CConstaterende datCulemborg
Koppel je AI →
Document · PDF

5b Bijlage BETER_DAN_SLOOP

Commissie Stadszaal 13 maart 2025, gemeente CulemborgBij agendapunt: Naar ontwerpfase KWC37.672 woorden

Open het PDF bij de gemeente ↗Naar de vergadering →

Tekst van het document

Uit het bestand gehaald, zonder opmaak, tabellen en afbeeldingen · deel 4 van 5

TWEE GROTE WOONGEBOUWEN Ieder gebouw dat wordt behouden en gerenoveerd in plaats van gesloopt en vervangen door nieuwbouw, is winst voor het klimaat. Ook al is dat niet altijd het expliciete doel. Twee grote woongebouwen die enige jaren geleden zijn gerenoveerd en getransformeerd, zijn hiervan voorbeelden. De CO2-effecten zijn toen niet expliciet berekend; hier volgt een schatting. Gered van de sloop Cité Grand Parc in Bordeaux en De Flat Kleiburg in Amsterdam stonden beide op de nominatie om te worden gesloopt, maar zijn toch behouden en getransformeerd. Beide woongebouwen in hoogbouw zijn ruim vijftig jaar oud en omvatten circa 500 woningen. Ze behoren tot de omvangrijke generatie wooncomplexen uit de jaren zestig en zeventig die over heel Europa zijn te vinden. Een groot aantal is reeds gesloopt. Dat gebeurde zelden om bouwtechnische redenen, vaker vanwege een slechte reputatie en exploitatieproblemen. Ook bij deze twee gebouwen lukte het de exploiterende corporatie niet om een effectieve strategie voor revitalisering te ontwikkelen, waarna sloop als uitweg werd overwogen. Ze overleefden de sloopdreiging niet alleen, ze zijn sindsdien aantrekkelijker dan ooit. Deze ommekeer danken ze aan functionele, sociale, cultuurhistorische, technische, financiële en milieuargumenten en aan de visie, de inzet, het vernuft, de innovatiekracht en de durf van opdrachtgevers en ontwerpers.

Grand Parc (20112017) kreeg een eenvoudige maar spectaculaire uitbreiding die alle bewoners ten goede kwam; Kleiburg (2012-2016) kreeg een innovatief businessmodel dat hanteerbare investeringen combineerde met grote zeggenschap van bewoners. Beide wijzen de weg naar een systematisch andere praktijk.

113

Het klimaateffect, in de vorm van vermeden CO2-uitstoot, speelde bij deze casussen impliciet mee maar werd niet expliciet gecalculeerd. Winket heeft nu alsnog een schatting gemaakt. Ook hier is als referentie een fictief nieuwbouwscenario toegevoegd: wat als het gebouw was gesloopt en er nieuwbouw met eenzelfde aantal woningen was gekomen? Het zijn calculaties met de nodige slagen om de arm. Veel gegevens zijn slechts bij benadering beschikbaar. De transformaties vonden circa tien jaar geleden plaats, bij een ander prijspeil. Ook de technische normen en mogelijkheden op het gebied van onder meer energie en isolatie waren anders. Bordeaux ligt in een andere klimaatzone dan Nederland, wat invloed heeft op het energieverbruik. En het investeringsmodel van Kleiburg, met een scheiding tussen drager (collectief gerenoveerd) en inbouw (door de bewoners zelf) wijkt af van de reguliere werk- en rekenwijze van ontwikkelaars. Dit alles vereist aanpassing in de calculatie. Het resultaat zijn calculaties op hoofdlijnen met een ruime onzekerheidsmarge. Winket hanteert de regel dat het renovatiescenario niet te rooskleurig wordt geschetst; bij onzekerheid krijgt het nieuwbouwscenario het voordeel van de twijfel.

114

CITÉ GRAND PARC, BORDEAUX

Foto: Philippe Ruault

Cité Grand Parc is een wijk uit begin jaren zestig met ruim 4.000 woningen, meest sociale huur. In 2011 wonnen de Franse architecten Anne Lacaton en Jean-Philippe Vassal een prijsvraag voor de transformatie van twee woongebouwen met samen 530 woningen. Dat de prijsvraag überhaupt werd gehouden, was te danken aan de nieuwe directeur van de woningcorporatie, die besloot het bestaande sloopplan te heroverwegen.104 Lacaton en Vassal werkten hier de ideeën uit die ze vanaf 2004 samen met Frédéric Drout hadden ontwikkeld. Hun manifest PLUS+ uit dat jaar was een reactie op het plan van de Franse regering om ruim 100.000 woningen uit de jaren zestig en zeventig te slopen en door nieuwbouw te vervangen.* Het betrof vooral flatwoningen in de ‘grand ensembles’ die als mislukt werden beschouwd, de Franse tegenhangers van de Bijlmermeer, Ommoord en talloze hoogbouwwijken in vrijwel ieder Europees land. * Voor PLUS+ zie ook hoofdstuk 3.

115

Lacaton, Vassal en Drout wezen erop hoe absurd, verspillend en sociaal gewelddadig dit plan was. De overheid wilde 3 miljard euro uitgeven om 113.200 woningen te slopen, plus 12,6 miljard euro om 105.000 nieuwe te bouwen, zodat ze per saldo 15,6 miljard euro zou spenderen om 8.200 woningen kwijt te raken. Dat, betoogden zij, kon anders en slimmer. Het geld kon beter worden besteed door niet te slopen en overnieuw te beginnen, maar door wat er al was te verbeteren. Hun credo is: ‘Nooit slopen, nooit verwijderen of vervangen, altijd toevoegen, transformeren en hergebruiken!’ In hun manifest lieten ze ook zien hoe dit kon worden uitgevoerd, met relatief eenvoudige, vaak lowtech middelen, zoals uitbreidingen in de vorm van wintertuinen, gevelisolatie en slimmere ontsluitingen. In Bordeaux kregen ze de kans dit op grote schaal in praktijk te brengen. Over de hele breedte van het gebouw kwam een uitbreiding van 4.80 meter diep die voor iedere woning een wintertuin en een balkon omvatte. De kleine ramen van de flats werden vergroot tot ruime doorgangen naar deze nieuwe, lichte ruimten. In de woningen zelf veranderde weinig. De bewoners hoefden tijdens de bouw zelfs niet tijdelijk te verhuizen. Op het dak zijn acht appartementen toegevoegd, wat het totaal op 538 brengt.

(Op de foto is het werk in uitvoering; de uitbreiding wordt tegen de bestaande gevel geplaatst.) We geven hier een globale schatting van de CO2-last en de investeringslast. We vergelijken de feitelijke renovatie met het ‘wat als’-scenario waarin het gebouw was gesloopt en vervangen door vergelijkbare nieuwbouw. In de hier volgende cijfers zijn de kosten omgerekend naar het prijspeil 2023 en ze zijn exclusief btw.

116

Calculatie De investeringskosten voor de 538 appartementen (530 getransformeerd, 8 nieuw) bedragen volgens de raming met EcoQuaestor in totaal 40 miljoen

euro, oftewel gemiddeld 75.000 euro per woning. Vergelijkbare nieuwbouw zou tweemaal zo duur zijn geweest: 80 miljoen euro in totaal en bijna 150.000 euro per woning. De CO2-last van de transformatie bedraagt ruim 16.000 ton CO2 voor het hele project en omgerekend 30 ton per woning. Bij nieuwbouw zou ook dit tweemaal zo hoog uitkomen, op ruim 30.000 ton voor het hele project en 57 ton per woning. Zowel de bouwkosten als de CO2-impact komen uit op ongeveer 50% van die van vergelijkbare nieuwbouw. Bij een foutmarge van plus of min 25% is dat tussen 40% en 65%. Het betekent dat de renovatie en transformatie 35% à 60% gunstiger waren dan nieuwbouw zou zijn geweest. Terloops bevestigt de casus dat de ‘niet-slopen’-strategie vanuit CO2-oogpunt superieur is aan nieuwbouw met gebruik van biobased materialen. De uitbreiding van Grand Parc is uitgevoerd in beton en staal en niet in bijvoorbeeld hout­ skeletbouw, en desondanks heeft het project als geheel een zeer gunstige CO2-voetafdruk.

