Bijlage 1 - Ontwerpnota concept VKA jan 2024
Tekst van het document
DUURZAME POLDER ONTWERPTOELICHTING VKA
CO
H+N+S Landschapsarchitecten & Open Kaart Met medewerking van Witteveen+Bos
T P E NC
A J 18
I R A NU
18 Januari 2024
2
ONTWERPTOELICHTING VKA - DUURZAME POLDER
INHOUD
H+N+S Landschapsarchitecten Open Kaart Met medewerking van Witteveen+Bos
1. INLEIDING
4
4 . A F W E G I N G A LT E R N AT I E V E N
32
1.1 Aanleiding en doel project Duurzame Polder
4
1.2 Werkwijze
4
5 . V O O R K E U R S A LT E R N AT I E F
34
1.3 Over dit rapport
5
5.1 Ontwerpprincipes
34
1.4 Procesbeschrijving
6
5.2 Zoekzone
44
5.3 Koppeling met gebiedsopgaven
58
5.4 Ontwikkelkansen per deelgebied
64
2 . K E N S C H E T S VA N H E T G E B I E D
12
3. UITGANGSPUNTEN WINDENERGIE
18
3 .1Meegegeven kaders
18
3.2 Type turbine
20
3.3 Energiedoelstelling
22
3.4 Technische en milieukundige randvoorwaarden
24
4
ONTWERPTOELICHTING VKA - DUURZAME POLDER
1. INLEIDING 1.1 AANLEIDING EN DOEL PROJECT DUURZAME POLDER
planvorming. Daarnaast is er opdracht om integraal te kijken naar waarden en kansen voor de Duurzame Polder. Naast de opwekking van duurzame energie gaat het o.a. om natuur, wonen, klimaatadaptatie, water, landbouw, recreatie,
De gemeenten Oss en ’s Hertogenbosch werken sinds 2017 samen met de
gezondheid en cultuurhistorie. Met de naam Duurzame Polder wordt het
provincie en het Rijk aan plannen voor de Duurzame Polder. In dit gebied,
integrale karakter van de ontwikkeling aangegeven.
gelegen tussen Oss, ’s-Hertogenbosch en de Maas, hebben de gemeenten het voornemen om een belangrijk deel van de duurzame energieopgave
1.2 WERKWIJZE
van beide gemeenten te realiseren, als onderdeel van de Regionale Energie Strategie (RES) Noordoost Brabant. De keuze voor de Duurzame Polder is voor gemeente ‘s-Hertogenbosch ook verankerd in de Visie energielandschap.
Het project Duurzame Polder heeft zoals gezegd een integrale doelstelling. Middels ontwerpend onderzoek worden voor de eerder genoemde
Na het Klimaatakkoord kwamen zowel in Oss als in ’s-Hertogenbosch
gebiedsopgaven kansen verkend en samen met de duurzame energieopgave
(particuliere) initiatieven van de grond om in de Duurzame Polder plannen
uitgewerkt in integrale gebiedsbeelden. Gedurende het proces is echter
voor duurzame opwek te realiseren. De gemeenten hebben gekozen om eerst
gebleken dat de plaatsing van de windturbines niet altijd één op één te maken
gezamenlijk een gebiedsverkenning uit te voeren. In 2020 leidde dat tot het
heeft met de andere gebiedsambities. De mogelijkheden voor de plaatsing
Eindrapport “Verkenning Duurzame Polder”, door beide gemeenteraden
van windturbines en de overige ambities in de polder zijn daarom - tijdelijk -
vastgesteld, waarin de Duurzame Polder als gebied voor grootschalige opwek
als twee sporen uitgewerkt. In het voorkeursalternatief komen deze weer bij
van duurzame energie is aangewezen. Dit wordt gedaan met windturbines.
elkaar.
De duurzame energieopgave is een concreet gekwantificeerde en in de
Het ontwerpend onderzoek bestaat uit een divergerende fase, waarin
tijd leidende opgave voor het gebied en de directe aanleiding voor de
verschillende mogelijkheden worden verkend en een convergerende fase
ONTWERPTOELICHTING VKA - DUURZAME POLDER
waarin wordt getrechterd richting één voorkeursalternatief. In elke fase
Deze ontwerpnota vormt een bouwsteen voor het ‘Programma Duurzame
werken we samen met belanghebbenden in en rond de polder. Zo werken we
Polder’, dat in de loop van 2024 verder uitgewerkt wordt. Dit is een nieuw
stap voor stap met betrokken partijen richting een voorkeursalternatief voor
instrument uit de omgevingswet. Het voorkeursalternatief en de koppeling
de inrichting van de Duurzame Polder.
met gebiedsopgaven zal hierin vastgelegd worden.
Het ontwerpend onderzoek loopt parallel met de MER (milieu effect rapportage). In de MER worden de verschillende inrichtingsmogelijkheden onderzocht, vergeleken en afgewogen. In de MER worden niet alleen de milieueffecten onderzocht van de windturbines, zoals geluid en beleving, maar eveneens de milieueffecten van de integrale gebiedsontwikkeling met de andere ambities beschouwd. Het gevolgde proces wordt nader toegelicht in paragraaf 1.4.
1.3 OVER DIT RAPPORT In dit rapport wordt het voorkeursalternatief voor de Duurzame polder gepresenteerd. De resultaten uit de vorige fases, die leiden tot de keuzes die in het voorkeursalternatief gemaakt worden, zijn in dit rapport samengevat. In hoofdstuk 2 wordt ingegaan op de gebiedsanalyse en in hoofdstuk 3 op de technische en milieukundige randvoorwaarden van de windenergie opgave (MER studie). Vervolgens wordt in hoofdstuk 4 het voorkeursalternatief en de keuzes die daarbij gemaakt zijn nader toegelicht. Resultaat is een te hanteren ruimtelijk concept voor de plaatsing van windturbines en een kaart met daarop aangeduid het zoekgebied.
Om tot een voorkeursalternatief te komen, is op verschillende manieren input verzameld en bij elkaar gebracht. Daarbij zijn zo zorgvuldig mogelijk belangen afgewogen en keuzes gemaakt.
5
ONTWERPTOELICHTING VKA - DUURZAME POLDER
6
1.4 PROCESBESCHRIJVING
1 6 + 8 VA R I A N T E N U I T 4 D E N K R I C H T I N G E N In de beginfase van het ontwerpend onderzoek is zo breed mogelijk
VAN ONTWERPEND ONDERZOEK NAAR V O O R K E U R S A LT E R N A T I E F
opgehaald hoe men naar de polder en de opgave kijkt. Met deze veelzijdige kijk zijn eerst 4 hoofd-denkrichtingen geformuleerd waarmee vervolgens 16
Om tot een afgewogen voorkeursalternatief (VKA) te komen is het afgelopen
ontwerpvarianten zijn gemaakt. Na bespreking van de eerste 16 varianten zijn
anderhalf jaar een intensief participatieproces georganiseerd. Dit om zo
er later nog 8 gemaakt op wens van belanghebbenden.
breed mogelijk alle opties voor de inrichting van de polder met windturbines te verkennen, lokale kennis te benutten en afwegingen vanuit verschillende
Voor deze varianten is een quickscan-milieu gedaan, om een eerste indruk te
perspectieven te maken. Dit proces bestaat uit twee fases: de ontwerpfase
krijgen hoe de varianten scoren op milieuaspecten zoals geluid. Vervolgens
en de beoordelingsfase. In de eerste fase is het ontwerpend onderzoek
zijn deze varianten in verschillende bijeenkomsten (20 april ’23 en 10 mei ’23)
gedaan waarin zoveel mogelijk opties zijn verkend. In deze laatst fase, de
besproken en voorgelegd in een brede online consultatie op 30 mei en 11 juni
beoordelingsfase is met alle inbreng van zowel de belanghebbenden als
van 2023. Resultaat hiervan zijn vijf nieuwe varianten, samengesteld uit de
technische adviseurs gekomen tot een voorkeursalternatief waarin belangen
meest kansrijke eigenschappen van de vorige varianten.
tegen elkaar zijn afgewogen. B I J E E N K O M S T E N VA N 2 0 A P R I L E N 1 0 M E I Hieronder nemen we u mee in wat er in deze fase aan processtappen zijn
Het doel van de bijeenkomst op 20 april was het vergelijken en leren
gezet, wat eraan voorafging en wat er nog gebeurt in de afronding van het
van de 16+8 varianten uit de vorige fase, om met elkaar de wezenlijk
ontwerpend onderzoek.
onderscheidende aspecten te ontdekken. Ook gebruikten we de reacties van de gemeenteraden.
T E R U G B L I K O P D E O N T W E R P FA S E Voorafgaand aan de beoordelingsfase vond er een ontwerpend onderzoek
Op basis van de inbreng uit de bijeenkomst op 20 april is er een opzet voor
plaats waarin samen met belanghebbenden eerst 4 denkrichtingen (met 16+8
vier varianten gemaakt ter voorbereiding op het MER. In de bijeenkomst op 10
varianten) zijn gemaakt om deze varianten vervolgens terug te brengen naar
mei werkten we een voorstel voor verschillende deelgebieden in de polder uit.
