Bijlage 1 - Ontwerpnota concept VKA jan 2024

W O N E N E N ( R E C R E AT I E V E ) B E L E V I N G

van het landschap in dit deel van het gebied liggen vooral bij het versterken

De woningbouwopgave voor het landelijke gebied heeft als uitgangspunt om

van de samenhang tussen de verschillende karakteristieke groenelementen.

ruimte te geven aan een organische groei. Voor het grondgebied van ’s-Her-

In dit deel van het gebied kan de overgang van de lintbebouwing op de zand-

togenbosch geldt, dat bestaande (agrarische) erven ruimte kunnen bieden aan

gronden naar het poldergebied aangezet worden door middel van karakteris-

herontwikkeling met kleinschalige en passende woningbouw. Ruimte voor

tieke bosjes en laanstructuren. Dit is in lijn met de wens uit de ontwerpateliers

nieuwe erven wordt echter niet geboden om zo de openheid van het land-

om groenstructuren toe te voegen langs lintbebouwing, om de dorpsnatuur

schap te borgen. In het stedelijk gebied (Oss en Den Bosch) wordt ingezet op

te versterken en kleinschalig landschap te herstellen. Tegelijkertijd moet ook

verdichting. Deze groei heeft een effect op het buitengebied. In de toekomst

ruimte worden geboden aan extensief beheerde akker -en graslandpercelen

krijgt het deelgebied te maken met toenemende (dag)recreatie en de uitloop

(natte hooilanden).

van de omliggende dorpen en stadsranden. Natuurgebied de Hooge Heide, ontwikkelingen zoals bijvoorbeeld lokaal (agro)toerisme en de landelijke uit-

Dit draagt niet alleen bij aan natuur maar ook aan het enigszins verzachten

straling van de lintbebouwing maken het gebied een aantrekkelijke locatie.

van het zicht op de windturbines. Daarnaast werd in ontwerpateliers met belanghebbenden benoemd dat de dorpen en de polder momenteel als geschei-

In gesprek met belanghebbenden kwam naar voren dat comfortabele en vei-

den werelden worden ervaren, zowel landschappelijk als functioneel. Er is

lige fietspaden in het deelgebied gewenst zijn, zowel voor lokale gebruikers

dus potentie om de verbinding tussen de hogere en drogere dekzandrug met

(bijvoorbeeld schoolkinderen) als voor recreatieve gebruikers. Mogelijkheden

lagergelegen gronden langs de Hertogswetering in de polder te versterken.

om het bestaande snelfietspad vanuit Geffen hierbij aan te laten sluiten kun-

Een van die elementen is om de doorzichten op het open polderlandschap

nen onderzocht worden.

vanuit de linten vast te blijven houden als uitgangspunt.

L A N D S C H A P E N C U LT U U R H I S T O R I E

W AT E R E N B O D E M

Het gebied aan weerszijden van de Rompertweg/Heeseindseweg/Weterings-

Het principe ‘water, bodem en cultuurhistorie sturend’ geldt door de hele

graaf (grondgebied ’s-Hertogenbosch), dat in de huidige situatie lager is

polder en randen, zie de toelichting hierover bij deelgebied ‘de Weide’.

gelegen, biedt kansen om te vernatten. Dit is plek waar we kansen zien om de

ONTWERPTOELICHTING VKA - DUURZAME POLDER

81

IDEEËN VOOR DE UITWERKING VAN DE OVERGANG ZAND-KLEI

Herstellen en versterken van kleinschalig landschap Het kleinschalige landschap is kenmerkend voor dit gebied. Met extra beplanting zoals houtwallen, lanen en kleine bosjes kan dit landschap versterkt worden. Ook kan de overgang naar de polder daarmee verzacht worden. Deze overgang wordt nu als (te) hard ervaren voor bewoners; dorp en polder zijn nu gescheiden werelden.

Karakter van dorpslint bewaren Bewoners geven aan dat het belangrijk is het kleinschalige karakter van het dorpslint te bewaren en zo de belevingswaarde en de cultuurhistorische waarde overeind te houden, ook in de toekomst (Foto: Google Earth)

i

i

i

Verbeteren van oversteekmogelijkheden dieren Bij spoorlijn en wegen die het gebied kruisen is het nodig om de oversteekbaarheid voor dieren te vergroten, met onder- of overgangen.

