt voor verdere groei of verandering van de bedrijfsvoering en leidt mogelijk tot een meer extensief landge-

In Oss wordt onder de noemer Westelijke Polder door en met agrariërs ge-

bruik t.a.v. het aantal stuks vee per hectare. Daarnaast wordt ruimte gezocht

werkt aan verduurzaming en een economisch volhoudbare toekomst voor de

hoe koppelkansen als energieopwekking, natuurontwikkeling en -beheer en

landbouw. Uitgangspunt hierbij blijft ‘primair agrarisch’. Voor ‘s-Hertogen-

klimaatadaptatie leiden tot een duurzamer perspectief voor de landbouw.

bosch loopt er (nog) geen dergelijk proces. Wel worden er onder in het kader

ONTWERPTOELICHTING VKA - DUURZAME POLDER

D E E LG E B I E D 2 | D E W E I D E

73

ONTWERPTOELICHTING VKA - DUURZAME POLDER

74

N AT U U R Dankzij het agrarische gebied zijn hier veel natuurwaarden te vinden. Rust, openheid en natte terreinomstandigheden vormen de basis hiervoor. Het gebied is bijvoorbeeld waardevol voor weidevogels. Behoud van de bestaande natuurwaarden is van belang en blijvende inzet op plas-dras, kruiden-bloemrijk grasland. Daarnaast mogelijkheden voor het versterken van belevingswaarde vogelgebieden. In ieder geval hoort hierbij dat zoveel mogelijk van de verspreid gelegen gebieden met natuurwaarden als grote, ononderbroken en onverstoord eenheid kunnen functioneren. Hierbij wordt bijvoorbeeld gedacht aan het noordwesten van de polder rondom het waterwingebied van Brabant Water en het natuurterrein van Staatsbosbeheer ten noorden van de Hertogswetering (beide grondgebied gemeente Oss).

De weteringen, waterlopen en sloten vormen samen een fijnmazige netwerk waar een extensief beheer kan leiden tot het ontstaan van ruigere randen. Hier hebben bijvoorbeeld insecten baat bij. Deze verschillende soorten insecten vormen weer een broodnodige aanvulling op het dieet van de weidevogels. De Hertogswetering en de Hoefgraaf vormen de doorgaande verbindingen door de polder voor diersoorten die gebonden zijn aan natte natuur. Deze weteringen vormen de belangrijkste onderdelen van het groenblauwe netwerk. De robuustheid van deze EVZ’s dient te worden vergroot door verbreding van de weteringen en variatie in natuurelementen zoals poelen en laagblijvende moerasvegetaties en/of rietlanden. Op de overgang naar de weidegebieden inzetten op natuurvriendelijke oevers. Hoefgraaf als tweede ecologische verbinding. Het vinden van een evenwicht tussen enerzijds het faciliteren van

Naast één groot, aaneengesloten gebied met voldoende voedselaanbod en

soorten als de otter en meeliftende soortgroepen zoals insecten en amfibieën

broedgelegenheid voor weidevogels en overwinteraars is het voor sommige

(kamsalamander) en aan de andere kant het zo optimaal mogelijk inrichten

weidevogelsoorten juist belangrijk verspreid door de polder plasdras-per-

van het gebied rondom de Hertogswetering voor de weidevogel, vormt nog

celen te vinden. Een idee dat is geopperd tijdens één van de bijeenkomsten

een stevig discussiepunt. Weidevogels zijn gebaat bij een open landschap, de

met belanghebbenden is om voor elke windturbine die geplaatst wordt extra

otter gedijt juist bij de aanwezigheid van een variatie aan natuurelementen

oppervlak voor weidevogels te realiseren, zodat de kansen voor weidevogels

zoals ruigte, rietlanden, poelen en moerassen. Ingezet dient te worden op een

versterkt worden.

aaneengesloten, groenblauwe dooradering van het agrarisch gebied bestaande uit een netwerk van watergangen, natuuroevers, akkerranden en wegbermen.