5 -MER varianten.
Met de inbreng uit de bijeenkomsten, werkten we conceptresultaten uit om breder te kunnen delen in de online consultatie.
Betrokken belanghebbenden in de ontwerpfase zijn o.a. omwonenden (vertegenwoordigd door bewonersgroepen, dorps- en wijkraden),
O N L I N E C O N S U LTAT I E 3 0 M E I T OT 1 1 J U N I
initiatiefnemers uit Oss en Den Bosch, natuurorganisaties, de agrarische
De conceptvarianten en conceptuitwerkingen van de deelgebieden zijn
natuurvereniging, ZLTO, heemkundige kringen, lokale energiecoöperaties
voorgelegd aan een breder publiek. In deze fase hebben we gebruik gemaakt
waterschap en Brabant Water.
van zowel online als fysieke mogelijkheden om te reageren. Bewoners en
ONTWERPTOELICHTING VKA - DUURZAME POLDER
7
DENKRICHTING 1: ‘EEN
DENKRICHTING 3: ‘EEN
G R O OT S C H A L I G H A R T ’
VEELKLEURIG MOZAIËK’
Deze denkrichting combi-
Veel verschillende vormen
neert en concentreert de
van gebruik: met, naast en
meest zichtbare veranderin-
door elkaar. Hier draait het
gen in het hart van de pol-
om bij deze denkrichting. Er
der. De grote maat en schaal
wordt niet te veel gestuurd
vormen hier het uitgangs-
op waar welke ontwikkeling
punt en het accent ligt op
plaats zou moeten vin-
vernieuwing. De landbouw
den. Bij de plaatsing van de
krijgt alle ruimte voor inno-
windturbines worden zo veel
vatie. De windturbines wor-
mogelijk huidige waarden
den als één ruimtelijk cluster
behouden, waardoor ze wat
geplaatst in het grootschali-
verder uit elkaar staan.
ge hart.
DENKRICHTING 2:
DENKRICHTING 4:
‘HET WIJDE WESTEN’
‘ L A N G E L I J N E N VA N OOST NAAR WEST’
De Duurzame Polder krijgt
De lange lijnen van oost naar
verschillende gezichten. De
west, tussen Oss en ’s-Her-
landbouw ontwikkelt door
togenbosch, staan bij deze
in de hele polder. In het
denkrichting centraal. De
noordwesten, op de laagste
Hertogswetering is zo’n lijn,
gronden, komt een optimaal
die aanleiding geeft voor
ingericht weidevogelgebied.
o.a. een recreatieve route. De
Ten oosten en ten zuiden
windturbines staan ook zo
van dit weidevogelgebied
veel mogelijk in lijnen van
worden windturbines ge-
oost naar west.
plaatst in deze denkrichting.
ONTWERPTOELICHTING VKA - DUURZAME POLDER
8
andere belanghebbenden konden online kennisnemen van en reageren op de
gemaakt om de betreffende berekeningen te kunnen doen. Zo werkt het MER
stand van zaken. Daarnaast zijn in Oss, Den Bosch, Lith, Nuland en Geffen
niet met exacte locaties van windturbines, maar met plaatsingszones.
fysieke momenten georganiseerd waarbij mensen werden meegenomen in de tussenresultaten.
De inzichten uit de MER zijn vertaald naar vier ‘redeneerlijnen’ om tot een VKA te komen. Deze worden nader toegelicht in hoofdstuk 4.
Van de online-reactiemogelijkheid is goed gebruik gemaakt met maar liefst 1156 respondenten. De reacties op de varianten en deelgebieden
INBRENG BELANGHEBBENDEN
zijn gebundeld in een rapport en verwerkt in de doorontwikkeling van de
Ook in de beoordelingsfase fase wordt er meegekeken en -gedacht door
varianten voor windenergie en de ontwikkelkansen van de deelgebieden.
de belanghebbenden. In november 2023 is er een atelier georganiseerd waarin de resultaten van de MER zijn besproken. De vier redeneerlijnen zijn
D E B E O O R D E L I N G S FA S E : S TA N D V A N Z A K E N
gepresenteerd. Hierin hebben we samen lessen getrokken om te kijken hoe we
In de beoordelingsfase wordt alle inbreng tegen elkaar afgewogen. Dit gaat
tot een voorkeursalternatief konden komen.
om inbreng vanuit de belanghebbenden tijdens het ontwerpend onderzoek en om technische inbreng vanuit de MER en andere studies zoals Quicksscan
In november en december vonden er vervolgens spreekuren plaats tussen
Milieu en IVN Bouwsteen.
belangenorganisaties en het projectteam. In deze spreekuren konden de belangenorganisaties individueel vragen stellen en feedback leveren op basis
Het doel is om met deze beoordeling tot één voorkeursalternatief te komen.
van de resultaten van het MER.
De gemeenten maken hiermee vervolgens een voorstel dat voorgelegd kan worden aan de omgeving, belangenorganisaties, initiatiefnemers en
T R E C H T E R E N T OT É É N V K A
bestuurders en politiek van beide gemeenten. De beoordelingsfase loopt tot
Vervolgens is met al deze inbreng stap voor stap afwegingen gemaakt
en met maart 2024.
waarmee getrechterd kon worden tot één voorkeursalternatief. De afwegingen om tot deze variant te komen vindt u verderop in dit rapport.
MILIEU EFFECTEN RAPPORT
Uiteindelijk gaan de raadsleden van gemeente Oss en Den Bosch hier het
Tijdens de zomer 2023 is een milieueffectenrapport (MER) gemaakt. Het
laatste besluit over nemen. Voordat het VKA bij de raden komt krijgen de
maken van een MER is een wettelijk verplicht onderzoek, om het aspect
belangenorganisaties de mogelijkheid om er eerst nog commentaar op te
milieu volwaardig mee te kunnen nemen in ruimtelijke ontwikkelingen.
geven en kan ook het brede publiek via een online consultatie zijn stem laten
Ter voorbereiding op het MER moesten de varianten meer abstract worden
horen.
ONTWERPTOELICHTING VKA - DUURZAME POLDER
9
ONTWERPEND ONDERZOEK
ONTWERPFASE
BREDE VERKENNING VAN MOGELIJKHEDEN
sept-okt ‘22 Verzamelen van kansen, waarden, ideeën, zorgen en aandachtspunten van belanghebbenden • in atelier • d.m.v. brede consultatie
UITWERKING TOT 4 A 5 ONTWERPEN
dec-feb ‘23 Kansen, waarden, ideeën, zorgen en aandachtspunten van belanghebbenden op een rij als basis voor het verkennen van ontwerpmogelijkheden.
Verkennen van mogelijkheden voor de toekomst van de Duurzame Polder • in atelier • d.m.v. brede consultatie Aangevuld met eerste indruk van milieu-effecten (Quickscan Milieu)
BEOORDELINGSFASE
UITWERKING TOT 1 VOORKEURSALTERNATIEF
apr-mei ‘23 Een breed scala aan mogelijkheden in beeld Tussenrapport met 16+8 varianten, uitgewerkt op basis van feedback uit de bijeenkomsten. Tussenrapport wordt meningsvormend voorgelegd aan gemeenteraden.
Vergelijken van varianten, lessen trekken, uitwerking tot enkele kansrijke ontwerpen met inbreng van belanghebbenden en experts • in 2 ateliers • d.m.v. brede consultatie
sept ‘23 4 a 5 kansrijke ontwerpen
Milieu-effectenrapportage (MER)
Tussenrapport met 4 a 5 kansrijke én onderscheidende varianten
De milieu-effecten van de 4 a 5 varianten worden nauwkeurig in beeld gebracht. Ook kijken experts naar andere relevante effecten.
Deze varianten komen in juli informerend in de gemeenteraden.
nov ‘23 - feb '24
Beoordelen en wegen van de varianten
Een concept voorkeursalternatief
Feedback op het voorkeursalternatief
Een definitief voorkeursalternatief
met inbreng uit MER en van belanghebbenden, om een voorkeursrichting te bepalen
De inbreng wordt uitgewerkt in één ontwerp, het voorkeursalternatief. Eerst als concept.
om tot een definitief ontwerp te komen
Het definitieve voorkeursalternatief wordt eind 2024 aan de gemeenteraden voorgelegd.
• in atelier • d.m.v. brede consultatie
• in atelier • in spreekuren d.m.v. brede • d.m.v consultatie
© Open Kaart
ONTWERPTOELICHTING VKA - DUURZAME POLDER
10
V E RVO LG S TA P P E N T E R A F R O N D I N G VA N H E T V K A
BESLUITVORMINGSROUTE
Voordat het concept VKA naar de gemeenteraden van ‘s-Hertogenbosch en
Na bovenstaande stappen wordt er een formele besluitsvormingsroute door-
Oss gaat, krijgen belanghebbenden de kans om hun mening daarover te ge-
lopen binnen beide gemeentes. Deze route ziet in hoofdlijnen als volgt uit:
ven. Hiervoor wordt er een atelier en een online consultatie georganiseerd in
1.