117

DE FLAT KLEIBURG, AMSTERDAM

Foto: Stijn Poelstra

118

In Amsterdam staat een aansprekende casus van transformatie van hetzelfde kaliber als Grand Parc: De Flat Kleiburg. Kleiburg was vanaf het begin, rond 1970, bouw- en woontechnisch een van de betere honingraatflats in de Bijlmermeer. Toen de gemeente en de woningcorporaties in de jaren negentig besloten een groot deel van de Bijlmer te slopen, bleef Kleiburg voorlopig staan om renovatie te onderzoeken. De toenmalige eigenaar, woningcorporatie Rochdale, liet in 2000 een renovatieplan maken door de Amerikaanse architect Greg Lynn. Het plan voorzag in een grote verscheidenheid aan woningtypen. Deze woningdifferentiatie zou echter top-down worden ontworpen, wat de renovatie duur maakte (raming 70 miljoen euro in 2000), terwijl het onzeker was of er voor deze van bovenaf bedachte diversiteit aan woningen een bijpassende verscheidenheid aan bewoners geïnteresseerd zou zijn. Uiteindelijk durfde Rochdale het plan niet aan en besloot het toch tot sloop. Op het laatste moment werd de sloop afgewend door een ander idee: het gebouw werd voor de symbolische prijs van 1 euro verkocht aan wie

er een goed plan voor had. Er was grote belangstelling voor deze kans op innovatieve project­ ontwikkeling. Winnaar waren het Consortium De Flat met de ontwerpbureaus NL Architects en XVW Architectuur.105 Zij introduceerden een aanpak die onderscheid maakte tussen het casco en de afzonderlijke woningen. Het casco werd collectief gerenoveerd, met inventieve functionele ingrepen (wonen op de begane grond, verplaatsing bergingen, ruimere doorgangen) en een esthetiek die de schaal van het gebouw niet verdoezelde, maar er grandeur aan ontleende. De 500 appartementen werden als ‘kluswoning’ toevertrouwd aan de nieuwe eigenaar-bewoners. Dankzij deze variant op de theoretisch bekende scheiding tussen ‘drager’ en ‘inbouw’ werd de transformatie ineens wél financieel hanteerbaar en haalbaar. Sloop was overbodig en het bestaande gebouw kreeg een ongekende nieuwe waardering. De renovatie en transformatie van het casco kostte 20 miljoen euro. De kosten voor de inbouw per appartement zijn minder eenvoudig te schatten, doordat flink wat bewoners er zelf veel tijd en werk in hebben gestoken. Een deel van de arbeidskosten werd aldus vervangen door de eigen tijdsinvestering van de bewoners. Winket heeft ook hier achteraf een calculatie uitgevoerd van de feitelijke transformatie en een hypothetisch nieuwbouwscenario. De kosten zijn omgerekend naar het prijspeil 2024 en ze zijn exclusief btw.

Calculatie De renovatie en transformatie van het casco kostte omgerekend per appartement circa 70.000 euro. Ervan uitgaande dat de bewoners daarnaast 40.000 euro aan de inbouw besteedden, komen de totale kosten op 110.000 euro per appartement. Bij nieuwbouw zou dit bijna 160.000 euro zijn geweest. De CO2-last van de totale renovatie plus inbouw is 28 ton CO2-equivalent. Bij nieuwbouw zou dit 59 ton zijn geweest.

119

Ook hier is het verschil onmiskenbaar: de aanpak van Kleiburg is circa 30% goedkoper en 50% klimaatvriendelijker dan nieuwbouw zou zijn geweest. Naast alle immateriële motieven voor het behoud en een nieuwe toekomst van Kleiburg, vormen ook de harde factoren geld en klimaat overtuigende argumenten voor transformatie.

BEHOUD-RENOVATIE VS. SLOOP-NIEUWBOUW: ZES CASUSSEN IN KERNCIJFERS Bouwkosten (2024) en broeikaseffect, omgerekend per m2 Opper­vlakte in m2 bvo

Bouwkosten in € (ex BTW)

Klimaat­impact (GWP) in kg CO2-equivalent

Renovatie Nieuwb.

Renovatie Nieuwb.

SCHOLENBOUW

CONCLUSIE UIT DE CASUSSEN

NIMETO, UTRECHT Renovatie inclusief colonnade

In dit hoofdstuk zijn uiteenlopende casussen aan de orde geweest. Ze verschillen in gebouwtype, gebruik en formaat. Naast woningbouw is met scholenbouw ook maatschappelijk vastgoed vertegenwoordigd. Ze hebben gemeen dat ze stammen uit de periode 1960-1980. Het gaat om de gebouwengeneratie die nu iets meer of minder dan een halve eeuw oud is. Volgens de gangbare afschrijvingspraktijk hebben ze een existentieel moment bereikt: blijven ze behouden en worden ze ingrijpend gerenoveerd, of worden ze gesloopt en vervangen door nieuwbouw? Het handelt om een omvangrijke gebouwengeneratie; de vragen bij deze casussen zijn representatief voor een zeer grote opgave die zich op dit moment ontvouwt, of dat in de naaste toekomst zal doen. In dit hoofdstuk is de kernvraag – behoud-­ renovatie of sloop-nieuwbouw – op kwantitatieve wijze benaderd. Aan de hand van de casussen zijn de financiële kosten en de CO2-lasten van beide twee scenario’s gecalculeerd. De uitkomst is duidelijk. Dat laat de bijgaande tabel zien, waarin de financiële kosten en de klimaatlasten zijn omgerekend per vierkante meter.

15.700

823

1.945

194

562

MOLENWIEK DALTON, HAARLEM Renovatie

1.720

1.435

2.050

430

900

Uitbreiding

1.135

2.050

2.050

740

900

Totaal, renovatie 60% uitbreiding 40%

2.855

1.679

2.050

553

900

GENERIEKE WONINGBOUW EENGEZINSWONINGRIJ, ZEIST (4 rijtjes x 6 = 24 woningen, renovatie met triple-glas en balansventilatie) Casco, schil, ontsluiting, installaties

3.578

Inbouw

3.578

293

239

58

53

Totaal

3.578

805

998

195

370

512

759

137

317

GALERIJFLAT, MIDDELBURG (4 bouwlagen x 10 = 40 appartementen, renovatie met triple-glas en balansventilatie) Casco, schil, ontsluiting, installaties

2.928

327

1.198

196

506

Inbouw

2.928

464

406

122

107

Totaal

2.928

791

1.604

319

614

Renovatie bestaande gebouwen

44.200

570

1.775

235

625

Uitbreiding met wintertuinen

19.000

721

721

325

325

GROTE WOONGEBOUWEN GRAND PARC, BORDEAUX

Uitbreiding met penthouses (HSB) Totaal

960

1.775

1.775

465

465

64.160

633

1.463

265

534

53.000

658

1.096

164

548

377

377

102

77

1.035

1.473

266

625

KLEIBURG, AMSTERDAM Renovatie casco en schil Inbouw (individueel) Totaal

120

53.000

121

122

Het patroon is herkenbaar. Renovatie is goedkoper én minder belastend voor het klimaat dan nieuwbouw. Hoevéél het scheelt, kan per project verschillen. Bij renovatie bestaat een veel ruimere marge voor afwijkende keuzen, maatwerk en fasering dan bij nieuwbouw. Dit is terug te vinden in de cijfers. Bij renovatie kan ervoor worden gekozen om alle onderdelen volledig op het kwaliteitsniveau van nieuwbouw te brengen. Dit was de inzet van het duel op een gelijk speelveld. De uitslag: de CO2-uitstoot is bij renovatie 20% tot 50% lager dan bij nieuwbouw en de bouwkosten zijn 10% tot 30% lager. Het duel heeft een afgetekende winnaar: renovatie is significant gunstiger dan gelijkwaardige nieuwbouw. In de praktijkvoorbeelden in dit hoofdstuk zijn de verschillen zelfs nog groter. Gemeten in CO2voetafdruk is renovatie hier 30% tot 70% gunstiger dan nieuwbouw. In bouwkosten uitgedrukt is het verschil bijna even groot: renovatie is 20% tot 60% voordeliger dan nieuwbouw. De verklaring is al aan de orde geweest. Het is in de praktijk zelden noodzakelijk om álle bestaande elementen op nieuwbouwniveau te brengen. Een nauwkeurige calculatie wijst vaak uit dat het gunstiger is om bepaalde onderdelen (nog) niet te vervangen. Dat geldt bijvoorbeeld voor sanitair en voor technische installaties.

Als een installatie recent is vernieuwd, kan het bij renovatie de beste optie blijken (in duurzaamheid en financieel) om haar nog een tijd te handhaven, in plaats van haar vroegtijdig door een nieuwe te vervangen. Renovatie is hiermee niet alleen klimaatvriendelijker en economischer, maar ook flexibeler, zowel in de keuzen als in de tijd: niet alles hoeft, en wat wel moet, hoeft niet per se allemaal tegelijk. Het kan zowel financieel als voor de CO2-voetafdruk gunstiger zijn om ingrepen te faseren, als onderdeel van een meerjarensamenspel van renovatie en onderhoud. De slotsom is dat renovatie en voortgezet gebruik van bestaande bouw overtuigend

gunstiger presteert dan gelijkwaardige nieuwbouw en een betere bijdrage levert aan het oplossen van het klimaatprobleem. Zodat de vraag resteert: waarom kiest niet iedereen voor de aantrekkelijkste en voordeligste optie?