ONTWERPTOELICHTING VKA - DUURZAME POLDER

82

S TA D S R A N D O S S DEELGEBIED 4 | GEMEENTE OSS

BESCHRIJVING DEELGEBIED EN ONTWIKKELPERSPECTIEF De stadsrand van Oss zal de komende jaren veranderen. De gemeente streeft ernaar om de komende 15 jaar 8.500 woningen bij te bouwen, waaronder in de nieuwe woonwijk Amsteleind. Deze nieuwe wijk grenst aan de Duurzame Polder. De verbinding met het open polderlandschap, de groene buffers (o.a. rondom Ussen en Heihoek) en het agrarische karakter zijn door bewoners benoemd als belangrijke kwaliteiten om te behouden. Op de tekening zie je daarom een geleidelijke overgang van stad naar land. Met nieuwe groenstructuren en nabij de stad ook landbouw die inspeelt op de nabijheid van de omwonenden. Bestaande erven dichtbij de stad kunnen meer ‘aangekleed’ worden met groen om aan te sluiten bij de nieuwe groenstructuren, zo is geopperd in bijeenkomsten met belanghebbenden. Ook een ‘waterharmonica’, een natuurlijke waterzuivering, zou onderdeel van de stadsrand kunnen zijn. Verder is een veilig netwerk voor fietsers en wandelaars belangrijk hier.

LANDBOUW Om de huidige agrarische identiteit binnen het gebied te behouden en toekomstbestendig te maken, onderscheiden we verschillende kansen voor de landbouw binnen het deelgebied. Op de hoger gelegen, droge zandgronden in het zuiden van de stadsrand vindt de ontwikkeling van Amsteleind plaats. De kleinschaligheid en toegankelijkheid van dit landschap kan verder worden versterkt door de ontwikkelingen in het landbouwgebied. Door bijvoorbeeld rechtstreekse verkoop van lokale producten, bijzondere activiteiten op het erf of participatie van omwonende binnen het agrarische bedrijf. Uiteraard voor zover dit past bij de bedrijfsvoering en dit haalbaar is voor de onderneming. Daarnaast kunnen nieuwe teelten wellicht een kansrijk perspectief bieden voor de lokale landbouw, zoals bijvoorbeeld het telen van biobased bouwmaterialen die vervolgens ingezet kunnen worden bij de woningbouwopgave in de omgeving.

ONTWERPTOELICHTING VKA - DUURZAME POLDER

D E E L G E B I E D 4 | S TA D S R A N D O S S

83

ONTWERPTOELICHTING VKA - DUURZAME POLDER

84

N AT U U R

L A N D S C H A P E N C U LT U U R H I S T O R I E

Binnen de huidige en nieuwe stadsrand kan de natuuropgave met landbouw,

De stadsrand van Oss wordt een overgangslandschap. Het zuidelijke deel op

wonen, recreatie en bedrijvigheid verweven worden. Door bewoners benoem-

de hoger gelegen zandgronden wordt een meer besloten en kleinschalig land-

de voorbeelden hiervan zijn het doortrekken van bestaande groenstructuren

schap. Een fijnmazige verkaveling en herkenbare groenstructuren vanuit de

naar Amsteleind en omgeving of een groene versterking langs Geffen. Het

(lint)bebouwing dragen bij aan de landschappelijke kwaliteit.

versterken van de samenhang tussen verschillende karakteristieke groene-

In het noorden wordt het landschap gekenmerkt door grootschalige verka-

lementen (bossages, houtwallen, bomenrijen, hagen en heggen en kleine extensief beheerde akker- en graslandpercelen) is daarbij een kansrijke ontwikkelkoers. Richting de Hertogswetering en de westelijke grens van het gebied kan de natuurkwaliteit in het open landschap versterkt worden door o.a. natuurvriendelijke oevers, akkerranden en wegbermen.

veling op de lagergelegen kleigronden. Agrarische erven bevinden zich in het grote open landschap met typerende slotenstructuur. Dit deel van het gebied is ook onderdeel van de Beerse Overlaat. Kansen voor ontwikkeling liggen hier bij het versterken van het aanwezige contrast tussen de verschillende cultuurhistorische landschappen. Bijvoorbeeld door bestaande groenstructuren te versterken aan de stad- en dorpsranden en de openheid van grootschalige rationele polder te behouden. Daarnaast kan de beleving van de Beerse Overlaat versterkt worden door het bijvoorbeeld te benutten voor waterberging.