Discussienota bij het VKA in B&W in februari 2024
januari 2024. Deze inbreng wordt weergegeven bij de discussienota VKA.
2.
Bespreken in raadscommissie in maart 2024
3.
B&W vaststelling Ontwerp-programma
4.
Terinzagelegging Ontwerp-programma inclusief Plan-MER gereed in
B R E D E C O N S U LTAT I E Vanaf de derde week van januari wordt er weer een brede online consultatie
mei – juni 2024
uitgezet. Net zoals in de vorige fasen krijgen alle inwoners van Oss en s-Her-
5.
Zienswijzenota tijdens juli - augustus 2024
togenbosch de mogelijkheid om individueel online hun reactie te geven.
6.
B&W raadsvoorstel in september
7.
Vaststellen voorkeursalternatief in beide gemeenteraden in oktober 2024
De resultaten van de consultatie worden na afloop rond half of eind februari gebundeld in een rapport en gepubliceerd op de website van de Duurzame
Het vaststellen van het VKA is een belangrijke mijlpaal voor de duurzame
Polder.
polder. Daarna belandt het project in de vergunningen- en project-MER fase. Dit is de fase waarin de plannen zodanig uitgewerkt worden dat de
AT E L I E R M E T B E L A N G E N O R G A N I S AT I E S
omgevingsvergunning kan worden aangevraagd.
In de vierde week van januari wordt er een atelier georganiseerd voor alle belangenorganisaties. In dit atelier wordt het VKA gepresenteerd en is er
Dit VKA biedt nog geen concreet zicht op aantallen windturbines, maar biedt
ruimschoots de kans om vragen te stellen en te reageren op onderdelen van
een richtinggevend kader. Het VKA zal vertaald worden in het Programma,
het VKA. De resultaten van de avond worden als verslag meegegeven met het
waarin wordt vastgesteld waaraan initiatieven moeten voldoen.
VKA.
ONTWERPTOELICHTING VKA - DUURZAME POLDER
DE OEVERWAL
DE WEIDE
S TA D S R A N D O S S
S TA D S R A N D DEN BOSCH
OVERGANG ZAND-KLEI
Het plangebied met aanduiding van de deelgebieden daarbinnen. De roze lijn geeft de locatie van het zoekgebied voor windenergie weer.
11
ONTWERPTOELICHTING VKA - DUURZAME POLDER
12
2. KENSCHETS VAN HET GEBIED Het plangebied Duurzame Polder wordt globaal begrensd door de kernen
L A N D S C H A P E N C U LT U U R H I S T O R I E
Rosmalen/Groote Wielen (zuidwestzijde), Kruisstraat en Geffen (zuidzijde),
Binnen het gebied is een grote landschappelijke diversiteit aanwezig. De
Oss (zuidoostzijde), de N625 (oostzijde) en de Maas met aangrenzend diverse
hoger gelegen zandgronden hebben een kleinschaliger karakter met dorps-
Maasdorpen (noord- en noordoostzijde). Dit is het plangebied van het pro-
kernen, lintbebouwing, lanen, akkerlanden. De komgronden zijn veel groot-
ject; het zoekgebied voor windturbines hierin is beperkter en komt voort uit
schaliger, open en hebben een rationeel karakter. Het is primair een agrarisch
een afstand die wordt aangehouden tot de woonkernen (in hoofdstuk 3 wordt
productielandschap. Op de oeverwallen verdicht het landschap zich weer.
de opbouw van het zoekgebied verder toegelicht).
Hier liggen veel dorpskernen en zijn kleinschalige beplantingselementen aanwezig. Binnen deze landschappen is een aantal structuurdragers zoals de
In eerdere rapporten is de analyse van de huidige kwaliteiten toegelicht
Hertogswetering. De landschappelijke diversiteit is de laatste decennia geni-
per thema (Duurzame Polder tussenrapport - Denkrichtingen en varianten
velleerd, maar nog altijd goed herkenbaar. Er is een aantal cultuurhistorisch
14/03/2023 en Duurzame Polder - Ontwikkeling varianten planMER en uitwer-
waardevolle elementen aanwezig in het gebied, zoals de eendenkooien. Op
king deelgebieden 30/08/2023). In deze paragraaf vatten we dit kort samen.
basis van de landschappelijke verschillen is het gebied in een aantal deelgebieden verdeeld. Deze zijn nader toegelicht in bijlage 1.
B O D E M E N W AT E R In het gebied is een landschappelijke gradiënt aanwezig van de hoger gelegen,
LANDBOUW
drogere zandgronden, naar de open komgronden, de hogere oeverwal en de
Het meerendeel van de polder is in landbouwkundig gebruik. Het gebied
uiterwaarden van de Maas. Het overgangsgebied tussen de zandgronden en
heeft een grootschalig karakter met een rationeel verkavelingspatroon. Veel
de open komgronden wordt getypeerd als de zogenaamde ‘naad van Brabant’.
gronden zijn in gebruik als weide, op een aantal plekken gecombineerd met
Het noordwestelijk deel van de polder is het laagst gelegen. Het bodem en wa-
weidevogelbeheer. Het gebied blijft ook in de toekomst primair een agrarisch
tersysteem is sturend voor de ontwikkeling van de Duurzame polder. Er wordt
gebied. Gelet op transities in de landbouw wordt ruimte geboden aan innova-
ingezet op een gezonde bodem, meer water vasthouden, niet meer bouwen
tieve duurzame en hoogproductieve landbouw in combinatie met extensive-
op plaatsen die we nu of later nodig hebben voor het bergen en afvoeren van
ring. Agrarisch gebruik is te combineren met de plaatsing van windturbines.
water en het contrast versterken tussen de hoge, droge zandgronden, de lager gelegen kleigronden en de natte rivier.
ONTWERPTOELICHTING VKA - DUURZAME POLDER
*
Ligging van de Duurzame Polder binnen de landschapstypen van de gemeente Brabant, bron H+N+S, project ‘Watertransitiekaart Brabant’
13
ONTWERPTOELICHTING VKA - DUURZAME POLDER
14
N AT U U R
HET GEBIED IN BEELD
Binnen het gebied van de Duurzame Polder liggen verschillende typen na-
De foto’s op de volgende pagina’s geven een impressie van het gebied van de
tuurgebieden. Centraal in de polder liggen de grootste arealen van het Na-
Duurzame Polder, vanaf de randen en midden in het gebied.
tuur Netwerk Brabant (NNB) en natuur gekoppeld aan agrarisch landgebruik (weidevogelgebied en ganzen- en smientengebied). Dit is tevens het laagste
Wat opvalt is dat de Duurzame Polder een relatief open kleipoldergebied is,
en natste gebied van de polder en de verbinding naar de Maas. De Hertogswe-
met markante overgangen aan de randen. Voor Brabantse begrippen zien we
tering en de Hoefgraaf zijn belangrijke blauwgroene verbindingszones (EVZ),
hier landschap met grote maten, lange lijnen en vergezichten. Het centrale
en onderdeel van het NNB. Deze zones zijn van belang voor onder andere
poldergebied is voornamelijk in gebruik als landbouwgebied (met name gras
otters, kamsalamander en overwinterende vogels. Er wordt ingezet op het
-en maisland t.b.v. melkveehouderij). Consequent agrarisch natuurbeheer
vergroten van de groenblauwe dooradering van het gebied.
heeft ervoor gezorgd dat het landbouwgebied grote betekenis heeft voor met name weidevogels. Centraal in het gebied loopt de Hertogswetering, een be-
WONEN EN RECREËREN
langrijke landschappelijke structuur in de polder
Het gebied ligt tussen het stedelijk gebied van Oss en ‘s Hertogenbosch. Aan de zuidzijde, op de rand van de zandgronden liggen de bebouwingslinten
Aan de zuidzijde vinden we de overgang van zand naar klei met zijn karakte-
Kruisstraat en Heeseind en de dorpen Nuland en Geffen. Ook op de oeverwal
ristieke lintbebouwing en met laanbomen beplante polderwegen.
ligt er een reeks kleinere kernen, zoals Maren-Kessel, Lith en Lithoijen. Het middengebied is spaarzaam bebouwd. Er worden nieuwe wijken ontwikkeld
Aan de noordzijde is het juist de oeverwal van de Maas waarop dorpen tot
aan de stadsranden (Amsteleind en Groote Wielen). Het recreatief gebruik
ontwikkeling gekomen zijn en waar we van oudsher een wat meer verdicht en
concentreert zich nu langs de randen van het gebied.
kleinschaliger landschap vinden met boomgaarden en kavelrandbeplantingen.
