CConstaterende datCulemborg
Koppel je AI →
Document · PDF

5b Bijlage BETER_DAN_SLOOP

Commissie Stadszaal 13 maart 2025, gemeente CulemborgBij agendapunt: Naar ontwerpfase KWC37.672 woorden

Open het PDF bij de gemeente ↗Naar de vergadering →

Tekst van het document

Uit het bestand gehaald, zonder opmaak, tabellen en afbeeldingen · deel 3 van 5

Ook als deze keuze niet aan de orde is, bijvoorbeeld als er toch al tot renovatie is besloten, is de vergelijkende berekening mogelijk en zinvol. De calculatie van een hypothetisch alternatief scenario kan dan als referentie dienen. De bouwsector is dynamisch en ook de maatschappelijke, economische en technische condities veranderen voortdurend. De toepassing van EcoQuaestor verandert mee. Een voorbeeld. Rond 2015 was er nog weinig aandacht voor het verbeteren van de energieprestaties van bestaande gebouwen door middel van ingrepen aan de gebouwschil en de installaties. Aangenomen werd dat bestaande bouw energetisch nooit helemaal de prestaties van nieuwbouw kon bereiken. Tien

71

jaar later is echter duidelijk dat dit wél mogelijk is. In recente renovatieprojecten kunnen de energieprestaties zich zelfs meten met het nieuwbouwpeil. De rekenmethode is hierop aangepast. Wat dit concreet betekent, wordt verderop uitgewerkt bij de casus Molenwiek Dalton. EcoQuaestor is ontwikkeld door Tim de Jonge (Winket Huisvestingseconomie). Hij werkt veelvuldig samen (onder meer in het calculatieteam van Mevrouw Meijer) met Pim Foppele (BuroP) en Chiel Boonstra (Trecodome). Een technische uitleg van de werkwijze is te vinden op de site van EcoQuaestor en in het rapport in opdracht van de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, Rekenen aan de bestaande woningvoorraad: van uitdaging in de energietransitie naar duurzame economische oplossing (2024).94 Voor we de casussen behandelen, moeten enkele uitgangspunten van EcoQuaestor worden toegelicht: de tijdschaal en een aantal spelregels voor het duel. HET GEBOUW GEPLAATST IN DE TIJD

72

EcoQuaestor gaat ervan uit dat de levensduur van een gebouw niet op voorhand te bepalen is. Het uitgangspunt is dat het gebouw in beginsel voor onbepaalde tijd blijft bestaan. Een gebouw is onderhevig aan slijtage, het krijgt gebreken en het gebruik verandert, maar dat kan worden opgevangen met regelmatig onderhoud, reparatie, renovatie en verbouwing. De ingrepen kunnen klein, groot of zeer groot zijn en ze hebben uiteenlopende tijdsritmen. De grootst denkbare ingreep is die van sloop van het gebouw en vervangende nieuwbouw; maar dat is een uitzondering, geen regel. Het model sluit aan bij de eeuwenlange praktijk waarin gebouwen geen gefixeerde afschrijvingstermijn hebben, maar voortdurend aanpasbaar zijn. Zie hiervoor ook hoofdstuk 2, ‘De sleutelfactor tijd’. De EcoQuaestor-tijdschaal wijkt af van gangbare ‘levensduurmodellen’ die de tijd als een

cirkelgang voorstellen. In de gangbare modellen loopt de cyclus van bouwplan, via gebruik, beheer, onderhoud en eventuele verbouwingen, tot aan sloop, en begint dan opnieuw. Het manco daarvan is dat het niet de cyclus beschrijft van een gebouw, maar van een bouwterrein. Alleen het terrein blijft na de eerste kringloop behouden voor een volgende ronde; het gebouw gaat linea recta van bouw naar sloop. Voor het gebouw is het geen circulair model. Het gangbare model is daarnaast te schematisch om recht te doen aan de werkelijke levensloop van gebouwen. Ieder gebouw heeft een eigen geschiedenis, met wendingen die voortkomen uit een unieke mix van invloeden vanuit het gebruik, de techniek en het eigendom, maar ook vanuit maatschappelijke trends en economische conjunctuur.95 Laten we als voorbeeld een negentiende-­eeuws herenhuis in een Nederlandse stad nemen. De hier geschetste geschiedenis is fictief, maar ze is een herkenbare en aannemelijke weerspiegeling van de ontwikkelingen in de loop van de tijd.96 Het herenhuis is in 1882 gebouwd voor een welgestelde familie met inwonend personeel. Toen de familie het in 1921 verkocht, splitste de nieuwe eigenaar het pand op tot zes appartementen met gemeenschappelijke overlopen. Tussen 1965 en 1990 diende het als een notaris- of advocaten­ kantoor.

