CConstaterende datCulemborg
Koppel je AI →
Document · PDF

Bijlage 1 Transitievisie Warmte Culemborg.pdf

Raadsvergadering 7 februari 2022, gemeente CulemborgBij agendapunt: Transitievisie warmte33.843 woorden

Open het PDF bij de gemeente ↗Naar de vergadering →

Tekst van het document

Uit het bestand gehaald, zonder opmaak, tabellen en afbeeldingen · deel 3 van 4

Scenario

Kosten

Alleen individuele oplossingen (all-electric)

PM

Alleen collectieve oplossingen (warmtenet)

€ 8.000 tot € 15.000

Kosten voor aanpassen van infra bij individuele versus collectieve oplossingen (gemiddeld per woning)

Transitievisie Warmte Bijlagen

48

Om enigszins een vergelijking tussen beide scenario’s mogelijk te maken, worden in de volgende paragraaf de kosten voor het aanpassen van de infrastructuur voor beide scenario’s op € 8.000 tot € 15.000 euro per woning gezet, met de kanttekening dat dit bedrag met name voor het individuele scenario (all-electric), waarvoor aanpassing van het elektriciteitsnet is benodigd, in feite nog niet valt vast te stellen. Kosten voor het vervangen van de aardgasketel door een alternatieve warmtevoorziening Ook dit type kosten worden in de gekozen scenario’s gepresenteerd. •

•

Scenario 1. Alleen individuele oplossingen (all-electric) De kosten voor de benodigde installaties voor overstap naar all-electric verwarmen liggen gemiddeld tussen de € 8.000 tot € 16.000 per woning. Scenario 2. Alleen collectieve oplossingen (warmtenet) In het geval van een warmtenet worden de kosten voor de aanleg van de infrastructuur gefinancierd door: o Het langjarig verkopen van warmte aan de gebruiker middels het te betalen vastrecht en een bijdrage per gebruikte Gigajoule warmte, waarbij uitgegaan wordt van gelijkblijvende tarieven ten opzichte van aardgas (conform de huidige wetgeving in de Warmtewet (het ‘Niet-meer-dan-anders-principe’)); o De bijdrage in aansluitkosten (BAK) die vastgoedeigenaren betalen op het moment dat een gebouw of woning wordt aangesloten op het warmtenet. Om bestaande woningen in Culemborg op een warmtenet aan te sluiten, zal de BAK gemiddeld tussen de € 6.000 tot € 11.000 per woning liggen. Voor nieuwbouw ligt de BAK vaak lager op circa € 5.000.

Totale kosten van de warmtetransitie Hieronder is globaal uitgerekend wat het kost om Culemborg aardgasvrij te maken, waar naar alle drie de type kosten wordt gekeken: kosten voor het transitiegereed maken van de woning, het installeren van het alternatief voor aardgas en de aanleg van een nieuwe energie-infrastructuur. Dit is voor beide scenario’s gedaan. Scenario

Kosten

Rendabele deel (terug te verdienen)

Onrendabele top

Alleen individuele oplossingen (all-electric)

€ 24.000 tot € 45.000

€ 12.000 tot € 23.000

€ 12.000 tot € 22.000

Alleen collectieve oplossingen (warmtenet)

€ 21.000 tot € 37.000

€ 11.000 tot € 19.000

€ 10.000 tot € 18.000

Totale kosten van warmtetransitie bij individuele versus collectieve oplossingen (gemiddeld per woning)

•

•

Scenario 1. Alleen individuele oplossingen (all-electric) Als in Culemborg alle bestaande woningen met een individuele oplossing aardgasvrij worden verwarmd (all-electric), worden de totale kosten van de warmtetransitie geraamd op € 24.000 tot € 45.000 per woning, hiervan is € 12.000 tot € 22.000 onrendabel. Dit zijn dus kosten voor het aanpassen van de woning (het pakket aan basisniveau-maatregelen), het verzwaren van het elektriciteitsnet en het geheel vernieuwen van de verwarmingsinstallatie. In totaal komt dit neer op een bedrag van tussen de € 297 en € 558 miljoen voor alle woningen (12.390) in Culemborg samen. Scenario 2. Alleen collectieve oplossingen (warmtenet) De totale kosten voor de warmtetransitie als alle woningen in Culemborg op een collectieve warmtevoorziening zouden kunnen worden aangesloten, inclusief basisniveaumaatregelen, Transitievisie Warmte Bijlagen

49

worden geraamd op gemiddeld € 21.000 tot € 37.000 per woning, hiervan is € 10.000 tot € 18.000 onrendabel. Ook als een hogere woningwaarde en zonnepanelen worden meegenomen is deze investering voor de eigenaar-gebruiker in Culemborg niet rendabel te maken. In totaal komt dit neer op een bedrag van tussen de € 260 en € 458 miljoen voor alle woningen (12.390) in Culemborg samen. De bandbreedte van totale kosten voor woningaanpassing ligt als beide scenario’s in ogenschouw worden genomen dus tussen de € 21.000 en € 45.000 per woning. Dat komt aardig overeen met het onlangs door het Economisch Instituut voor de Bouw (EIB) becijferde gemiddelde van € 40.000 per (Nederlandse) woning. Voor beide scenario’s geldt dat het niet de verwachting is dat vastgoedeigenaren in staat zijn en/of bereid zijn om zoveel geld te investeren in de woningen, omdat een groot deel van deze investering nu nog niet rendabel is.

Transitievisie Warmte Bijlagen

50

Bijlage 3: Financiering van de warmtetransitie De warmtetransitie vraagt investeringen voor woningisolatie, energie-infrastructuur en de aanleg van nieuwe warmtebronnen. De totale financieringsopgave is nu nog niet te maken, want die is afhankelijk van de daadwerkelijk te treffen maatregelen en de staat van de woningen. Zeker is in ieder geval dat het gaat om grote bedragen. Deze investeringen zullen moeten worden verdeeld over publieke partijen, private partijen en bewoners. Financiering door publieke partijen De gemeente Culemborg zal zelf kosten gaan maken en moeten investeren om de transitie mogelijk te maken. Er zal een (jaarlijkse) begroting voor de warmtetransitie moeten komen waarin geld wordt gereserveerd en budget wordt vrijgemaakt. In een breder kader (gehele programma duurzaamheid) wordt onderzocht wat de mogelijkheden hiervoor zijn. Eén ding is evenwel duidelijk: de gemeente Culemborg zal de last van de warmtetransitie niet alleen kunnen dragen. De Rijks- en provinciale overheid zullen mee moeten gaan investeren. Mogelijk dat de Rijksoverheid iets wil gaan doen aan de scheve verhouding in energiebelastingheffing tussen huishoudens en industriële grootverbruikers. Die laatste categorie betaalt per kWh maar liefst 168 keer minder energiebelasting, nog los van allerlei andere vrijstellingen.

Als de overheid besluit de energiebelasting voor industrieën te verhogen zou ze de extra belastingopbrengsten kunnen aanwenden voor het verduurzamen van woningen. Uiteindelijk is dat natuurlijk een politiek besluit. Vermeldenswaard in dit verband is ook dat de provincie Gelderland onlangs het Perspectieffonds heeft opgericht dat onder andere is gericht op projecten om de energietransitie te realiseren. In dit fonds komt € 200 miljoen beschikbaar. Financiering door private partijen Het Rijk biedt private partijen verschillende subsidies om de onrendabele top af te dekken. Ondernemers kunnen bij het Stimuleringsfonds Volkshuisvesting (SVn) of bij de Bank Nederlandse Gemeenten (BNG) een stimuleringslening respectievelijk een duurzaamheidslening aangaan. Voor woningcorporaties, institutionele beleggers en particuliere verhuurders zijn er de Stimuleringsregeling Aardgasvrije Huurwoningen (SAH) en de Renovatieversneller om corporatiebezit innovatief te verduurzamen. En voor bedrijven en (non-)profitinstellingen die hernieuwbare energie (gaan) produceren of CO₂reducerende technieken toepassen is er de SDE++-regeling. Financiering door bewoners Om draagvlak voor de warmtetransitie te krijgen is betaalbaarheid voor bewoners het belangrijkste criterium.

De gemeente staat voor een inclusieve energietransitie, het moet voor alle bewoners (met een grote en kleine portemonnee) mogelijk zijn om de investeringen naar aardgasvrij te maken. Dat houdt in dat bewoners geen (meer)kosten zouden moeten maken, maar dat ze investeren in de waarde van hun woning. De volgende instrumenten staan hiervoor momenteel ter beschikking. • • •

Bewoners kunnen meedoen in het kiezen voor de warmteoplossing met de laagste integrale kosten, die oplossing kan collectief of individueel zijn. Subsidies voor isolatiemaatregelen of de aanschaf van installaties (ISDE, SEEH). Lening van het Nationaal Warmtefonds om energiezuinige maatregelen te treffen.