ONTWERPTOELICHTING VKA - DUURZAME POLDER
Zicht over het water naar het noorden vanaf de Groote Wielenlaan
Zicht vanaf de Pastoor Roesweg op het weidse polderlandschap
15
16
ONTWERPTOELICHTING VKA - DUURZAME POLDER
Zicht vanaf de Kepkensdonk (iets ten noorden van de Nulandsestraat) de open polder in
Zicht vanaf de Zandenweg op het iets kleinschaliger landschap t.h.v. ‘t Wild
ONTWERPTOELICHTING VKA - DUURZAME POLDER
Zicht vanaf de Lithoijensedijk op het fijnmazigere oeverwallandschap
Zicht over de Hertogswetering vanaf de Lithoijensebrug
17
ONTWERPTOELICHTING VKA - DUURZAME POLDER
18
3. UITGANGSPUNTEN WINDENERGIE 3.1 MEEGEGEVEN KADERS Vanuit beide gemeenten zijn er verschillende kaders meegegeven aan het
I N T E G R A L E G E B I E D S O N T W I K K E L I N G A . D. H . V E E N
projectteam t.b.v. de ontwikkeling van een voorkeursalternatief (VKA).
PA R T I C I PAT I E T R A J E C T
ZOEKZONE
Daarnaast is er opdracht om integraal te kijken naar waarden en kansen voor
Vanuit de gemeente Oss is het zoekgebied voor de plaatsing van windturbines
de Duurzame Polder. Naast de opwekking van duurzame energie gaat het o.a.
gedefinieerd met een afstand contour van 2 km vanaf de kernen. Daarnaast
om natuur, wonen, klimaatadaptatie, water, landbouw, recreatie, gezondheid
heeft de gemeente als bovenwettelijke eis uitgesproken om 42 dB Lden als ge-
en cultuurhistorie. Met de naam Duurzame Polder wordt het integrale karak-
luidsnorm te hanteren voor woningen binnen het gebied.
ter van de ontwikkeling aangegeven.
Voor de gemeente ‘s Hertogenbosch is het zoekgebied gedefinieerd met een afstand contour van 1 km vanaf de kernen. De afbeelding op pagina 19 geeft de resulterende zoekzone weer. E N E R G I E O P G AV E Beide gemeenten hebben een andere energie doelstelling. Voor de gemeente Oss is dit een jaarlijkse opwek van 0,514 PJ. De gemeente ‘s Hertogenbosch heeft als doelstelling om 16 windturbines te realiseren in de Duurzame Polder, binnen de bestaande randvoorwaarden.
ONTWERPTOELICHTING VKA - DUURZAME POLDER
ZOEKGEBIED
ZO
1 K
M
G K E
EB
I
ED
2 KM
19
ONTWERPTOELICHTING VKA - DUURZAME POLDER
20
3.2 TYPE TURBINE Het PlanMER gaat uit van twee typen windturbines, die dienen als referen-
P L A AT S I N G S A F S TA N D
tieturbines om de bandbreedte aan effecten in beeld te brengen. Om te komen
Hoe groter de turbine, hoe groter het ruimtebeslag. Dit heeft onder andere te
tot een substantiële energieproductie en een rendabel project voor de initia-
maken met de onderlinge plaatsingsafstand. Elk turbine type kent zijn eigen
tiefnemers en participanten wordt er uitgegaan van moderne grote windtur-
minimale onderlinge plaatsingsafstand, die verband houdt met de grootte
bines.
van de rotor. Over het algemeen wordt uitgegaan van een minimale onderlinge afstand van 3 tot 4 keer de diameter van de rotor om te voorkomen dat de
Turbine type 1 (T1) is de Nordex N117, met een tiphoogte van 192,5 m en een
windturbines te veel luwte voor elkaar veroorzaken. Een grotere onderlinge
jaarlijkse opbrengst van 12.000 MWh. Turbine type 2 (T2) is de VESTAS V172,
afstand komt de efficiëntie per turbine ten goede. In het schema zijn de plaat-
met een tiphoogte van 261 m en een jaarlijkse opbrengst van 24.000 MWh. De
singsafstanden per turbinetype weergegeven.
figuur hieronder geeft een overzicht van de twee types. Hoewel grotere turbines meer ruimte beslag hebben, is de opwek potentie van grotere turbines ook groter. Het verschil in energieopbrengst per jaar is bij de twee referentie turbine types met 2x zoveel MWh/jaar substantieel. Er zijn dus ca. 2 keer minder turbines nodig voor dezelfde energieopbrengst. En minder turbines hebben landschappelijk een minder grote impact.
UITGANGSPUNTEN VOOR HET VKA ◼
In het VKA bieden we ruimte om windturbines te plaatsen met een minimale omvang conform type T1 en een maximale omvang conform type T2.
◼
We gaan uit van minimaal 3x (breedte) en 4x (lengte) de rotordiamter als plaatsingsafstand om windafvang te voorkomen.
O N T W E R P T O E L I C H T I N Gtip: V210Km A - D U U R Z A M E P O L D E R Type 1
21
rotor: 140 m mast: 140 m energieopwek ca 15 miljoen kWh / jr
0
100 200 300 400 500 m
1 km
7m
56
0
m
11
475 m
1
35 42 m
Plaatsingsafstand turbine type 1 (T1)
0
m
8
46
m
Type 2 Schematische weergave minimale onderlinge plaatsingsafstand (T1) tip:
260 m
rotor: 170 m mast: 175 m energieopwek ca 23 miljoen kWh / jr
100 200 300 400 500 m
1 km
68
0
m
0
575 m
0
51 m
Plaatsingsafstand turbine type 2 (T2)
Schematische weergave minimale onderlinge plaatsingsafstand (T2)
ONTWERPTOELICHTING VKA - DUURZAME POLDER
22
3.3 ENERGIEDOELSTELLING In het Osse deel van de Duurzame polder wil de gemeente Oss 0,514 Petajoule aan duurzame energie per jaar opwekken. Dit komt overeen met 142 GWh/ jaar. Hoeveel windturbines precies nodig zijn om deze hoeveelheid energie op te wekken, hangt af van het type windturbines dat wordt gekozen en de
UITGANGSPUNTEN VOOR HET VKA OSS ◼
Minimaal 6 á 7 turbines van het turbine type T2; minimaal 12 á 14 turbines van het type T1.
opstelling van de molens. De doelstelling van Oss is te realiseren met ca. 12x turbine type 1 of ca. 6x turbine type 2.
’ S - H E RT O G E N B O S C H De gemeente ’s-Hertogenbosch heeft in het Bestuursakkoord 2022-2026
◼
giedoelstelling uit Bestuursakkoord 2022 (“meer dan RES-op-
vastgelegd dat zij voor 2030 16 windturbines wil realiseren in de Duurzame
gave”).
polder, binnen de bestaande randvoorwaarden. Als we dit zouden vertalen naar een jaarlijkse opwek, zou dit met het kleinere turbine type 1 tot ca. 192
Aantal van 16 turbines van het type 1 (T1) voldoet niet aan ener-
◼
Bestuurlijke doelstelling is 16 turbines maar als dit omgerekend
GWh/jaar resulteren en met type 2 tot ca. 384 GWh/jaar. Omdat er gewerkt
wordt naar opwek, zijn minimaal 10 T2 turbines nodig om meer
wordt met referentie turbine types varieert dit getal wezenlijk. Als we het
dan de RES-opgave te realiseren.
naast de RES 1.0 opgave van ’s-Hertogenbosch leggen, geeft dit meer indicatie tot een energieopbrengst per jaar. De gemeente ’s-Hertogenbosch heeft als doel om meer dan de resterende RES 1.0 opgave op te wekken door middel van windenergie. De resterende opgave is 240 GWh/jaar, wat betekent dat er of 20x turbine type 1 of 10x turbine type 2 nodig zijn. Om meer dan deze doelstelling te halen zijn er dus meer dan 10 turbines van type T2 nodig om de doelstelling te halen, tot maximaal 16 turbines*.
* Hierbij is geen rekening gehouden met de realisatie van de beoogde 50 ha zonnevelden.
ONTWERPTOELICHTING VKA - DUURZAME POLDER
DOELSTELLING ENERGIE OPWEK - UITGANGSPUNTEN VOOR HET VKA
> 6 á 7 windturbines van het grote type
Oss
‘s Hertogenbosch
> 10 windturbines van het grote type
23
ONTWERPTOELICHTING VKA - DUURZAME POLDER
24
3.4 TECHNISCHE EN MILIEUKUNDIGE RANDVOORWAARDEN In de PlanMER zijn de effecten van verschillende turbine opstellingen getoetst aan de hand van verschillende milieu effecten. Aan de hand van dit
UITGANGSPUNTEN VOOR HET VKA
MER onderzoek zijn de randvoorwaarden voor de plaatsing van windturbines
Binnen het projectgebied hebben we te maken met de volgende harde
in de Duurzame Polder in beeld gebracht.
belemmeringen: ◼
Rijksmonumenten
HARDE BELEMMERINGEN
◼
Waterwingebied
Er zijn gebieden in de Duurzame Polder waar het plaatsen van windturbines
◼
Hoogspanningsverbinding met veiligheidscontour
niet mogelijk is, dit zijn de harde belemmeringen. Harde belemmeringen
• voor turbine type 1 is dit 58,4 m afstand
verwijzen naar zowel fysieke beperkingen, zoals bestaande gebouwen en
• voor turbine type 2 is dit 86 m afstand
infrastructuur, als beperkingen opgelegd door wet- en regelgeving die de
◼
Ondergrondse buisleidingen met veiligheidscontour van 15 m
plaatsing van windturbines op die locatie onmogelijk maken.