Daarna werd er weer gewoond, nu verdeeld over vier appartementen met elk een eigen voordeur aan het trappenhuis. Onlangs is het opnieuw verkocht. De toekomstige bestemming is nog onbekend. Het pand heeft dus meerdere ingrijpende veranderingen ondergaan, met wisselende tussen­pozen. Eigendomswisseling en veranderend gebruik waren telkens de aanleiding om te verbouwen. Iedere keer moest de verbouwing aan nieuwe normen voldoen; zo deden dubbel glas, vluchtwegen, nieuwe installaties en maatregelen voor de brandveiligheid hun intrede. Een volgende verbouwing zal ongetwijfeld in het teken staan

73

74

van energiebesparing en CO2-reductie, met maatregelen die een paar jaar geleden nog als financieel onhaalbaar werden verworpen, maar nu als de best uitvoerbare keuze naar voren komen. Samenvattend zijn er twee factoren te onderscheiden, die grote invloed hebben op de levensloop van een gebouw: (a) de onvoorspelbare wisseling van gebouweigenaren en de functies die zij aan het gebouw (willen) geven, en (b) de ontwikkeling van maatschappelijke omstandigheden en technische mogelijkheden, die invloed hebben op de eisen waaraan een gebouw moet (en kan) voldoen. De gebruikelijke levensduurmodellen van gebouwen negeren beide factoren. De EcoQuaestor-methode lost de onvoorspelbaarheid van de functiewisseling op door de opeenvolging van bouwen, gebruiken en verbouwen niet te koppelen aan het gebouw maar aan de functie die een gebruiker voor een bepaalde periode aan het gebouw geeft. In het voorbeeld is dat achtereenvolgens ‘herenhuis’, ‘appartementen’, ‘kantoor’ en opnieuw ‘appartementen’. Voor elk van deze gebouwfuncties is weer eenzelfde opeenvolging van processen te onderkennen, die men een levenscyclus van het gebouw zou kunnen noemen: de bouw of verbouw, het gebruik en de overgang naar een nieuwe bestemming. De levenscyclus is vooral een gebruikscyclus; aan het eind van een cyclus kan het gebruik in andere vormen opnieuw beginnen, maar het gebouw blijft gewoon bestaan.

Praktisch betekent dit dat de gebouweigenaar op het moment van investeren (het moment van bouwen of verbouwen) een inschatting maakt van de gebruiksduur voor de dan beoogde functie van het gebouw. Binnen dat tijdsbestek wil de eigenaar de investering immers terugverdienen. Met het vaststellen van deze beoogde gebruiksduur krijgt de levenscyclus hanteerbare kaders. De grootte van de investering kan worden vastgesteld op basis van de beoogde functie, de gebruiksduur ligt vast en de gebruikskosten kunnen worden begroot. Ook is vastgesteld dat een toekomstige functie, voorbij het einde van de gebruiksduur,

buiten het bereik van de cyclus valt. Eventuele toekomstige renovaties, transformaties of sloop-/ nieuwbouwingrepen krijgen uitdrukkelijk geen plaats in het levenscyclusmodel. Dit EcoQuaestor-levenscyclusmodel wordt vervolgens geplaatst binnen het kader van de maatschappelijke en technische ontwikkelingen, die van invloed zijn op de eisen die men aan gebouwen stelt. De grafische weergave daarvan ziet er zo uit: Kwaliteit van nieuwbouw en bestaande gebouwen in de tijd meer kwaliteit kwaliteit bij renovatie tot 100% nieuwbouwpeil kwaliteit nieuwbouw bij oplevering

kwaliteit bij renovatie tot 50% nieuwbouwpeil

renovatie minimum kwaliteit voor het gebruik van een gebouw

renovatie naar nieuwbouwpeil

periodiek onderhoud

minder kwaliteit -30 -25 -20 -15 -10

-5

0

5

10

15

20

25

30

35

40

45

50

55

60

jaar

In deze grafiek zijn ‘tijd’ en ‘gebouwkwaliteit’ tegen elkaar afgezet, aldus: — Horizontaal is het tijdsverloop. Het jaar 0 is het heden. De grafiek begint dus dertig jaar geleden (-30) en gaat door tot zestig jaar in de toekomst. — Verticaal is de bouwtechnische kwaliteit van gebouwen.97 — De groene lijn geeft het kwaliteitsniveau aan dat met nieuwbouw wordt gerealiseerd. Uit analyse van statistische gegevens blijkt dat