Transitievisie Warmte Bijlagen

51

•

•

•

•

•

Gebouwgebonden financiering.29 Dit is een bijzondere lening die gekoppeld is aan een woning. Het voordeel is dat bij de verkoop van de woning deze lening overgaat naar de nieuwe bewoner. Op deze manier worden de kosten voor de aanpassingen niet alleen over de tijd verdeeld, maar worden kosten en baten evenredig overgedragen naar de nieuwe eigenaren van de woning bij verhuizing. Het principe van gebouwgebonden financiering is dat een woningeigenaar een bedrag kan lenen dat gekoppeld is aan de verwachte daling van de energielasten van de woning. Deze constructie pakt woonlastenneutraal uit als de jaarlijkse kosten van de lening (rente en aflossing) gelijk zijn aan de daling van de energielasten. Geschat wordt dat ruwweg de helft van alle koopwoningeigenaren in aanmerking komt voor deze vorm van financiering. Voor hen is de investering in duurzame warmte namelijk woonlastenneutraal. Gebouwgebonden financiering is een maatregel uit het Klimaatakkoord. De wetgeving die hiervoor nodig is in onderzoek. Groene hypotheek(verlenging) (GHV). Dit instrument is gericht op woningeigenaren voor wie de warmtetransitie niet woonlastenneutraal uitpakt, maar die voldoende ruimte tussen hun maximale hypotheek (85% van het maximum) en hun huidige hypotheekschuld hebben om de verduurzaming van hun woning mee te financieren.

Door verlenging van de looptijd van de hypotheek wordt het ‘vermogen in stenen’ ontsloten en worden de woonlasten verlaagd. Deze financieringsoptie is een optie voor ruwweg een derde van de koopwoningen. De woningcomfortregeling. Na een investering in duurzaamheidsmaatregelen is de woning verbeterd en dus meer waard. Deze stijging in waarde kan worden voorgeschoten door de overheid/externe financiers. Bij verkoop van de woning draagt de verkoper een afgesproken percentage van de verkoopprijs af (gemaximaliseerd op de investeringskosten). In de periode dat de woning niet verkocht wordt, betaalt de woningeigenaar rente over de financiering. De verwachting is dat weinig woningeneigenaren van deze optie gebruik maken, omdat het merendeel (schatting: 85%) al van de voornoemde regelingen gebruik kan maken. Publieke verduurzamingslening. Er resteert een groep woningeigenaren die nog steeds geen gebruik kunnen maken van voornoemde regelingen. Daarvoor is dit laatste instrument in ontwikkeling. De publieke verduurzamingslening is te vergelijken met de studiefinanciering. De overheid biedt een lening ter hoogte van de kosten van de verduurzaming van de woning. De aflossing van deze lening is alleen van toepassing als het inkomen dit toelaat. Als het inkomen van de woningeigenaar onvoldoende toeneemt, wordt de lening omgezet in een gift. Nationaal Isolatie Programma.

Dit programma is door de minister aangekondigd. Momenteel wordt hier door het Rijk op gestudeerd.

Onderstaand is het overzicht overgenomen uit de brief van de minister van BZK d.d. 12-01-2021. Het geeft de bestaande regelingen voor het verduurzamen van woningen weer.

29 Gebouwgebonden financiering, GHV, woningcomfortregeling en publieke verduurzamingsregeling zijn overgenomen uit

‘De financiële gevolgen van de warmtetransitie’, Ecorys, februari 2019.

Transitievisie Warmte Bijlagen

52

Naam Investeringssubsidie Duurzame Energie (ISDE) Stimulering Aardgasvrije koopwoningen Salderingsregeling zonnepanelen

Type Subsidie

Doelgroep Eigenaar-bewoners, VvE’s, zakelijke gebruikers

Subsidie

Eigenaar-bewoners, VvE’s

Fiscaal30

Eigenaar-bewoners, VvE’s en (ver) huurders

Subsidie Energiebesparing Eigen Huis (SEEH) Nationaal energiebesparingsfonds (NEF)// Warmtefonds

Subsidie

Regeling Reductie Energieverbruik (RRE) Subsidieregeling Aardgasvrije Huurwoningen (SAH) Stimuleringsregeling Energieprestatie Huursector (STEP) Regeling Vermindering Verhuurderheffing (RVV) Subsidieregeling Rennovatieversneller

Maatregelen (Kleine) warmtepompen, zonneboilers, isolatie (vanaf 2021). +/- 20% van totale kosten. Tegemoetkoming kosten aansluiting warmtenet bestaande woningen. Zonnepanelen

Budget in € 1.100 mln. t/m 2030

Begroting EZK

Uitvoering RVO https://www.rvo.nl/subsidie-en-financieringswijzer/isde

25 mln. in 2021

BZK/EZK

RVO

2.600 mln. t/m 2030

EZK

Eigenaar-bewoners, VvE’s

Isolatie. +/- 20% van totale kosten.

138,7 mln. t/m 2023

BZK

Energieleveranciers en Belastingdienst https://www.rijksoverheid.nl/actueel/nieuws/2019/04/26/ salderingsregeling-verlengd-tot-2023 RVO https://www.rvo.nl/subsidie-en-financieringswijzer/seeh

Financiering

Eigenaar-bewoners, VvE’s

Isolatie en warmte-opties (100%); zonnepanelen (max 75%). Max. EUR 25.000 per woning; 15/30 jaar.

900 mln. tot 2030

BZK

Diversen (vouchers, etc.) Subsidie

Eigenaar-bewoners, (ver)huurders (2021)

Kleine maatregelen, zoals inregelen van de cv-installatie, radiatorfolie, tochtstrips, ledlampen; isolatieadvies. Aansluiting bestaande huurwoningen op warmtenetten.

243 mln. in 20202021

BZK

200 mln. in 20202023

BZK

Subsidie

Verhuurders, onder de liberalisatiegrens

Diverse maatregelen gericht op het verbeteren van energieprestatie31. € 1.500-9.500 per woning.

156,4 mln. 20202022 (plafond al bereikt)

BZK

Fiscaal

Verhuurders, onder de liberalisatiegrens.

Ca. 1.000 mln. t/m 2030

BZK

RVO https://www.rvo.nl/subsidie-en-financieringswijzer/rvv

Subsidie

Verhuurders, eigenaar-bewoners (gespikkeld bezit), VvE’s

Diverse maatregelen gericht op het verbeteren van energieprestatie. EUR 2.500- 10.000 per woning. Projecten die zorgen voor opschaling van en continue vraag naar integrale energierenovaties. Innovatieve methoden worden gestimuleerd.

130 mln.32 t/m 2025

BZK

RVO https://www.rvo.nl/subsidie-en-financieringswijzer/ renovatieversneller

Verhuurders

NEF en SVn https://www.rvo.nl/onderwerpen/innovatief-ondernemen/ innovatiefinanciering/toolbox-financieringsconstructies/zoek-op-constructies/fondsen/nationaal-warmtefonds Gemeenten, via specifieke uitkering https://www.rvo.nl/subsidie-en-financieringswijzer/rre RVO https://www.rvo.nl/subsidie-en-financieringswijzer/ stimuleringsregeling-aardgasvrije-huurwoningen-sah-voor-verhuurders RVO https://www.rvo.nl/subsidie-en-financieringswijzer/ stimuleringsregeling-energieprestatie-huursector-step

30 Het tegen elkaar wegstrepen van op het net ingevoede elektriciteit en de eigen afname op dezelfde kleinverbruikaansluiting. Voor invoeding meer dan het jaarverbruik is wettelijk verplicht

dat de leverancier een redelijke terugleververgoeding betaalt. 31 De hoogte van de STEP-subsidie en RVV-heffingsvermindering is gebaseerd op de verbetering in de energieprestaties van een huurwoning. Dit gebeurt door het vergelijken van het niveau

vóór de renovatie en ná de renovatie. In de meeste gevallen zijn minimaal 3 stappen verbetering in de Energie-Index vereist. In bepaalde gevallen zijn twee stappen ook voldoende. 32 Waarvan € 30 mln. voor het ondersteuningsprogramma om verhuurders en marktpartijen te helpen bij het bundelen van vraag en aanbod.

