Bijlage 1 Transitievisie Warmte Culemborg.pdf
Tekst van het document
Transitievisie Warmte
22
Om per wijk een uitvoeringsaanpak met passende participatie en communicatie te kunnen ontwikkelen, zijn dus ook sociale en sociaaleconomische kenmerken van belang. Geen enkele wijk of bewoner is immers hetzelfde. Een begrip dat in dit verband wordt gehanteerd is ‘verwachte adoptiegraad’. De verwachte adoptiegraad geeft de potentie van de adoptie van verduurzamingsmaatregelen door huishoudens weer. De adoptiegraad geeft hiermee een indicatie van wijken waar een collectieve verduurzaming van woningen kansrijk is. Naast de bepaling van de verwachte adoptiegraad is het ook van belang te weten welke bewonerssegmenten er zijn. Deze bewonerssegmenten geven een beeld van het type bewoners in een wijk. Aan de hand van deze segmentatie kan een indicatie worden gegeven over de mate waarin bewoners verduurzamingsmaatregelen zullen accepteren en hiermee aan de slag willen gaan. Deze segmentatie is ook van belang om in acht te nemen bij het effectief benaderen en activeren van bewoners17. In de navolgende overzichten zijn de bewoners van Culemborg in kaart gebracht op inkomensverdeling, bewonerssegmentatie en verwachte adoptiegraad.
Inkomensverdeling in percentages in Culemborg (bron: slimmewijkentool)
17 Bron van ‘verwachte adoptiegraad’ en ‘bewonerssegmentatie’: slimmewijkentool.
Transitievisie Warmte
23
Verdeling inwoners in dominante segmenten in Culemborg (bron: slimmewijkentool)
Verwachte adoptiegraad in Culemborg (bron: slimmewijkentool)
Zoals gezegd: zeker zo belangrijk als kijken naar wat technisch haalbaar is, is kijken naar wat in sociaal-maatschappelijk opzicht kansrijk is. Het kan voorkomen dat de technische kansen zich maar matig lijken te verhouden met de draagvlakkansen. Terwijl natuurlijk moet worden gezocht naar scenario’s die elkaar versterken. Per wijk zijn hieronder de verwachte adoptiegraden in kaart gebracht.
Transitievisie Warmte
24
Verwachte adoptiegraad Culemborg (bron: slimmewijkentool)
Alhoewel de verwachte adoptiegraad in Culemborg over het algemeen niet heel hoog kan worden genoemd, kan tegelijkertijd worden geconstateerd dat de wijken Parijsch-Noord en Parijsch Centrum-Vlinderbuurt, Molenzicht, De Hond en Lanxmeer een relatief hoge verwachte adoptiegraad hebben. Het is van belang goed te monitoren welke initiatieven er mogelijk uit deze wijken en organisaties voortkomen. Indien dat gebeurt, dan zullen dat vaak buurt- of wijkgebonden initiatieven zijn, meestal in de vorm van planvorming voor een warmtenet. Het is voor de gemeente zaak dergelijke initiatieven zo goed mogelijk te ondersteunen.
Transitievisie Warmte
25
4 Afwegingskader De belangrijkste criteria om de geschiktheid van een (of meerdere) warmteoplossing(en) voor een wijk mee te bepalen, worden in het navolgende benoemd per categorie. Per categorie wordt toegelicht in hoeverre deze criteria uiteindelijk kunnen meewegen in de keuze voor een warmteoplossing. Immers in niet alle gevallen zijn de benodigde onderliggende gegevens voldoende bruikbaar en/of beschikbaar. Mede hierdoor is het lastig een objectief afwegingskader vast te stellen, al is dit natuurlijk wel voortdurend het streven. Ook is het gewicht dat aan een criterium wordt toegekend uiteindelijk arbitrair. De criteria laten zich onderverdelen in de volgende categorieën. Ligging 1. Is er in de nabijheid een geschikte warmtebron? 2. Wat is de bruikbaarheid van die bron? Deze criteria zijn natuurlijk zwaarwegend. De aanwezigheid en bruikbaarheid van een mogelijke warmtebron bepalen in hoge mate de richting waarin een warmteoplossing kan worden gezocht. Huizen en gebouwen 1. Opbouw van de wijk; laagbouw, hoogbouw, dichtheid per hectare van woningen etc. 2. Type woningen; geschakeld, vrijstaand, hoogbouw/laagbouw, monumentaal. 3. Eigendomssituatie; koop of huur (particulier of woningcorporatie). 4. Isolatieniveau van woningen (huidig en toekomstig); energielabel. 5. Huidige warmtevraag en CO2-uitstoot. 6.
Sloop-, renovatie- en nieuwbouwplannen (van de woningcorporatie) op korte en lange termijn. 7. Grootschalige aangrenzende nieuwbouwplannen (waardoor een warmtenet mogelijk wordt). Deze categorie criteria betreft voornamelijk harde data. Wel kunnen de gegevens in de toekomst veranderen door sloop, nieuwbouw en individuele isolatie-acties. Veel van de hier genoemde criteria bepalen of er überhaupt een bepaalde warmteoplossing mogelijk is. In die zin telt de weging van deze criteria dus zwaar mee. Bewoners 1. Draagvlak en argumenten die belangrijk voor bewoners zijn zoals: o betaalbaarheid o sociale gelijkheid o keuzevrijheid o flexibiliteit o medezeggenschap o gebruikersgemak o niet te veel overlast o handelingsperspectief: zie ik wat ik zelf kan doen? o ziet de nieuwe warmteoplossing er netjes uit en neemt hij niet te veel plaats in? o worden er beproefde technieken gebruikt? o levert de verandering comfort op? o zijn de keuzes transparant en uitlegbaar? o kan ik onafhankelijk en betrouwbaar advies krijgen? o etc. 2. Sociale kenmerken van de wijk; inkomensniveau, leeftijdsopbouw, achtergrond. Transitievisie Warmte
26
3. Reeds bestaande vormen van bewonersparticipatie/burgerinitiatief. Het eerste criterium in deze categorie is natuurlijk het meest zwaarwegend, draagvlak onder bewoners voor alle keuzes is essentieel. Sociale en sociaaleconomische gegevens (tweede criterium) kunnen tot een inschatting leiden van de mate waarin bewoners in de wijk de (financiële) mogelijkheden hebben om van het aardgas af te gaan (de verwachte adoptiegraad) en in hoeverre zij mogelijke extra eindgebruikerskosten zouden kunnen dragen. Ook de weging van dit criterium telt vanzelfsprekend zwaar mee. Bestaande burgerinitiatieven in bepaalde wijken zijn ook van belang. Deze kunnen immers heel goed als vliegwiel dienen voor de warmtetransitie in de gehele gemeente of althans de eigen wijk. Nutsvoorzieningen 1. Impact op het elektriciteitsnet. 2. Staat en ouderdom van de huidige gasleidingen. 3. Komende riolerings- en/of waternetaanpassingen. 4. Leveringszekerheid. Ook voor deze criteria geldt weer dat ze zwaarwegend zijn. Immers de maatschappelijke kosten gemoeid met grootschalige water-, riolerings-, gas- en elektriciteitsnetaanpassingen zijn te allen tijde hoog. Vanuit gemeentelijk en bewonersperspectief is de leveringszekerheid van een warmteoplossing ook een voornaam criterium. Meekoppelkansen 1. Komende vernieuwingen van wijkinrichting, waaronder ondergrondse infrastructuur. 2.
Komende of huidige sociale of ruimtelijke programma’s. 3. Komende maatregelen in het kader van klimaatadaptatie. 4. Koeling als bijproduct. Mogelijk zijn maatregelen op het gebied van het aardgasvrij maken te combineren met andere opgaven. Dit noemen we meekoppelkansen. Denk aan het verbeteren van de woonomgeving (groen, verkeer, spelen, veiligheid, etc.) of de ondersteuning van inwoners (armoede, eenzaamheid, gezondheid, etc.). Hierdoor neemt de kans op breder draagvlak toe. Ook de opgave uit het Deltaplan Ruimtelijke adaptatie (ruimtelijke inrichting van Nederland klimaatbestendig en waterrobuust) kan meekoppelkansen bieden. Tot slot kan bij een WKO die warmte in de winter levert, voor bewoners de dan bijkomende mogelijkheid van koeling in de zomer een aantrekkelijke bijkomstigheid zijn. De wegingsfactor van dit type criteria is doorgaans gemiddeld. Bestaand beleid Warmteoplossingen dienen te passen in ander bestaand beleid. Financiële afwegingen 1. Inschatting van financiële gevolgen voor alle stakeholders, zoals: o zijn de investeringen te spreiden? o woonlastenneutraliteit o worden de lasten eerlijk verdeeld? o wat gebeurt er met de woningwaarde? o geen desinvesteringen. Zeer bepalend in de uiteindelijke afweging zijn vanzelfsprekend de kosten.