75

—

—

—

— —

— 76

de kwaliteit van nieuwbouw in de loop van de tijd stijgt; de kwaliteit is nu hoger dan bijvoorbeeld in 1900 of 1960. Het gaat hier vooral om technische, meetbare kwaliteit voor onder meer de nuts- en netwerkvoorzieningen, de energetische kwaliteit en het comfort. Voor de grafiek is aangenomen dat de stijging geleidelijk verloopt. De rode lijn geeft aan wat het minimale kwaliteitsniveau is dat men voor een gebouw nog acceptabel acht. Zo’n oordeel over een minimaal aanvaardbaar kwaliteitsniveau houdt uiteraard gelijke tred met wat men om zich heen aan gerealiseerde nieuwbouwkwaliteit ziet. De grijze en zwarte lijnen volgen de kwaliteits­ ontwikkeling van een gebouw dat dertig jaar geleden is opgeleverd. Bij de oplevering voldoet het gebouw aan de dan geldende kwaliteitsnormen. Direct na oplevering begint echter de achteruitgang in kwaliteit, zo laten de lijnen zien: het gebouw wordt gebruikt, het staat bloot aan weersinvloeden, het slijt. Stijgingen in deze lijnen (zoals na vijf en na vijftien jaar) wijzen erop dat er toen onderhoud, een buitenschilderbeurt of een gedeeltelijke renovatie plaatsvond. Na verloop van tijd zakt het gebouw naar het minimaal acceptabele kwaliteitspeil, of zelfs eronder. Dat gebeurt in de grafiek in de laatste periode voor het jaar 0. In het heden, het jaar 0, is een ingreep noodzakelijk om de kwaliteit weer op een acceptabel peil te brengen.

Hiervoor bestaan drie opties. De grijze lijn laat in het jaar 0 een beperkte renovatie zien. Duidelijk te zien is dat een beperkte renovatie ook een beperkt effect zal hebben. Binnen twintig jaar is opnieuw ingrijpen noodzakelijk om niet onder het minimumpeil te zakken. De kwaliteit komt nooit meer in de buurt van die van nieuwbouw. De zwarte lijn toont een ingrijpende, volwaardige renovatie in het jaar 0 die het gebouw wél

—

op het kwaliteitspeil van eigentijdse nieuwbouw brengt. Ook constructieve gebreken worden hersteld tot op nieuwbouwpeil. Voor de toekomst is na dertig jaar opnieuw een hoogwaardige renovatie ingetekend, die geldt ongeacht of er in het jaar 0 nieuwbouw of renovatie heeft plaatsgevonden. De zwarte lijn laat zien hoe het kwaliteitsverloop van renovatie synchroon loopt aan dat van nieuwbouw. De derde optie in het jaar 0 is de sloop van het bestaande gebouw en vervanging ervan door nieuwbouw. Deze optie geeft in de grafiek dezelfde lijn als volwaardige renovatie.98

De grafiek illustreert dat het resultaat van renovatie gelijkwaardig kan zijn aan dat van nieuwbouw en dat beide kunnen voldoen aan de kwaliteitsnorm voor nieuwbouw. We kunnen aan beide scenario’s dezelfde kwaliteitseisen stellen, waardoor op kwalitatief vlak een gelijk speelveld ontstaat. Zonder kwaliteitsverschillen kan de aandacht zich concentreren op de twee factoren waarop het duel wordt uitgevochten, CO2-voetafdruk en financiën. SPELREGELS VOOR HET DUEL Voor het duel zetten we nog enkele spelregels van EcoQuaestor op een rij: — EcoQuaestor kwantificeert de gevolgen van de verschillende scenario’s vanuit het oogpunt van duurzaamheid (CO2-voetafdruk) en financiën. Op basis hiervan kan de opdrachtgever een goed geïnformeerde keuze maken. De vraagstelling van de opdrachtgever kan neutraal luiden: ‘Wat is het gunstigste scenario?’, of meer gericht: ‘Ik heb een voorkeur voor renovatie, maar ik wil weten of die werkelijk een lagere CO2-voetafdruk heeft en kan samengaan met de praktische eisen van uitvoerbaarheid en betaalbaarheid.’ — Door de calculatie van zowel financiële kosten als CO2-voetafdruk, legt EcoQuaestor een

77

—

—

—

78

verbinding tussen particulier belang (financiën) en maatschappelijk belang (klimaat). EcoQuaestor rekent alle CO2-lasten mee tijdens de bouw en in het gebruik, zowel de materiaalgebonden emissies tijdens de bouw als de operationele emissies tijdens het gebruik van het gebouw. Omwille van een zuivere vergelijking van kosten en CO2-impact zijn alle overige factoren gelijkgetrokken. Voor beide scenario’s gelden hetzelfde programma van eisen, dezelfde gebruiksperiode (dertig jaar) en dezelfde kwaliteitsnormen (nieuwbouwniveau). In principe kan ook een andere termijn of een andere norm worden gekozen, mits dit opnieuw gelijkelijk voor beide scenario’s geldt. Het gelijktrekken van deze factoren is noodzakelijk voor het vergelijkend onderzoek, maar heeft tegelijkertijd een wat kunstmatig karakter. Niet alle verschillen tussen bestaande bouw en nieuwbouw kunnen worden geëgaliseerd. Deze verschillen zijn in het onderzoek zo veel mogelijk gecorrigeerd. Waar volledige gelijkheid onmogelijk is, is gelijkwaardigheid nagestreefd. Het gaat bijvoorbeeld om deze factoren: (a) Eisen, normen en gebruiken veranderen in de loop van de tijd. Dat heeft bouwkundige en financiële gevolgen. De renovatie van een gebouw dat in 1970 volgens de toenmalige nieuwbouwnormen is gebouwd, zal op onderdelen altijd afwijken van nieuwbouw volgens de huidige normen.