E IDNSGU IVTKWAE -R KD IUNUGREZNA M E P O L D E R O N T W E R PDTEOE EL LGIECBHI T

75

IDEEËN VOOR DE UITWERKING VAN DE WEIDE

Innovatieve kringlooplandbouw De boeren in het gebied werken aan verduurzaming van de landbouw, zodat ook in de toekomst geboerd kan blijven worden. Samen met andere beheerders in de polder, zoals Brabant Water en natuurorganisaties combineren ze innovatieve landbouw met versterking van o.a. bodem- en waterkwaliteit en biodiversiteit.

Weidevogels Het is van belang zo veel mogelijk van de verspreid gelegen gebieden met natuurwaarden voor weidevogels als grote, ononderbroken en onverstoorde eenheden te kunnen laten functioneren. Bijvoorbeeld in het noordwesten van de polder en het natuurterrein van Staatsbosbeheer ten noorden van de Hertogswetering.

Natuur langs de Hertogswetering De Hertogswetering is een geschikte plek om natuurwaarden te versterken. Bijvoorbeeld voor de otter. De otter houdt van bosschages, poelen en moerassen. Aandachtspunt is dat weidevogels juist een open landschap nodig hebben. Openheid en meer groen moeten dus zorgvuldig afgestemd worden.

i i i i i

Fijnmazig netwerk van water en groen De kleinere weteringen en sloten vormen samen een fijnmazig ‘groenblauw’ netwerk. Door extensief beheer van de sloten en oevers, ontstaan er ruiger begroeide randen. Verhaal van Beerse Overlaat beleefbaar maken De Beerse Overlaat werd vroeger bij hoogwater als extra stroomgebied van de Maas gebruikt. Deze historie kan weer beleefbaar worden, bijvoorbeeld letterlijk door waterberging en plasdras te maken langs de oude Beerse Overlaat, of figuurlijk met wandelpaden die het oude stroomgebied volgen.

ONTWERPTOELICHTING VKA - DUURZAME POLDER

76

W O N E N E N ( R E C R E AT I E V E ) B E L E V I N G

waardevol als voorbeeld van een door mensen ‘ingericht’ landschap. De oor-

Belanghebbenden geven aan dat ze weinig recreatieve kansen zien in het

spronkelijke structuur is door de ruilverkaveling niet overal meer intact

middengebied van de polder. De randen van de polder zijn veel aantrekkelijker voor de recreant. Wel wordt de wens geuit de onverharde wegen te behouden

Het grootschalige polderlandschap wordt gekenmerkt door zijn weidsheid,

en zo het extensieve recreatienetwerk zo veel mogelijk intact te houden. Het

grootschalige verkaveling, grote agrarische huiskavels als solitaire percelen

idee van een fietspad langs de gehele Hertogswetering, dat in het begin van

in de ruimte en het ontbreken van beplantingselementen als lanen, singels.

het ontwerpproces eens geopperd is, wordt vanuit verstoring van natuur niet

De eendenkooien breken samen met de erven de leegte van het polderland.

door iedereen omarmd. Ook het waterschap heeft aangegeven hier geen voor-

De uitgesproken leegte en vergezichten worden door de belanghebbenden

keur aan te geven. In overleg met belanghebbenden kan de situering van een

zeer gewaardeerd. Het ligt niet voor de hand in de polder nieuwe beplantings-

onverhard pad en rustpunt wel denkbaar zijn. Vanuit de belanghebbenden is

structuren toe te voegen. Het behouden en inpassing van de eendenkooien is

het verder gewenst om de fiets- en wandelverbindingen aan de randen van de

een aandachtspunt. Wel kan aan de randen van de polder, waar al meer lanen

polder te versterken en zo verbinding te leggen met de kernen aan de randen

en bomenrijen aanwezig zijn, hier en daar een gat in een laan of bomenrij

van het gebied.

gevuld worden. Ook meer erfbeplanting rondom de (vergrote) agrarische huiskavels voorstelbaar. Tenslotte vergt het behoud en de inpassing van de

De bestaande (veelal) bedrijfswoningen in dit middengebied blijven func-

eendenkooien aandacht.