Er wordt gezocht naar de oplossing met de laagst mogelijke woonlasten en de laagste maatschappelijke kosten – dan gaat het om het totaal over alle stakeholders. Dat betekent niet automatisch dat deze oplossing ook voor élke stakeholder tot de laagste kosten leidt. Dat maakt de afwegingen zo complex. Alhoewel de kosten
Transitievisie Warmte
27
een (wegings)factor van groot belang vormen, valt een inschatting ervan nog slechts indicatief te maken. De cijfers zijn voor een groot deel nog onbekend en waar ze al wel bekend zijn, zijn ze nog verre van robuust. De onbetrouwbaarheid van dit criterium is op dit moment dus nog erg hoog. In een volgend stadium van de warmtetransitie dienen financiële haalbaarheidsonderzoeken de eerste prioriteit te krijgen Aan de criteria uit dit afwegingskader wordt door de verschillende stakeholders (zoals gemeente, woningeigenaar, woningcorporatie, netbeheerder) in meer of mindere mate een verschillend belang toegekend. En om het nog complexer te maken: de belangen kunnen per wijk of buurt óók nog eens verschillen. In de analyse per buurt wordt daarom gebruikt gemaakt van matrices waarin zo transparant mogelijk wordt weergegeven hoe de verschillende belangen van de diverse partijen per buurt liggen. Zo wordt voor iedereen zichtbaar op basis van welke afwegingen de keuze voor een bepaalde warmteoplossingsrichting tot stand is gekomen. Hieronder een voorbeeld van (mogelijke) afwegingscriteria weergegeven vanuit het perspectief van de diverse stakeholders. Stakeholder Gemeente Culemborg
Particuliere woningeigenaar Netbeheerder Liander
KleurrijkWonen
Afwegingen stakeholder Draagvlak, Leveringszekerheid, Uitlegbaarheid, Betaalbaarheid, Energiearmoede, 'Iedereen doet mee en profiteert mee', Omgevingsimpact, Meekoppelkansen (riool e.d.), Duurzaamheid (CO2-reductie), Geen politiek beladen warmteoplossing (geen weerstand), Streven naar woonlastenneutraal (niet-meer-dan-anders-principe) Woningwaarde, Investering, Wooncomfort, Gemak, Keuzevrijheid, Betaalbare woonlasten, Niet-meer-dan-anders-principe, Overlast, Gedwongen winkelnering, Esthetiek, Duidelijkheid, Handelingsperspectief Resterende economische levensduur gasnet, Geen drievoudige infrastructuur, grondroeringsgevoelige leidingen, Meekoppelkansen (riool, water, etc.), Impact elektriciteitsnet (ruimtebeslag, planbaarheid, in 1x goed samen met PV en EV) Kosteneffectief, Toekomstwaarde, Waardeontwikkeling, Betaalbare woonlasten/energielasten, Duidelijkheid, Duurzame oplossing (bron), Gespreide investeringen, Meekoppelkansen, Leveringszekerheid, Comfort, Overlast, Gebruikersgemak, Tijd om te handelen, Schaalgrootte, Beproefde technieken (beperkte risico's m.b.t. innovaties), Geen desinvesteringen (robuuste keuze)
Transitievisie Warmte
28
5 Warmteoplossingen voor Culemborg In dit hoofdstuk volgt een keuze voor de best mogelijke warmteoplossingen voor Culemborg. Dit hoofdstuk begint evenwel met een bespreking van wat er nu al kan worden gedaan: namelijk isoleren.
5.1 Het belang van isolatie In de warmtetransitie wordt overgeschakeld van aardgasgestookte verwarming naar verwarming op basis van duurzame bronnen. Of dit nu warmtepompen met stroom van zon en wind zijn, of groen gas of warmte op basis van geothermie of aquathermie, het zijn allemaal schaarse bronnen. Daarom is een belangrijk onderdeel van de warmtetransitie het verlagen van de warmtevraag in de woningen door isolatie18. Als gevolg van goede isolatie wordt bovendien de effectiviteit van het in een woning aanwezige warmteafgiftesysteem (radiatoren, convectoren, vloer- of wandverwarming) hoger. Bij een goede isolatie van een woning moet men denken aan isolatie van vloer, gevel en dak, maar ook aan kierdichting en driedubbel glas. Daarbij moet gelet worden op de luchtverversing in de woning. Na isolatie is de ‘natuurlijke’ ventilatie immers een stuk minder. Hiervoor zijn systemen met warmteterugwinning beschikbaar.
Vormen van woningisolatie
De woningcorporaties hebben het afgelopen jaren al geïnvesteerd en isolatie in hun meerjarige strategische onderhoudsplannen staan. Voor de particuliere woningvoorraad (en die van commerciële verhuurders) is het een ander verhaal. Hier is nog een grote slag te slaan. Voor woningeigenaren ligt het voor de hand om de werkzaamheden voor het isoleren gelijktijdig te plannen met bijvoorbeeld een verbouwing of verhuizing. De aankoop van een nieuwe woning is daarbij vaak een natuurlijk moment voor een grondige verbouwing, en in 30 jaar (tot 2050) doet zich dat bij vrijwel elke woning wel een keer voor. Isolatiemaatregelen variëren per individuele woning. Een indicatie van te nemen maatregelen ziet er als volgt uit. Let op: lees dit overzicht niet als een ‘hard’ advies, daarvoor zijn de verschillen tussen afzonderlijke woningen te groot.
18 De warmtevraag kan verder ook worden verminderd door warmteterugwinning en lokale duurzame energietoepassin-
gen (bijv. zonneboilers).
Transitievisie Warmte
29
Mogelijke verduurzamingsmaatregelen19 Jonge woningen (vanaf 1992): • No regret: o Isolatiecontrole en kierdichting. o Plaatsen van zonnepanelen. o Plaatsen van hybride warmtepomp. o Koken op inductie. • Op natuurlijk moment: o Glas naar HR++-glas (of HR+++als dit nog niet het geval is. o Afgiftesysteem aanpassen naar lage-temperatuur. o Plaatsen van warmtepomp. Na-oorlogse woningen (1945-1992): • No regret: o Plaatsen van zonnepanelen. o Controle isolatiegraad en mogelijkheden tot na-isoleren. o Kierdichting. o Koken op inductie. • Op natuurlijk moment: o Plaatsen van hybride warmtepomp. o Glas naar HR++-glas (of HR+++), eventueel kozijnen vervangen. o Isolatiemaatregelen uitvoeren. o Afgiftesysteem aanpassen naar volledig lage-temperatuur. • Als schil20 en afgiftesysteem zijn aangepast: o Plaatsen van warmtepomp. Vooroorlogse woningen (vóór 1945) Dit zijn de moeilijkste woningen. Er zijn niet altijd mogelijkheden om te isoleren, en het gaat vaak om woningen die gevoelsmatig of officieel tot beschermd stadsgezicht behoren. • No regret: o Plaatsen van zonnepanelen (waar mogelijk). o Controle isolatiegraad en mogelijkheden tot na-isoleren. o Kierdichting. o Koken op inductie. • Op natuurlijk moment: o Glas naar HR++-glas (of HR+++), eventueel kozijnen vervangen (waar mogelijk). o Isolatiemaatregelen uitvoeren. o Plaatsen van hybride warmtepomp.
• Als schil is aangepast: o Implementatie van afgiftesysteem en verwarmingstechniek zonder aardgas die past bij de kwaliteit van de schil (meerdere opties mogelijk, eventueel niet volledig lage-temperatuur). Utiliteit21 De aanpak voor utiliteitsbouw lijkt sterk op de maatregelen voor woningbouw (ook gecategoriseerd naar bouwjaar). Bij nieuwere utiliteitsbouw is het waarschijnlijker dat de schil van enige kwaliteit is en dat er luchtbehandeling aanwezig is. Dit maakt de transitie eenvoudiger. Er is echter veel variatie hierin en de utiliteitsbouw is divers. • No regret: o Plaatsen van zonnepanelen. o Controle isolatiegraad en mogelijkheden tot na-isoleren. o Kierdichting. o Verwarmingsbatterij in luchtbehandelingskast naar lage temperatuur brengen waar mogelijk. • Op natuurlijk moment: o Plaatsen van hybride warmtepomp. o Glas naar HR++-glas (of HR+++), eventueel kozijnen vervangen. o Isolatiemaatregelen uitvoeren. o Afgiftesysteem aanpassen naar volledig lage temperatuur. o Warmteterugwinning implementeren in de luchtbehandelingskast waar mogelijk. • Als schil en afgiftesysteem zijn aangepast: o Plaatsen van warmtepomp.