Zo worden voor klaslokalen nu iets andere oppervlaktenormen aangehouden dan in het verleden. (b) Bij renovatie bestaat een keuzevrijheid en flexibiliteit die bij nieuwbouw niet mogelijk is. Bij nieuwbouw moeten noodzakelijkerwijs alle onderdelen van het gebouw nieuw zijn, terwijl bij renovatie ook de keuze bestaat om delen van het gebouw te handhaven die nog altijd deugdelijk en

—

—

bruikbaar zijn. Bij woningrenovatie kunnen bijvoorbeeld alle badkamers en keukens worden vervangen, maar het hoeft niet; er is een keuze. Bij nieuwbouw van een school met een gymzaal moet de gymzaal aan de huidige norm voldoen, die een sporthal voorschrijft die groot genoeg is voor medegebruik door de buurt. Bij renovatie bestaat de keuze tussen zo’n grote, dure nieuwe sporthal en behoud van de kleinere gymzaal die voor schoolgebruik prima voldoet. Ook op veel andere onderdelen is er bij renovatie een ruime bandbreedte voor kosten- en CO2-besparende afwegingen, een bandbreedte die bij nieuwbouw ontbreekt. Dit voordeel van renovatie blijft in het duel buiten beschouwing. Om toch een indruk te geven van de bandbreedte bij renovatie, wordt bij de scholencasussen ook een ‘minimale renovatie’ of ‘no-regret renovatie’ berekend. Binnen de twee hoofdscenario’s zijn tal van varianten mogelijk, bijvoorbeeld naar renovatieniveau, energetische eisen of programmatische eisen. Bij woningbouw zijn dit energetische varianten als BENG (bijna energieneutraal), ENG (energieneutraal) en Passiefhuis. Bij scholenbouw wordt renovatie vaak gecombineerd met programmatische wijzigingen, bijvoorbeeld een uitbreiding of een andere indeling. Dit leidt tot mengvormen van renovatie en nieuwbouw. Alle varianten worden doorgerekend en vergelijkbaar gemaakt. Er is voorzichtig gecalculeerd.

Waar details onduidelijk waren, kreeg het nieuwbouw­ scenario vaak het voordeel van de twijfel.

79

REKENEN AAN SCHOLEN Schoolgebouwen vormen een verhelderende casus om de scenario’s ‘behoud en renovatie’ en ‘sloop en nieuwbouw’ te vergelijken. Het schoolgebouw is een alom bekend gebouwtype en een voorbeeld van maatschappelijk vastgoed met een ideële functie en bekostigd uit gemeenschapsgeld. Het is, zeker bij het basisonderwijs, ook een relatief eenduidig en overzichtelijk gebouwtype. In de praktijk van het onderwijshuisvestingsbeleid heerste in de afgelopen decennia onmiskenbaar een sloop-nieuwbouwcultuur. De keuze voor sloop-nieuwbouw staat vaak vooraf al vrijwel vast, zonder gedegen en gelijkwaardig onderzoek. De invoering van een gelijk speelveld, met dito berekening, kan hier duidelijk verschil maken. Nederland telt ruim 8.500 schoolgebouwen: 7.300 voor het basisonderwijs en 1.200 voor het voortgezet onderwijs. Veruit de meeste zijn na de Tweede Wereldoorlog gebouwd en circa de helft in de jaren 1965-1990, de Post 65-periode.99 Vooral deze laatste groep is relevant voor ons onderzoek. Het gaat om 4.000 à 5.000 schoolgebouwen die het einde van hun boekhoudkundige afschrijvings­ termijn hebben bereikt, of dat binnenkort zullen doen. Voorbereiding