123

UITLEIDING: EN NU VOORT

124

De klimaatopgave is groot en ernstig, zo zagen we in dit lange essay. Iedereen die met de bouw en het vastgoed te maken heeft, kan erover meepraten. Er wordt nu al hard gewerkt om de CO2-voetafdruk van de bouw te verlagen, met aan de horizon het nulpeil in 2050. Maar het resultaat valt tegen. Zoals de zaken nu lopen, halen we het noodzakelijke doel in de verste verte niet. Er zijn veel goede bedoelingen, oprechte pogingen en optimistische woorden, maar daaraan heeft het klimaat geen boodschap. Het klimaat reageert niet op ambities, alleen op effectieve daden. Het kan anders, zo laten de praktijkvoorbeelden in dit essay zien. Er is forse klimaatwinst mogelijk door niet langer de zwaar CO2-uitstotende werkwijze van sloop en nieuwbouw als standaardpraktijk te hanteren, maar radicaal te kiezen voor behoud van wat er al is, slim en zorgvuldig gebruik, goed onderhoud en periodiek een intelligente renovatie of transformatie. In vaktermen: door werk te maken van de effectiefste klimaatstrategie die er is, ‘Refuse’. Weiger iets nieuws te bouwen als je niet eerst heel goed hebt onderzocht wat de behoefte is en hoe hieraan in de bestaande bouw kan worden voldaan. Weiger de sleur van sloop-nieuwbouw. Weiger de drogredenen die worden aangevoerd om nu nog sloop te legitimeren.

Verplaats de keuze voor sloop naar de extreme periferie van de uitzonderingen en concentreer je op de opbouw van een nieuwe, betere standaardpraktijk. Ieder gebouw kan realistisch behouden blijven en geschikt worden gemaakt voor de toekomst, zo hebben we betoogd. Dit geldt eens te meer

125

voor naoorlogse bouw, uit de wederopbouwtijd en de Post 65-periode, en daarmee voor een enorm aandeel in de gebouwde voorraad van Nederland. Als het soms niet zo lijkt, als gebouwen haveloos en afgedragen lijken, dan komt dat vaak door achterstallig onderhoud. Soms worden ze zelfs moedwillig verwaarloosd om sloop ‘onvermijdelijk’ te laten lijken. Zulk onverantwoord gedrag past niet langer in een tijd van klimaatverandering. Naast het afzweren van sloop als standaardhandeling, is ook de herwaardering van gedegen onderhoud noodzakelijk. Niet alleen het klimaat, ook de samenleving gaat erop vooruit met een nieuwe standaardpraktijk gebaseerd op behoud, onderhoud en renovatie. De casussen in dit essay maken dat duidelijk. De CO2-uitstoot is lager dan bij vergelijkbare sloop en nieuwbouw, en het is ook financieel gunstiger. Behoud en hoogwaardige renovatie leveren betere gebouwen op; beter dan ze waren en ook beter dan de nieuwbouw die nu voor hetzelfde geld mogelijk is. Het zorgt voor behoud van bestaande kwaliteit die zich heeft bewezen en voegt er nieuwe kwaliteit aan toe in plaats van weer helemaal bij nul te beginnen. Het draagt bij aan continuïteit en herkenbaarheid van de leefomgeving, aan versterking van het alledaags erfgoed en het collectieve geheugen. Het biedt een grotere vrijheid van handelen en een flexibeler keuzepalet dan nieuwbouw.

Het herstelt een verstandige, eeuwenoude praktijk van bouwwerken die voor onbepaalde tijd blijven bestaan, het gaat zorgvuldig om met schaars wordende materialen en het maakt een einde aan de verspillende, onhoudbaar geworden gewoonte van het wegwerpvastgoed.

126

Als behoud en renovatie in zoveel opzichten de betere keuze is, waarom is het dan niet allang de algemene regel en de gangbare praktijk? Waarom staan er ook vandaag nog duizenden bruikbare woningen, scholen en andere gebouwen op de nominatie voor sloop, om er duizenden nieuwe voor terug te bouwen die de opwarming van de

aarde verder aanjagen? Waarom zal er in de tien seconden die het kost om deze zin te lezen, in Nederland opnieuw 7.600 kilogram bouwafval zijn geproduceerd? Waarom gaan overheden en maatschappelijke organisaties, bijvoorbeeld in onderwijs, zorg en cultuur, voort met de destructieve beleidsroutine van sloop en nieuwbouw op kosten van de gemeenschap? Waarom maken ook bedrijven en ontwikkelaars, zelfs onder de noemer van groene ambities, nog zo vaak keuzen die tot onnodige schade aan het klimaat leiden? En concreet: waarom hebben overtuigende successen als Grand Parc in Bordeaux, Kleiburg in Amsterdam en de scholen van Mevrouw Meijer, nog zo weinig navolging gekregen? Voor het antwoord vragen wij de lezer om bij zichzelf te rade te gaan. Omschakelen naar een andere praktijk gebeurt niet met het omzetten van één grote, magische knop. Hoe de samenleving omgaat met haar gebouwen en ruimtebehoeften is een complex geheel met een groot aantal schakels, partijen, kennissoorten, spelregels en belangen. Elke schakel is te zien als een knop, groot, middelgroot of klein, waarvan de voorkeurstand moet veranderen naar ‘klimaatbewust’. Bij elke knop zitten mensen die vanuit professionele betrokkenheid of maatschappelijke verantwoordelijkheid het verschil kunnen maken en de knop kunnen omzetten. Bij elke knop zit misschien een van de lezers van dit essay.

We hebben het essay toegespitst op enkele cruciale schakels. Vaak wordt beweerd dat beslissingen over de toekomst van gebouwen moeten worden genomen op basis van harde cijfers. Welnu, de harde cijfers spreken duidelijke taal: de CO2-uitstoot is bij renovatie 20% tot 50% lager dan bij nieuwbouw, de bouwkosten zijn 10% tot 30% lager en in de praktijk kan het verschil verder oplopen, terwijl het gerenoveerde gebouw aan alle nieuwbouweisen voldoet. Iedere renovatie moet niet alleen het bestaande gebouw behouden, maar ook het toekomstig gebruik mogelijk maken. Renoveren is daarom nooit alleen een technische

127

128

klus, maar altijd een integrale ontwerpopgave. Dit vraagt om een voorbereiding, ontwerpaanpak en uitwerking die rekening houden met zowel de bestaande waarden als de nieuwste eisen en wensen, en die het geheugen benutten als troef voor de toekomst. Welnu, zo’n aanpak wordt al jaren toegepast door Mevrouw Meijer en haar samenwerkingspartners. Het is een methode die uitgaat van wat er al is, die de kennis van erfgoed, duurzaamheid, architectonisch ontwerp en bouwcalculatie bundelt, die de gebruikseisen even serieus neemt als de beperkingen die het klimaat oplegt. Ze nodigt gebruikers, bestuurders en bewoners uit tot meedenken en samenwerken, en benadrukt hoe eervol en feestelijk deze grote eenentwintigste-­eeuwse opgave kan zijn. Het is een methode die meer inhoudelijk denkwerk aan het begin van een planproces vergt dan het ouderwetse sloop-nieuwbouwsjabloon, en een intensievere betrokkenheid van opdrachtgevers, gebruikers en gemeenten. Zo verschuift in ieder project de praktijk weer een paar stappen in de goede richting. Maar een groot deel van de praktijk van beleid en bouw blijft in de oude groef hangen en moet z’n nieuwe richting nog krijgen. Veel knoppen staan nog altijd verkeerd afgesteld, met als gevolg dat ze bijna automatisch tot sloop-nieuwbouwkeuzen leiden als de weg van de minste weerstand.

Ook dat blijkt uit de praktijk van Mevrouw Meijer: haar aanpak, gericht op behoud en renovatie, moet onderweg naar uitvoering tal van blokkades overwinnen die nog resteren van een vroegere praktijk en een achterhaalde denkwijze. Wie de beste en slimste keus maakt, wordt zodoende gestraft met een hindernisrace. Dat is een helder signaal: er moet nog veel gebeuren. Iedere betrokkene kan ermee aan de slag gaan, door de werkelijkheid met andere ogen te bekijken, een hindernis op te ruimen en een knop om te zetten. Ieder op het eigen terrein, samen met anderen. Hier zijn, zonder de pretentie van volledigheid, een paar van deze knoppen.

Veel van deze schakelpunten liggen in het programma van eisen van een gebouw, een buurt of een groter gebied. Stel eerst de vraag: wat hebben we nodig, voor welk gebruik zoeken we ruimte? Maak scherper dan tevoren onderscheid tussen doel en middelen. Het gewenste gebruik is het doel, de huisvesting is het middel. Nieuwbouw kan een middel zijn, maar een plek in bestaande bouw ook. En omdat aan nieuwbouw ernstige klimaatbezwaren kleven, ligt het voor de hand met voorrang het betere middel van de bestaande bouw te onderzoeken. Dat onderzoek is een taak voor architecten – ‘Het niet-bouwen gaat het bouwen vooraf’ – maar het begint bij de verantwoordelijkheid van opdrachtgevers, beleggers en het openbaar bestuur. Dit speelt prominent bij de woonopgave. Het doel is om iedereen in staat te stellen goed te wonen. Ruimte hiervoor vinden in de bestaande voorraad is als middel te verkiezen boven nieuwbouw. De analyse van het Platform Woonopgave wijst de weg naar uitvoering. Die weg is nog niet geplaveid, er moeten nieuwe werkwijzen worden opgebouwd en oude obstakels opgeruimd, maar we kunnen meteen beginnen. Met een nieuwe attitude, nieuwe kennis en nieuwe praktijken, die in feite niet zo nieuw zijn, want er is al met succes mee geoefend.