Transitievisie Warmte Bijlagen

53

Bijlage 4: Wijze van aardgasgebruik Aardgas wordt sinds de jaren ‘50 in Nederland gebruikt voor verschillende (ook industriële) toepassingen. Voor particulier (en zakelijk) gebruik worden drie toepassingen onderscheiden: •

•

•

Verwarming Het verwarmen van ruimtes en huizen omvat zo’n 75% van het aardgasverbruik. Dit gebeurt door in een verbrandingsketel water te verwarmen door aardgas te verbranden. Dit warme water wordt vervolgens rondgepompt door de verblijven naar afgiftesystemen. Typische bedrijfstemperaturen van verwarmingssystemen zijn 75 tot 85ᵒC. Voor vloerverwarming en convectiesystemen kan dit ook lager zijn, 25 tot 35ᵒC. In Nederland wordt afhankelijk van de isolatiegraad gemiddeld tussen 4 tot 8 maanden per jaar verwarming gevraagd. Meestal wordt er een deellast gevraagd, wat resulteert in slechts 1.200 vollasturen van een installatie. Dit betekent dat het maximum (piek)vermogen maar een enkele dag per 10 jaar wordt gevraagd en dat de installatie dus eigenlijk erg groot wordt uitgevoerd. Dit alles is conform de eisen van het bouwbesluit. Koken Hierbij wordt aardgas verbrand om eten te koken of bakken op of in een fornuis. Dit omvat circa 5% van het aardgasverbruik. In het vervolg wordt verder niet stilgestaan bij deze vorm van gasverbruik. Aardgasloze oplossingen zijn elektrische fornuizen en ovens of systemen met andere beschikbare warmtebronnen. Gezien de omvang zou ook een gastank een (tijdelijke) oplossing kunnen zijn. Warm tapwater Hierbij wordt aardgas verbrand om warm water te maken voor huishoudelijk gebruik.

Dit omvat, afhankelijk van isolatie en type verwarming, zo’n 10 tot 25% van het aardgasverbruik. Dit gebeurt meestal in een deel van het verwarmingssysteem. We gaan niet uitgebreid in op vervanging van systemen om warm tapwater te leveren. In de praktijk zal er nog steeds een koppeling met het verwarmingssysteem gemaakt worden, vaak in combinatie met een klein extra warmtepompje of een elektrische verwarming. Van belang is wel dat het systeem legionellabesmettingen voorkomt.

Transitievisie Warmte Bijlagen

54

Bijlage 5: Systeemschalen Collectieve systemen Collectieve warmte bestaat uit een verbonden keten van een duurzame warmtebron, een warmtenet en een huisaansluiting met een afleverset. Een warmtenet is een netwerk van ondergrondse leidingen waardoor warm water naar woningen en andere gebouwen wordt gebracht. Deze gebouwen krijgen een afleverset, de installatie die nodig is om het warme water vanuit het warmtenet veilig naar de binneninstallatie te brengen voor ruimteverwarming en eventueel warm-tapwaterbereiding. Nadat het water z’n warmte heeft afgegeven, stroomt het afgekoelde water via een retourleiding weer terug naar de warmtebron om daar opnieuw opgewarmd te worden. Een warmtenet kan worden uitgevoerd in drie opties; met een hoge-, een midden- of een lage-temperatuurbron. Het warme water dat het warmtenet instroomt kan afkomstig zijn van diverse warmtebronnen. Afvalcentrales en energiecentrales leveren water op hoge temperatuur, net als een geothermiebron of een biomassacentrale. Restwarmte die overblijft van andere industriële processen heeft meestal een lagere temperatuur. Dat geldt ook voor water dat via een warmte- en koudeopslaginstallatie (WKO) uit de bodem wordt gehaald of restwarmte die uit oppervlaktewater wordt gehaald. Er zijn meerdere opties om lage-temperatuurbronwarmte geschikt te maken voor een hoge-temperatuur verwarmingssysteem.

Zo is de temperatuur omhoog te brengen met een grote elektrische buurtwarmtepomp of met individuele elektrische warmtepompen. Op die manier stroomt er toch water van minimaal 70 °C de woningen binnen. Een dergelijk systeem is dan geschikt voor woningen met een redelijke isolatie. Een andere optie is om de woning zeer goed te isoleren en de radiatoren zodanig aan te passen dat water op een lage temperatuur (rond 50 °C) volstaat. De temperatuur van het water is dus bepalend voor de eisen aan een woning. Als het om een warmtenet op basis van lage temperatuur gaat, is er voor het warm tapwater een aanvullende oplossing nodig. Voor een warmtenet is het belangrijk dat de bron in de buurt van het gebouw aanwezig is. Wanneer de afstand te groot is, zijn er te lange leidingen nodig met hoge kosten en grotere warmteverliezen. Ook dienen voldoende afnemers te worden aangesloten op het netwerk. Voor gebieden met een lage bebouwingsdichtheid zijn warmtenetten relatief duur en daarom minder geschikt. Een aandachtspunt is dat het overstappen van gas naar warmte tijdelijk tot een dubbele infrastructuur leidt, omdat het warmtenet er moet liggen voordat de ketel kan worden verwijderd en de woning op warmte aangesloten. Semi-collectieve systemen Semi-collectieve systemen zijn systemen die een halfproduct naar de afnemer brengen. Dit kan bijvoorbeeld een bronwaternet zijn (koud of lauw).

De afnemer moet daar zelf met een eigen individuele warmtepomp warmte op de gewenste temperatuur van maken. Voordeel hierbij is dat makkelijker aan individuele eisen kan worden voldaan en dat bijvoorbeeld hoge investeringen in bodem- of grondwaterbronnen of aquathermiesystemen toch gedeeld kunnen worden. Individuele systemen Individuele systemen zijn systemen die voor één of twee woningen worden toegepast. Dit kan een individuele warmtepomp zijn met een eigen lucht- of bodembron. Hiervoor moet het elektriciteitsnet geschikt zijn. Het kan ook een ketel of gaswarmtepomp op hernieuwbaar gas zijn. Hiervoor dient het gasnet instandgehouden te worden en moet er een leverancier van groen gas zijn.

Transitievisie Warmte Bijlagen

55

Bijlage 6: Overzicht van technieken Zonnethermie Bij zonnethermie wordt zonlicht en/of zonnewarmte opgenomen in collectoren (panelen met water) of buizensystemen. De systemen bevatten meestal buffervaten om een voorraad warmte op te slaan, omdat er ook behoefte is aan warmte als de zon niet schijnt. Een voordeel is dat deze techniek al flink is doorontwikkeld en dat er al veel ervaring mee is opgedaan. Hierdoor zijn de kosten bij individuele toepassing vaak relatief gunstig. De aanpassingen binnen de woning aan de afgiftesystemen zijn verschillend en moeten individueel bekeken worden. Een nadeel is dat het systeem veel meer ruimte vraagt dan een cv-ketel. Aquathermie Aquathermie is thermische energie die aan water onttrokken kan worden en warmtenetten kan voorzien van warmte. Er zijn drie varianten: • • •

Thermische energie uit oppervlaktewater (TEO); Thermische energie uit afvalwater (TEA) van rioolwaterzuiveringsinstallaties (RWZI); Thermische energie uit drinkwater (TED).

TED, TEO en TEA zijn vooral een optie voor geïsoleerde gebouwen die met lage- (50ᵒC) of middentemperatuur- (70ᵒC) systemen verwarmd worden. Het is een alternatief dat met name interessant is voor nieuwbouw en (grondige) renovaties in de nabijheid van open wateroppervlaktes zoals kanalen, meren en rivieren of een RWZI, een gemaal of drinkwaterstation.

TEO, TEA en TED (Bron: districtheatingantwerpen.be)

Een groot voordeel van aquathermiesystemen is dat de ruimtelijke impact beperkt blijft. Daarnaast heeft TEO als extra voordeel dat het vaak een positieve invloed heeft op de omgeving. Door warmte te winnen en koude terug te brengen in het oppervlaktewater, kan TEO bijdragen aan verkoeling en

Transitievisie Warmte Bijlagen

56

het verminderen van hittestress33. Koeler oppervlaktewater kan ook zorgen voor een betere waterkwaliteit omdat (blauw)algen minder snel tot ontwikkeling komen. Ook zorgen TEO-systemen voor extra doorstroming en beluchting van het oppervlaktewater. Dat is direct van invloed op de flora en fauna in het water. Oppervlaktewater kan in de zomer te warm worden terwijl die warmte juist in de winter nodig is. Die warmte moet worden opgeslagen in een WKO-bron. Een nadeel van aquathermie is dat er een relatief grote installatie in de woning of buurtwarmtecentrale nodig is en dat er mogelijk milieubeïnvloeding kan plaatsvinden. Dit laatste zal altijd eerst onderzocht moeten worden. Geothermie Deze techniek maakt gebruik van diepe warmtelagen in de aarde. Tussen de 500 meter en 6 km diepte kan door een boorgat warm water opgepompt worden dat na het onttrekken van warmte weer op een andere plek in de grond wordt geïnjecteerd. Afhankelijk van de diepte kunnen verschillende temperaturen bereikt worden. Bij temperaturen waarbij ook stoom gemaakt kan worden kan ook elektriciteit opgewekt worden. In Nederland is dit nog niet haalbaar gebleken. Het voordeel van dit systeem is dat temperaturen van boven de 75 °C mogelijk zijn en dat er dus binnen de woning weinig behoeft te worden aangepast.