80

De twee scenario’s ‘sloop en nieuwbouw’ en ‘behoud en renovatie’ zijn in principe gelijkwaardig, maar hun aanpak verschilt. Dat begint al bij de voorbereiding. Als voorbereiding voor sloop-nieuwbouw volstaat het de programmatische eisen en wensen te formuleren, een bouwterrein aan te wijzen en dan, als op een tabula rasa, een ontwerp te maken en te calculeren. Voor behoud-renovatie is een uitgebreidere voorbereiding noodzakelijk, die niet met een leeg terrein begint, maar rekening houdt met een bestaand gebouw waarvan de kenmerken en kwaliteiten medebepalend zijn voor het programma en de calculatie. De voorbereiding

begint met een grondige en veelzijdige analyse van wat er al is. Er gelden overwegingen die bij sloop en nieuwbouw niet aan de orde zijn. Zoals: — Onderwijstype: het uitgangspunt is een bestaand schoolgebouw voor basis- of voortgezet onderwijs. Basisscholen vormen een relatief eenduidig gebouwtype, dat sterk door wettelijke eisen en normen wordt bepaald. Tussen 1945 en 2000 zijn globaal drie perioden te onderscheiden, en er is ook een zekere architectonische verscheidenheid, maar de landelijke normering zorgt voor vergelijkbaarheid.100 Scholen voor middelbaar onderwijs kennen een grotere variatie. Dat komt door de aard van het onderwijs en ook door onderwijs-organisatorische veranderingen. Nieuwe schoolvormen komen en gaan, en de trend naar schaalvergroting heeft diepe sporen nagelaten in de huisvesting. Iedere school verlangt maatwerk, maar voor middelbare scholen geldt dit nog sterker. — Bouwgeschiedenis: schoolgebouwen blijven zelden in hun oorspronkelijke staat. De meeste scholen zijn in de loop van de tijd meermalen verbouwd, uitgebreid, intern herordend en volgezet met kasten. Het is een weerspiegeling van de veranderlijkheid, zo niet rusteloosheid, van onderwijskundige visies en praktijken, en ook van veranderende demografie en specifieke lokale omstandigheden.

Twee schoolgebouwen die oorspronkelijk identiek waren, kunnen zo gaandeweg een heel eigen geschiedenis en aanblik krijgen. Veel kleinere verbouwingen vinden ad hoc plaats en houden niet altijd rekening met de effecten op het gebouw als geheel. De totaalindruk is bij veel scholen die van ‘verrommeling’. — Drie opgaven: de opgaven die bij de meeste schoolgebouwen spelen, zijn globaal in drie categorieën samen te vatten. 1. Het schoolgebouw moet na een halve eeuw technisch en energetisch bij de tijd worden gebracht. De aandacht richt zich

81

—

—

82

doorgaans op ingrepen aan de ‘schil’ (buitenwanden, dak) en de installaties. 2. De technische renovatie kan worden aangegrepen om meteen ook functionele, onderwijskundige veranderingen door te voeren. Dat leidt bijvoorbeeld tot een andere indeling of een uitbreiding. In de praktijk is hierdoor zelden sprake van een zuivere renovatie-opgave, eerder van transformatie. Dat is een mengvorm waarin renovatie samengaat met een nieuw of gewijzigd programma, al dan niet met gedeeltelijke nieuwbouw. 3. De gelegenheid wordt vaak ook benut om minder geslaagde eerdere verbouwingen te herstellen. Ze kunnen in een nieuw ontwerp een betere plaats krijgen in het geheel, maar het kan ook inhouden dat hinderlijke aanbouwen worden gesloopt. Wat verrommeld was, wordt opgeschoond. Ontwerp: renovatie is een volwaardige nieuwe ontwerpopgave, waarbij het nieuwe ontwerp over het bestaande wordt gelegd en het oorspronkelijke ontwerp relevant blijft als kennisbron. De ervaring leert dat het vruchtbaar is om de oorspronkelijke ontwerptekeningen te raadplegen om de logica en de potentie van het gebouw te doorgronden. Er is nooit zo systematisch over het gebouw nagedacht als door de eerste ontwerper en deze historische kennis krijgt bij renovatie en herontwerp nieuwe bruikbaarheid. Niet om terug te gaan naar vroeger, maar om erop voort te bouwen.

Ruimte voor verkenning van alternatieven: het onderzoek van Mevrouw Meijer is zeer geschikt voor situaties waarin het programma van eisen nog niet helemaal is uitgekristalliseerd. Vaak is nog niet duidelijk hoe afzonderlijke eisen en wensen zich tot elkaar kunnen verhouden. Het ontwerpend onderzoek kan dan de mogelijkheden en de consequenties verkennen en zo de opdrachtgevers meer inzicht bieden in wat zij kunnen willen. In de