Ook hier zijn het opdrachtgevers, financiers en politici die de macht hebben om de omslag te maken en zijn het vakmensen uit allerlei disciplines die hun de kennis kunnen aanreiken. Een van de obstakels is de uit de hand gelopen opvatting dat woningen er niet in de eerste plaats zijn om in te wonen, maar om economisch te exploiteren. Ook die knop moet om. De bestaande bouw biedt extra kansen voor nieuwe vormen van eigendom en zeggenschap, zoals wooncoöperaties en andere non-profitvormen. Het is te overwegen om woningen, ook die van woningcorporaties, weer meer te definiëren als maatschappelijk vastgoed. In de sector van het commercieel vastgoed geldt iets vergelijkbaars. Ook hier moet het

129

feitelijk en nuttig gebruik van gebouwen weer de leidraad zijn, en chronische onderbenutting een aansporing om ander gebruik te vinden. In het maatschappelijk vastgoed, waarvan we schoolgebouwen als een pars pro toto hebben behandeld, geldt de noodzaak van zorgvuldige omgang met het bestaande mogelijk nog sterker. Scholen dienen maatschappelijke doelen die niet alleen het onderwijs omvatten, maar ook een verantwoorde omgang met erfgoed, identiteit, duurzaamheid en gemeenschapsgeld. Dat schept verplichtingen voor schoolbesturen en gemeenten, die reiken van onberispelijk onderhoud tot aan een gemeentelijk onderwijshuisvestingsbeleid dat behoud en renovatie van bestaande gebouwen als norm poneert. Het is aan gemeenteraden om de leiding te nemen.

130

Belangrijk zijn ook de randvoorwaarden waaronder iedereen in de bouw- en aanpalende sectoren moet werken. Het gaat om harde randvoorwaarden als wetten, regels, NEN-normen, financieringsvormen, grondposities en aanbestedingsprocedures; om het overheidsbeleid van rijk, provincies en gemeenten; om de toetsing van plannen naar welstand, erfgoed of duurzaamheid; om het onvermijdelijke corps aan adviseurs dat bij iedere planvorming wordt ingeschakeld, en nog veel meer. Dit hele bouwbestuurlijke conglomeraat is jarenlang standaard ingesteld geweest op sloop en nieuwbouw, en deze dominante oriëntatie zit nog altijd ingebakken in ieder aspect van het stelsel. Soms is de vooringenomenheid expliciet zichtbaar, vaker is ze impliciet en wordt ze nauwelijks als zodanig herkend. Het betekent dat er heel veel knoppen moeten worden opgespoord en blootgelegd die nog in de oude richting wijzen. Sommige voorbeelden kwamen eerder aan bod, zoals de ongelijke behandeling van sloop-nieuwbouw en behoud-renovatie naar afschrijvingstermijnen, en energietoetsen die alleen het operationele energieverbruik meerekenen en de ingesloten bouw­energie buiten beschouwing laten. Er zijn er

veel meer. Zo mogen omgevingscommissies (voorheen welstand) op dit moment alleen voorliggende plannen beoordelen en daarbij niet de vraag stellen of het plan überhaupt nodig is, en wat ervoor zal worden gesloopt. Ook ligt bij verduurzaming van de woningbouw vaak een eenzijdige nadruk op het energieverbruik, zonder al te veel te letten op vervuilend of ontsierend materiaalgebruik. Materialen en technieken worden wel getoetst aan de beperkte MPG-norm (MilieuPrestatie Gebouwen) maar niet op CO2-impact. Vul maar aan. Zeker, ook onder de huidige randvoorwaarden is het mogelijk bestaande gebouwen hoogwaardig te renoveren en te transformeren, maar dat vergt, zoals gezegd, een hindernisrace. Het gevolg is dat de beste keus – gezien vanuit klimaat, financiën, kwalitatieve en sociale maatstaven – ook nu nog stelselmatig wordt tegengewerkt en beperkt blijft tot een relatief kleine kring van doorzetters. Om de betere praktijk op te schalen, zijn daarom twee veranderingen nodig. Ten eerste moeten alle genoemde randvoorwaarden worden doorgelicht en waar nodig worden herzien of vervangen. Dat kan, waar het bijvoorbeeld om wetten gaat, een tijdje duren, terwijl tijd nu juist kostbaar is, gezien de klimaatcrisis. Daarom is het, ten tweede, zaak dat iedereen binnen de speelruimte die de bestaande randvoorwaarden bieden, consequent de best mogelijke keuze maakt. Dat kan vandaag nog beginnen.

Bouw, vastgoed en aanpalende vakgebieden vormen een kennisintensieve sector. Het is daarom cruciaal om het type kennis en vaardigheden te veranderen waarop het handelen is gebaseerd. Wie de bestaande gebouwde voorraad als uitgangspunt neemt, heeft andere kennis en competenties nodig dan bij een aanpak met sloop en nieuwbouw. Sommige kennis wordt minder relevant, elders moeten blinde vlekken worden gevuld, misverstanden opgeruimd en denkpatronen van koers veranderd. Het klimaat daagt allen uit om bij te leren.

131

132

De voorbeelden zijn legio. Iedereen kan ze onderscheiden, elk op het eigen terrein, in de professionele praktijk, in de democratische besluitvorming, bij opleidingen, in de media. Het geldt voor architecten, erfgoed- en duurzaamheidsdeskundigen en calculators; voor juristen, bankiers, verzekeraars, projectmanagers; voor alle typen technische en financiële adviseurs; voor iedereen die verantwoordelijk is voor beleidsvorming, overleg en uitvoering bij overheden en maatschappelijke organisaties als school- en zorgbesturen; voor alle anderen. Wetenschappelijk onderzoek krijgt andere thema’s en andere zwaartepunten. Sommige vormen van kennis zullen aan betekenis winnen, zoals architectuurhistorische kennis die transformeert van ‘iets van vroeger’ naar een actuele kennisbron voor het toekomstgerichte handelen. Ook projectontwikkelaars en bouwbedrijven staan voor een andere praktijk met andere opgaven, vaardigheden, businessmodellen en een andere bedrijfsvoering. De bulkbouw in het weiland kan naar de marge verhuizen en het zwaartepunt verschuift naar kleinschaligere, specialistischere en hoogwaardigere ingrepen die meer maatwerk en ambachtelijkheid veronderstellen. Ook hier moeten knoppen om in de praktijk en in de scholing. Wellicht kan de bouwsector leren van de eigen geschiedenis, bijvoorbeeld van de omschakeling in de jaren zeventig van uitbreidings- naar stadsvernieuwingsbouw.

Het proces waarin over gebouwen wordt besloten, ziet er bij behoud van bestaande bouw wezenlijk anders uit dan bij sloop-nieuwbouw. De eerste fase van een planproces is bij sloop-nieuwbouw erg simpel, omdat er dankzij de sloop wordt uitgegaan van een tabula rasa oftewel een nulpunt voor de bouw. Bij de aanpak van een bestaand gebouw is deze eerste fase juist cruciaal: het is de gelegenheid om het gebouw (geschiedenis, constructie, ruimtelijkheid, gebruik, context) intensief te leren kennen. Deze intensieve beginfase legt het fundament voor de latere keuzen en voor het

transformatieontwerp. De inrichting van het planproces (en de verdeling van voorbereidingskosten over de tijd) verschilt hierdoor van wat nu gebruikelijk is. De vele procestijgers die nog altijd het sloop-nieuwbouwproces als maatstaf hanteren, moeten dus ook op dit punt anders gaan denken en werken. Cruciaal is de kennis van gebruikers van gebouwen – en dus van iedere burger – en van iedereen die beslist over de toekomst van bestaande gebouwen. Cruciaal is de kennis van journalisten, commentatoren en critici, die door de klimaatopgave worden gedwongen om bij te leren en mogelijk hun vertrouwde waarden en aannamen te herzien. Op lokaal schaalniveau ligt er terrein open voor burgerinitiatieven, historische verenigingen en Heemschut-afdelingen, die met hun liefde voor de geschiedenis niet alleen het geheugen bewaren en de waarden van het verleden verdedigen, maar daarmee ook meebouwen aan de toekomst. Bewustwording en inzicht van de waarde van wat er al is, kunnen al op de basisschool beginnen; uiteraard op voorwaarde dat de volwassenen zelf het goede voorbeeld geven door zuinig met het schoolgebouw om te gaan. Bij dit alles is er, voor elk van ons, een psychologische dimensie. De klimaatcrisis confronteert ons met veranderingen van de leefwereld op een bijna niet te bevatten schaal. Comfortabele zekerheden die we ons leven lang al kennen, komen op losse schroeven te staan.