19 Strikt genomen betreft het hier niet alleen isolerende maatregelen. 20 De schil van een woning bestaat uit: gevel, dak, glas en vloer. 21 Utiliteit: alle bouwwerken die geen woonbestemming hebben.
Transitievisie Warmte
30
Energie Samen Rivierenland heeft onderzocht in hoeverre de warmtevraag van Culemborg wordt verminderd als elke woning de komende 30 jaar één energielabel omhoog zou worden gebracht. Het blijkt dat daarmee al een derde van de warmtevraag (in de gebouwde omgeving) kan worden bespaard. Zie Bijlage 8 voor het onderzoek. Bij isoleren is het ook van belang om rekening te houden met de planning voor de wijk. Een woning isoleren is in alle gevallen een goede oplossing want het betekent immers direct besparen en meer comfort. En ook al komen er betere warmtepompen of komt er waterstof voor (historische) woningen, dan nog zorgt isolatie voor een lagere energierekening. Omdat woningen in een wijk of straat vaak van hetzelfde type en hetzelfde bouwjaar zijn, kan het handig zijn en is het verstandig om gezamenlijk met isolatie aan de slag te gaan. De gemeente moedigt dergelijke initiatieven aan en gaat na hoe ze die kan ondersteunen. De gemeente beseft dat isolatie nog een grote uitdaging is voor de vele particuliere woningeigenaren. Daarom maakt ze samen met de andere gemeenten in Regio Rivierenland het Energieloket mogelijk. Hier kunnen woningeigenaren onafhankelijk advies krijgen over maatregelen, subsidiemogelijkheden en collectieve inkoopacties.
5.2 Analyse per buurt De verschillende Culemborgse buurten hebben elk eigen kenmerken. Voor elke buurt is door Adviesbureau BDH aan de hand van verschillende databronnen22 de warmtesituatie per Culemborgse buurt in kaart gebracht. Deze data zijn door BDH aangevuld met gegevens van rapportages van ingenieursbureau IF Technology over de mogelijkheden van geothermie en Waterschap Rivierenland voor wat betreft de mogelijkheden van het gebruik van thermische energie uit oppervlaktewater (TEO) en afvalwater (TEA). Ook heeft woningcorporatie KleurrijkWonen gegevens bij BDH aangeleverd van de planning van groot onderhoud en aardgasvrije opties in hun complexen. Vervolgens heeft BDH de situatie per buurt bekeken door in de buurten te kijken, ter plekke en via Streetview. Met een combinatie van deze visuele informatie en de verzamelde data is een concrete inschatting gemaakt van de mogelijkheden die er zijn voor energiemaatregelen en duurzame warmteopties. Aansluitend aan de inventarisatie van BDH heeft de gemeente een review per wijk uitgevoerd en in een matrix het afwegingskader voor de betreffende wijk gemaakt. Hierbij is specifiek gekeken naar wat de meest geschikte denkrichting of mix van beste denkrichtingen is voor de oplossing van het warmtevraagstuk. In Bijlage 9 zijn de uitgebreide analyses per buurt opgenomen23.
Per buurt wordt een kenschets gegeven en worden de mogelijke oplossingsrichtingen in kaart gebracht. In een matrix worden vervolgens vanuit het perspectief van de vier voornaamste stakeholders (gemeente, particuliere woningeigenaar, netbeheerder en woningcorporatie) de vier voornaamste warmteoplossingen voor de buurt gewogen – het betreft om precies te zijn: drie ‘eindoplossingen’ en één ‘tussenoplossing’. Met behulp van ‘stoplichtkleuren’ wordt ten slotte een indicatie van de kansrijkheid van de oplossing aangegeven.
22 O.a. de ‘Startanalyse’ van het Planbureau voor de Leefomgeving (PBL), de ‘Buurtanalysetool van Liander, het CBS, de ge-
meente, de Warmte Atlas. 23 Hierbij wordt de recent in Culemborg vastgestelde buurtindeling gehanteerd. In de officiële buurtindeling van het CBS
telt Culemborg 7 buurten. B&W van Culemborg hebben echter een nieuwe buurtindeling met 25 buurten vastgesteld die nauwer aansluit bij de ervaren werkelijkheid. Dit levert in een aantal gevallen interpretatieproblemen van de cijfers op daar de Startanalyse van PBL en de Buurtanalysetool van Liander cijfers op een hoger niveau genereren.
Transitievisie Warmte
31
Buurtindeling Culemborg zoals gehanteerd bij de analyses per buurt
5.3 Conclusies De voorkeursscenario’s en alternatieven per buurt (zie Bijlage 9) zijn in de navolgende tabel samengevoegd. Ook zijn de kansen op collectieve oplossingen, de daarbij toepasbare technieken en de in paragraaf 3.2 besproken adoptiegraad opgenomen.
Transitievisie Warmte
32
661
212
C
1963
0002 0003 0004 0005
De Dreven Bloemenbuurt Oranjebuurt De Hond Terweijde Componistenbuurt Terweijde Staatsliedenbuurt
138 493 435 504
89 62 -
E D C C
1942 divers 1963 1980
1.084
338
C
1972
945
698
C
1973
hybride
matig
-
-
-
±
83%
19%
hybride
matig
-
-
-
-
86%
19%
matig matig matig matig
±
-
±
± +
71% 80% 41% 80%
28% 31% 9% 60%
redelijk
+
+
+
-
91%
63%
redelijk
-
+
+
-
95%
81%
matig
-
±
±
±
94%
59%
matig
-
±
±
±
96%
58%
matig
-
+
+
-
75%
41%
redelijk
-
+
+
-
75%
41%
redelijk
+
-
+
+
75%
8%
Alternatief
Grogel
Nieuwstad
Afschrijving gasnet
0001
individueel, evt. groen gas individueel, evt. groen gas individueel individueel individueel individueel nader te bepalen nader te bepalen
Adoptatiegraad
Bouwjaar divers
WKO
Label D
TEA
KleurrijkWonen 280
TEO
Woningen 738
Kans op collectief
Buurtnaam Binnenstad
Voorkeur eindoplossing
Buurt Nr. 0000
0008
Voorkoop Noord
549
29
C
1980
nader te bepalen
0009
Voorkoop Zuid
949
306
C
1980
nader te bepalen
0010
Westerkwartier
527
147
B
divers
nader te bepalen
0010
Westerkwartier (Nieuwbouw)
PM24
PM
A
-
individueel
617
73
A
divers
warmtenet LT
58
-
C
divers
individueel
-
nihil
-
-
-
-
67%
4%
641
343
B
divers
nader te bepalen
individueel /HT-net
matig
-
-
-
-
71%
5%
PM
PM
A
-
individueel
LT-net
matig
-
-
-
-
71%
5%
413 710
36 110
B B
1988 1992
warmtenet LT individueel
individueel -
redelijk matig
+ -
-
+ -
+ +
68% 69%
0% 2%
783
140
B
1998
n.v.t.
-
-
-
-
PM
PM
B
1998
individueel
redelijk
+
-
+
+
65%
5%
0104
Lanxmeer Buitengebied Redichem Achter de poort (oorspronkelijk) Achter de poort (gerenoveerd) Dijkzicht Molenzicht Parijsch Noord (Ennatuurlijk) Parijsch Noord (Gasnet) Landzicht
MT-net individueel /MT/HT-net individueel /LT-net individueel /MT-net (LTbron) individueel /MT-net (LTbron) individueel /MT-net (LTbron) koppeling bestaand LT/HT net Individueel
278
40
C
1990
-
nihil
-
-
-
±
75%
14%
0105
Hooge Prijs
637
163
B
1998
individueel
redelijk
-
-
-
+
59%
7%
800
232
A
2012
warmtenet LT
individueel
redelijk
+
-
+
+
28%
7%
229
-
A
2013
individueel
LT-net
redelijk
+
-
+
+
18%
0%
396
12
A
2014
warmtenet LT
individueel
redelijk
+
-
+
+
30%
8%
PM
PM
A
2014
n.v.t.