wisselwerking tussen een programma van eisen en een ontwerpend onderzoek, beide nog in uitvoering, kan helderheid ontstaan over de keuzemogelijkheden. — Samenwerking: werken aan vernieuwing van een school maakt een veel directere relatie mogelijk tussen de betrokkenen en hun school. Renovatie kan mensen en instanties samenbrengen. Dat geldt voor bestuur, directie en medewerkers van de school, voor kinderen en ouders, voor omwonenden en oud-leerlingen, en voor verwante organisaties, bijvoorbeeld voor buitenschoolse opvang. Het geldt ook voor de gemeente, waar niet alleen de afdeling onderwijs betrokken is, maar ook de afdelingen duurzaamheid, stedenbouw, cultuurhistorie, groen, sport, jeugd, vastgoed en inkoop kunnen bijdragen. Het geldt voor betrokken burgers, vrijwilligers, deskundigen op terreinen als verduurzaming en lokale geschiedenis. Samengevat: bij nieuwbouw wordt het ontwerp- en bouwproces goeddeels uitbesteed. Het heeft voor veel betrokkenen een abstract en afstandelijk karakter. Bij renovatie is een intensievere en laagdrempelige betrokkenheid mogelijk. De ontwerp­ opgave bestaat in dat geval uit een hybride van renovatie, herstel en toevoeging. Het bestaande gebouw zal deels behouden blijven, deels aangepast, en deels gesloopt en vervangen door nieuwe elementen. De meeste eisen en wensen staan al vast en wat onzeker is, kan onderwerp zijn van gericht onderzoek.

Al deze aspecten worden meegenomen in de calculatie en telkens wordt daarbij een gelijkwaardige nieuwbouwvariant berekend. EcoQuaestor bij scholen: negen varianten Het aantal mogelijke renovatievarianten is bijna oneindig groot, zo blijkt uit het voorgaande. In de praktijk van Mevrouw Meijer wordt het aantal beperkt tot vijf renovatievarianten, naast vier nieuwbouwvarianten. Ze zijn verdeeld over de twee fasen waaruit het onderzoek bestaat, de

83

inventariserende fase en de fase van ontwerpend onderzoek. Fase 1: een zuiver duel Het bestaande gebouw wordt in de eerste fase bouw- en installatietechnisch onderzocht. Deze inspectie maakt duidelijk welke delen goed, matig en slecht zijn. Op basis hiervan wordt een zogeheten nulscenario opgesteld. Dit betreft een zuivere en hoogwaardige renovatie: zuiver omdat er geen programmatische wijzigingen plaatsvinden, hoogwaardig omdat de renovatie moet voldoen aan het kwaliteitsniveau van nieuwbouw. Naast het nulscenario wordt een nieuwbouw­ scenario opgesteld. Deze twee scenario’s gaan uit van exact hetzelfde programma van eisen en dezelfde kwaliteitseisen. Het enige verschil is dat de school in dit scenario wordt gerealiseerd door middel van sloop en volledige nieuwbouw. Het nulscenario en het nieuwbouwscenario vormen een ideaal uitgangspunt voor het beoogde duel, want het verschil in CO2-impact en geld is zuiver meetbaar. Uit dit duel komt een economische en milieutechnische winnaar tevoorschijn. Buiten mededinging wordt nog een andere renovatievariant berekend, de minimale renovatie, of ‘no regret’-renovatie. Zoals gezegd is het bij renovatie in de praktijk niet per se noodzakelijk om alle onderdelen op het kwaliteitsniveau van nieuwbouw te brengen (zie bij ‘Spelregels voor het duel’).

Het is ook mogelijk onderdelen die nog goed voldoen te handhaven of licht te renoveren en de vervanging tot het strikt noodzakelijke te beperken. De renovatie is in dat geval niet een-op-een vergelijkbaar met nieuwbouw en dus betrekken we dit minimale scenario niet in het duel. Maar het laat wél zien welke bandbreedte er in de praktijk bij renovatie bestaat. Er kan in principe worden gekozen voor ieder renovatieniveau tussen ‘no regret’ en ‘nulscenario’.

84

Fase 2: realistische varianten Tijdens het ontwerpend onderzoek maken drie architecten elk een renovatie- of transformatie-ontwerp. De drie ontwerpen verschillen onderling in hun bouwkundige oplossingen, die elk eigen kosten- en milieugevolgen hebben. Ook het aantal vierkante meters kan verschillen. Ook deze drie renovatievarianten worden met behulp van EcoQuaestor doorgerekend. Bij elk van de drie ontwerpen wordt een bijpassende nieuwbouw-referentievariant berekend. Zo worden ook de ontworpen scenario’s op gelijke voet vergelijkbaar met nieuwbouw. De ontwerpen in deze fase sluiten dichter aan bij de reële opgaven, die immers in de praktijk van de scholenbouw vaak bestaan uit meer dan alleen zuivere renovatie. Zoals gezegd zijn het vaak hybride opgaven, met behoud en renovatie als basis en gedeeltelijke nieuwbouw als aanvulling. De drie ontwerpen kunnen onderling verschillen in hun verhouding renovatie-nieuwbouw en dit komt in de calculatie tot uitdrukking. Deze zes scenario’s uit de tweede fase zijn onvermijdelijk complexer dan het eenvoudige nulscenario en het corresponderende nieuwbouwscenario. Maar door consequent te calculeren, is het ook nu mogelijk het duel op een gelijk speelveld te spelen.