We moeten ons een houding geven en of dat nu een houding van wanhoop, optimisme, ontkenning of escapisme is, het voelt ongemakkelijk. We moeten vertrouwde gewoonten inruilen voor nieuwe en betere, maar daarmee betreden we onbekend terrein. Het is gemakkelijker om het verlies te voelen dat we vrezen, dan de winst die we kunnen behalen door ons handelen te veranderen. Onzeker is ook of ‘we’ wel samen zullen optrekken, of dat het ieder voor zich zal zijn. We zijn lang gewend, ook als samenleving, om problemen niet zozeer op te lossen als wel terzijde

133

te leggen of uit te stellen en intussen iets nieuw te bouwen: groei als vorm van vermijding. Nu dat niet langer kan, moeten we beter leren problemen binnen bestaande grenzen op te lossen. Het is begrijpelijk dat velen op de drempel aarzelen. Maar juist hierom is het goed om ons bewust te zijn van het vele en het goede dat in het verleden al is bereikt – hoe omvangrijk en kwalitatief hoogwaardig de gebouwde voorraad is die ons ter beschikking staat. We kunnen er nog lang mee vooruit, zodra we de waarde en potentie ervan inzien. Niet de toekomst is voor de bouw- en aangrenzende sectoren reden voor psychologisch getob, maar de nu nog gangbare, verspillende praktijk. Zet de knoppen om en er valt een last van ons af. We kunnen zoveel beter dan sloop. Hoe het verder gaat? Dat is aan u, jou, lezer.

134

NOTEN 1 ‘Broeikasgassen’ zijn gassen die zonne-energie kunnen vasthouden. Het belangrijkste broeikasgas is koolstofdioxide (CO2), dat driekwart van de opwarming van de aarde veroorzaakt. Van nature schommelt het CO2-gehalte tussen 180 en 280 ppm (deeltjes CO2 per miljoen deeltjes lucht). In de laatste eeuwen is het echter razendsnel gestegen, tot bijna 430 ppm op dit moment. Dat komt doordat de mens grote hoeveelheden fossiele brandstoffen verbrandt, wat een krachtige CO2-uitstoot veroorzaakt. De atmosfeer is hierdoor met veel meer energie opgeladen dan ooit tevoren in de geschiedenis van de mens. Deze energie voedt tal van klimaat- en weersveranderingen, zoals temperatuurstijging en krachtige, grillige extremen. Als we de opwarming van de aarde willen stoppen, is de oplossing in principe helder: we moeten onze CO2-kraan dichtdraaien. Zie voor het historische CO2-gehalte: https://ourworldindata.org/grapher/co2-long-term-­ concentration, en: https://ourworldindata.org/grapher/ co2-fossil-plus-land-use. 2 Voor de Overeenkomst van Parijs zie: https://wetten.overheid.nl/BWBV0006603/2017-08-27. Over het Nederlandse Klimaatakkoord zie: www.rijksoverheid.nl/onderwerpen/klimaatverandering/klimaatakkoord. Het Klimaatakkoord in ruim zeventig vragen: https://open.overheid.nl/­documenten/ ronl-bc161bc1-4cb6-4f50-919a-8a1e14e58c01/ pdf.

Klimaatwet 2023: https://wetten.overheid.nl/ BWBR0042394/2023-07-22. 3 Bij deze cijfers past een bijsluiter. Er bestaat een duizelingwekkende massa aan cijfers over het klimaat, de uitstoot en de klimaatambities. Cijfers die ogenschijnlijk hetzelfde onderwerp betreffen, kunnen toch onderling verschillen, doordat ze net iets anders zijn berekend, of op een ander moment op basis van veranderende beleidsambities, ijkpunten en rekenmethoden. In dit hoofdstuk omzeilen we deze wirwar door ons te beperken tot enkele kerncijfers die de opgave op hoofdlijnen schetsen. Sommige cijfers lichten we kort toe in voetnoten, maar voor verdere details, nuances, slagen om de arm en discussie verwijzen we naar de bronnen. 4  Dit zijn de cijfers uit de Klimaatwet van 2019. In 2023 is de wet nog iets aangescherpt; sindsdien geldt een reductie van 55% in 2030 en 100% in 2050 (‘klimaat­neutraal’). Gemakshalve houden wij hier 49% respectievelijk 95% aan. Het jaar 1990 wordt internationaal als ijkmaat gehanteerd. 5 De uitstoot van CO2 wordt uitgedrukt in kilo’s, tonnen of megatonnen CO2. De uitstoot van andere

135

136

broeikasgassen, zoals methaan, wordt omgerekend naar ‘CO2-equivalenten’. Een megaton (Mton) is een miljoen ton. 6 De berekende omvang van dit CO2-budget 2020-2050 varieert afhankelijk van de doelstelling (1,5 of 2,0 graden opwarming) en andere factoren. Hier gaan we uit van het cijfer dat de Dutch Green Building Council (DGBC) hanteert in: ‘Rekenen aan Paris Proof Materiaalgebonden emissies met protocol’, 23 november 2021. www.dgbc.nl/nieuws/rekenen-aan-paris-­proofmateriaalgebonden-emissies-met-protocol-6244. Voor de variabelen bij het berekenen van de omvang van het CO2-budget zie: Detlef van Vuuren (e.a.), Wat zijn rechtvaardige en haalbare klimaatdoelen voor Nederland?, Planbureau voor de Leefomgeving, Den Haag 2024. www.pbl.nl/system/files/document/2024-03/pbl-2024wat-zijn-rechtvaardige-en-haalbareklimaatdoelen-voor-nederland_5439.pdf. 7 Planbureau voor de Leefomgeving, Klimaat- en Energieverkenning 2024, PBL-publicatienummer 5490, Den Haag 2024, p. 4. www.pbl.nl/system/files/document/2024-10/ pbl-2024-klimaat-en-energieverkenning-2024-5490.pdf. 8 René Gude, Het agoramodel. De wereld is eenvoudiger dan je denkt, Leusden 2016. 9 Dutch Green Building Council (DGBC), Whole Life Carbon. Position Paper, 2021, p. 5. www.dgbc.nl/upload/files/ Publicaties/circulariteit/Position%20Paper%20Whole%20 Life%20Carbon%20-%20DGBC.pdf.

10 Het energieverbruik is nodig voor onder meer de winning van grondstoffen, de verhitting tijdens het productieproces van bouwmaterialen zoals cement, staal, bakstenen, glas, kunststof, enzovoort, en ook voor het transport en de verwerking op de bouwplaats. Chemische processen waarbij broeikasgassen vrijkomen, doen zich bijvoorbeeld voor bij de cementproductie uit kalksteen, en bij de productie van staal uit ijzererts met behulp van steenkool. 11 Copper 8, Metabolic, Nibe, Alba, Bouwen binnen planetaire grenzen. CO2-impact van de Nederlandse bouw, februari 2024, p. 3-4. https://circulairebouweconomie.nl/wp-content/ uploads/2024/03/CO2-impact-van-de-Nederlandsebouw.pdf. 12 Het rapport voegt toe dat het budget kan worden vergroot door de klimaatambities af te zwakken, bijvoorbeeld met niet langer 1,5 graad als maximum, maar 1,7 of 2,0 graad. Maar ook dan is het budget binnen afzienbare tijd op, respectievelijk in 2031 en 2040. Andere cijfers wijzen globaal in dezelfde richting, ook al zijn ze niet helemaal vergelijkbaar. Als we uitgaan van het eerder genoemde totale Nederlandse CO2-budget van 909 megaton vanaf 2020

en een aandeel hierin voor de bouwsector van 11%, dan kan de bouw tot 2050 nog 100 megaton uitstoten, oftewel gemiddeld circa 3 megaton per jaar. Het Economisch Instituut voor de Bouwnijverheid (EIB) berekende dat de CO2-uitstoot van de bouw bij de huidige manier van werken zal stijgen van 14 megaton in 2019 naar 15 megaton in 2030 en 17 megaton in 2050. Zie: Jelger Arnoldussen (e.a.), Materiaalstromen in de bouw en infra. Materiaalstromen, milieu-impact en CO2-emissies in 2019, 2030 en 2050, EIB / Metabolic, april 2022, p. 10. www.eib.nl/pdf/EIB%20Metabolic%20materiaalstromen%20bouw.pdf. Bij alle cijfers passen slagen om de arm. Ze worden op verschillende manieren berekend, waarbij bijvoorbeeld de CO2-uitstoot van de bouwgerelateerde materialenproductie soms wel en soms niet tot de bouwsector wordt gerekend. Maar de hoofdlijn is niet te missen. 13 Dutch Green Building Council (DGBC), ‘Plafond voor maximum CO2-budget in de bouw dringend nodig’, 25 mei 2022. www.dgbc.nl/nieuws/plafond-voor-maximum-co2-budget-in-de-bouw-dringend-nodig-6346. 14 Planbureau voor de Leefomgeving, Kenmerken, voorraad en materiaalketens van de bouw. Naar een circulaire bouw: beschrijving huidige woning- en utiliteitsbouw. Achtergrondrapport, PBL-publicatienummer: 4853, Den Haag 2023. www.pbl.nl/uploads/default/downloads/ pbl-2023_kenmerken-voorraad-enmateriaalketens-van-de-bouw_4853_.pdf.