◼
Veiligheidscontour rondom woningen, dit geldt ook voor de ontwikkelgebieden van ‘Amsteleind’ in Oss en ‘De Groote Wie-
De afstand waarop een windturbine geplaatst mag worden is in de meeste gevallen afhankelijk van het windturbine type. Dit is bijvoorbeeld afhankelijk van een veiligheidscontour. In andere gevallen zijn de belemmeringen onafhankelijk van het turbine type, bijvoorbeeld in het geval van ondergrondse buisleidingen of een waterwingebied. De kaart op pagina 25 geeft de harde beperkingen in het gebied weer. Dit is als het ware een eerste ‘filter’ voor het bepalen van de plaatsingszone voor windturbines in de Duurzame Polder. Hoewel het harde belemmeringen zijn, is het wel mogelijk dat de objecten later, vanwege een beter ontwerp, worden weggenomen of verlegd in een concreet project, uiteraard mits dat goed wordt uitgewerkt.
len’ in ’s-Hertogenbosch
ONTWERPTOELICHTING VKA - DUURZAME POLDER
HARDE BELEMMERINGEN
25
ONTWERPTOELICHTING VKA - DUURZAME POLDER
26
M A ATG E V E N D E M I L I E UA S P E CT E N Naast harde belemmeringen moet er bij de plaatsing van turbines rekening
in het zoekgebied. Om genoeg ruimte te laten in het buitengebied voor het
gehouden worden met milieuaspecten. Het gaat daarbij om geluid, natuur,
plaatsen van turbines, worden er verschillende geluidsnormen voor de ker-
slagschaduw, landschap, cultuurhistorie en archeologie, bodem en water en
nen en woningen in het buitengebied aangehouden. Voor de kernen wordt
externe veiligheid. Om tot een voorkeursalternatief te komen zijn deze mili-
de gewenste norm van 42 dB Lden aangehouden, voor zowel in Oss als in ‘s
euaspecten zorgvuldig afgewogen in het VKA.
Hertogenbosch. Dit komt overeen met ongeveer 1 km afstand.
Van deze aspecten zijn natuur en geluid maatgevend. De volgende twee para-
Voor woningen in het buitengebied hanteren we de voorheen wettelijke norm
grafen gaan daarom verder in op de randvoorwaarden voor geluid en natuur.
van 47 dB Lden als ondergrens. We streven echter naar 45 dB Lden om voor te sorteren op de nieuwe landelijke norm, die naar verwachting wordt vastge-
GELUID
steld in 2025.
De potentiële plaatsingszones worden in grote mate beïnvloed door het zorgvuldig omgaan met geluid. De geluidsbelasting is afhankelijk van de afmetin-
De kaart op pagina 27 geeft de geluidscontouren van 45 dB Lden en 47 dB
gen van de turbine en of er mitigerende maatregelen, zoals het stilzetten van
Lden met 3 dB mitigatie weer voor turbine type T1 en T2. Deze kaart geeft
turbines of verlagen van de draaisnelheid worden toegepast. Daarom worden
naast de harde belemmeringen een tweede ‘filter’ weer, m.b.t. het bepalen
er geluidscontouren aangehouden, uitgedrukt in dB Lden. De landelijke ge-
van de plaatsingszone voor het VKA.
luidsnorm is sinds 2021 door de Raad van State ongeldig verklaard. Totdat er een nieuwe norm is, mogen gemeenten een eigen norm vast stellen. Deze voorheen wettelijke norm ligt op 47 dB Lden.
UITGANGSPUNTEN VOOR HET VKA ◼
Woningen in het buitengebied: voorheen wettelijke norm van
Lden: staat voor ‘Level day, evening, night’, oftewel het tijdgewogen jaar-
47 dB Lden met 3 dB mitigatie wordt gehanteerd, streven naar
gemiddelde geluidsniveau in de dag-, de avond- en de nachtperiode. Omdat
45 dB Lden met 3 dB mitigatie.
geluidhinder in de avond en nacht vervelender en meer hoorbaar is, wordt het
◼
Kernen: maximale norm van 42 dB Lden.
geluid ‘s nachts en ‘s avonds zwaarder meegeteld in dit gemiddelde.
◼
Zoveel mogelijk de meegegeven afstand tot kernen van 1 km in de gemeente Den Bosch en 2 km in de gemeente Oss.
Mitigatie: maatregelen om geluidshinder te beperken, voornamelijk het stilzetten van een turbine of snelheid van de bladen verminderen. Dit gaat ten
We bieden op turbine niveau ruimte voor een klein aantal uitzonderin-
koste van de energie productie.
gen hierop, indien dat nodig is om tot een goede opstelling te komen: ◼
tot de kernen in Oss (komt overeen met 42 dB Lden)
Vanuit Oss is er de eis om 42 dB Lden (de geluidsnorm voor woningen bij plaatsing windturbines nabij het bedrijventerrein Elzenburg De Geer in Oss) als geluidsnorm te hanteren. Het hanteren van 42 dB Lden voor alle woningen in het gebied laat onvoldoende ruimte over voor plaatsing van windturbines
Hanteren van een minimale afstand van 1 km in plaats van 2 km
◼
Toewijzen van molenaarswoningen (te bepalen in toekomstige vergunningsfase)
ONTWERPTOELICHTING VKA - DUURZAME POLDER
GELUID CONTOUREN VOOR T1 4 5 D B E N 4 7 D B M E T M IT I G AT I E
305
m
220
m
27
ONTWERPTOELICHTING VKA - DUURZAME POLDER
28
GELUID CONTOUREN VOOR T2 4 5 D B E N 4 7 D B M E T M IT I G AT I E
440
m
315
m
ONTWERPTOELICHTING VKA - DUURZAME POLDER
N AT U U R Het plaatsen van windturbines heeft altijd een verstorend effect op de natuurwaarden van het gebied. Maar het verstoringseffect is wel sterk verschillend per doelsoort. Binnen het gebied van de Duurzame Polder liggen verschillende typen natuurgebieden. In het noordwestelijke deel van de polder liggen de grootste arealen NNB, weidevogelgebied, ganzen en smientengebied. Dit is tevens het laagste en natste gebied van de polder en verbinding naar de Maas. Hier komen verschillende soorten beschermde weidevogels en overwinterende vogels voor (zoals de grutto of kleine zwaan). Voor NNB gebied geldt een geluidscontour van 52 dB, waarbinnen plaatsing van windturbines in principe niet mogelijk is (nee, tenzij). De Hertogswetering en de Hoefgraaf zijn belangrijke ecologische verbindingszones (EVZ), en onderdeel van het NNB. Deze zones zijn van belang voor onder andere otters, kamsalamander en overwinterende vogels. Binnen de polder zijn in samenwerking met lokale agrariërs verschillende kerngebieden voor weidevogels ontstaan (volgens de regeling ‘Collectief Agrarisch Natuurbeheer/Beerse Overlaat’). Deze gebieden zijn niet wettelijk beschermd, maar de soorten die er voorkomen zijn wel beschermd onder de Wet natuurbescherming. Bijgevoegde kaart geeft weer waar de hotspots van waarnemingen van weidevogels zijn.
Om in deze gebieden de verstoring te beperken, wordt een buffer van 500 m aangehouden m.b.t. het plaatsen van turbines (zie afbeelding pagina 31). Het open gebied tussen de hotspots en andere natuurgebieden (zoals de uiterwaarden en de Maas) zijn belangrijke open verbindingen voor weidevogels. De hotspots van vleermuizen worden ook weergegeven op het kaartbeeld hiernaast.
Hotspots voor vogels en vleermuizen
29
ONTWERPTOELICHTING VKA - DUURZAME POLDER
30
Vanuit provinciale regelgeving geldt in de NNB gebieden een ‘nee, tenzij’ beleid voor windturbines. Bij werkzaamheden in of binnen de verstoringscon-
UITGANGSPUNTEN VOOR HET VKA ◼
Het noordelijk deel van de polder is het laagste en natste en ligt
tour van NNB, is in de projectfase nader onderzoek noodzakelijk. Hierin wordt
in verbinding met de Maas. Dit gebied heeft hierdoor de meeste
nagegaan of en in welke mate het voornemen een mogelijk significant nega-
huidige en potentiële natuurwaarden voor weidevogels, over-
tief effect heeft op de wezenlijke kenmerken en waarden van dit NNB. Wan-
winterende vogels en de kleine zwaan. Dit is een natuurtype
neer negatieve effecten op de wezenlijke kenmerken en waarden van het ge-
dat kwetsbaar is voor windturbines. We kiezen ervoor hier geen
bied niet zijn uit te sluiten kunnen de werkzaamheden geen doorgang vinden.
windturbines te plaatsen.