-
nihil
-
-
-
-
-
-
25
-
D
1972
individueel
-
nihil
-
-
-
-
65%
13%
68
-
D
divers
individueel
-
nihil
-
-
-
-
55%
7%
62
-
E
1965
individueel
-
nihil
-
-
-
-
55%
7%
0006 0007
0011 0012 0100 0100 0101 0102 0103 0103
0106 0107 0108 0108 0109 0110 0111
Parijsch Centrum Vlinderbuurt Sportheldenbuurt Forteneiland Lokkershoek (Parijsch Zuid) Lokkershoek (Parc Beaugarde) Bedrijventerrein Pavijen Buitengebied Waterlinie Buitengebied Vretstrooij
warmtenet HT/ LT individueel warmtenet HT/ LT
Matrix toepasbare technieken per buurt
24 In vier wijken zijn er aanzienlijke verschillen binnen de wijk, deze wijken zijn opgesplitst. Het betreft de wijken 0010,
0100, 0103, 0108. In deze opgesplitste wijken is de juiste onderverdeling van de totale aantallen huizen niet bekend. De woningtotalen worden steeds in de eerste regel genoemd, in de tweede regel staat er in deze gevallen ‘PM’.
Transitievisie Warmte
33
Als gevolg van het stadse karakter van Culemborg met relatief weinig buitengebieden zijn er kansen op warmtenetten. De stad heeft zelfs al twee warmtenetten binnen haar grenzen. Voor de komende jaren geldt echter dat in de meeste delen van de gemeente het beste kan worden gekoerst op hybride tussenoplossingen. Daarbij valt er vooral heel veel te winnen met een goede gerichte isolatieaanpak, met name in de oudere wijken rondom het centrum. Alles bij elkaar genomen worden de volgende oplossingsscenario’s gezien:
Oplossingsscenario’s Primair: gemeentebreed robuust inzetten op het beperken van de warmtevraag, door: • Isoleren en besparen De eerste stap is om vooral in te zetten op de isolatie van woningen, waardoor de warmvraag daalt. De stimulering van isoleren en besparen zal langjarig moeten plaatsvinden. • Het benutten van ‘natuurlijke momenten’ en koersen op ‘aardgasvrij-ready’ Belangrijk is om in stappen te denken. Uiteindelijk zullen er voor veel woningen in Culemborg individuele oplossingen komen. Bewoners dienen nu vooral te worden aangezet om bij isolatie en vervanging van ketels e.d. ‘natuurlijke momenten’ zoals verhuizing, renovatie en vervanging (levensduur van een cv-ketel is circa 20 jaar) aan te wenden en om dan vooral zogenaamde ‘no-regretmaatregelen’ te nemen. Dat houdt in investeren in technieken die met zekerheid ook kunnen worden aangewend in een latere fase van de transitie, zoals (individuele) hybride warmtepompen. Dus koersen op ‘aardgasvrij-ready’. Secundair: tegelijkertijd collectieve kansen nader onderzoeken op de volgende locaties: • Verduurzaming van het warmtenet in Parijsch Noord (0103, groen). Dit is nu een HT-net op basis van aardgas. Zowel het temperatuurniveau als een alternatieve duurzame warmtebron dienen onderwerp van nader onderzoek te worden.
• Uitbreiding van het (verduurzaamd) warmtenet Parijsch Noord naar Hooge Prijs (0105, blauw), Parijsch Centrum Vlinderbuurt (0106, blauw), en mogelijk naar Lokkershoek (0108, blauw). • Warmtenet in Dijkzicht (0101, blauw) met de Lek als bron. • Uitbreiding van het warmtenet in Lanxmeer (0011, groen) naar nog niet aangesloten hoven. • Uitbreiding van het warmtenet Lanxmeer naar Terweijde Componistenbuurt (0006, blauw). Hiervoor is het noodzakelijk de woningen in laatstgenoemde wijk eerst beter te isoleren. Verder dient te worden onderzocht of de warmtecentrale van Eva-Lanxmeer kan worden uitgebreid met een extra LT-warmtebron. Verder onderzoek van alle genoemde locaties is nodig. Tegelijkertijd moeten bewoners worden gepeild en geïnformeerd. Vervolgens kan er een stappenplan worden gemaakt.
Transitievisie Warmte
34
Het is nu nog niet mogelijk de fasering van de aardgasreductie in Culemborg aan te geven. De volgende grafiek geeft een beeld van doelstellingen per 2030, 2040 en 2050.
Mogelijk verloop van de warmtetransitie in Culemborg
Transitievisie Warmte
35
6 Hoe gaan we het aanpakken? 6.1 Twee lijnen van aanpak In hoofdstuk 5 zijn de oplossingsscenario’s geschetst. In de aanpak wordt ervan uitgegaan dat de gemeente de regie heeft en houdt bij de verdere uitwerking. Waar er initiatieven van bewoners ontstaan zal de gemeente deze volop faciliteren. De gemeente zet in op twee lijnen van aanpak: • •
Aanpak Beperking Warmtevraag; Aanpak Participatie (na verdere technische haalbaarheidsstudies naar warmtenetten).
6.2 Aanpak Beperking Warmtevraag De warmtetransitie begint met het zo veel mogelijk isoleren van woningen en gebouwen. Nu al worden huiseigenaren op allerlei manieren opgeroepen tot, en bijgestaan bij, het isoleren van hun woning. Dit is echter nog niet genoeg. Er dient aanvullend een langjarige en proactieve Aanpak Beperking Warmtevraag te worden ontwikkeld waarin er ook aandacht is voor investeringen op ‘natuurlijke momenten’ gebaseerd op ‘no regret’. De kern van deze aanpak moet steeds vier componenten bevatten: 1. Denken vanuit de huiseigenaar (welke keuzes maakt die, wanneer?). 2. Focussen op het weghalen van belemmeringen die mensen ervan weerhouden om stappen te zetten. Dus laagdrempelige informatievoorziening en waar mogelijk ontzorgen. 3. Nastreven dat iedere huiseigenaar maximale duidelijkheid omtrent de financiële gevolgen verkrijgt/ kan verkrijgen (‘wie betaalt wat?’). 4. Helder maken dat het perspectief aantrekkelijk is: isoleren is een investering die zich na verloop van tijd terugverdient, bovendien zijn er ook opbrengsten, zoals een lagere maandelijkse energierekening en verhoging van het wooncomfort en de marktwaarde van de woning. En – het belangrijkste – duurzame energie maakt de wereld uiteindelijk mooier en is voor iedereen goedkoper25. De Aanpak Beperking Warmtevraag kent verschillende onderling samenhangende programma’s: •
Een gemeentebreed informatie- en ondersteuningsoffensief De gemeente wil particuliere eigenaren proactief gaan benaderen (“we willen met je praten”). Inwoners moeten actief worden geïnformeerd over alle financieringsmogelijkheden, zoals de subsidies voor isolatiemaatregelen, de diverse stimuleringsmaatregelen en duurzaamheidsleningen. Zie voor wat betreft het communicatiegedeelte paragraaf 6.5. Het ondersteuningsgedeelte kan door het inmiddels bij inwoners bekende Energieloket worden geleverd. Via het Energieloket kunnen bijvoorbeeld Energiecoaches worden ingezet. Het persoonlijke contact met een energiecoach is vaak een goede eerste kennismaking met duurzaamheid voor bewoners. De drempel ligt laag, want energiecoaches zijn bewoners die andere bewoners vertellen over energiebesparing. Zij geven advies over het herstellen, onder-
25 Macro-economisch zijn de kosten van niets doen, resulterend in overstromingen, onleefbare gebieden, branden en mi-
gratiestromen, immers veel hoger dan de kosten voor te nemen maatregelen. Maar denk bijvoorbeeld ook aan de verbeterde luchtkwaliteit: 80% van de luchtverontreiniging wordt veroorzaakt door fossiele brandstoffen, waardoor wereldwijd jaarlijks 8,8 miljoen mensen voortijdig sterven (bron: Europees Milieu Agentschap).
Transitievisie Warmte
36
houden of verbeteren van de woning. Tevens kan het Energieloket inwoners concrete antwoorden geven, ook bij vragen rondom de zogenaamde ‘natuurlijke momenten’. Hieronder een voorbeeld van zo’n praktisch advies bij ketelvervanging. Wat te doen bij ketelvervanging? Warmtenet Plannen gemeente in de gaten houden, indien nodig gasketel vervangen. Vraag advies aan het Energieloket welke tijdelijke (duurzame) oplossing interessant is voordat u op het warmtenet aansluit. All-electric Bij ketelvervanging overwegen om warmtepomp aan te schaffen. De woning moet dan wel voldoende geïsoleerd zijn. Houd er rekening mee dat in veel gevallen ook radiatoren vervangen moeten worden. Bij grotere complexen overwegen om voor collectieve oplossing te kiezen via de VvE. Gasnet en Bij ketelvervanging overwegen om een hybride warmtepomp aan te schaffen. De woning moet hybride dan wel voldoende geïsoleerd zijn. Volledig all-electric is in enkele gevallen ook mogelijk.