15 Aldus de definitie die het College van Rijksadviseurs hanteert. www.collegevanrijksadviseurs.nl/ projecten/nieuwe-bouwcultuur/voorbeeldprojecten/ wat-is-biobased-bouwen. 16 De R-ladder bestond oorspronkelijk uit tien treden: 1. Refuse, 2. Rethink, 3. Reduce, 4. Re-Use, 5. Repair, 6. Refurbish, 7. Remanufacture, 8. Repurpose, 9. Recycle, 10. Recover. Later zijn ze gecombineerd en ingedikt tot zes treden: 1. Refuse & Rethink, 2. Reduce, 3. Reuse, 4. Repair, Refurbish, Remanufacture & Repurpose, 5. Recycle, 6. Recover. 17 De drie strategieën Refuse, Rethink en Reduce gelden niet alleen op het schaalniveau van een enkel gebouw. Ze zijn het meest effectief als ze in een breder verband worden gezien, bijvoorbeeld in de huidige ‘wooncrisis’. Het veel­ besproken woningtekort van bijna 1 miljoen woningen wordt mede veroorzaakt door een slechte match tussen vraag en aanbod en hindernissen bij doorstroming. Daarnaast is er een groot areaal aan leegstaande gebouwen die tot woningen kunnen worden getransformeerd.

137

138

Anders nadenken, slimmer organiseren en herbestemmen zijn hier de uitwerkingen van deze drie R-strategieën. Zo kan de noodzaak van nieuwbouw drastisch worden beperkt. Voor meer over deze macro-dimensie zie: https://platformwoonopgave.nl/. 18 Maikel Kishna, Trudy Rood en Anne Gerdien Prins, Achtergrondrapport bij Circulaire economie in kaart. Achtergrondstudie, Planbureau voor de Leefomgeving, Den Haag, 18 januari 2019, p. 8-9. www.pbl.nl/uploads/ default/downloads/pbl-2019-achtergrondrapport-bij-circulaire-economie-in-kaart-3403_1.pdf. 19 Jocelyn van Berkel, Niels Schoenaker, Circulaire economie in Nederland, CBS, Den Haag 2020. www.cbs.nl/-/media/_ pdf/2020/08/2020dne01-circulaire-economie-in-nederland_web.pdf. 20 W/E Adviseurs, Circulaire producten & diensten. Inspirerende voorbeelden voor de bouw en GWW, Utrecht, januari 2020, p. 8. https://circulairebouweconomie.nl/wp-content/ uploads/2020/02/WE9925_circulaire-producten-en-diensten.pdf. 21 Uit de ‘Introductie Verduurzaming’ op de website van de Stichting ERM, www.stichtingerm.nl/verduurzaming/ introductie. 22 ICS Adviseurs, Integraal Huisvestingsplan Onderwijs Zoetermeer, (Speciaal) basisonderwijs en speciaal onderwijs – 2023-2027, 3 november 2022, p. 12, 14, 15, 16.

https://bouwstenen.nl/sites/default/files/uploads/ Integraal%20Huisvestingsplan%20%28speciaal%29%20 basisonderwijs%20en%20speciaal%20onderwijs%20 Zoetermeer.pdf. wijs%20en%20speciaal%20onderwijs%20 Zoetermeer.pdf. 23 Ook in de praktijk van het erfgoedbeheer worden stappen gezet naar een soepeler omgang met erfgoed en duurzaamheid. Voor eigenaren van monumenten is een ontzorgingsprogramma gelanceerd, met praktische handreikingen en afwegingskaders, verzorgd door het Restauratiefonds in opdracht van de RCE. Sinds 2024 zijn in de ISDE-subsidieregeling van de RVO categorieën speciaal voor monumenten toegevoegd. Ook voor gemeenten zijn nieuwe instrumenten voor de verduurzaming van monumenten beschikbaar, zoals het afwegingskader verduurzaming voor gemeentetoetsing en de DuMaVasubsidieregeling. Noemenswaard is ten slotte het boek Een warme jas voor oude huizen (2024), verschenen dankzij een samenwerking van Gelderse gemeenten. Meer informatie: www.cultureelerfgoed.nl/onderwerpen/ duurzaamheid. 24 Er zijn in Nederland 62.000 rijksmonumenten. Het aantal gemeentelijke monumenten wordt niet centraal bijgehouden, maar bedraagt circa 60.000. Ook zijn er 472 door het

rijk beschermde stads- en dorpsgezichten, met in totaal circa 35.000 panden, plus een onbekend aantal gemeentelijk beschermde gezichten. 25 De categorie Post 65 omvat in Nederland circa 4 miljoen gebouwen (van de in totaal 9,2 miljoen gebouwen). Toegespitst op het woningbestand: er zijn ten minste 1.300 buurten in het land waar 80% of meer van de woningen gebouwd is in de periode 1965-1990. Zie: www.cultureelerfgoed.nl/onderwerpen/post-65-erfgoed 26 De wederopbouwgebieden vormen een relatief nieuwe tussenvorm. Er zijn dertig van deze gebieden aangewezen waarvoor een specifieke gebiedsbescherming geldt. Zij stammen uit de periode 1940-1965 en worden cultuurhistorisch van nationaal belang geacht. Ze zijn gekozen uit een totaal van 450 vergelijkbare gebieden in Nederland, wat ook inhoudt dat 420 gebieden niet op deze wijze zijn beschermd. Onderzocht kan worden hoe dit model kan worden aangepast aan de latere Post 65-periode en de integratie met duurzaamheids- en klimaatcriteria. Zie: www.cultureelerfgoed.nl/onderwerpen/wederopbouw/ wederopbouwgebieden.. 27 Geformuleerd door de commissie-Brundtland in: Report of the World Commission on Environment and Development: Our Common Future, 1987. Zie: www.un-documents.net/wced-ocf.htm. 28 De totale biomassa op aarde wordt geschat op 1 teraton (een teraton is 1012 ton).

De totale antropogene massa (van alle door de mens gemaakte objecten) was hiervan in de loop van de geschiedenis altijd slechts een fractie, bijvoorbeeld 3% in 1900. In de afgelopen eeuw is de menselijke productie echter exponentieel gegroeid. Omstreeks 2020 was de antropogene massa gegroeid tot 1 teraton, dus evenveel als er biomassa is. Als deze exponentiële groei zich voortzet, kan in 2040 de antropogene massa 3 teraton bedragen. Zie: Emily Elhacham (e.a.), ‘Global human-made mass exceeds all living biomass’, in: Nature, Vol. 588 (17 december 2020), p. 442-444, www.nature.com/articles/s41586-020-3010-5. 29 We beperken ons hier tot Nederland, maar dezelfde ontwikkeling voltrok zich ook elders. In hoofdstuk 3 wordt hierop kort ingegaan onder Gegen Wegwerfarchitektur. 30 Geciteerd in: Jos Smit, ‘Uit de groote schande van den revolutiebouw. Over de moeizame waardering van laatnegentiende-eeuwse woningarchitectuur’, in: Bulletin KNOB, 2012-02, p. 84. 31 Ook de kwaliteit van het werk voor de arbeiders ging achteruit. Er was minder behoefte dan voorheen aan vakmanschap. ‘Bij de revolutiebouw moest men eigenlijk vooral hard kunnen werken. Hoe goed men het deed, was van

139

minder belang.’ Henk Wals, Makers en stakers. Amsterdamse bouwvakarbeiders en hun bestaansstrategieën in het eerste kwart van de twintigste eeuw, Amsterdam 2001, p. 28. 32 Tom M. Berkhout, Fiscaal afschrijven op vastgoed, Amsterdam 2002, p. 3. 33 Idem, p. 326-327. 34 Adviesraad Internationale Vraagstukken, Klimaatrechtvaardigheid als noodzaak. AIV-advies 125, Den Haag, oktober 2023. www.adviesraadinternationalevraagstukken.nl/binaries/adviesraadinternationalevraagstukken/documenten/publicaties/2023/10/26/ klimaatrechtvaardigheid-als-noodzaak/AIV-Advies-125-Kli maatrechtvaardigheid+als+noodzaak.pdf. Introductietekst: www.adviesraadinternationalevraagstukken.nl/documenten/publicaties/2023/10/26/ klimaatrechtvaardigheid-als-noodzaak. 35 United Nations Environment Programme, Building Materials and the Climate: Constructing a New Future, Nairobi 2023. www.unep.org/resources/report/building-materials-and-climate-constructing-new-future https://wedocs.unep.org/handle/20.500.11822/43293. 36 Idem, p. x. 37 Het rapport herinnert er ook aan dat CO2-arme bouw wereldwijd gezien nog maar kort geleden gebruikelijk was: ‘Vroeger bouwden we met koolstofarme materialen. [...] het is belangrijk om in gedachten te houden dat bouwmaterialen zelfs in het zeer recente verleden niet altijd koolstofintensief waren.