Grootste nadeel zijn de hoge kosten van een boring en het hoge risico dat een boring niet in één keer goed gaat. Hierdoor is het vaak alleen maar mogelijk om deze techniek voor grotere collectieve systemen (meer dan 5.000 woningen) te gebruiken. WKO-bron WKO staat voor warmte- en koudeopslag en is gebaseerd op het idee om ’s winters koude op te slaan om in de zomer te gebruiken en ’s zomers warmte op te slaan om in de winter te gebruiken. Het is dus een seizoensbuffer waarin warmte en koude in een ondergrondse aquifer34 worden opgeslagen. Het systeem bestaat uit twee grondwaterbronnen die zo’n 30 tot 250 meter diep kunnen zijn. In de zomer wordt de koude bron van ongeveer 8 °C opgewarmd tot ongeveer 15 °C, bijvoorbeeld door warmte te onttrekken aan het oppervlaktewater of door het koelen van gebouwen. Deze warmte is in de winter te gebruiken als basis voor verwarming, waarna het afgekoeld tot zo’n 8 °C in de koude bron wordt geïnjecteerd. WKO’s worden efficiënter en beter toepasbaar door ze te combineren met een warmtepomp. Temperaturen van het water zijn dan beter te garanderen en kunnen ook hoger zijn. Het is dan ook mogelijk om temperaturen tot 70ᵒC te bereiken. Deze systemen kunnen ook geschikt zijn voor het leveren van warm tapwater. De warmtepomp en -bronnen zijn samen een flinke investering.

Er wordt echter flink minder energie gebruikt; tot 75% ten opzichte van een cv-ketel. Voordeel is ook dat er niet alleen warmte, maar ook zeer goedkope en duurzame koude geleverd kan worden (tot 90% goedkoper dan traditionele airconditioning). Bijkomend voordeel van het koudeverbruik is dat er dan extra warmte wordt geladen.

33 Hittestress ontstaat doordat wegen en gebouwen in hoge dichtheden veel zonnewarmte absorberen en deze warmte

weer afstaan aan de lucht. Als er geen open water of groen is, waar verdamping plaatsvindt, stijgt op warme dagen de temperatuur in de gebouwde omgeving tot een niveau dat schadelijk is voor mens en dier. 34 Een aquifer is een watervoerende laag in de ondergrond (bijvoorbeeld zand).

Transitievisie Warmte Bijlagen

57

WKO-bron (bron: Wageningen University & Research)

All-electric In een all-electricwoning geschiedt zowel de ruimteverwarming als de bereiding van warm tapwater én het koken elektrisch. Koken vindt plaats met een keramische kookplaat of een inductiekookplaat. Verwarming gebeurt met een individuele elektrische warmtepomp, infra-roodpanelen of elektrische vloerverwarming. All-electric is vaak geschikt voor individuele en semi-collectieve systemen. Ook zijn all-electrictechnieken vaak in aanvulling op collectieve systemen te gebruiken. Door de sterke groei zijn deze technieken soms al betaalbaar en toepasbaar en zullen andere dat binnen enkele jaren zijn. Overigens moet de woning wel al een zeer goede isolatie hebben. •

Elektrische warmtepomp Een warmtepomp is een warmtebron met een zeer hoge efficiëntie. Er komt 3 tot 5 keer zoveel warmte uit als er aan elektriciteit ingaat. De installatie haalt de warmte uit lucht, bodem of grondwater om daarmee een woning te verwarmen en van warm tapwater te voorzien. Warmtepompen die gebruik maken van lucht als warmtebron heten lucht-waterwarmtepompen. Dit type warmtepompen heeft een soort airco die warmte uit de lucht van buiten opneemt en deze afgeeft aan de verwarming. Een bodem-waterwarmtepomp haalt warmte uit de bodem van 50 tot 150 meter diepte. De aanleg van zo’n warmtepomp is ingrijpender en duurder dan bij een lucht-waterwarmtepomp, omdat hier voor de aanleg grondboringen nodig zijn. Bodem-waterwarmtepompen hebben echter een hogere efficiëntie (gebruiken minder elektriciteit) en maken minder geluid. Warmtepompen gebruiken elektriciteit. Grootschalige toepassing van individuele elektrische warmtepompen kunnen ertoe leiden dat aanpassingen nodig zijn in het elektriciteitsnetwerk, zoals extra transformatorhuisjes en verzwaringen van de leidingen. Het kan ook zijn dat het net toch al verzwaard moet worden voor zonnepanelen. Een nadeel van grootschalige toepassing van lucht-waterwarmtepompen in een wijk vormt de mogelijke geluidsoverlast van de apparaten. Warmtepompsystemen hebben ook de mogelijkheid om te koelen.

De laatste jaren neemt de vraag naar koeling in woningen toe. Met de koelmogelijkheid van de warmtepomp kan aan deze vraag worden voldaan (de vraag zou zelfs versneld kunnen toenemen). Als je een bodemwarmtesysteem hebt waarmee je koelt verlaagt dat systeem de hittestress in de gebouwde omgeving.

Transitievisie Warmte Bijlagen

58

•

Infraroodpanelen Voor hoofdverwarming zijn individuele elektrische warmtepompen in de meeste gevallen meer geschikt dan infrarood(IR)-panelen, omdat ze minder elektriciteit gebruiken. Voor specifieke situaties zoals incidentele verwarming van woningen die zeer goed zijn geïsoleerd (passiefbouw), kunnen infraroodpanelen een goede oplossing zijn. Een IR-paneel als bijverwarming kan het energieverbruik van de hoofdverwarming verminderen. IR-panelen werken anders dan ‘gewone’ verwarming die de lucht in de hele ruimte verwarmt (convectieverwarming). IR-panelen geven stralingswarmte af naar een bepaalde plek in de kamer. Zit men in de stralingswarmte dan voelt dat comfortabel, ook al is de luchttemperatuur eromheen lager. Maar als je bij het warmtepaneel wegloopt, is de warmte ook weg. IR-panelen werken op stroom en doen dat slimmer dan vroeger. Een ouderwets elektrisch straalkacheltje in de badkamer had een spiraal die roodgloeiend heet werd. IR-panelen worden minder heet, tussen de 60 en 200 °C. Ze hebben geen spiraal, maar een vlakke plaat die warm wordt. Daardoor heb je een groter stralingsoppervlak aan de voorkant. De achterkant van het paneel is geïsoleerd en verliest daardoor weinig warmte.

Restwarmte Restwarmte behelst het zeer efficiënt en nuttig gebruiken van bestaande warmtestromen. Deze kunnen uit verschillende bronnen uit de industrie of industriële processen komen. Ook laagwaardige warmte kan succesvol gebruikt worden. In combinatie met een warmtepomp kan uit die stroom hoogwaardige warmte worden gewonnen. Er zijn vier belangrijke criteria die afgewogen moeten voor het gebruik van restwarmte. 1. Het moet een relevante bijdrage leveren; er moet voldoende restwarmte zijn, met name in de winter. 2. Er moet een leveringsgarantie zijn; wat gebeurt er als de restwarmte wegvalt en waardoor kan dat gebeuren? 3. De restwarmte moet van voldoende en continue kwaliteit zijn. 4. De restwarmtebron en de warmtevragers moeten dicht bij elkaar gesitueerd zijn waarbij de woningdichtheid (of andere gebruikers) relatief hoog is. Hernieuwbaar gas Hernieuwbaar gas kan zijn: biogas, groen gas (dat is biogas opgewerkt naar aardgaskwaliteit) of waterstof. Groen gas en waterstof kunnen (eventueel na aanpassingen) via het bestaande aardgasnet gedistribueerd worden. Waterstof is zoals het er nu naar uitziet tot 2030 niet inzetbaar in de gebouwde omgeving (uitgezonderd enkele pilots). Momenteel is hernieuwbaar gas beperkt beschikbaar. Naast de verwarming in de gebouwde omgeving zullen er ook andere sectoren hernieuwbaar gas willen hebben (transport, industrie).

Hierdoor lijkt deze warmteoplossing op dit moment alleen geschikt voor wijken waar andere mogelijkheden niet zijn toe te passen of erg duur zijn. Vanwege de schaarste van hernieuwbaar gas dient in deze oplossing de warmtevraag eerst te worden beperkt door isolatiemaatregelen. •

Biogas en groen gas Biogas wordt geproduceerd uit onder meer slib, afval van stortplaatsen, tuinafval, resten groente en fruit, en dierlijke restproducten zoals koeienmest. Biogas kan worden gezuiverd en gedroogd en op dezelfde kwaliteit als aardgas worden gebracht. Na deze bewerkingen heet het dan groen gas en mogen netbeheerders het vervoeren (biogas mag niet op het net). Er is hiervoor dus geen nieuwe (gas)infrastructuur nodig. Daarmee is het een duurzaam alternatief voor fossiel aardgas geworden. Omdat dit groene gas dezelfde eigenschappen heeft als aardgas, is het ook niet nodig apparaten aan te passen.