•
•
Proactieve benadering bij ‘natuurlijke momenten’ De gemeente gaat onderzoeken in hoeverre ze op eigen initiatief bij de aankoop van een woning of bij een vergunningsaanvraag van een verbouwing met de (toekomstig) eigenaar in contact kan treden om gezamenlijk na te gaan welke warmteoplossingen, isolatie- en bespaarmogelijkheden er zijn. Ook wil de gemeente dit onderwerp met makelaars en notarissen bespreken. Maatwerk per buurt/bouwjaar De gemeente zal verder (laten) onderzoeken welke warmteoplossingen, isolatie- en bespaarmogelijkheden er voor verschillende woningen uit verschillende tijdsperiodes het meest effectief kunnen worden ingezet. Belangrijk daarbij is dat altijd wordt overwogen of een maatregel zonder spijt en zonder dat in een later stadium opnieuw kosten moeten worden gemaakt, kan worden uitgevoerd. Ook moet worden nagegaan in hoeverre er kan worden aangesloten bij (renovatie)plannen van KleurrijkWonen. Een voorbeeld van een maatwerkoplossing is na te gaan of er in bepaalde buurten een micro-warmtenet26 mogelijk is. Onderzoeken hoeven overigens niet per se per buurt te geschieden, ook kunnen gelijksoortige woningen uit meerdere wijken worden onderzocht, bijvoorbeeld de naoorlogse woningen (tot 1965) in Achter de Poort, Lanxmeer, de Bloemenbuurt en een deel van de Oranjebuurt. Ook kan per buurt een isolatiecampagne worden opgestart.
De prioritering gericht op buurten met veel woningen met het hoogste energiegebruik zou dan als volgt kunnen zijn27: 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10.
•
Buurt Binnenstad Oranjebuurt Nieuwstad De Dreven Bloemenbuurt Voorkoop Zuid De Hond Terweijde Componistenbuurt Westerkwartier Lanxmeer
Verbruik aardgas per m2 172 m3/m2 151 m3/m2 144 m3/m2 139,5 m3/m2 139,5 m3/m2 130 m3/m2 122 m3/m2 121,5 m3/m2 117 m3/m2 116,5 m3/m2
‘Minder op de meter’ opschalen en uitbreiden Dit lopende project is feitelijk een wijkgerichte benadering (‘straat voor straat, blok voor blok’) om individuele bewoners te inspireren en motiveren om zelf te gaan onderzoeken
26 Een micro-warmtenet is een ‘stand-alone-oplossing’ die voor 5 tot 10 woningen een gezamenlijke bron of energiecentrale
gebruikt. Vaak zal dit neerkomen op een WKO met als bijkomend voordeel dat naast warmte in de winter ‘voor hetzelfde geld’ koelte in de zomer wordt geleverd. 27 Binnenstad en Nieuwstad staan respectievelijk op 1 en 3, echter de isolatiemogelijkheden van woningen in deze buurten zijn relatief beperkter. Beter lijkt het daarom te starten met Oranjebuurt en Bloemenbuurt (nummers 2 en 5).
Transitievisie Warmte
37
•
welke stappen er voor de eigen woning nodig zijn (en de kosten hiervoor te dragen). Voor de genoemde speerpunten (‘Isoleren en besparen’ en ‘Het benutten van ‘natuurlijke momenten’ en koersen op ‘aardgasvrij-ready’’) lijkt dit inmiddels de meest kansrijke aanpak. Het mooie van dit project is ook dat mensen van elkaar gaan leren en elkaar gaan motiveren. Ook hier is het weer van belang om KleurrijkWonen en Liander bij het project te betrekken. Maatwerkadviestool (pilotproject) De gemeente wil gaan onderzoeken of in een buurt waar dat kansrijk wordt geacht een pilotproject kan worden gestart met een maatwerkadviestool. Inzet van zo’n tool kan woningeigenaren wellicht ontzorgen en hen van een meerjarig advies voorzien dat specifiek is voor de woning én specifiek voor de eigenaar. De tool geeft maatwerkadviezen op woningniveau, maar kan ook businesscases van collectieve warmtevoorzieningen doorrekenen.
Maatwerkadviestool
6.3 Aanpak Participatie Bij de oplossingsscenario’s zijn meerdere haalbaarheidsonderzoeken naar warmtenetten als wenselijk betiteld. De gemeente zal deze haalbaarheidsstudies (laten) uitvoeren. Het resultaat uit deze studies moet zijn dat per wijk duidelijk is of er een aanvaardbare businesscase voor een warmtenet mogelijk lijkt en op welke wijze de bestaande woningvoorraad op een slimme manier kan worden geïsoleerd. Businesscases voor warmtenetten zullen in het begin nog een onrendabele top kennen. Het is aan de gemeente (en andere overheden), marktpartijen én bewoners om in gezamenlijkheid de transitie naar een warmtenet betaalbaar te krijgen. Daarbij is een doordachte participatie- en communicatieaanpak essentieel. Bewoners zullen moeten worden uitgedaagd om mee te doen. Idealiter komen bewoners zélf met een initiatief. Zij kunnen immers echt een rol van betekenis spelen in de ontwikkeling van een warmtenet. Van belang is ook dat de keus voor participatie al vroeg in het transitieproces wordt gemaakt. Participatie is belangrijk omdat mensen willen weten wat er om hen heen gebeurt. Als het gaat om het zoeken naar oplossingen in een wijk, zijn bewoners immers mede-deskundigen. Zij kennen hun eigen wijk het beste, weten wat er speelt en wat er beter kan. Het is belangrijk van meet af aan duidelijk te maken waarover inwoners wel en niet kunnen meepraten.
In de termen van de participatieladder kiest de gemeente in principe voor de trede ‘adviseren’, maar mede afhankelijk van de respons van
Transitievisie Warmte
38
inwoners kan deze ook liggen op het niveau van ‘coproduceren’ (zie Bijlage 10). De trede kan tijdens het traject worden aangepast of per wijk verschillend zijn. De vraag of de transitie kostenneutraal kan zijn, zal voor de bewoners van de wijk in eerste instantie het belangrijkste zijn. De (technische) haalbaarheidsstudies dienen deze duidelijkheid te verschaffen.
6.4 Wijkuitvoeringsplannen De exacte aanpak van een wijk zal worden vastgelegd in een wijkuitvoeringsplan. Per wijk of buurt zal er maatwerk geleverd worden. Zodra er een wijkuitvoeringsplan is, biedt dat voordelen. Woning- en gebouweigenaren weten waar ze aan toe zijn en kunnen daar hun eigen investeringen op afstemmen. Een wijkuitvoeringsplan kan zijn gericht op individuele oplossingen en op collectieve. Als duidelijk is dat er in een wijk een hogetemperatuurwarmtenet komt, hoeven eigenaren minder vergaand te isoleren. Tegelijkertijd is het ook zo dat een warmtenet mogelijk pas haalbaar is als (bijna) de hele wijk meedoet. Als veel van de wijkbewoners dan al zijn overgestapt op een warmtepomp, kan de aanleg van een warmtenet voor de hele wijk duurder uitvallen. Het is dus wenselijk om tijdig helderheid te bieden over de komst van een warmtenet. In deze fase is het overigens ook van belang dat (lokale) aannemers en installatiebedrijven worden aangehaakt om op termijn de wijze waarop de transitie kan plaatsvinden in concrete uitvoeringsprojecten te kunnen aanbieden.
6.5 Informeren en communiceren Voor de beide Aanpakken wordt er een communicatieplan ontwikkeld. De in paragraaf 6.1 genoemde vier uitgangspunten bij het benaderen van de woningeigenaren zijn cruciaal. In Bijlage 11 zijn ook nog andere uitgangspunten voor dit communicatieplan opgenomen. Voor veel bewoners dient de communicatie te beginnen met bewustwording. Waarom moeten we van het aardgas af? Ook het bieden van handelingsperspectief is voor de communicatie naar bewoners belangrijk. Wat wordt er van mij verwacht? Wat kan ik zelf doen? Waar vind ik betrouwbare informatie? Om een beter beeld van de verschillende bewonerstypes (huurders, eigenaren, ouderen, jongeren etc.) te verkrijgen zal het communicatieplan ook doelgroepprofielen moeten bevatten. Waar er haalbaarheidsstudies naar warmtenetten gedaan gaan worden zijn proactieve communicatie en een doordachte participatieaanpak al vanaf het eerste begin wezenlijk. Dat geldt vanzelfsprekend ook wanneer een warmtenet na zo’n onderzoek kansrijk lijkt.