Tot het midden van de 20ste eeuw werden de mondiale materiaalstromen voor het overgrote deel gewonnen uit hernieuwbare, biologische bronnen zoals bossen en landbouwprocessen. Veruit de meeste bouwmaterialen werden lokaal geproduceerd, en gebouwen werden ontworpen met de specifieke klimaat­omstandigheden in gedachte.’ 38 Harry M. de Lange, ‘De economie van het genoeg. Op zoek naar een nieuw denken en een nieuw handelen in de economie’, in: ESB, 21-10-1981, p. 1026. https://esb.nu/wp-content/uploads/2022/11/editie_ pdfs_1981_0286_tcm445-253079.pdf. 39 Voor een literatuuroverzicht zie o.m.: Jessica JungellMichelsson, Pasi Heikkurinen, ‘Sufficiency: A systematic literature review’, in: Ecological Economics 195 (2022), 107380. https://doi.org/10.1016/j.ecolecon.2022.107380. 40 Jonas Lage, ‘Sufficiency and transformation – A semi-systematic literature review of notions of social change in different concepts of sufficiency’, in: Frontiers in Sustainability, Volume 3 - 2022 (25 augustus 2022), https://doi.org/10.3389/frsus.2022.954660

140

41 Anne Baumgartner, Frank C. Krysiak, Florian Kuhlmey, ‘Sufficiency without regret’, in: Ecological Economics 200 (2022) 107545. https://doi.org/10.1016/j.ecolecon.2022.107545. 42 Yamina Saheb, ‘COP26: Sufficiency Should be First’, in: Building Cities, 10 oktober 2021, www.buildingsandcities.org/insights/ commentaries/cop26-sufficiency.html. European Environmental Bureau (EEB), ‘Enough is better than More’, https://eeb.org/sufficiency/. Mélanie Bourgeois, ‘The ABC of sufficiency: the new superpower of cities? #Decoding Sufficiency’, in: Energy Cities, 6 maart 2023, https://energy-cities.eu/ the-abc-of-sufficiency-the-new-superpower-of-cities/. 43 Kate Raworth, Donuteconomie. In zeven stappen naar een economie voor de 21e eeuw, Amsterdam 2017. 44 Piet H. de Jong, ‘Econoom Bob Goudzwaard zei het een halve eeuw geleden al: Genoeg is genoeg’, Interview, in: Nederlands Dagblad, 30 januari 2023. www.nd.nl/nieuws/ nederland/1160572/econoom-bob-goudzwaard-zei-heteen-halve-eeuw-geleden-al-genoeg. 45 Jane Jacobs, The Death and Life of Great American Cities, New York 1961, hoofdstuk 10. 46 Geurt Brinkgreve, Gevecht om Amsterdam. Lezing gehouden voor het Genootschap Amstelodamum op 30 november 1954, Amsterdam 1954, p. 18-20. 47 Dit zal uitgebreid aan de orde komen in: Fred Feddes. Samen Nederland maken. De wereld van Dirk Frieling 1937-2011 (te verschijnen).

Zie ook: Dirk Frieling, ‘Ambtenaren als aktiegroep? Verslag van drie jaar Spaarndammerbuurt’, in: Forum, nrs. 5/6 – 1972. 48 Mike Jackson, ‘Embodied Energy and Historic Preservation: A Needed Reassessment’, in: APT Bulletin, Vol. 36, No. 4 (2005), p. 47-52. http://www.jstor.org/stable/40003163. 49 Richard Stein, ‘Architecture and Energy’, in: The Architectural Forum, juli/augustus 1973, p. 38-58. https://usmodernist.org/AF/AF-1973-07-08.pdf. Richard G. Stein, Architecture and Energy, New York 1977. https://archive.org/details/architectureener0000stei. 50 Richard G. Stein (e.a.), Handbook of Energy Use of Building Construction, Department of Energy / The Stein Partnership, New York 1980. https://doi.org/10.2172/5190332. Volgens het rapport was de bouwsector verantwoordelijk voor 11% van het totale jaarlijkse energieverbruik in de VS; een aandeel dat frappant overeenkomt met de situatie in Nederland anno nu. Iets minder dan de helft werd besteed aan gebouwen, iets meer dan de helft aan infrastructuur en onderhoud. Van de energie benodigd voor nieuwbouw werd 16% gebruikt op de bouwplaats, terwijl 84%

141

‘embodied energy’ was, dus energie die ging zitten in de winning en productie van bouwmaterialen. 51 Advisory Council on Historic Preservation, Assessing the Energy Conservation Benefits of Historic Preservation: Methods and Examples, z.p. 1979. www.achp.gov/digital-library-section-106-landing/assessing-energy-conservation-benefits-historic-preservation. 52 Diane Maddex, New energy from old buildings, National Trust for Historic Preservation in the United States, Washington D.C. 1981. https://archive.org/details/newenergyfromold00madd. 53 Het handboek uit 1976 noemt als definitie: ‘Embodied Energy is the total amount of energy required for the production of a material, assembly or building, including the extraction of raw materials, processing, fabricating, assembly, transportation and maintenance of offices and plants.’ (p. 171, noot). In New Energy from Old Buildings wordt ‘embodied energy’ vergeleken met een bankdeposito: ‘It must be remembered that the embodied energy in each existing building is like a bank deposit. It is not available to be withdrawn, but the interest it produces is there to be used. If the building is demolished, the deposit is, in effect, forfeited, and the entire capital represented by that deposit must be replaced merely to get back to the same level of interest or income – plus, of course, there is the added cost of demolition energy.’ (p. 181).

54 Gillian F. Menzies, Embodied energy considerations for existing building. Historic Scotland Technical Paper 13, Historic Scotland / Alba Aosmhor, Edinburgh 2011. 55 Voor historici kan het overigens wél interessant zijn hoeveel energie een gebouw in het verleden heeft gekost; net zoals het historisch interessant kan zijn te onderzoeken hoeveel arbeidskrachten bij de bouw van een piramide betrokken waren. 56 Vittorio Magnago Lampugnani, Gegen Wegwerfarchitektur. Dichter, dauerhafter, weniger bauen, Berlijn 2023 (3de herziene druk 2024), p. 98. 57 Vittorio Magnago Lampugnani, Die Modernität des Dauerhaften. Essays zu Stadt, Architektur und Design, Berlijn 2011 (herziene druk). Ook verschenen in het Engels: Modernity and Durability. Perspectives for the Culture of Design (2018). Het essay ‘Brauchbarkeit, Werthaltigkeit, Schönheit’ is de vinden op de site van Lampugnani’s architectenbureau Baukontor: www.baukontorarchitekten.ch/texte/ brauchbarkeit-werthaltigkeit-schoenheit. 58 Zie: https://stopconstruction.cargo.site/. 59 The Architectural Review, juli/augustus 2023.

142

60 Het verschil in btw in het Verenigd Koninkrijk is tekenend: 20% bij renovatie en 0% bij nieuwbouw. Zie ook: Simon Jenkins, ‘Construction is the world’s biggest carbon emitter, yet Labour still refuses to tackle it’, in: The Guardian, 19 november 2024. www.theguardian.com/commentisfree/2024/nov/19/ construction-world-biggest-carbon-emitter-labour 61 De tentoonstelling The Great Repair vond plaats in de Akademie der Künste, Berlijn, 14 oktober 2023 – 14 januari 2024. De twee themanummers van ARCH+ zijn een reader: ARCH+, nr.250, december 2022; en de catalogus: ARCH+, nr. 253, september 2023. 62 De nadruk op het verschil tussen reparatie en erfgoedbehoud is wellicht verklaarbaar vanuit de Duitse context waarin monumentenzorg vaak nog een eenzijdig conserverend karakter heeft. In Nederland is het sinds de nota Belvedere (2000) al gebruikelijker om te denken in termen van ‘behoud en ontwikkeling’. 63 Wilfried Lipp, ‘Rettung von Geschichte für die Reparaturgesellschaft im 21. Jahrhundert sub specie conservatoris’, in: ARCH+, nr. 250, 2022, p. 44-49. 64 Zie: www.europarl.europa.eu/news/nl/pressroom/20240419IPR20590/recht-op-reparatie-­reparatiessimpeler-en-aantrekkelijker-voor-consumenten En: Phineas Harper, ‘The EU’s ‘right to repair’ rule is truly radical – British builders should copy it wholesale’, in: The Guardian, 29 april 2024.

www.theguardian.com/commentisfree/2024/apr/29/ eu-right-to-repair-rule-british-builders-should-copy. 65 Christoph Grafe, Tim Rieniets (red.), Umbaukultur. The Art of Altering, Dortmund 2020. 66 Idem, p. 54-57. 67 Abriss-Atlas Schweiz: https://abriss-atlas.ch/. 68 Countdown 2030: https://countdown2030.ch/. 69 S AM Schweizerisches Architekturmuseum, ‘Die Schweiz: Ein Abriss’: www.sam-basel.org/de/ausstellungen/ die-schweiz-ein-abriss. 70 Sven Niederhäuser, Michel Penke, Max Donheiser, ‘Abriss in der Schweiz: Deutlich mehr Häuser zerstört als vermutet’, Correctiv, 21 juni 2024: https://correctiv.org/aktuelles/ klimawandel/2024/06/21/abriss-in-der-schweiz-deutlichmehr-haeuser-zerstoert-als-vermutet/. 71 Eerste artikel in de reeks (bevat links naar de vervolgafleveringen): Philipp Albrecht, ‘Die Abrissfalle’, Republik, 12.01.2024: www.republik.ch/2024/01/12/die-abrissfalle. 72 Rémi Jourdan, Philip Kaiser, Wohnsiedlung Bergacker. Analyse Des Bestands. Potenzielle Szenarien, Überarbeitete Version vom 23.10.2022. http://beispiel-­­bergacker. ch/wp-content/uploads/2022/10/Jourdan-Kaiser_ Vertiefungsarbeit-Bergacker.pdf.