Transitievisie Warmte Bijlagen

59

•

De terminologie wordt vertroebeld doordat gas ook ‘groen’ wordt genoemd als het gecompenseerd gas betreft. Dit zou beter ‘vergroend’ gas kunnen heten. ‘Vergroend’ gas is niet circulair. Met ‘vergroend’ gas compenseert de gebruiker de CO2-uitstoot door bij te dragen aan de opzet van klimaatvriendelijke projecten in het buitenland. Wie kiest voor dit ‘vergroend’ gas krijgt dus geen biogas in huis, maar draagt eraan bij dat ergens anders in de wereld minder CO2 wordt uitgestoten. Waterstofgas Waterstof is geen energiebron, zoals zon, wind of aardgas, maar een energiedrager. Het is mogelijk waterstof te halen uit aardgas, maar daarbij komt CO2 vrij. Door middel van een techniek die elektrolyse heet, is het ook mogelijk om (blauwe of groene) waterstof te winnen uit water. Elektrolyse splitst het water in waterstof en zuurstof. Dat levert geen schadelijke uitstoot op, maar er is wel veel elektriciteit voor nodig. Alleen als dit hernieuwbare stroom is, bijvoorbeeld uit wind of zon, is het een duurzaam alternatief voor aardgas. Het belangrijkste voordeel van waterstof is dat er waarschijnlijk slechts kleine aanpassingen voldoende zijn om het aardgasnet te gebruiken voor het transport. Omdat er een andere brander nodig is, hoeft in de meeste gevallen slechts de cv-ketel vervangen te worden. De bestaande leidingen en radiatoren kunnen blijven worden gebruikt.

En omdat waterstof een hoge warmtetemperatuur kan genereren, is redelijke isolatie van de woning voldoende. Een groot nadeel van waterstof is dat de keten niet erg efficiënt is. Levert een warmtepomp vier keer zoveel warmte als er elektriciteit ingaat (en dus aan zonnepanelen nodig is), bij waterstof in een ketel is dat (op dit moment) maar 0,5 keer. Het grootste nadeel van waterstof is echter dat op dit moment niet valt te zeggen of waterstof überhaupt beschikbaar komt om woningen mee te verwarmen. Dit vanwege de grote vraag vanuit de industrie naar een vervanging voor aardgas. Om deze reden worden ook de kosten vooralsnog als blijvend hoog beoordeeld. Al met al lijkt waterstof voor verwarming voorlopig geen gunstig alternatief.

Biomassa Warmte kan ook worden gegenereerd door de thermische energie die vrijkomt door de verbranding van pellets of houtchips of -snippers. Gezamenlijk wordt dit biomassa genoemd. Pellets zijn gecertificeerde staafjes geperst hout. Ze zijn specifiek voor verbranding vervaardigd en hebben een laag vochtgehalte en een hoge en constante calorische waarde. Bij houtchips en -snippers gaat het om verse reststromen. Het vochtgehalte is hoger, de calorische waarde is lager en beide kunnen sterk variëren. Kortom, een brandstof met een lagere kwaliteit en wat minder duurzaam in rendement. Met een pelletkachel of biomassaketel kan een individueel huis worden verwarmd. Een losse pelletkachel verwarmt meestal een enkele kamer. Een pelletkachel-cv kan het hele huis verwarmen. Met een biomassaketel – dat is een houtgestookte cv-ketel – kan er verwarming én warm water worden geproduceerd. Biomassa kan ook als brandstof voor een biomassacentrale van een warmtenet worden ingezet. Het verwarmingssysteem van zo’n warmtenet is dan een grote ‘pelletkachel’ die geen individuele woningen, maar een collectief van gebouwen (huizenblok, buurt) verwarmt. Een voordeel is dat dit systeem weer kan worden gekoppeld aan een groter warmtenet op de schaal van bijvoorbeeld een hele wijk. Biomassa als brandstof kent echter ook flinke nadelen.

Bij het verstoken ontstaan er fijnstof en andere schadelijke emissies (o.a. vluchtige organische stoffen). Als er één pelletkachel in een wijk staat, zal de overlast nog niet significant zijn. Maar wanneer in een wijk een groter aantal pelletkachels en/of biomassaketels dicht bij elkaar staan die dagelijks worden gebruikt, nemen de concentraties schadelijke stoffen in de buitenlucht toe. Zeker in periodes van windstil en/of mistig weer. Met name mensen met longklachten of die astmatisch zijn, ontwikkelen dan klachten. In landelijk gebied, waar

Transitievisie Warmte Bijlagen

60

woningen veel verder uit elkaar staan, is er minder van dergelijke overlast. Andere nadelen van biomassa zijn: • Het is in een internationale markt niet circulair (de as gaat niet terug naar het bos). • Er is een vertraging van tientallen jaren tussen de houtkap en de aangroei. • Zonder sluitend wereldwijd registratiesysteem kan grootschalig gebruik van biomassa direct of indirect (door verschuivingen in de houtmarkt) bijdragen aan de kap van regenwouden. • In de bossen en de woonwijken vinden houttransporten plaats. Hieruit kan worden afgeleid dat biomassa alleen ‘duurzaam’ is als het lokaal vrijgekomen reststoffen (niet bruikbare fractie van afvalhout, snoeiafval en agrarisch afval) betreft. En dan liefst gebruikt in een grotere (buurt/wijk) goed gestookte en onderhouden ketel met rookgasreiniging. Zo kan biomassa als een (tijdelijke) transitieoplossing fungeren. Hybride technieken Op dit moment wordt de term ‘hybride’ vooral vaak gebezigd voor de combinatie van een gasgestookte cv-ketel met een warmtepomp. Een hybride warmtepomp is een elektrische warmtepomp die de basislast levert van de warmtevraag. Bij een grote warmtevraag (bijvoorbeeld in een koude winter of voor tapwater) springt de cv-ketel dan bij. De warmtebron voor de warmtepomp is buitenlucht of ventilatielucht.

Als er alleen warmte uit de ventilatielucht wordt gehaald, is de besparing minder, maar is er geen buitenunit nodig. Door de inzet van de cv-ketel kan de warmtepomp klein blijven en is er soms geen verzwaring van het elektriciteitsnet nodig. Deze variant heeft als voordeel dat ze vaak direct toepasbaar is (zonder radiatoren aan te passen) en er wel tot 50% aardgas mee kan worden bespaard. Anno 2021 zou dit een goede tussenoplossing kunnen zijn. Vóór 2050 zou er dan nog een tweede stap moeten worden gemaakt om volledig van het aardgas af te gaan. De combinatie van warmtepomp en cv-ketel kan op verschillende manieren geëffectueerd worden. Dit kan op korte termijn door gebruik te maken van een buitentemperatuurafhankelijke stooklijn (aanvoertemperatuur) of door op termijn een aanpassing van leidingen en afgiftesystemen. Hiermee wordt het systeem dan stap voor stap ‘aardgasvrij-ready’ (woningen zijn gereed zijn voor afkoppeling van het aardgasnet en aansluiting op een alternatieve energie-infrastructuur). Afgiftetemperatuur In gasgestookte woningen werkt de verwarming vaak op 85 °C. Na isolatie van de woning kan de ketelwatertemperatuur vaak wel wat lager worden ingesteld. Wie een all-electricwarmtepomp wil toepassen zal én goed moeten isoleren én de warmteafgiftesystemen groter moeten maken. Het wordt dan een lage-temperatuurverwarming (LTV) genoemd.