6.6 Gemeentelijke uitvoeringsorganisatie De enorme omvang van de opgave om Culemborg aardgasvrij te maken, zal voor de gemeente als geheel tot nieuwe verantwoordelijkheden en tot een groot aantal organisatorische consequenties leiden. Het zal een proces worden van leren en bijsturen. Tegelijkertijd wil de gemeente ook vaart maken. De gemeente zal de voorgestelde technische haalbaarheidsstudies in gang zetten en daarnaast in afstemming met de voornaamste stakeholders en met inachtneming van de geformuleerde uitgangspunten zowel een Aanpak Beperking Warmtevraag als een Aanpak Participatie opstellen. De gemeente wil in dit proces nadrukkelijk gezamenlijk met de belangrijkste stakeholders blijven optrekken, zowel op bestuurlijk als op uitvoeringsniveau. Monitoring en actualisatie van de beide ‘Aanpakken’ zullen jaarlijks plaatsvinden.
Transitievisie Warmte
39
De beide ‘Aanpakken’ moeten in praktijk worden gebracht en de eerste wijkuitvoeringsplannen moeten worden opgesteld. Dit vergt een programmaorganisatie gericht op de ontwikkeling van grootschalige projecten met grote budgetten. Hiervoor is op dit moment op ambtelijk niveau nog te weinig capaciteit en op deelterreinen onvoldoende deskundigheid. Want niet alleen technische deskundigheid is vereist. Ook zijn er vaardigheden nodig op vlakken als participatie, wijkgericht werken, (ruimtelijke) uitvoeringscoördinatie, financial controlling en (massa)communicatie. Sowieso vraagt een (wijkgerichte) warmtetransitie inzet van meerdere gemeentelijke afdelingen. Gelet op de omvang van de opgave kan worden gesteld dat het opbouwen van een uitvoeringsorganisatie, naast de twee ‘Aanpakken’, in feite het derde speerpunt van uitvoering wordt. Ook de Raad voor het Openbaar Bestuur heeft onlangs becijferd dat voor de regie op de warmtetransitie de personele formatie van gemeenten aanzienlijk moet toenemen. Het is duidelijk dat de uitvoeringslasten voor de gemeente hierdoor aanzienlijk zullen stijgen. Het Rijk dient deze uitvoeringslasten uiteindelijk te dekken. Een andere randvoorwaarde is dat de gemeente, om de regierol waar te kunnen maken, moet beschikken over de juiste bevoegdheden. Enkele wettelijke instrumenten om de warmtetransitie te reguleren zijn nog niet beschikbaar.
Momenteel kan de gemeente zogenaamde ‘gasklevers’ bijvoorbeeld nog niet dwingen hun gasaansluiting op te zeggen. Om bestaande woningen sneller te kunnen isoleren is er op termijn ook een wettelijk kader nodig voor de nieuwe Standaard voor Toekomstvaste Woningisolatie28. Tot slot: om de warmtetransitie te laten slagen is er de komende decennia een verandering in mindset van de bevolking nodig. Het moge duidelijk zijn dat de gemeente dit niet in haar eentje voor elkaar zal kunnen krijgen. Daaraan zullen overige overheden, met name het Rijk, en vele andere partijen in de samenleving ook dienen bij te dragen.
6.7 Tijdsplanning vervolg van het proces Het proces wat met deze transitievisie een aanvang neemt, ziet er vanaf 2022 als volgt uit: •
• • •
Begin 2022: De gemeente stelt zowel een communicatieplan als een operationeel plan op met ook een vervolgplanning: o uitwerken van de Aanpak Beperking Warmtevraag; o uitwerken van de Aanpak Participatie; o technische haalbaarheidsstudies (laten) verrichten naar collectieve kansen zoals voorgesteld. Medio 2022: Beginnen met uitvoering van de beide Aanpakken. Eind 2022: Beginnen met opstellen van eerste wijkuitvoeringsplannen mede op basis van de eerste resultaten van de Aanpak Beperking Warmtevraag en de Aanpak Participatie. Uiterlijk 2026: Vaststellen van een vernieuwde versie van de transitievisie.
28 In het Klimaatakkoord is afgesproken dat de overheid een Standaard voor Toekomstvaste Woningisolatie ontwikkelt om
bewoners te ondersteunen bij de verduurzaming van hun huis. De standaard geeft aan hoeveel warmte (kWh), per m2 gebruiksoppervlak, per jaar nodig is nadat er isolatie, kierdichting en ventilatie is toegepast (eengezinswoningen gebouwd tot en met 1945: 60 kWh/m2; meergezinswoningen gebouwd tot en met 1945: 95 kWh/m2; eengezinswoningen gebouwd na 1945: 43 kWh/m2; meergezinswoningen gebouwd na 1945: 45 kWh/m2 (1 m3 aardgas = bijna 10 kWh)).
Transitievisie Warmte
40
BIJLAGEN
Transitievisie Warmte Bijlagen
41
Bijlage 1: Participatie- en communicatieplan Transitievisie warmte Inleiding In het Klimaatakkoord is afgesproken dat we in Nederland in 2050 geen aardgas meer gebruiken. In Culemborg willen wij in 2040 energieneutraal zijn. We gaan dit stap voor stap doen. De eerste stap is het maken van een plan voor de hele gemeente: de Transitievisie Warmte (TVW). De TVW is een beleidsdocument dat een eerste richting geeft aan de aanpak van het isoleren en het aardgasvrij maken van gebouwen. Het geeft bewoners, huis- en gebouweigenaren een eerste beeld van de stappen naar aardgasvrij. In de visie komt te staan wat per wijk kansrijke alternatieven zijn voor aardgas. Ook wordt aangeven welke wijken als eerste in aanmerking komen. De transitie naar aardgasvrij is een ingrijpende verandering die de gemeente niet alleen kan. Samen met bewoners, vastgoedeigenaren, netbeheerders en andere belanghebbenden wordt de visie opgesteld en deze zal uiterlijk eind 2021 af zijn. Veel dingen weten we nog niet en gaan we de komende jaren ontdekken. Daarom wordt de visie ten minste elke vijf jaar herzien. Concreet bestaat de visie uit: • • • •
Informatie over de warmtetransitie en technologische oplossingen; Een profielschets op wijkniveau van mogelijk passende oplossingen; Indicatie van welke wijken als eerste in aanmerking komen om van het gas af te gaan; Handelingsperspectief voor de inwoners en ondernemers van Culemborg.
Aanleiding Als gemeente gaan we dit samen met alle betrokkenen in de stad in kaart brengen. De energietransitie heeft een directe impact op inwoners want er moeten veel maatregelen worden genomen. Samenwerking met inwoners en stakeholders is dan ook van groot belang voor het creëren van draagvlak bij de energietransitie. Het aardgasvrij maken van de gemeente raakt onze inwoners en ondernemers in hun dagelijks leven en achter de voordeur. Daarom is het belangrijk dat we iedereen goed en volledig informeren en betrekken. Dit betekent dat we in gesprek moeten met onze inwoners, ondernemers en stakeholders. We willen met alle betrokken partijen tot een maatschappelijk gedragen visie komen. Doel Het doel is te komen tot het opstellen van een TVW die tot stand is gekomen in nauwe samenwerking met inwoners en belangrijke stakeholders. De communicatiedoelen die hieraan hangen zijn: • • •
informeren bewustwording vergroten draagvlak creëren en gedragsverandering (Gedragsverandering is het uiteindelijk doel. Dat wordt nadat de visie is vastgesteld uitgewerkt)
a. Actief communiceren en informeren In onze communicatie en participatie zijn we inclusief. Iedereen moet de kans krijgen om mee te kunnen denken in de warmtetransitie. Dit betekent dat we aandacht hebben voor ieders positie en aannames, voor ieders belangen en de overeenkomsten en of de verschillen daar tussen.
Transitievisie Warmte Bijlagen
42
b.
c.
d.
e.
Aan de hand van een omgevingsanalyse worden de kenmerken voor communicatie- en participatie in kaart gebracht. Hierdoor kunnen we beter inspelen op de behoeftes van de doelgroep. Draagvlak creëren We zetten ons in om draagvlak te creëren. Dit doen we door verschillende belanghebbenden te betrekken bij het opstellen van de plannen. We geven iedereen de kans om een bijdrage te leveren vanuit zijn of haar expertise, ervaring en wensen. Hiermee beogen we het eigenaarschap te vergroten. Samen tot een plan komen is het doel. Om dit te bereiken communiceren we cross-mediaal (inzet van verschillende communicatie kanalen), helder en begrijpelijk. Dit betekent een goede mix van middelen en kanalen die we inzetten om input te verzamelen, die aansluiten bij de verschillende doelgroepen. Bewustwording vergroten Het uiteindelijke doel is dat bewoners gaan handelen. We willen dat zij aanpassingen doen in hun huis of bedrijf om van het gas af te gaan. Maar voordat je zover bent moet je eerst de bewustwording vergroten. Dat ze inzicht krijgen in wat het betekent van het gas af en gaan beseffen waaraan het bijdraagt. We willen bijvoorbeeld dat bewoners gaan zoeken op internet naar TVW en dat het te maken heeft met de energietransitie of en wat het allemaal betekent. Ook dat ze met elkaar hierover in gesprek gaan.