tioneren als bedrijfswoning bij het agrarisch bedrijf. In sommige gevallen kunnen die woningen in aanmerking komen om als molenaarswoning te gaan

Vanuit cultuurhistorie zijn er ideeën en kansen de beleving van het landschap

functioneren, mits aan de vereisten daarvoor wordt voldaan.

te versterken. Zo zijn er plannen de fortificaties van de Zuidwaterlinie weer beleefbaar te maken. Daarnaast kan het verhaal van de Beerse Overlaat weer

L A N D S C H A P E N C U LT U U R H I S T O R I E

herkenbaar en beleefbaar worden gemaakt in het gebied. Letterlijk door bij-

De oeverwallen in het noorden en de dekzandflanken en ruggen in het zui-

voorbeeld waterberging en plas-dras te concentreren langs de oude Beerse

den vormen de grillige natuurlijke randen van het gebied. Daartussen ligt

Overlaat. Of meer figuurlijk door bijvoorbeeld een netwerk van kavel- en

een poldergebied met een relatief rationele verkaveling met als belangrijke

wandelpaden te creëren die het hele traject van de voormalige Overlaat ver-

historische horizontale lijnen de Hoefgraaf en de Hertogswetering en met als

binden. Het weer betekenis geven van de oude hutten (schuilplekken in de tot

waardevolle verticale structuren, van west naar oost, de Grintweg, Kerkdijk

halverwege de 20e eeuw lege polder) kan een andere verhaallijn worden in het

en Kepkensdonk. De noord-zuid en oost-west verlopende verkaveling is

beleefbaar maken van de Beerse Overlaat en de ontginningsgeschiedenis. De

ONTWERPTOELICHTING VKA - DUURZAME POLDER

locatie van deze hutten wordt op de kaart aangegeven met een oranje ster.

ten is vaak noodzakelijk om meer organische stoffen in de bodem te krijgen en zo het bodemleven te verbeteren. Hiermee gaat ook het waterbufferend

W AT E R E N B O D E M

vermogen van de grond omhoog, waarmee effecten van klimaatverandering

Het principe ‘water, bodem en cultuurhistorie sturend’ geldt door de hele

zoals drogere zomers minder effect op de bedrijfsvoering van de agrariër en

polder. De bodem, het watersysteem en cultuurhistorie (zoals de Linie 1629)

het welbevinden van dieren en planten hebben.

hebben ons landschap gevormd en betekenis gegeven door de tijd heen. Samen vertegenwoordigen bodem, water en cultuurhistorie de ‘eeuwige waar-

In het gebied langs de Hertogswetering en Hoefgraaf ligt er de opgave voor de

den’ van ’s-Hertogenbosch. Die willen we ook in de toekomst behouden. We

aanleg van Ecologische verbindingszones. In het algemeen gelden wat betreft

versterken de kwaliteit door:

waterkwaliteit en drinkwater de doelstellingen van de Kaderrichtlijn Water

•

Te zorgen voor meer zoetwatervoorraden, waardoor de drinkwatervoor-

(KRW) en de bescherming en versterking van het waterwinningsgebied van

raden aangevuld worden en er voldoende water is voor de steeds langere

Brabant Water en de gebieden van het Natuur Netwerk Brabant.

en heftige droge periodes; •

Niet meer te bouwen op plaatsen die we nu of later nodig hebben voor het bergen en afvoeren van water;

•

Met een gezonde bodem het water beter vast te houden. De gezonde bodem is niet alleen goed voor de ecologie, maar is ook van groot belang voor de sponswerking van de bodem.