W O N E N E N ( R E C R E AT I E V E ) B E L E V I N G Amsteleind wil straks een toekomstbestendige leefomgeving bieden aan een

W AT E R E N B O D E M

diverse en brede groep bewoners. De huidige structuurvisie van het gebied

Voor de ontwikkeling van Amsteleind moet het bestaande agrarische wa-

schetst een beeld van verschillende ‘woonmilieus’ met variatie in bebou-

tersysteem veranderd worden in een stedelijk watersysteem. De groen- en

wingsdichtheden, voorzieningen en type woningen. Daarbij zal in het gebied

waterstructuur van het plangebied kan worden ingezet voor waterberging,

een padennetwerk voor fietsers en wandelaars aangelegd worden. Ook wor-

zowel tijdens extreme regen als periodes van droogte. Het watersysteem op

den nieuwe groen- en waterstructuren gemaakt.

de hogere zandgronden (zuidelijke deel) zal er anders uit zien dan de lagergelegen komgronden (noordelijk deel), aansluitend bij de kenmerken van beide

Om de recreatieve toegankelijkheid voor fietsers en wandelaars te verbeteren langs de rand van de polder, kan de omgeving van Amsteleind ontwikkeld worden tot stedelijk uitloopgebied. Zo wordt de nieuwe wijk in Oss-West een stedelijke overgang van stad naar het achterliggende open poldergebied.

bodemtypen.

ONTWERPTOELICHTING VKA - DUURZAME POLDER

85

I D E E Ë N VO O R D E U IT W E R K I N G VA N D E S TA D S R A N D O S S

Landschappelijk inpassen van erven nabij de stadsrand Bewoners hebben het idee ingebracht om grote (agrarische) bedrijven landschappelijk in te passen met erfbeplanting. Zo passen de erven beter in de groene overgang van stad naar land.

i

i

Groene versterking noordkant spoor Geffen Vanuit Geffen is de wens uitgesproken om de noordelijke spoorzijde te versterken met groen, bijvoorbeeld in de vorm van bos of heesters.

i

Agrarische identiteit behouden Het agrarische karakter is kenmerkend voor dit gebied, bewoners willen dit karakter graag behouden. In de stadsrand zijn nieuwe typen van landbouw kansrijk, die aansluiten bij de nabije aanwezigheid van stadsbewoners. Bijvoorbeeld productie van voedsel dat in Oss verkocht wordt.

ONTWERPTOELICHTING VKA - DUURZAME POLDER

86

DE OEVERWAL DEELGEBIED 5 | GEMEENTE OSS

BESCHRIJVING DEELGEBIED EN ONTWIKKELPERSPECTIEF Op de oeverwal van de Maas zijn de Maasdorpen ontstaan en in de loop der

biedt veel vrijheid voor de teeltkeuze. Ook in de toekomst zullen hier primair

tijd gegroeid. De duurzame koers die voor dit gebied is ontwikkeld, is gericht

op agrarische productie gerichte bedrijven zijn. De natuurlijke omstandighe-

op het behoud en versterking van de oeverwal als waardevolle woonomgeving

den, het kleinschaliger landschap én de nabijheid van de dorpen biedt echter

én toekomstgebied voor de landbouw. Het accent ligt hierbij op de polderzij-

ook de mogelijkheid om hier op bedrijfsniveau andere accenten te leggen.

de, waar verduurzaming van het landbouwgebied samengaat met de ontwik-

Bijvoorbeeld op het gebied van bijzondere teelten, combinaties van landbouw

keling van een netwerk van groen- en waterstructuren zoals natuurvriende-

en recreatie of initiatieven die bijdragen aan opgaven op het gebied van water

lijke oevers, bomen en hagen.

en biodiversiteit.

Dit kan gecombineerd worden met klompenpaden die (nieuwe) ommetjes

N AT U U R

vanuit en tussen de dorpen mogelijk maken. De paden voeren langs interes-

Het gebied heeft een hoge natuurwaarde door het kleinschalig en gevarieerd

sante plekken, zoals een historische fortificatie of een boerderijerf met be-

groen karakter. In de ontwerpsessies met betrokkenen werd het handha-

zoekfunctie. Duurzame en deels ook grootschalige landbouw zal hier samen-

ven van deze natuurwaarde en landschappelijke kwaliteit als aandachtspunt

gaan met een kleinschalig, halfopen tot besloten landschap dat contrasteert

genoemd. Ook werden ideeën benoemd om deze kwaliteiten te versterken.

met het landschap van de open en grootschalige polder.