Samenhang brengen tussen de verschillende opgaven De warmtetransitie is niet een losstaande visie maar heeft samenhang met de RES, het klimaatakkoord en andere doelen op het gebied van duurzaamheid. Als gemeenten waarborgen we de samenhang en maken duidelijk hoe het ene onderwerp zich verhoudt tot het ander. Dit doen we door tijdig te communiceren over wat we gaan doen en hoe we dit gaan doen. We zijn duidelijk over het proces en de planning en we geven aan waar ruimte is voor inbreng van de betrokkenen. Onze communicatie steeds te monitoren, verbeteren en aanpassen We zijn flexibel in onze communicatie en steken er op in dit continue te verbeteren. We doen dit om onze burgers zo goed mogelijk te infomeren en te betrekken. Daarnaast zijn we transparant gedurende het gehele proces en leggen uit hoe we zijn gekomen tot de keuzes die we maken. Dit is nodig doordat er vaak verschillende belangen zijn tussen de betrokkenen. Door dit duidelijk te benoemen kunnen wij daar beter op inspelen en onze strategie op aanpassen. We zijn dus ook open over hetgeen we hebben opgehaald en we leggen uit waarom we bijdragen wel of niet meenemen in de uitwerking van de plannen.
Strategie • De energietransitie is van de samenleving. Samen moeten we het gaan doen. Het is niet alleen een politiek issue. We positioneren het daarom als onderdeel van ons dagelijks leven. We brengen de belangen van de omgeving in kaart en spelen hierop in. • We stimuleren ook de dialoog. We willen juist de niet usual suspects horen. Daarnaast vragen wij mensen welke rol zij willen en kunnen nemen in deze transitie. • We leggen uit wat onze politieke verantwoordelijkheden zijn. • Eigenaarschap, vertrouwen en transparantie vormen de basis voor succesvolle participatie en communicatie. Kernboodschap Culemborg moet in 2050 net als de rest van Nederland aardgasvrij zijn. We werken stapsgewijs toe naar een duurzaam Culemborg waar aardgasvrij leven, wonen en werken het nieuwe gewoon is. Dit Transitievisie Warmte Bijlagen
43
doen we niet alleen, want deze overgang raakt ons allemaal. Daarom gaan we samen met onze inwoners, ondernemers, woningcorporaties, netbeheerders en andere belanghebbenden in gesprek om een realistische en duidelijke route uit te stippelen. Hoe we dit gaan doen leggen we vast in een Transitievisie Warmte. Deze visie is de eerste stap naar een aardgasvrij Culemborg en laat zien welke wijken en buurten kansrijk zijn om als eerste duurzaam te verwarmen. Hierbij onderzoeken we per wijk of buurt welke duurzame warmteoptie hiervoor het meest geschikt is. De TVW moet voor het einde van 2021 klaar zijn. De overgang naar een aardgasvrij Culemborg is een complexe en ingewikkelde opdracht waar alle gemeenten in Nederland voor staan. Dit vergt een zorgvuldige planning en uitvoering waar de TVW de eerste stap in is. De kernboodschap wordt verspreid met behulp van verschillende middelen. Ook zullen we de boodschap passend maken aan de doelgroep. Informatievoorziening We onderscheiden twee niveaus van informatievoorzieningen: gemeentebreed en wijkgericht. 1. Gemeentebrede informatievoorziening Op gemeentebreed niveau wordt er gecommuniceerd over de globale stappen die wij gaan nemen in de komende periode. Alle burgers worden via de gemeentelijke kanalen goed op de hoogte gehouden, ook als er nog geen plannen zijn voor hun wijk.
Middelen: gemeentelijke website, huis-aan-huis brief, infographics, film, persberichten. 2. Wijkgerichte informatievoorziening (nader uitwerken na vaststelling visie) Naast de brede informatievoorziening wordt er per wijk ook gericht informatie gegeven. In de wijkgerichte aanpak wordt gekeken naar de mogelijke technische oplossingen. Ook kan er met een wijkgerichte aanpak rekening worden gehouden met de behoeftes van de betrokkenen en kunnen lokale initiatieven worden versterkt. De bewoners en bedrijven worden op deze manier goed meegenomen en geïnformeerd. Middelen: Informatiebijeenkomst/bewonersavonden, huis-aan-huis brief, voorbeeldlocatie. Voor de start van het communicatie- en participatietraject worden de verschillende belanghebbenden in kaart gebracht middels een actorenanalyse. Een actorenanalyse wordt bij voorkeur per wijk opgesteld. In elke wijk wordt er gekeken naar wat de concrete opgave is en wie de doelgroepen (stakeholders) zijn (actorenanalyse/ringen van invloed). Daarbij kijken we goed wat er leeft en speelt bij deze doelgroep, wat de kwestie is voor deze doelgroep, welke oplossingen belangrijk zijn voor de doelgroep en wat de urgentie is voor de doelgroep. Kortom we moeten goed weten hoe we de doelgroep kunnen inspireren, bewustmaken en overhalen tot actie. (nader uitwerken na vaststelling visie) Participatie Iedereen gaat van het gas af.
De verandering die er plaats vindt gebeurt in je huis. Bewoners gaan over tot handelen. Communicatie is proces ondersteunend en richt zich op participatie en faciliteren van de dialoog. Welke vormen van participatie gaan we inzetten? Participatie gebeurt in meerdere fases. In de eerste fase zijn wijkprofielen opgesteld per wijk. Deze worden besproken met stakeholders zoals Kleurrijk Wonen en Liander. Op basis hiervan komt er nog aanvullende informatie.
Transitievisie Warmte Bijlagen
44
In de volgende fase ( juni- juli-aug.) gaan we de bewustwording en het draagvlak voor de TVW verhogen. We gaan o.a. aan de mensen vragen of ze weten van de overstap naar aardgasvrij, wat zij belangrijk vinden aan de oplossing van het aardgasvrij maken van hun woning en welke zorgen zij hebben als zij gaan overstappen naar een aardgasvrije woning. Middelen: online enquête, facebookcampagne, Citizenslab. In de derde fase (sep-okt) worden de resultaten van de enquête en de ontwerpvisie besproken met de omgeving. Middelen: (online) bewonersavond, website, social media De laatste fase is de besluitvormingsfase. De TVW komt 6 weken ter inzage te liggen. Middelen: website, lokale krant Communicatie- en participatieplanning Datum
Doelgroep
Doel
Boodschap
Middel
Juni
Culemborg breed
Informeren
Website: - naast tekst komt er ook een animatiefilm.
Juni
Culemborg breed
Participeren- bewustwording verhogen
-Te behalen doelstellingen. -Processtappen om te komen tot een TVW. -Wat het nu voor de mensen betekent. - Uitnodigen om mee te denken. Profielschetsen per wijk. -wat weten ze over de overstap naar aardgasvrij, - -wat vinden zij belangrijk aan de oplossing van het aardgasvrij maken van hun woning -welke zorgen zij hebben als zij gaan overstappen naar een aardgasvrije woning.
Augustus
Culemborg breed
Informeren
Ontwerp Transitievisie Warmte opgesteld.
September
Culemborg breed
Participeren
De resultaten van de enquête en de ontwerpvisie bespreken.