Daarnaast moet de kwaliteit van het oppervlakte- en grondwater verbeteren. Uitspoeling en afspoeling van mest en gewasbeschermingsmiddelen naar het water in de polder moet zoveel mogelijk worden voorkomen. De provinciale reserveringszones voor waterberging bieden aanleiding voor combinatie van meerdere doelen op gebied van water, natuur en landbouw. Uitputting van landbouwgronden moet worden voorkomen. Waar nodig moet de bodem worden hersteld. Een ander bodembeheer voor gras- en gewasteel-

77

ONTWERPTOELICHTING VKA - DUURZAME POLDER

78

OVERGANG ZAND-KLEI DEELGEBIED 3 | BEIDE GEMEENTEN

BESCHRIJVING DEELGEBIED EN ONTWIKKELPERSPECTIEF

schappelijke inpassing van het agrarisch gebied nog wel verbeterd kan wor-

De bebouwingslinten Heeseind en Kruisstraat en de dorpen Nuland en Geffen

werd tijdens ontwerpateliers de mogelijkheid genoemd om ruimte te geven

liggen op een hogere zandrug ten opzichte van de kleigronden van de polder.

aan kleine (agrarische) bedrijvigheid op vrijkomende erven.

den. Bijvoorbeeld door grote bedrijven en erven in het groen te zetten. Verder

De doorzichten vanuit het kleinschalige zandlandschap van de lintbebouwing naar het grotere polderlandschap zijn een belangrijke kwaliteit hier. Robuust

N AT U U R

kleinschalig landschap, bestaande uit een netwerk van landschapselementen

Het gebied aan weerszijden van de Rompertweg/Heeseindseweg/Weterings-

die de hogere (drogere) dekzandrug verbindt met lager gelegen gronden langs

graaf (grondgebied ’s-Hertogenbosch), dat in de huidige situatie lager is

de Hertogswetering. Op de tekening zie je daarom ook een koers die gericht

gelegen, biedt kansen om te vernatten. Zo wordt de ‘naad van Brabant’ beter

is op de versterking van dit kleinschalige landschap, bijvoorbeeld door extra

beleefbaar. Het opzetten van het waterpeil in combinatie natte hooilanden

houtwallen, lanen en kleine bosjes aan te leggen. Daarnaast zijn er kansen

draagt bij aan de verbetering van de waterkwaliteit en de biodiversiteit.

voor de ontwikkeling van lokale recreatie, bijvoorbeeld door oude (agrarische)

In het zuidelijk deel van dit deelgebied kan de overgang van de lintbebouwing

paden te herstellen of agrotoerisme te stimuleren (horeca en dagrecreatie in

op de zandgronden naar het poldergebied aangezet worden door middel van

het buitengebied).

karakteristieke bosjes en laanstructuren (zie ook kopje Landschap en cultuurhistorie). Dit kan de natuurwaarden in het gebied versterken. Door belang-

LANDBOUW

hebbenden werd ook aangestipt dat er potentie is om de mogelijkheden voor

Langs de noordelijke grens van het gebied, in de overgangszone van de lint-

dieren om wegen en spoorlijnen over te steken te verbeteren, door middel van

bebouwing naar open landschap, is het belangrijk om de huidige agrarische

onder- of overgangen bij wegen en de spoorlijn die het gebied kruisen.

en landelijke uitstraling te behouden. Hier liggen mogelijkheden voor nieuwe vormen van landbouw met teelt van lokale producten, gericht op stedelijke

Kwelwaarden onderzoeken en benutten bij uitbreidingen aan de stadsranden

vraag. Uit gesprekken met belanghebbenden kwam naar voren dat de land-

(natuurontwikkeling, klimaatbos en veilige speelnatuur). Verbindingen ma-

ONTWERPTOELICHTING VKA - DUURZAME POLDER

D E E LG E B I E D 3 | OV E R G A N G Z A N D-K L E I

79

ONTWERPTOELICHTING VKA - DUURZAME POLDER

80

ken met het groenblauwe netwerk, met (inheems, besdragend) struweel en

overgang van zand naar klei en beleving van de Beerse Overlaat zichtbaar en

bosplantsoen op wallen. Versterken van samenhang tussen verschillende

beleefbaar maken.

karakteristieke groenelementen (bossages, bomenrijen, hagen en kleine extensief beheerde akker- en graslandpercelen). Knelpunten als wegen en de

Richting het lint van Kruisstraat en Heeseind loopt het maaiveld op en wordt

spoorlijn passeerbaar maken voor fauna.

ingezet op het markeren van de kleinschalige verkaveling en het behoud van de doorzichten naar de polder. De kansen voor het verbeteren van de kwaliteit