TWEE SCHOLEN EN EEN ALGEMENE INDRUK Van de circa veertig onderzoeken die Mevrouw Meijer heeft uitgevoerd, presenteren we hier twee uitgewerkte casussen: Nimeto in Utrecht en Molenwiek Dalton in Haarlem. Daarnaast geven we globaal de bevindingen van nog eens twaalf onderzoeken uit de periode 2021-2024.

85

NIMETO, UTRECHT

Foto: Gerrit Spruijt

86

MBO Nimeto in Utrecht is een school voor creatieve ruimtemakers, met onder meer opleidingen schilderen, etaleren en stand- en decorbouw. De school is gehuisvest in een complex uit 1968-1971 met latere toevoegingen. De school vroeg Mevrouw Meijer in 2018 om mee te denken over de toekomst van het gebouw. Na het ontwerpend onderzoek koos Nimeto een van de drie deelnemende architecten, Maarten van Kesteren, om zijn ontwerp uit te werken. Het vernieuwde Nimeto is in 2023 opgeleverd. Een belangrijk kenmerk is dat de architect een renovatiestrategie koos die de voordelen van de bestaande bouw maximaal benut. Ook illustreert de casus het belang van goed opdrachtgeverschap. Nimeto laat zien waartoe renovatie in staat is als ze als volwaardige architectonische ontwerp­opgave wordt behandeld. Een grote troef van het bestaande gebouw was, eenvoudig gezegd, dat het al bestond. Alles wat goed was, kon blijven en hoefde niet van nul af aan opnieuw te worden gebouwd. Alles wat bijna goed was, kon met lichte ingrepen worden verbeterd. De inzet van ontwerpkracht en geld spitste zich vervolgens toe op een klein aantal grote knelpunten en aanzienlijke kansen.

Proces De twee oudste bouwdelen zijn beide rond 1970 als vakscholen ontworpen: een schilderschool en een slagersvakschool (architecten respectievelijk Piet Dingemans en Rein Fledderus). Sommige bijzondere voorzieningen zijn onverminderd functioneel, zoals een hoog schilderlokaal met sheddak en noorderlicht. Ook het derde grote bouwdeel, uit de jaren tachtig, is als vakschool ontworpen (etaleursopleiding). Er zijn ruime opslagkelders. Gebreken waren er in vier soorten. Door de opeenvolging van grote en kleine verbouwingen was het gebouw ruimtelijk onoverzichtelijk geworden. Het was technisch en esthetisch verouderd. Een nieuwe onderwijsvisie stelt andere ruimte-­ eisen dan voorheen. En de school groeide van 1.300 naar 1.700 studenten. Van Kesterens ontwerpstrategie kan worden getypeerd als selectieve transformatie. De inspanningen zijn geconcentreerd daar waar ze het meest effect zouden hebben. Een deel van het gebouw is minimaal gerenoveerd; hier volstonden een schilderbeurt en andere kleine ingrepen. Enkele technisch en energetisch verouderde delen, zoals het schilderslokaal, zijn ingrijpender gerenoveerd, zonder dat het te zien is. Het zwaartepunt ligt bij vijf grote ingrepen. Door op drie plaatsen grote stukken uit de vloer te zagen, kreeg de kelderruimte daglicht en werd ze geschikt voor het onderwijs.

Zo is de vereiste uitbreidingsruimte binnen het bestaande gebouw gevonden. De vierde ingreep was de toevoeging van een arcade met een loopbrug, die de bouwdelen aan weerszijden van de straat met elkaar verbindt. Ten slotte ontwierp Van Kesteren een nieuwe binnentuin als hart van de school, op de plaats waar tot nu toe het parkeerterrein lag. De buurtbewoners en de gemeente zijn er zo enthousiast over dat besloten is de omgeving op vergelijkbare wijze te vergroenen. De renovatiestrategie maakte voorts fasering en participatie mogelijk. Er kon een vloeiende overgang ontstaan tussen renovatie en onderhoud. Nimeto-studenten werkten mee aan het