Oktober
Culemborg breed Culemborg breed
Informeren
Ter inzage legging Transitievisie Warmte Besluitvorming over Transitievisie warmte
Website Persbericht Social media Lokale krant *(digitale) Informatieavond: Uitnodiging via: Website Social media Lokale krant Brief huis-aan-huis * Website; Resultaten enquête en ontwerpvisie plaatsen. Website Lokale krant Website Pers Social media Lokale krant
December
Informeren
Transitievisie Warmte Bijlagen
Infographics Online enquête: wordt cross mediaal uitgezet: -facebook en instagramcampagne -citizenlab -lokale krant -website
45
Omgevingsanalyse In communicatie- en participatietrajecten is het goed om de benaderingswijze aan te passen aan de belevingswereld van de doelgroep. Het gaat hierbij niet zozeer om het feitelijke gedrag van de doelgroepen, maar veelmeer om de drijfveren achter dit gedrag. We onderscheiden vier belevingswerelden aan de hand van het BSR-model: - Vrijheid - Harmonie - Controle - Veilig In Culemborg is de grootste groep geel (harmonie). Daarna volgen al snel groen (veilig) en blauw (controle). Harmonie (geel) staat voor nieuwe contacten en ervaringen delen en uitwisselen. Veilig (groen) staat voor structuur en vastigheid. Vertrouwt een aantal mensen. Controle (rood) staat voor analyseren, status, symbool van succes. De belangrijkste conclusies voor de communicatie en participatie zijn: • • • • • •
Transparant communiceren; mensen willen goed geïnformeerd worden en ontvangen daarom alle relevante informatie. Dialoog aangaan; ze delen niet alleen feiten en meningen maar het gaat ook over eigen en andermans ervaringen, emoties, onzekerheden, drijfveren ect. Professioneel maar ook persoonlijke aandacht; persoonlijk contact is belangrijk. Het gaat immers om een verandering in je eigen huis. Kunnen kritische houding aannemen. Er is nog veel onduidelijk over de TVW. Mensen weten niet waar ze aan toe zijn en zitten met veel vragen. Simpel taalgebruik Groeps- of wijkgevoel is belangrijk.
Te bereiken door middel van: voorlichtingsbijeenkomst en social media.
Transitievisie Warmte Bijlagen
46
Bijlage 2: Kosten van de warmtetransitie in Culemborg De kosten voor de warmtetransitie bestaan voor woningen uit de volgende onderdelen: • • •
Kosten voor aanpassingen om een woning transitiegereed te maken. Denk aan isoleren, ventileren, kierdichting, elektrisch koken en/of het vervangen van radiatoren. Kosten voor aanpassingen in de energie-infrastructuur. Kosten voor vervanging van de aardgasketel door een alternatieve warmtevoorziening.
Dit lijkt een overzichtelijk geheel, echter dat is schijn. Er zijn namelijk drie redenen waarom de hoogte van al deze kosten nog uitermate onzeker is: 1. De kosten voor het aanpassen van een woning zijn in zeer sterke mate afhankelijk van de (bestaande) isolatiegraad van de woning. 2. De kosten voor veel technologieën (zoals warmtenetten, warmtepompen, isolatie en ventilatie) zullen naar verwachting als gevolg van schaalvergroting en innovatie dalen. 3. Alle kosten zijn sterk afhankelijk zijn van enerzijds marktontwikkelingen en anderzijds de schaalgrootte waarmee wordt aanbesteed (zo zijn bijvoorbeeld voor een individuele huiseigenaar de kosten per woning hoger dan voor een woningcorporatie). Hieronder wordt ingegaan op de genoemde drie typen kosten. De kosten zijn steeds berekend als een gemiddelde per woning, gebaseerd op de totale kosten voor alle woningen in Culemborg. Deze kosten zeggen dus niets over specifieke woningen. Alle bedragen zijn inclusief BTW en liggen op het prijspeil 2021. Kosten voor het transitie-gereed maken van een woning De investeringskosten voor een basisniveau isolatie (minimaal energielabel B), waarbij vloer, gevel en dak worden geïsoleerd, kieren worden gedicht, mechanische ventilatie wordt toegevoegd en een inductiekookplaat wordt geïnstalleerd, bedragen gemiddeld € 8.000 tot € 14.000 per woning.
De woningen kunnen dan verwarmd worden met een temperatuur tussen de 55 en 70 °C en hebben een gemiddelde warmtevraag voor ruimteverwarming van tussen de 50 en 60 kWh/m2. De investering in vergaande isolatie en lage-temperatuurverwarming (35 tot 55 °C), is veel hoger. Vaak moeten dan de bestaande kozijnen en radiatoren vervangen worden. Of er moet ook een zeer energiezuinig ventilatiesysteem met balansventilatie geïnstalleerd worden. In een aantal gevallen moet zelfs een compleet nieuw dak en/of buitengevel worden gemaakt. De kosten bedragen dan gemiddeld € 20.000 tot € 33.000 per woning. De woningen hebben dan een lagere warmtevraag voor ruimteverwarming van gemiddeld tussen de 30 en 40 kWh/m2. Welk deel is terug te verdienen? Isoleren kan voor woningeigenaren een slimme investering zijn. Het leidt tot een lagere energierekening en een hoger comfort. Maar niet alle isolatiemaatregelen verdienen zich terug. Hoe meer een huis al geïsoleerd is en hoe lager dus de gasrekening, hoe lastiger het wordt om rendabele maatregelen te treffen. Het deel van de investering dat niet wordt terugverdiend heet de ‘onrendabele top’. Voor de basisniveau-maatregelen ligt deze onrendabele top gemiddeld tussen € 4.000 en € 7.000 per woning als we de baten ten gevolge van de lagere energierekening meenemen.
Als uitgangspunt is daarbij genomen een (gebouwgebonden) financiering over een looptijd van 30 jaar met 1,5% netto rente. Als de maatregelen, zoals wordt verwacht, resulteren in een hogere woningwaarde en als zonnepanelen worden meegenomen in het maatregelenpakket zijn de basisniveau-maatregelen gemiddeld voor de eigenaar-bewoner in Culemborg mogelijk kostenneutraal. Voor verhuurders geldt dit
Transitievisie Warmte Bijlagen
47
vaak niet omdat de huur meestal niet of maar heel beperkt verhoogd kan worden na de genomen maatregelen. De onrendabele top bij vergaand isoleren is veel hoger. Deze ligt in Culemborg tussen de € 12.000 tot € 20.000 per woning. Omdat vergaand isoleren nu nog niet beter wordt gewaardeerd in de woningwaarde leidt dit voor het grootste deel van de woningvoorraad tot ongewenste kosten (zoals gezegd: verwacht wordt dat dit gaat veranderen). Zowel voor basisniveau-maatregelen als voor vergaande isolatie geldt dat de onrendabele top kleiner wordt op het moment dat de aardgasprijs stijgt (wat ook gebeurt als er meer energiebelasting op aardgas wordt geheven). Overigens is het de verwachting dat isoleren wél veel meer invloed gaat krijgen op de woningwaarde. Maatregel
Kosten
Rendabele deel (terug te verdienen)
Onrendabele top
Maximale isolatie binnen de bestaande schil
€ 8.000 tot € 14.000
€ 4.000 tot € 7.000
€ 4.000 tot € 7.000
Vergaande isolatie
€ 20.000 tot € 33.000
€ 8.000 tot € 13.000
€ 12.000 tot € 20.000
Onrendabele top bij verschillende niveaus van woningisolatie in Culemborg (gemiddeld per woning)
Kosten voor het aanpassen van de energie-infrastructuur De kosten voor het aanpassen van de infrastructuur zijn afhankelijk van het gekozen scenario. Om een beeld te krijgen, worden in het onderstaande twee extreme scenario’s uitgewerkt. De praktijk zal altijd een combinatie van beide scenario’s worden. •
•
Scenario 1. Alleen individuele oplossingen (all-electric) In het geval van een verzwaard elektriciteitsnet worden de kosten voor het verzwaren van het net nu nog betaald door alle gebruikers in Nederland, omdat deze kosten zijn gesocialiseerd. In de toekomst zal dit wellicht veranderen zodat deze kosten meer verhaald kunnen worden bij de specifieke gebruikers in een wijk met een verzwaard net. Dit kan door een aansluitbijdrage op het moment dat het net wordt verzwaard en door het verhogen van het jaarlijks vastrecht, afhankelijk van het extra elektrisch vermogen dat een woning vraagt door de overstap naar elektrisch verwarmen met bijvoorbeeld een warmtepomp in combinatie met elektrisch koken en elektrische auto’s. Hoe deze kosten op woningniveau gaan uitpakken voor Culemborg is daarom zeer lastig te bepalen. Scenario 2. Alleen collectieve oplossingen (warmtenet) De kosten voor de infrastructuur van een warmtenet bestaan uit de aanleg van de warmteleidingen door de wijk, de aansluiting op de warmtebron en het aansluiten van de woning inclusief het plaatsen van een afleverset. Aangezien ook de kosten voor het vervangen van gasnetten zijn gesocialiseerd, is het maatschappelijk van belang om de voor een warmtenet benodigde grondwerkzaamheden af te stemmen met vervanging van riolering of waterleidingen of andere ondergrondse infra.
Al deze kosten gezamenlijk kunnen sterk per wijk verschillen en zijn voor een groot deel afhankelijk van het type bebouwing en de dichtheid van de bebouwing. Gemiddeld liggen deze investeringen tussen de € 8.000 en € 15.000 euro per woning.