Het versterken van deze kwaliteit sluit aan bij bestaande initiatieven als ‘het padenplan van Lith’ of ‘bomen voor de eeuwigheid’.

LANDBOUW De oeverwal heeft net als het open middengebied van de Duurzame Polder een

Om een aantrekkelijk leefgebied voor akker- en struweelvogels te krijgen, is

hoge vruchtbaarheid van de bodem. Ook is er voldoende water beschikbaar.

het goed voor (lage) groenelementen in het overgangslandschap tussen de

De net wat ‘lichtere’ bodem in combinatie met de gunstige grondwaterstand

oeverwal en de polder aan te planten. Bijvoorbeeld in de vorm van de verster-

ONTWERPTOELICHTING VKA - DUURZAME POLDER

D E E LG E B I E D 5 | D E O E V E R WA L

87

ONTWERPTOELICHTING VKA - DUURZAME POLDER

88

king van kleine akkerlandjes, graslanden met ruige groenranden of de aanleg van hagen. Tijdens een van de bijeenkomsten met belanghebbenden werd daarnaast voorgesteld om bijvoorbeeld de heg vanuit Maren-Kessel door te trekken langs de Meester van Coothstraat. Belangrijk voor omwonenden is dat deze nieuwe groenstructuren ook aanleiding geven voor nieuwe ommetjes

L A N D S C H A P E N C U LT U U R H I S T O R I E Met de versterking van het kleinschalige, halfopen tot besloten landschap wordt voortgebouwd op de historische kenmerken van de oeverwal. Specifiek kan hierbij gedacht worden aan elementen van het oude cultuurlandschap zoals (hoogstam)boomgaarden, perceelscheidingen met (mei)doornhagen,

vanuit de dorpskernen.

houtsingels en knotwilgen. Ook erfbeplanting past hier goed bij. Bij de ver-

W O N E N E N ( R E C R E AT I E V E ) B E L E V I N G

aan historische structuren, zoals onregelmatige of blokvormige verkaveling

De dorpen op de oeverwal (Maren-Kessel, Lith en Lithoijen) hebben evenals andere landelijke kernen in de Duurzame Polder een opgave om ruimte te geven aan nieuwe woningen. In de structuurvisie van het buitengebied van Oss (2015) worden verschillende zoekgebieden gemarkeerd voor deze lokale verstedelijking rondom de kernen. De huidige woonkwaliteit van de oever-

fijning tot concrete plannen kan aangesloten worden bij wat nog aanwezig is en lanen. Nieuwe (klompen)paden kunnen de dorpen met hun kerken en andere historische bebouwing verbinden zodat deze elkaar versterken. Bijzondere kans is het zichtbaar en beleefbaar maken van fort Luttereind als recreatieve stepping-stone van de Zuider Waterlinie, als verbinding tussen het binnen- en buitendijkse landschap.

waldorpen en relatie met het landschap behouden is hierbij een aandachtspunt. Met de omgevingsvisie wordt hier naar verwachting op voortgebouwd.

W AT E R E N B O D E M Vanuit water en bodem biedt de oeverwal ten opzichte van de polder goede

Uit gesprekken met belanghebbenden kwam naar voren dat meer mogelijkhe-

condities voor wonen en een gevarieerd pallet aan (landbouwkundig) land-

den voor lokale recreatie gewenst zijn. Bewoners spraken de wens uit om in de

gebruik. Onder invloed van de steeds verder verduurzamende landbouw én

toekomst meer ommetjes of struinpaden te hebben door (nieuwe) beplanting

specifieke maatregelen zoals natuurvriendelijke oevers zal de waterkwaliteit

in de dorpsomgeving. Daarnaast is er ook aangegeven dat het wenselijk is om

steeds verder verbeteren. Landbouw en natuur profiteren hiervan en de bele-

een doorgaande fietsverbinding over de dijk van ‘t Wild tot Lithoijen te reali-

vingswaarde van water neemt toe. Onder invloed van klimaatverandering en

seren. Met eventueel mogelijkheden om deze fietsverbinding te koppelen aan

dorpsontwikkeling kan een grotere waterbergingsopgave ontstaan. Het ligt

het geplande fietspad parallel aan de Kennedybaan naar Oss. Dit zou naast

voor de hand dat de oeverwal ‘zijn eigen broek ophoudt’ door water vast te

een recreatieve verbinding ook een veilig fietspad realiseren voor schoolkin-

houden en te bergen in en aan de randen van de dorpen. Ook de natuurvrien-

deren die naar Oss of Den Bosch moeten fietsen.