Vloerverwarming is daar een voorbeeld van. Indien in een woning een lage-temperatuursysteem kan worden toegepast is dat voordelig omdat er dan meer duurzame warmtebronnen in aanmerking komen. Goed geïsoleerde woningen behoeven minder verwarming. Energielabel A en hoger B t/m E G en F

Isolatieniveau

Afgiftetemperatuur

Afgiftesysteem

goed <55 °C lage-temperatuursysteem gemiddeld 55 tot 70 °C midden-temperatuursysteem matig >70 °C hoge-temperatuursysteem Relatie tussen energielabel en afgiftetemperatuur

Duurzaamheid en toekomstbestendigheid van warmtebronnen Vanzelfsprekend dienen warmtebronnen en de gebruikte technieken om ze te ontsluiten uiteindelijk zelf ook duurzaam te zijn. Geothermie en aquathermie zijn over het algemeen voorbeelden van duurzame bronnen. Maar kunnen ze ook voldoende duurzaam worden geëxploiteerd? En is bijvoorbeeld het industriële proces waarvan restwarmte kan worden betrokken zelf wel duurzaam? Met name bij all-electricoplossingen is het van belang te borgen dat de benodigde elektriciteit ook duurzaam

Transitievisie Warmte Bijlagen

61

wordt opgewekt. Op dezelfde wijze dient kritisch te worden nagegaan of potentiële warmtebronnen voldoende toekomstbestendig zijn. Dit speelt vooral bij gebruik van biomassa en restwarmte als bron. Combinatie van technieken met systeemschalen Theoretisch is er een veelheid van combinaties van technieken met systeemschalen te bedenken. Bij iedere keuze zal er een optimalisatie moeten worden gevonden tussen de netwerkomvang en de isolatiegraad van een woning. Zie onderstaande overzichten (welke niet statisch zijn) waarin biomassa gezien het inmiddels omstreden karakter niet is meegenomen. Toepasbaarheid

Collectieve systemen

Zonnethermie Aquathermie Geothermie WKO All-electric Restwarmte Groen gas Waterstof Hybride

+ +++ +++ +++ +++ +++ +++ +++

Kostenefficiëntie

Collectieve systemen

Zonnethermie Aquathermie Geothermie WKO All-electric Restwarmte Groen gas Waterstof Hybride

+ +++ +++ n.v.t. +

Semi-collectieve systemen

Individuele systemen

++ +++ ++ +++ + + +++ + Toepasbaarheid van technieken en systemen Semi-collectieve systemen

+++ + +++ + +++ +++

Individuele systemen

++ ++ +++ ++ n.v.t. n.v.t. +++ ++ + + n.v.t. + + Kostenefficiëntie van technieken en systemen

Transitievisie Warmte Bijlagen

Warm tapwater ++ +++ + + +++ +++ ++

Warm tapwater +++ + + +++ +++ ++

62

Bijlage 7: Overzicht woningen op energielabel en bouwjaar Buurt 0000 0001 0002 0003 0004 0005 0006 0007 0008 0009 0010 0011 0012 0100 0101 0102 0103 0104 0105 0106 0107 0108 0109 0110 0111

Buurtnaam Binnenstad Nieuwstad De Dreven Bloemenbuurt Oranjebuurt De Hond Ter Weijde Componistenbuurt Ter Weijde Staatsliedenbuurt Voorkoop Noord Voorkoop Zuid Westerkwartier Lanxmeer Buitengebied Redichem Achter de Poort Dijkzicht Molenzicht Parijsch Noord Landzicht Hooge Prijs Parijsch Centrum - Vlinderbuurt Sportheldenbuurt - Forteneiland Lokkershoek Bedrijventerrein Pavijen Buitengebied Waterlinie Buitengebied Vretstrooij Totaal

Buurt 0000 0001 0002 0003 0004 0005 0006 0007 0008 0009 0010 0011 0012 0100 0101 0102 0103 0104 0105 0106 0107 0108 0109 0110 0111

Buurtnaam Binnenstad Nieuwstad De Dreven Bloemenbuurt Oranjebuurt De Hond Ter Weijde Componistenbuurt Ter Weijde Staatsliedenbuurt Voorkoop Noord Voorkoop Zuid Westerkwartier Lanxmeer Buitengebied Redichem Achter de Poort Dijkzicht Molenzicht Parijsch Noord Landzicht Hooge Prijs Parijsch Centrum - Vlinderbuurt Sportheldenbuurt - Forteneiland Lokkershoek Bedrijventerrein Pavijen Buitengebied Waterlinie Buitengebied Vretstrooij Totaal

G 21 23 7 20 3 1 3 1 6 8 1 7 1 1 1 3 1 108

BJ min 1300 1600 1880 1877 1912 1885 1960 1910 1900 1900 1800 1900 1760 1947 1900 1845 1999 1912 1995 1950 2017 1890 1950 1730 1700 1300

F 43 29 5 25 9 1 3 4 15 20 6 2 1 2 165

BJ gem 1884 1953 1941 1954 1979 1979 1976 1971 1981 1981 1961 1981 1955 1981 1992 1991 2003 1989 1997 2011 2019 2006 1974 1943 1964 1977

E 34 15 6 46 18 1 15 7 5 3 8 12 16 1 1 1 1 1 3 194

BJ max 2020 2020 2018 2018 2017 2008 2015 2010 1987 2014 2019 2021 2020 2020 2016 2020 2021 2005 2020 2020 2021 2021 2004 2018 2012 2021

D 72 17 4 38 44 24 121 79 12 119 13 10 38 5 3 6 1 1 607

C 186 61 2 28 54 92 313 427 127 358 30 15 1 158 48 99 11 59 78 16 1 1 2.165

1930 378 239 75 90 2 4 1 1 1 120 36 11 5 9 2 8 23 10 1.015

B

A

9 170 2 5 14 12 88 64 61 72 82 24 2 30 59 118 119 32 192 17 1 1 1.174

24 55 2 59 69 10 63 227 17 19 152 171 1 232 26 50 244 10 40 572 222 132 2 2 2.401

# 389 370 28 221 211 141 606 809 222 571 306 260 5 487 136 274 374 104 316 606 222 136 2 8 10 6.814

gem Totaal C 737 B 659 D 137 C 484 B 441 C 504 B 1.071 B 958 B 526 C 970 B 526 B 615 C 56 B 641 B 412 B 688 A 791 B 277 B 640 A 800 A 228 A 395 D 24 D 76 D 62 B 12.718

1974 29 17 7 4 86 44 622 787 172 143 21 5 3 24 1 1 6 7 5 4 1.988

1991 199 227 2 35 40 427 221 4 381 590 86 2 5 11 260 341 185 1 8 10 8 3.043

2005

1945 16 51 9 135 21 69 145 5 1 3 4 3 462

Transitievisie Warmte Bijlagen

1964 15 48 18 125 119 8 83 46 1 8 51 2 339 1 5 1 3 7 3 1 884

8 18 1 5 19 3 27 4 142 84 191 8 1 109 307 754 101 532 110 124 4 8 14 2.574

%labels 53% 56% 20% 46% 48% 28% 57% 84% 42% 59% 58% 42% 9% 76% 33% 40% 47% 38% 49% 76% 97% 34% 8% 11% 16% 54%

2021 17 90 26 62 101 5 72 50 26 85 184 5 251 35 14 30 17 700 347 231 2 2 2.352

63

Totaal 662 690 138 456 388 491 1.025 888 585 876 473 614 39 626 411 677 784 289 549 811 347 376 26 55 42 12.318

Bijlage 8: Potentiële besparing van de warmtevraag in Culemborg De eerste stap in de warmtetransitie is om minder energie te gaan gebruiken. Het isoleren van woningen is daarbij cruciaal. Echter niet elke woning heeft dezelfde isolatiemogelijkheden. •

•

•

•

Woningen gebouwd vóór 1930 en monumenten Over het algemeen is dit type woningen slecht geïsoleerd. Als de woning een monument is of in een beschermd stadsgezicht staat, zijn de mogelijkheden om goed te isoleren vaak beperkter. Dit kan leiden tot hogere kosten of tot een lagere isolatiegraad. Naoorlogse woningen Het isolatieniveau van dit type woningen kan vaak op twee niveaus worden verbeterd: o De meest economische isolatie zoals spouwmuurisolatie. o Hoge mate van isolatie door een extra isolatielaag aan de woningschil toe te voegen, wat tot hoge kosten leidt. Woningen gebouwd vanaf de jaren ’80 De woningen hebben al een matige isolatie (label D of C). Als extra isolatie nodig is, zal dat aan de woningschil kunnen, met de bijbehorende hoge kosten. Het financiële rendement van deze maatregel is extra laag omdat ook de besparingen (vanwege de al aanwezige isolatie) beperkt zijn. Woningen van na 2005 Dit type woningen is over het algemeen behoorlijk goed geïsoleerd.

De gemeente heeft laten inschatten welke besparing in warmtevraag er in Culemborg potentieel mogelijk is door per type woning (op bouwjaar) de mogelijke, economisch rendabele, verbetering in energielabel te inventariseren. In eenvoudige bewoordingen: wat is de besparing in warmtevraag als je iedere bestaande woning één energielabel omhoog zou weten te brengen? Het is een gedachteexperiment om zichtbaar te maken wat in theorie het besparingspotentieel in Culemborg is. De mogelijke besparing verschilt overigens per ‘stapje omhoog’35. Zo kan de mogelijke warmtevraagbesparing worden berekend door de huidige energielabels 36 te vergelijken met de verbeterde toekomstige. Dat leidt in dit model tot een totale gemiddelde besparingspotentie van 31% van de warmtevraag in de bestaande bouw. Voor Culemborg betekent dit onder verder gelijkblijvende omstandigheden een verwachte totale warmtevraag in 2050 van circa 303 TJ/jaar in 2050 (tegenover ruim 428 TJ/jaar in 201937) voor de circa 12.390 gebouwen38. Grofweg kan worden geconcludeerd dat het met één stapje omhoog brengen van het energielabel in bestaande woningen al ongeveer een derde van de totaal te realiseren warmtevraagbesparing in Culemborg per 2050 zou kunnen zijn.