Een uitzondering hierbij is dat het project een groot openbaar belang dient en
◼
er geen reële alternatieven voorhanden zijn. In dat geval moet de schade zo-
bindingen. Ook waarborgen onderlinge ecologische verbindingen
veel mogelijk beperkt worden door het treffen van mitigerende maatregelen en moet de resterende schade gecompenseerd worden.
Behoud royale open ‘vides’ richting de Maas, als ecologische vertussen de ‘hotspots’ (vogels + vleermuizen).
◼
Het ganzen en smientengebied beslaat een dusdanig groot deel van het zoekgebied dat om ruimte voor de turbines te realiseren
Het ganzen en smientengebied wat zich in de kern van de polder bevindt, is
voorgesteld wordt om het gebied dat hiervoor is aangewezen
een planologische aanwijzing van de provincie Brabant. Het gebied wordt
(deels) te verplaatsen. Zorgvuldige afstemming tussen beide
gekenmerkt door rust, grote mate van openheid en agrarisch karakter. Deze
gemeenten, met de provincie en met de omgeving zijn hiervoor
natuur wordt mogelijk gemaakt door de agrarische activiteit, en agrariërs
noodzakelijk, voor de uitvoerbaarheid van het VKA moeten mo-
worden vergoed voor het niet verjagen van ganzen en smienten gedurende de
gelijkheden inzichtelijk zijn.
winter maanden. Ook voor dit gebied geldt een ‘nee, tenzij’ beleid voor wind-
◼
Compensatie binnen de Duurzame Polder als turbines bestaande
turbines. Het plaatsen van turbines kan ganzen en smienten tot op 800 m
natuurwaarden verstoren. Compensatie vindt in principe plaats
verstoren, wat niet alleen het aangewezen gebied kwetsbaar maakt maar ook
op het grondgebied van de gemeenten waar de hernieuwbare
een buffer zone van 800 m hieromheen (conclusie uit aanvullend ecologisch
elektriciteit wordt opgewekt.
onderzoek bij het MER). Uitgangspunt bij de totstandkoming van het VKA is zoveel mogelijk behouden van bestaande natuurkwaliteiten en te onderzoeken of en hoe extra ruimte voor windturbines gemaakt kan worden door een deel van deze kwaliteiten te verschuiven en/of elders te compenseren. In het kader van de integrale gebiedsontwikkeling worden in het Programma Duurzame Polder kansen opgenomen over hoe de natuurwaarden versterkt kunnen worden.
ONTWERPTOELICHTING VKA - DUURZAME POLDER
N AT U U R
31
ONTWERPTOELICHTING VKA - DUURZAME POLDER
32
4. AFWEGING A LT E R N A T I E V E N Om tot een voorkeursalternatief te komen, zijn vier redeneerlijnen* ontwikkeld.
Redeneerlijn D lijkt op C, behalve dat er in de gemeente Oss meer ruimte wordt
Deze zijn op de volgende pagina opgenomen en verder toegelicht. Vanuit deze
geboden voor de plaatsing van windturbines door aanleg van een rij turbines
vier redeneerlijnen trechteren we tot een VKA, waarbij we de volgende afwegin-
langs de Hertogswetering. Hiermee wordt het ganzen- en smientengebied nog
gen maken.
verder verkleind en met het grotere type turbine (T2) valt dit gebied binnen de 52 dB contour van het NNB gebied.
Redeneerlijn A biedt onvoldoende ruimte om de energie-doelstelling te realiseren. Ook is er onvoldoende ruimte door het versnipperde zoekgebied om tot een
Om tot een voorkeursalternatief te komen, vallen redeneerlijn A en B af (zie
ruimtelijk samenhangende opstelling van turbines te komen. Deze redeneerlijn
bovenstaande toelichting) en aangezien redeneerlijn D meer ruimte biedt voor
komt hierdoor te vervallen.
de gemeente Oss dan redeneerlijn C, wordt redeneerlijn D als basis voor het VKA gebruikt. Met als verschil dat het noordoostelijke zoekgebied in de gemeente Oss
Redeneerlijn B biedt meer ruimte voor de plaatsing van turbines door de oprek-
in principe komt te vervallen, omdat:
king van de afstandscontour tot kernen in de gemeente Oss tot 1 km. Het ganzen-
•
De turbines dan verder geclusterd kunnen worden, waardoor de visuele
en smientengebied, midden in de polder vormt echter een grote belemmering.
impact geminimaliseerd wordt. Anders ontstaat er een ‘hek van turbines’
In deze redeneerlijn moeten de turbines daaromheen geplaatst worden om aan
tussen het stedelijk gebied van Oss en het buitengebied.
de energiedoelstelling te voldoen. Dat brengt een grote verstoring teweeg van de
•
weidevogels, die met name in het noordelijk deel van de polder zitten. Deze redeneerlijn scoort op dat punt slecht. Ook komen de turbines in deze redeneerlijn
gebied van Oss komen te staan. •
in de gemeente Oss verder naar het noorden te staan. In de ateliers is duidelijk de wens naar voren gekomen de turbines zo ver mogelijk naar het midden van
De weidevogels in het noordoostelijk deel van de polder en de trekvogelroutes zo min mogelijk worden verstoord.
•
de polder te plaatsen op zo groot mogelijke afstand van de kernen en stedelijk gebied. Daarnaast wordt belang gehecht aan het realiseren van één afgebakend
De turbines op grotere afstand van de kernen op de oeverwal en het stedelijk
Er ruimte ontstaat om de EVZ langs de Hertogswetering door te trekken, als compensatie voor verlies aan natuurwaarden door plaatsing turbines.
•
Zie ook de toelichting in hoofdstuk 5.
cluster. Aan beide wensen wordt niet voldaan, deze redeneerlijn vervalt. In alle redeneerlijnen wordt rekening gehouden met de geluidscontouren tot In redeneerlijn C wordt het ganzen en smientengebied niet meer gevrijwaard.
woningen in het buitengebied en zijn daarop niet onderscheidend.
Deze aanduiding zal dan verplaatst moeten worden en natuurwaarden gecompenseerd. Hierdoor ontstaat ruimte om windturbines in het zuid-oostelijk deel
* Deze komen op hun beurt weer voort uit de eerder gepresenteerde denkrichtingen en MER-
van de polder te concentreren.
varianten. Deze zijn in tussenrapportages toegelicht en worden in deze nota niet herhaald.
ONTWERPTOELICHTING VKA - DUURZAME POLDER
A) BINNEN ZOEKGEBIED In deze redeneerlijn wordt het zoekgebied gehanteerd van 2km tot de kernen in Oss en 1km tot de kernen in ‘s Hertogenbosch. Daarnaast worden alle harde beperkingen en de randvoorwaarden ten aanzien van natuur en geluid (als maatgevende aspecten) uitgesloten.
B) UITBREIDING ZOEKGEBIED In deze redeneerlijn wordt het zoekgebied uitgebreid tot 1km van de kernen in zowel de gemeente Oss als ‘s Hertogenbosch. Daarnaast worden net als in variant A alle harde beperkingen en de randvoorwaarden ten aanzien van natuur en geluid uitgesloten.
C) ACCENT OP ZUID EN OOST In deze redeneerlijn wordt de zoekruimte vergroot tot 1km tot de kernen in Oss. Daarnaast wordt alleen de zuid-oostzijde van het zoekgebied benut. Het ganzen en smientengebied ten zuiden van de Hertogswetering wordt verplaatst, zodat hier ook turbines geplaatst kunnen worden. De rest van de harde beperkingen en randvoorwaarden ten aanzien van natuur en geluid zijn uitgesloten.
D) ACCENT OP ZUID EN OOST + NOORDZIJDE HERTOGSWETERING Deze redeneerlijn is hetzelfde als C, behalve dat er ruimte wordt geboden voor het realiseren van 1 rij turbines aan de noordzijde van de Hertogswetering in de gemeente Oss, voor turbines type T2 valt dit binnen 52dB contouren van NNB-gebied. De rest van de harde beperkingen en randvoorwaarden ten aanzien van natuur en geluid zijn uitgesloten.
33
ONTWERPTOELICHTING VKA - DUURZAME POLDER
34
5 . V O O R K E U R S A LT E R N A T I E F B E E L D K WA L I T E I T S P L A N
In dit hoofdstuk brengen we alle inzichten, zoals samengevat in de vorige hoofdstukken, samen tot een voorkeursalternatief. We beschrijven eerst de ontwerpprincipes om tot het VKA te komen. Vervolgens gaan we in op hoe zich dit vertaalt in de zoekzone op de kaart voor de plaatsing van windturbines en leggen we de koppeling met de gebiedsopgaven.