delijke oevers in het landbouwgebied leveren hun bijdrage. Afwenteling op de lagergelegen polder wordt tegengegaan.

ONTWERPTOELICHTING VKA - DUURZAME POLDER

89

IDEEËN VOOR DE UITWERKING VAN DE OEVERWAL

i i

Versterken van oude cultuurlandschap De oeverwal kan landschappelijk versterkt worden met nieuwe inrichtingselementen die passen bij het oude cultuurlandschap. Denk aan (hoogstam) boomgaarden, perceelscheidingen met meidoorn- of gemengde doornhagen, houtsingels, knotwilgen en bosjes.

i

Nieuwe ommetjes langs groen Bewoners zien graag meer ommetjes en struinpaden aan de randen van de dorpen en tussen dorpen. Deze ommetjes kunnen aansluiten bij nieuwe groenelementen in het landschap.

Zichtbaar maken van fort Luttereind Fort Luttereind was onderdeel van de Zuiderwaterlinie. Het fort is nu niet meer zichtbaar. Het zichtbaar maken van het fort kan een nieuwe recreatieve schakel in de Zuiderwaterlinie zijn en ook een verbinding tussen het gebied binnen en buiten de dijken vormen.

ONTWERPTOELICHTING VKA - DUURZAME POLDER

90

COLOFON Datum

18 Januari 2024

Auteurs

H+N+S landschapsarchitecten: Pieter Schengenga, Gepke Heun, Hestia Zinsmeister, Tim de Weerd Open Kaart: Hanneke Stenfert, Jurrian Arnold Met medewerking van Witteveen+Bos: Michelle Vanderschuren, Rolf de Jong

ONTWERPTOELICHTING VKA - DUURZAME POLDER

Intellectuele eigendomsrechten met betrekking tot uitgaven Alle intellectuele eigendomsrechten met betrekking tot de inhoud, waaronder tekst, geluid en/of beeld, van deze uitgave berusten bij H+N+S B.V. en/of haar licentiegevers. Zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van H+N+S B.V. en/of haar licentiegevers, is het niet toegestaan om enige inhoud openbaar te maken en/of te verveelvoudigen. [Voor zover openbaarmaking en/ of verveelvoudiging is toegestaan, moet steeds de bron worden vermeld indien dit wettelijk of contractueel verplicht is. Commercieel of onrechtmatig gebruik van enige inhoud van deze uitgave is niet toegestaan.]

Inspanningsverplichting achterhalen rechthebbenden H+N+S B.V. heeft haar uiterste best gedaan om rechthebbenden van de inhoud, waaronder tekst, geluid en/of beeld, van deze uitgave te achterhalen. Indien u (mede)rechthebbende bent op enige inhoud en voor het gebruik daarvan niet als (mede)rechthebbende bent genoemd of daarvoor geen toestemming hebt verleend waar die wel vereist was, verzoeken wij u onmiddellijk contact op te nemen via mail@hnsland.nl.

Disclaimer ten aanzien van uitgaven H+N+S B.V. heeft uiterste zorg besteed aan de inhoud van deze uitgave. H+N+S B.V. wijst echter iedere vorm van aansprakelijkheid af voor onvolkomenheden of onjuistheden ten aanzien van de inhoud van de uitgave. H+N+S B.V. behoudt zich het recht voor de inhoud van de uitgave te wijzigen zonder dit vooraf aan te kondigen.

Levering van concepten Zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van H+N+S B.V. is het niet toegestaan om enige door H+N+S B.V. geleverde concepten, waaronder concept uitgaven, openbaar te maken en/of te verveelvoudigen.

91

H+N+S Landschapsarchitecten Bezoekadres Soesterweg 300 3812 BH Amersfoort Postadres Postbus 1603 3800 BP Amersfoort