35 De mogelijke besparing is niet gelijkmatig gespreid. Voorbeeld: een ‘stap’ van een F- naar een E-label levert meer ener-

giebesparing op dan de stap van een B- naar een A-label. 36 Van de huidige woningvoorraad in Culemborg is van 54% het energielabel bekend. Voor het deel van de woningvoorraad

waarvan het energielabel niet bekend is (46%) is een inschatting gemaakt op basis van bouwjaar. 37 In 2019 werd voor het verwarmen van woningen, koken en douchen in Culemborg ca. 16 miljoen m3 aardgas per jaar

verbruikt. Dat komt overeen met ruim 428 TJ/jaar. 38 Dit zijn woningen (11.941) én utiliteitsgebouwen (449). In de tabel staan alleen de woningen opgenomen.

Transitievisie Warmte Bijlagen

64

Energielabel

G

F

Bouwjaar

<1930

E

D

C

B

193019451975199119911945 1974 1991 2005 2005 Voorspeld energielabel (2050) D/C C/B B/A B/A B/A A Besparing warmtevraag 18% 34% 45% 41% 17% 18% Verbruik 83 TJ 78 TJ 74 TJ 69 TJ 64 TJ 59 TJ Besparing 15 TJ 27 TJ 33 TJ 28 TJ 11 TJ 11 TJ Aantal woningen 618 839 476 975 4.019 2.347 Potentiële besparing warmtevraag van gebouwen in Culemborg

Transitievisie Warmte Bijlagen

A

Totaal

2006-

53 TJ

428 TJ 125 TJ 9.274

65

Bijlage 9: Analyses per buurt In deze bijlage zijn de uitgebreide analyses per buurt opgenomen39. Per buurt wordt een kenschets gegeven en worden de mogelijke oplossingsrichtingen in kaart gebracht. In een matrix worden vervolgens vanuit het perspectief van de vier voornaamste stakeholders (gemeente, particuliere woningeigenaar, netbeheerder en woningcorporatie) de vier voornaamste warmteoplossingen voor de buurt gewogen – het betreft om precies te zijn: drie ‘eindoplossingen’ en één ‘tussenoplossing’. Met behulp van ‘stoplichtkleuren’ wordt ten slotte een indicatie van de kansrijkheid van de oplossing aangegeven. De in de matrices gebruikte ‘stoplichtkleuren’ staan voor: meest kansrijke eindoplossing minder kansrijke eindoplossing weinig kansrijke eindoplossing goede tussenstap naar eindoplossing

39 Hierbij wordt de recent in Culemborg vastgestelde buurtindeling gehanteerd. In de officiële buurtindeling van het CBS

telt Culemborg 7 buurten. B&W van Culemborg hebben echter een nieuwe buurtindeling met 25 buurten vastgesteld die nauwer aansluit bij de ervaren werkelijkheid. Dit levert in veel gevallen interpretatieproblemen van de cijfers op daar de Startanalyse van PBL en de Buurtanalysetool van Liander cijfers op een hoger niveau genereren.

Transitievisie Warmte Bijlagen

66

Binnenstad (CBS 0000)

Overzicht De binnenstad van Culemborg kenmerkt zich door verscheidenheid. Qua bouwjaren, woningtype en energieprestatie zijn er grote verschillen. Binnen de buurt zijn er echter wel verschillende mini-clusters van woningen met gelijke eigenschappen, bijvoorbeeld rond de Lange Havendijk zijn nog enkele straten met woningen uit 1976 en 1980. Het percentage huurwoningen ligt met 38% boven het gemiddelde van 26,5%. De bebouwing is over het algemeen vrij dicht, met weinig ruimte om eventueel collectieve energievoorzieningen te realiseren. Er is een relatief hoog aandeel particuliere verhuur (bijna 6%). Over het algemeen is dit minder gunstig voor energie-investeringen. Opties voor isolatie en afgifte In het algemeen kan isolatie – uiteraard – voor de woningen in deze buurt worden aanbevolen en ondersteund. Bijvoorbeeld door collectieve inkoop te faciliteren, zoals via het Energieloket. Het is echter niet mogelijk om vooraf in te schatten welke mogelijkheden het meest voor de hand liggen. Dat zal per woning verschillend zijn. Voor bijna de helft van de woningen in de Binnenstad (280) geldt dat zij een Rijks- een gemeentelijk monument of een beeldbepalend pand zijn. Dit maakt in ieder geval de optie isoleren aan de buitenkant schier onmogelijk. Anderzijds komen er steeds meer mogelijkheden op de markt om dit soort panden toch van een betere isolatie te voorzien.

Opties voor warmte Vanuit de Startanalyse van PBL wordt ingeschat dat een warmtenet met LT-bron kan worden toegepast voor een kwart van de woningen, met als bron thermische energie uit oppervlaktewater (TEO), bijvoorbeeld de Lek. Zowel de Binnenstad als Nieuwstad zouden echter beter kunnen worden voorzien van een HT-warmtebron door bijvoorbeeld geothermie.

Transitievisie Warmte Bijlagen

67

Ondanks de hoge dichtheid van woningen en de relatief hoge totale energievraag is een ‘one-sizefits-all-oplossing’ voor deze buurt niet aan te bevelen. Een warmtenet met een relatief hoge temperatuur zou alle woningen van warmte kunnen voorzien. Voor aquathermie is het echter géén ideale situatie. Daarnaast is de openbare ruimte/ zijn de straten net opgeknapt, of worden opgeknapt. Daarmee komt de Binnenstad niet naar voren als een buurt die als eerste moet worden opgepakt. Praktische aanpak Het beperken van de warmtevraag in de binnenstad in combinatie met de introductie van een hybride warmtepomp lijkt het meest kansrijk. Als in de toekomst waterstof of groen gas voor Culemborg beschikbaar komt ligt het, gegeven het monumentale karakter van de binnenstad (en de daarbij behorende uitvoeringsproblematiek qua verregaande isolatie), in de rede om dit in te zetten in de binnenstad. In de toekomst zou daarnaast kunnen worden bekeken of in de Binnenstad een warmtenet technisch en financieel mogelijk is, en of hier draagvlak voor kan komen. Op korte termijn is dit zeker niet haalbaar. Pilot aanpak monumentaal pand Extra aandacht voor isolatiemogelijkheden van monumentale panden is altijd goed.

Om de huidige mogelijkheden van isolatie van monumentale panden zichtbaar te maken zouden enkele pilots plaats kunnen vinden die door buurtbewoners virtueel, maar liefst ‘live’ bekeken kunnen worden. Bij veel bewoners van monumentale panden heerst het beeld dat er niet veel tot niets kan. Samenvatting • • •

• •

Er is een hoge woningdichtheid, de woningen zijn matig tot slecht geïsoleerd en er zijn veel monumenten. AE40: aangezien alle andere opties ieder hun eigen bezwaren hebben blijft AE over. Dit betekent wel verregaande isolatie (dus hoge kosten). Hybride warmtepomp is als tussenoplossing haalbaar. Mogelijk ook als eindoplossing als waterstof/biogas voor de Binnenstad als eindoplossing mogelijk is (vandaar twee kleuren: blauw en groen). LT-net is niet waarschijnlijk omdat hoge kosten ontstaan voor verregaande isolatie en hoge kosten voor het warmtenet in een complex gebied. Er is wel een bron in de vorm van de Lek. MT/HT-net is een mogelijke oplossing omdat de kosten voor isolatie vervallen, maar er is geen bron en een warmtenet in de historische binnenstad is complex.

Acties tot 2030 Inzetten op isolatie en introductie hybride warmtepompen. Indicatie aardgasvrij Na 2030/2040.

40 AE: All Electric.

Transitievisie Warmte Bijlagen

68

0000 Stakeholder Gemeente Culemborg

Binnenstad Scenario Warmtepomp / All-electric Overschakeling naar AE vraagt om forse investeringen op woningniveau (zware isolatie en afgiftevoorzieningen).

Particuliere woning- Als de financiering van de eigenaren investering woonlatenneutraal kan worden vormgegeven lijkt AE een haalbare eindoplossing.

Scenario Hybride warmtepomp Als Als tussenbiogas/waterstof oplossing. beschikbaar komt.