5.1 ONTWERPPRINCIPES
W I N D E N E R G I E
W I E R I N G E R M E E R
1. Helder landschappelijk concept
Om tot een voorkeursalternatief te komen hanteren we een aantal ontwerpprincipes. Deze komen voort uit de inzichten zoals toegelicht in de vorige hoofdstukken. In deze paragraaf zetten we dit uiteen aan de hand van drie lagen, met een duidelijke hiërarchie: 1.
Ontwerpprincipes gericht op het realiseren van een helder landschappelijk concept voor het windpark, passend bij het gebied
2.
2. Logische opstelling van turbines
Ontwerpprincipes gericht op het realiseren van een logische opstelling van de turbines hierbinnen.
3.
Ontwerpprincipes gericht op een zorgvuldige inpassing en vormgeving van de turbines (beeldkwaliteit).
3 .Zorgvuldige inpassing en vormgeving turbines
In dit schema staan de vijf lagen verbeeld waarop het beeldkwaliteitsplan uitspraken doet. Voor al deze lagen verschilt de nog aanw zige 'ruimte' voor nadere uitwerking: voor laag 1 Concept is bijvoorbeeld al veel vastgelegd in het Windplan, voor laag 4 Inpassing daarentegen nog weinig uitspraken gedaan.
ONTWERPTOELICHTING VKA - DUURZAME POLDER
35
1. ONTWERPPRINCIPES GERICHT OP HET REALISEREN VAN EEN HELDER LANDSCHAPPELIJK CONCEPT I D E N T I T E I T VA N O N D E R S C H E I D E N D E L A N D S C H A P P E N V E R S T E R K E N Eén van de grootste kwaliteiten van het gebied is de aanwezige gradiënt van de verschillende landschappen, met van noord naar zuid: •
De Maas met haar uiterwaarden;
•
De oeverwal met dorpen, boomgaarden en kleine door singels omgeven percelen;
•
De kom als uitgestrekt, open en spaarzaam bebouwd agrarisch gebied;
•
De overgangszone met kleinschalige beplantingselementen, linten en erven;
•
De hogere zandgronden met dorpen, lintbebouwing, akkerland en lanen.
Op historische kaarten zijn deze onderscheidende landschappen veel duidelijker te onderscheiden dan tegenwoordig. Dit komt onder andere doordat door opschaling en aanpassing van de waterhuishouding in de vorige eeuw water en bodem veel minder sturend werd dan voorheen. Veel variatie en identiteit is uit het landschap verdwenen. Door de windturbines duidelijk te positioneren op één plek binnen deze reeks kan deze landschappelijke gradiënt versterkt worden. En door gebiedsontwikkelingen gericht in te zetten (bijvoorbeeld door de dorpen op de oeverwal weer te omgeven door een weelderig oeverwallenlandschap) kunnen de landschappelijke verschillen weer aangezet worden.
Rivierengebied Oeverwal Komgronden
ONTWERPPRINCIPES VOOR HET VKA: ◼
Kies bij de positionering van het windpark in het gebied voor een heldere positie binnen de landschappelijke gradiënt.
◼
Sluit met de gebiedsontwikkeling aan op de onderscheidende landschapstypen en versterk de identiteit.
Overgangszone Zandgronden
ONTWERPTOELICHTING VKA - DUURZAME POLDER
36
S L U I T A A N O P B E S TA A N D E E N P OT E N T I Ë L E G E B I E D S W A A R D E N Windenergie is met bepaalde vormen van grondgebruik te combineren, met andere waarden is het (deels) in conflict. Zo zijn windturbines over het algemeen goed te combineren met agrarisch gebruik, waarbij wel rekening gehouden moet worden met geluidsbelasting voor (bedrijfs) woningen. Windturbines conflicteren vaak met natuurwaarden, maar de mate van verstoring, habitatverlies etc. verschilt weer sterk per natuurtype. Veel recreanten vinden
Weidevogels
een landschap met windturbines minder aantrekkelijk. Door de locatie van
NNB
windturbines zorgvuldig te kiezen, kunnen zoveel mogelijk bestaande en potentiële gebiedswaarden behouden worden.
Ganzen- en smientengebied
ONTWERPPRINCIPES VOOR HET VKA:
Ecologische relaties
◼
Sluit bij de locatiekeuze aan bij de huidige én potentiële waarden van
Zoekgebied windenergie
het gebied. ◼
◼
◼
◼
Combineer de windturbines primair met agrarisch gebruik en sluit daarbij aan op het rationele, grootschalige productielandschap van de
OMGANG MET NATUURWAARDEN
komgronden.
In het gebied van de Duurzame polder zijn verschillende natuurwaarden aanwezig. In alle
Vrijwaar het noordelijk deel van de polder, waar de grootste huidige
gevallen zal de ontwikkeling van windenergie deze waarden verstoren.
en potentiële natuurwaarden zijn voor weidevogels, overwinterende
In het noordwestelijk deel van de komgronden, dat tevens het laagste en natste is, liggen de
vogels en de kleine zwaan. Behoud tevens zoveel mogelijk de ecolo-
meeste huidige en potentiële natuurwaarden voor weidevogels en overwinterende vogels.
gische verbindingen: a) tussen die gebieden onderling, b) de rust- en
Dit natuurtype lijkt potentieel het meest waardevol voor dit gebied, ook in haar grotere eco-
foerageerrelaties tussen de gebieden met natuurwaarden en de Maas
logische context en is gevoelig voor verstoring door windturbines. Tussen de gebieden met
en c) de trekvogelroutes.
natuurwaarden onderling en tussen die gebieden en de uiterwaarden van de Maas zijn veel
Kies met betrekking tot natuurwaarden bínnen het zoekgebied voor
vliegbewegingen en rust- en foerageerrelaties. Ook lopen door dit gebied de trekvogelroutes.
windturbines in op omvorming naar natuurtypen die te combineren
In het VKA wordt daarom uitgegaan van vrijwaring van dit noordelijk gebied voor windturbines.
zijn met zowel landbouwkundig gebruik en windenergieopwekking.
De zoekzone voor windturbines komt ten zuiden hiervan te liggen.
Compensatie vindt plaats binnen de Duurzame polder wanneer turbi-
Binnen de zoekzone voor windturbines wordt ingezet op een robuuste ontwikkeling richting
nes bestaande natuurwaarden verstoren (uitgangspunt is compensatie
natuurtypen die minder verstoringsgevoelig zijn zoals otter en kamsalamander. Door de EVZ
binnen eigen gemeente).
langs de Hertogswetering naar het oosten uit te breiden en daar ruimte te bieden voor overwinterende vogels kunnen nieuwe natuurwaarden worden gerealiseerd.
ONTWERPTOELICHTING VKA - DUURZAME POLDER
VOORKOM VERSNIPPERING
N I E T ‘ I N PA S S E N I N ’ , M A A R ‘ PA S S E N B I J ’
De visuele invloedsfeer van een windturbine reikt door de grote schaal van
Grote windturbines passen per definitie niet ín het landschap, want hun
een turbine heel ver. Door verspreid door het gebied windturbines te plaatsen
verticale maat is van een geheel andere orde dan het merendeel van de land-
versnippert het landschap. Daarbij is het visuele ruimtebeslag van versprei-
schapselementen. Het gaat dus niet om passen in, maar om passen bij. Het is
de, solitaire turbines en lange lijnopstellingen in verhouding veel groter dan
geen objectieve, maar een associatieve opgave:
dat van compacte clusteropstellingen. Door windturbines op 1 locatie te con-
•
Windturbines hebben door hun technische uitstraling een stedelijk ka-
centreren, worden andere delen gevrijwaard. Zo kan voorkomen worden dat
rakter. De plaatsing van windturbines wordt daarom vaak opgevat als
overal windturbines zichtbaar zijn en kan de gewaardeerde grote schaal en
‘verstedelijking’ welke het landschap verstoort. Het is daarom logisch om
openheid van het landschap zoveel mogelijk behouden worden.
ze te plaatsen nabij de invloedssfeer van steden, bedrijventerreinen, dorpen, erven. En grootschalige infrastructuur zoals snelwegen, spoorlijnen
ONTWERPPRINCIPES VOOR HET VKA: ◼
Realiseer binnen de Duurzame polder één als zodanig visueel herkenbaar en duidelijk afgebakend windpark van Oss en ‘s Hertogenbosch samen.
en hoogspanningslijnen. Dit sluit ook aan bij de associatie van windturbines met het gebruik van elektriciteit. •
Door hun grote schaal en technische uitstraling passen turbines ook bij rationele, grootschalige productielandschappen.
•
En windturbines worden ook geassocieerd met windopwekking en passen daarom bij open, winderige ruimtes.
ONTWERPPRINCIPES VOOR HET VKA: ◼
Concentreer de windturbines in het open, grootschalige en rationele komgrondenlandschap.
◼
Concentreer de windturbines aan de zuidzijde van het zoekgebied, waar de stedelijke invloedssfeer van ‘s Hertogenbosch, Oss en de hoogspanningslijn het grootst zijn.