143

73 HouseEurope!: www.houseeurope.eu/. 74 Cijfers uit resp. 2020 en 2021. Aangehaald in: PBL Planbureau voor de Leefomgeving, Kenmerken, voorraad en materiaalketens van de bouw. Naar een circulaire bouw: beschrijving huidige woning- en utiliteitsbouw. PBLpublicatienummer: 4853, Den Haag 2023, p. 26, 22. www.pbl.nl/uploads/default/downloads/pbl2023_kenmerken-voorraad-en-materiaalketens-van-de-bouw_4853_.pdf. 75 Anita Blom (e.a., samenst.), Post 65. Inspirerende bouwkunst. Ons wereldbeeld in architectuur van na 1965, Den Haag 2021. 76 Idem, p. 9. 77 Een voorbeeld is het afstudeerplan van Thomas Edes voor de transformatie van het voormalige belastingkantoor in Leeuwarden. Zie: https://repository.tudelft.nl/islandora/object/ uuid%3A8ad489b8-1446-4fba-90f6-93418bfcad69. 78 Mechthild Stuhlmacher, Joeri De Bruyn (red.), Het Predikheren Mechelen. Herbestemming van een kloosterruïne tot stadsbibliotheek, Mechelen 2019. 79 Office Winhov, Repurposed Architecture, Rotterdam 2024. 80 Cijfers Eurostat, Housing in Europe, 2024 Edition’: https://ec.europa.eu/eurostat/web/interactive-­ publications/housing-2024. Zie aldaar voor de definities van overbevolkt (‘overcrowded’) en onderbezet (‘under-occupied’). 81 Gegevens verschillen per rekenwijze; hier houden we de cijfers aan van Entranza, ‘Average floor area per capita’ (2008): https://entranze.enerdata.net/.

82 Citaten uit het vlugschrift: Dimitri Minten (e.a.), Zwerfruimte. Over on(der)benutting van ruimte, december 2017. www.re-st.be/files/downloads/vlugschrift-zwerfruimte.pdf Later verscheen het boek: Tine Hens (e.a.), Zwerfruimte / Wanderspace, Rotterdam 2020. 83 Dimitri Minten (e.a.), Pleidooi voor het niet-bouwen, oktober 2015. www.re-st.be/files/downloads/re-st-vlugschrift-pleidooi-voor-het-niet-bouwen.pdf. 84 Voor het Platform Woonopgave zie: https://platformwoonopgave.wpcomstaging.com/. 85 David Huber, ‘Lacaton & Vassal Have Pioneered a Strategy for Saving France’s Social Housing’, in: Metropolis, January 26, 2016. https://metropolismag.com/profiles/ lacaton-vassal-pioneered-strategy-saving-france-­socialhousing/; Michael Koller, ‘Besser Wohnen. Umbau von 530 Wohnungen, Bordeaux / FR’, in: DBZ, 05/2017. www.dbz.de/artikel/dbz_Besser_Wohnen_Umbau_ von_530_Wohnungen_Bordeaux_FR-2811077.html.

144

86 Isla Sutherland, ‘‘‘All constraints can be turned into good’’: Lacaton and Vassal’, in ArchitectureAU, 28 juli 2022. https://architectureau.com/articles/lacaton-and-vassal/. 87 Voor meer informatie over EcoQuaestor zie: www.ecoquaestor.nl/. 88 Voor meer informatie over Stichting Mevrouw Meijer zie: www.mevrouwmeijer.nu. 89 Zie bijvoorbeeld de Vereniging van Nederlandse Gemeenten (VNG) in 2023: https://vng.nl/sites/default/ files/2023-05/20230515-brief-kabinet-antwoord-adviesaanvraag-wetsvoorstel-onderwijshuisvesting.pdf. 90 Citaat uit de introductiefilm ‘Wat doet Mevrouw Meijer?’ op: www.mevrouwmeijer.nu. 91 Over de erfgoedwaarde en de bedreigde status van deze schoolgebouwen publiceerde Erfgoedvereniging Heemschut i.s.m. Mevrouw Meijer de brochure Scholen (tekst Fred Feddes, uitgave Heemschut, Amsterdam 2024). Download via: www.heemschut.nl/nieuws/actueel/ bericht/nieuwe-brochure-scholen. 92 Zie voor meer informatie de site van EcoQuaestor: www.ecoquaestor.nl/. 93 Zie: www.ecoquaestor.nl/contact/bouwprojecteconomie/.

94 Winket Huisvestingseconomie – Tim de Jonge, Rekenen aan de bestaande woningvoorraad: van uitdaging in de energietransitie naar duurzame economische oplossing, in opdracht van de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, met medewerking van Bouwscoop – Menno Hartsema, Trecodome – Chiel Boonstra, en BuroP-bouwkosten – Pim Foppele, Roosendaal, 22 maart 2024 (met correcties 13 september 2024). Download via: www.ecoquaestor.nl/ rekenen-aan-de-bestaande-voorraad/. 95 Zie ook: Stewart Brand, How Buildings Learn. What happens after they’re built, Londen 1994. 96 Het voorbeeld is afkomstig uit: Rekenen aan de bestaande woningvoorraad. Zie noot 94. 97 Met bouwtechnische kwaliteit wordt hier het geheel bedoeld van de bouwkundige kwaliteit in de zin van constructieve en bouwfysische eigenschappen; de kwaliteit van de afwerking binnen en buiten; en de kwaliteit van de installaties. 98 Strikt genomen zakt de lijn steil naar kwaliteitsniveau 0 (bij de sloop), om vandaar weer helemaal naar het kwaliteitsniveau voor nieuwbouw te stijgen. 99 Het precieze aantal scholen in Nederland is niet bekend. Sinds de verantwoordelijkheid voor onderwijshuisvesting in 1997 werd gedecentraliseerd van het Rijk naar gemeenten en schoolbesturen worden de gegevens niet uniform bijgehouden. De genoemde schattingen zijn ontleend aan: Algemene Rekenkamer, Schoolgebouwen primair en voortgezet

145

onderwijs: de praktijk gecheckt, Den Haag, februari 2016. www.rekenkamer.nl/binaries/rekenkamer/documenten/rapporten/2016/02/04/schoolgebouwen-primair-en-voortgezet-onderwijs-de-praktijk-gecheckt/ Rapport_Schoolgebouwen.pdf Een recentere schatting door de VO Raad, uit 2023, komt uit op 8.800 schoolgebouwen (7.300 PO en 1.500 VO) waarvan 85% naoorlogs. https://sectorrapportage.vo-raad.nl/huisvesting/. 100 De drie perioden zijn de wederopbouw (1945-1965), de Post 65-periode met meer welvaart, grotere variatie en vermaatschappelijking (1965-1990), en een periode van verzakelijking die omstreeks 1985-1990 begon. 101 De onderzochte scholen zijn: De Plataan, Bennekom; De Zevensprong, Best; Kottenpark, Enschede; Casimirschool, Gouda; Bladergroenschool, Groningen; De Regenboog, Ridderkerk; De Kasteeltuin, Roermond; Waalse School en Vier Leeuwen, Rotterdam, De Beekvliet en De Hoeksteen, Velserbroek; In ’t Veld, Zaanstad; en De Zwanebloem, Zwaanshoek. 102 In theorie doet zo’n beslissingsmoment zich iedere dertig jaar voor, zo werd eerder uiteengezet. In de praktijk kan het aanzienlijk langer duren voordat de noodzakelijke ingrepen in gang worden gezet. 103 Gegevens: CBS Statline, Voorraad woningen; gemiddeld oppervlak; woningtype, bouwjaarklasse, regio, 16 april 2024. https://opendata.cbs.nl/statline/#/CBS/nl/ dataset/82550NED/table?dl=A7C77.

De tekst is automatisch uit het bestand gehaald en kan afwijken van het origineel (kolommen, tabellen en koppen lopen door elkaar). Het officiële stuk bij de gemeente is leidend. Bron: https://api1.ibabs.eu/publicdownload.aspx?site=Culemborg&id=f1e18e47-0fb8-4c0a-a71f-f7c53f5fb681