Scenario Scenario LT warmtenet MT/HT warmtenet Een LT-warmtenet vraagt forse Voor de gemeente geldt het investeringen op bezwaar dat het aanleggen woningniveau (zware isolatie van een warmtenet in de en afgiftevoorzieningen) en binnenstad complex is. Er is forse investeringen voor het geen HT-bron warmtenet

Als Als tussenbiogas/waterstof oplossing. beschikbaar komt.

Een LT-warmtenet vraagt forse Hoge kosten voor isolatie investeringen op vervallen. woningniveau (zware isolatie en afgiftevoorzieningen).

Netbeheerder Liander

Het E-net moet verzwaard Als biogas of worden. Het gasnet is nog niet waterstof afgeschreven (83%). beschikbaar komt.

Kleurrijk Wonen

Concentratie huurwoningen Als Als tussenbevindt zich voornamelijk aan biogas/waterstof oplossing. noordzijde van de buurt (Korte beschikbaar Meent e.o /Lange Havendijk). komt. Het betreft jaren ‘70 en ‘80 woningen. Deze woningen moeten nog een forse verduurzamingsslag krijgen om geschikt te maken voor AE.

Als tussenoplossing.

Het afschrijvingspercentage van het gasnet is 83%. Het percentage grondroeringsgevoelig materiaal is 19%.

Het afschrijvingspercentage van het gasnet is 83%. Het percentage grondroeringsgevoelig materiaal is 19%.

Een LT-warmtenet vraagt forse Een HT-net is voor KW investeringen op wenselijk omdat daarmee de woningniveau (zware isolatie noodzaak tot verregaande en afgiftevoorzieningen). isolatie vervalt. Maar er is geen bron.

Transitievisie Warmte Bijlagen

69

Nieuwstad (CBS 0001)

Overzicht Nieuwstad heeft bijna 650 woningen met een erg diverse bebouwing, een flinke verscheidenheid aan bouwjaren en energielabels en voor ongeveer 32% sociale huurwoningen. 81 woningen zijn een monument of een beeldbepalend pand. Opties voor isolatie en afgifte Nieuwstad kan voor een groot deel van de woningen aansluiten bij de isolatieaanpak van de Binnenstad. Het is echter niet mogelijk om vooraf in te schatten welke mogelijkheden het meest voor de hand liggen. Voor oudere panden komen steeds meer mogelijkheden op de markt om aan de binnenkant te isoleren, bijvoorbeeld dunne isolatiematerialen met een hoge isolatiewaarde zoals Aerogel , een materiaal dat in eerste instantie voor de luchtvaart is ontwikkeld. Opties voor duurzame warmte In de Startanalyse van PBL is het voorstel voor een warmtevoorziening gecombineerd met de oude Binnenstad, dus een warmtenet op basis van warmte uit de Lek of met warmte uit geothermie. Gezien de verschillen in de buurt, oud en nieuw en zelfs een deel met nieuwe nul-op-de-meterwoningen, zal het lastig worden om de gehele buurt op een warmtenet aan te sluiten. Dat maakt aanleg van een warmtenet niet makkelijk rendabel. Een oplossing met een HT-bron zou wel een mogelijkheid zijn, hoewel dit een complexe en dure oplossing zal zijn.

Praktische aanpak Nadruk zal de komende jaren vooral liggen bij isolatie en verlagen van de afgiftetemperatuur van de verwarming van de woningen. Meer dan 30% van de woningen is van KleurrijkWonen: de belangen van de woningcorporatie moeten worden meegenomen bij de uitwerking en bij het bepalen van wat technisch en financieel mogelijk is in deze buurt. KleurrijkWonen heeft haar bezit in de periode 2003 – 2009 gerenoveerd.

Transitievisie Warmte Bijlagen

70

Acties tot 2030 Inzetten op isolatie en introductie hybride warmtepompen. Indicatie aardgasvrij Na 2030/2040. Samenvatting • Er is een hoge woningdichtheid met een hoog aandeel huurwoningen en veel diversiteit in schilkwaliteit. • AE: aangezien alle andere opties ieder hun eigen bezwaren hebben blijft AE over. Dit betekent wel verregaande isolatie voor een deel van de woningen (dus hoge kosten). • Hybride warmtepomp is als tussenoplossing haalbaar. Mogelijk ook als eindoplossing als waterstof/biogas voor Nieuwstad als eindoplossing mogelijk is (vandaar twee kleuren: blauw en groen). • LT-net is niet waarschijnlijk omdat hoge kosten ontstaan voor verregaande isolatie en hoge kosten voor het warmtenet in een complex gebied. Er is wel een bron namelijk de singels. • MT/HT-net is een mogelijke oplossing omdat de kosten voor isolatie vervallen, maar een deel is al goed geïsoleerd. De singels vormen een LT-bron maar dit kan met een buurtenergiesysteem worden opgewaardeerd tot MT. Een warmtenet in Nieuwstad aanleggen is complex.

0001

Nieuwstad Scenario Warmtepomp / All-electric Overschakeling naar AE vraagt om forse investeringen op woningniveau (zware isolatie en afgiftevoorzieningen).

Scenario Hybride warmtepomp Als Als tussenbiogas/waterstof oplossing. beschikbaar komt.

Scenario Scenario LT warmtenet MT/HT warmtenet Een LT-warmtenet vraagt forse Voor de gemeente geldt het investeringen op bezwaar dat het aanleggen woningniveau (zware isolatie van een warmtenet in en afgiftevoorzieningen) en Nieuwstad complex is. forse investeringen voor het warmtenet.

Particuliere woning- Als de financiering van de eigenaren investering woonlatenneutraal kan worden vormgegeven lijkt AE een haalbare eindoplossing.

Als Als tussenbiogas/waterstof oplossing. beschikbaar komt.

Een LT-warmtenet vraagt forse Hoge kosten voor isolatie investeringen op vervallen. woningniveau (zware isolatie en afgiftevoorzieningen).

Stakeholder Gemeente Culemborg

Netbeheerder Liander

Het E-net moet verzwaard Als biogas of worden. Het gasnet is nog niet waterstof afgeschreven (83%). beschikbaar komt.

Kleurrijk Wonen

Vraagt om forse investeringen. Als Als tussenMaar is in de tijd planbaar en biogas/waterstof oplossing. haalbaar. beschikbaar komt.

Als tussenoplossing.

Het afschrijvingspercentage van het gasnet is 83%. Het percentage grondroeringsgevoelig materiaal is 19%.

Het afschrijvingspercentage van het gasnet is 83%. Het percentage grondroeringsgevoelig materiaal is 19%.

Een LT-warmtenet vraagt forse investeringen op woningniveau (zware isolatie en afgiftevoorzieningen).

Transitievisie Warmte Bijlagen

71

De Dreven (0002)

Overzicht De Dreven heeft slechts 138 woningen, waarvan slechts 4 huurwoningen. De woningen zijn in lage dichtheid gebouwd. De woningen aan de Sprokkelenburglaan zijn nieuw en reeds aardgasloos. De meeste bestaande woningen zijn vrijstaand, 2-onder-1-kap of hoekwoning. Deze woningen moeten qua isolatie, kierdichting en ventilatie worden voorbereid op een individuele warmtepomp. In eerste instantie zou dat een hybride warmtepomp kunnen zijn, waar mogelijk later te vervangen door een all-electric warmtepomp. Alleen voor de appartementen in het voormalig ziekenhuis aan de Elizabethdreef en de rijtjeswoningen aan het Bakelbos zou gekeken kunnen worden naar kleine, collectieve oplossingen. Acties tot 2030 Inzetten op isolatie en introductie (hybride) warmtepompen. Indicatie aardgasvrij Na 2030/2040. Samenvatting • Er is een lage woningdichtheid met bijna 100% particulier eigendom en diversiteit in schilkwaliteit. • AE: aangezien alle andere opties ieder hun eigen bezwaren hebben blijft AE over. Dit betekent wel verregaande isolatie voor een deel van de woningen (dus hoge kosten). • Hybride warmtepomp is als tussenoplossing haalbaar. Niet als eindoplossing om de naar verwachting beperkte hoeveelheid waterstof/biogas elders in te zetten (Binnenstad/Nieuwstad).

• LT-net is niet waarschijnlijk vanwege lage woningdichtheid en omdat hoge kosten ontstaan voor verregaande isolatie en hoge kosten voor het warmtenet. • HT-net is niet waarschijnlijk vanwege lage woningdichtheid en dus hoge kosten voor het warmtenet en het ontbreken van een bron.

Transitievisie Warmte Bijlagen

De tekst is automatisch uit het bestand gehaald en kan afwijken van het origineel (kolommen, tabellen en koppen lopen door elkaar). Het officiële stuk bij de gemeente is leidend. Bron: https://api1.ibabs.eu/publicdownload.aspx?site=Culemborg&id=4f1ddc6e-2f6a-4d58-ba0b-db6643cfc5d9