Concentreer de windturbines in één afgebakend gebied. Vrijwaar open ruimtes en een lege horizon.
37
ONTWERPTOELICHTING VKA - DUURZAME POLDER
38
LANDSCHAPPELIJK CONCEPT Bovenstaande ontwerpprincipes leiden gezamenlijk tot het volgende landschappelijke concept. •
Realiseer één afgebakend cluster van windturbines.
•
Positioneer de windturbines aan de zuidkant van de komgronden. Hiermee sluit je zoveel mogelijk aan op de huidige en potentiële gebiedswaarden en de associatieve betekenis van een windpark in het landschap.
•
Ontwerp het windpark als een nieuwe laag in de reeks landschapstypen van zandgronden, overgangsgebied, komgronden, oeverwal, uiterwaarden, Maas: het energielandschap.
rivier
oeverwal
komgrond
energielandschap
overgangszone
zandgronden
ONTWERPTOELICHTING VKA - DUURZAME POLDER
S P I E G E L I N G A A N U I T K O M S T E N U I T D E PA R T I C I PAT I E
Het bieden van een duidelijke ruimte voor weidevogels en (natte) na-
Met het ontwikkelen van het voorkeursalternatief is zo goed mogelijk
tuur wordt gewaardeerd, dat dit gebied in de denkrichting ‘het wijde
een afweging gemaakt tussen alle belangen en ideeën, zoals die zijn
westen’ op de laagste gronden ligt wordt als logisch ervaren. In de ate-
ingebracht tijdens het participatieproces. Hieronder staan de meest
liers spreken deelnemers tevens hun waardering uit voor de eenden-
gehoorde reacties samengevat.
kooien, vanuit ecologisch en cultuurhistorisch oogpunt. Ook het NNB gebied wordt hoog gewaardeerd. In de polder zitten veel wintergasten,
In de ateliers geven deelnemers aan dat het goed is om de windturbines
die niet verstoord mogen worden. Er worden suggesties gedaan om met
te clusteren op een zo klein mogelijk gebied, zodat je de rest van het
de opbrengst van de windturbines natuurversterkende maatregelen
gebied ‘heel’ kunt houden. De landschappelijke openheid wordt ge-
te nemen. De grote open gebieden moeten beschikbaar blijven voor de
waardeerd, ook vanwege het belang voor weidevogels. In het hart van
landbouw.
de polder worden mogelijkheden gezien voor (grootschalige en innovatieve) agrarische functies. Dit zou naar de mening van de bewoners
Er wordt aandacht gevraagd voor de bescherming van de bijzondere
goed gecombineerd kunnen worden met windenergie.
wintergasten, waaronder de kleine zwaan. Ook wordt aangegeven dat het beschermde ganzen- en smientengebied allicht niet op de goede
Daarbij wordt aangegeven dat de turbines op afstand gehouden moeten
gronden is vastgesteld en betwijfeld wordt in hoevere daar rekening
worden van de (dorps)kernen. Vanuit de Groote Wielen en de dorpen
mee gehouden moet worden. De aangeduide zone komt niet overeen
op de oeverwal langs de Maas wordt dit benadrukt: de turbines zouden
met de waarnemingen. Ook wordt aangegeven dat weidevogelbeheer
in ieder geval ten zuiden van de Gewandeweg moeten blijven. Plaats
nu op vrijwillige basis worden ingevuld, dit moet zo blijven. Let op het
ze zo dicht mogelijk richting de Hertogswetering. Er wordt daarbij wel
effect op vleermuizen.
aandacht gevraagd voor de overgangen naar de dorpen, die dan het dichtstbij liggen, o.a. Nuland, Heeseind en de Groote Wielen. Het ‘kli-
In de ateliers wordt de suggestie gedaan om minder waarde te hechten
maatbos’ bij Groote Wielen wordt in dit kader als kans benoemd om de
aan recreatie in het grootschalige middendeel van de polder. Concen-
plaatsing van turbines te verzachten.
treer recreatie ook niet langs de Hertogswetering, dat gaat ten koste van de natuurwaarden, die daar aanwezig zijn.
Mensen vinden het belangrijk om natuurgebieden en beschermde soorten te ontzien, maar mensen vinden het over het algemeen be-
Er wordt opgeroepen om lokale (financiële) participatie mogelijk te
langrijker zelf geen overlast te hebben. Er zijn zorgen over geluid en
maken.
gezondheidseffecten.
39
ONTWERPTOELICHTING VKA - DUURZAME POLDER
40
2. ONTWERPPRINCIPES GERICHT OP HET REALISEREN VAN EEN LOGISCHE OPSTELLING VAN WINDTURBINES
De waarnemer centraal DE WAARNEMER CENTRAAL
De plattegrond van windturbineopstellingen wordt vanaf het maaiveld in de
Een rusMg beeld de windenergieopstelling vanaf maaiveldmaar vergroot praktijk van nauwelijks beleefd. Een rij turbines is nog goed herkenbaar, een gebogen of geknikte lijn al niet meer. Dit En geometrische sterk de acceptaMe van windturbines. hoeU nietopstellingen alMjd eenmet meer dan ca. 9 turbines zijn voor de gemiddelde waarnemer al niet meer herkengeometrische opstelling te betekenen, vaak is dat immers vanaf baar. De onderlinge afstand tussen grote turbines is namelijk dusdanig groot maaiveld niet goed te beleven. Een rij turbines is nog goed herkenbaar, dat eventuele patronen op het maaiveld slechts vanuit een beperkt aantal maar geometrische opstellingen met meer dan ca. 9 turbines niet meer. perspectieven herkenbaar zijn. Verrassend genoeg is een random patroon Verrassendvaak genoeg is in dat geval een random patroon wordt vaakdan te namete prefereren boven een gridopstelling. De waarnemer prefererenlijk boven een gridopstelling. De waarnemer wordt namelijk niet vermoeid met onvrijwillige pogingen om het patroon in dedan opstelling te ontdekken. niet vermoeid met onvrijwillige pogingen om het patroon in de opstelling te ontdekken.
De beleving van een grid (links) en een zwerm (rechts)
Grid of zwerm
Belangrijker is het om te denken in routes en de beweging van de waarnemer door het gebied. Begrens de opstelling van turbines bijvoorbeeld door land-
Belangrijker is het om te denken in routes en de beweging van de schappelijke lijnen. Plaatsing van turbines langs een weg of watergang is heel waarnemerherkenbaar door het gebied. Begrens de opstelling van turbines voor de waarnemer. bijvoorbeeld door landschappelijke lijnen. Plaatsing van turbines langs N T W E R P P R I NisC Iheel P E S Vherkenbaar O O R H E T V K Avoor : een weg ofOwatergang de waarnemer. ◼
Ontwerp de opstelling zorgvuldig met behulp van een 3D model met
◼
Hanteer landschappelijke grenzen, zoals wegen en waterlopen. Sluit
Ø Ontwerp de als opstelling zorgvuldigrustige met opstelling behulp van een 3DBied model. doel een evenwichtige, te realiseren. binnen Bied het voorkeursalternatief ruimteeen voor grid de plaatsing vanrandom zowel rijen, een ruimte voor de plaatsing van zowel als een patroon als een random patroon van turbines (zwerm). van turbinesgrid (zwerm).
Realiseer een evenwichtige zwerm, met vergelijkbare onderlinge afstanden tussen Realiseer een evenwichtige zwerm, met vergelijkbare turbines, zodat het als één opstelling herkenbaar blijft met een rustig beeld.
onderlinge afstanden tussen turbines, zodat het als één opstelling herkenbaar blijft met een rustig beeld.
aan op de grote lijnen van west naar oost (Hertogswetering, Hoef-
Ø Hanteer landschappelijke grenzen, zoals wegen en waterlopen. Sluit graaf, hoogspanningslijn). aan op de grote lijnen van west naar oost (Hertogswetering, Hoefgraaf, Hoogspanningslijn).
Volg V o llandschappelijke g l a n d s c hlijnen a p pzoals e l i jwegen k e len i j waterlopen n e n z oen a lhanteer s w elogische gen en landschapsgrenzen waterlopen en hanteer logische landschapsgrenzen.
ONTWERPTOELICHTING VKA - DUURZAME POLDER
HOUD REKENING MET DE GELDENDE RANDVOORWAARDEN
V O O R K O M Z O V E E L M O G E L I J K W I N D A F VA N G
Bij de plaatsing van windturbines moet rekening worden gehouden met de
Om windafvang tussen achter elkaar staande turbines zoveel mogelijk te
technische en milieukundige randvoorwaarden. Deze zijn uitgewerkt in de
voorkomen, wordt bij het opstellen van windturbines altijd een onderlinge
MER en toegelicht in hoofdstuk 2. Daarbij gaat het om:
afstand gehanteerd. Deze is afhankelijk van de rotordiameter.
•
Harde beperkingen: (woonkernen en bebouwing buitengebied, waterwingebied, hoogspanningsverbinding, hoofdtransportleiding gas, rijksmo-