87

schilderwerk en de zusteropleiding van het houtbewerkings- en meubileringscollege maakte nieuw meubilair naar ontwerp van Van Kesteren. Cruciaal was de visie en de kwaliteit van de opdrachtgever. De school besloot bij voorbaat tot behoud en renovatie in plaats van nieuwbouw. Deze keuze was gebouwd op grondige kennis van en waardering voor het eigen gebouw en op de wetenschap dat de school er met nieuwbouw in ruimte en sfeer op achteruit zou gaan. Bijzonder was ook de keuze voor de jongste en minst ervarene van de drie architecten. De school zag het als een eer om jong talent de kans te geven, zoals ze ook graag wil dat haar eigen studenten kansen krijgen. MBO Nimeto is sinds de oplevering in 2023 veelvuldig geprezen en gelauwerd om zijn architectuur, opdrachtgeverschap en voorbeeldige transformatie. Maarten van Kesteren ontving de ARC Architectuur Award en de Jonge Abe Bonnema Prijs, Nimeto de Gouden Piramide voor inspirerend opdrachtgeverschap, het project als geheel werd bekroond met de renovatieprijs de Gulden Feniks en Van Kesteren en Nimeto vielen ook de Utrechtse prijzen voor architectuur en opdrachtgeverschap ten deel, de Rietveldprijs en de Truus Schröderprijs. Calculatie Omdat nieuwbouw niet aan de orde was, is voor Nimeto vooraf geen nieuwbouwscenario berekend. Dit is achteraf alsnog gedaan.

Van de uitgevoerde renovatie bedroegen de stichtingskosten 18,8 miljoen euro. Bij gelijkwaardige nieuwbouw zou dit 44,3 miljoen euro zijn geweest. De kosten van renovatie waren 42% van die van nieuwbouw. Omgerekend kostte de renovatie 823 euro per vierkante meter. Het verschil in CO2-last was nog groter. De CO2impact bedroeg bij de uitgevoerde renovatie 2.597 ton CO2. Bij nieuwbouw zou dit 8.618 ton CO2 zijn geweest. De CO2-voetafdruk was bij de renovatie 70% lager dan bij nieuwbouw het geval zou zijn geweest. 88

MOLENWIEK DALTON, HAARLEM

Foto: Peter Tijhuis

Molenwiek Dalton is een basisschool in de Haarlemse naoorlogse wijk Schalkwijk. Mevrouw Meijer onderzocht hier in 2014, in opdracht van de gemeente, veertien bestaande schoolgebouwen uit de jaren zestig en zeventig. De gemeente was eerder van plan geweest al deze scholen te slopen en de locaties te herontwikkelen. De economische crisis vanaf 2008 had geleid tot herbezinning. Alle schoolgebouwen waren kwalitatief goed genoeg om behouden te blijven, zo bleek uit het onderzoek. Ook konden ze worden aangepast aan nieuwe onderwijswensen. Bij de meeste volstonden bescheiden ingrepen in de sfeer van achterstallig onderhoud. Sommige moesten ingrijpender worden aangepakt, maar eerder doordat ze populair waren en sterk groeiden dan vanwege bouwtechnische twijfels. Molenwiek Dalton was een hiervan. Proces De school is in 1977 gebouwd aan de rand van een beschut buurtpark. Het gebouw is ontworpen door de toenmalige stadsarchitect Wiek Röling,

89

gebruikmakend van het hoogwaardige bouwsysteem Tramonta. Het was een kenmerkende jarenzeventigschool: uitgestrekt, over één laag en met een patio. Door de kleuterschool met de lagere school te combineren, liep de school vooruit op de komst van de basisschool. In 1999 werd een semipermanente uitbreiding toegevoegd. In 2014-2015 was een nieuwe uitbreiding gewenst, die mede de oude zou vervangen. Een nieuwe mediatheek, een betere entree en verduurzaming waren andere eisen voor het ontwerpend onderzoek. Molenwiek Dalton is hiermee een goed voorbeeld van renovatie met gedeeltelijke nieuwbouw vanwege programmatische veranderingen. In het Mevrouw Meijer-onderzoek in 2015 besteedden de ontwerpers veel aandacht aan een analyse van het bestaande gebouw en van het bouwsysteem. Het was waardevolle informatie die sterk heeft bijgedragen aan de kwaliteit van de ontwerpen. Het onderzoek leverde drie markante concepten op. Korth Tielens voegde een lokalenblok over twee etages toe dat tevens poort naar het park zou zijn. Alvarez Ouburg kaderde de onregelmatige vorm van de school in een strakke rechthoek met meerdere patio’s. Een studententeam van de TU Eindhoven wilde de uitgestrekte jarenzeventigstructuur van het gebouw juist verder voortzetten.

90

Elk van de drie studieontwerpen heeft eigen kwaliteiten (vernieuwend, pragmatisch, polemisch) die ook los van de casus aandacht verdienen. Samen maken ze opnieuw de rijkdom van het renovatiespectrum duidelijk. Het schoolbestuur gaf Korth Tielens de opdracht het ontwerp verder uit te werken. In het vervolg kreeg de uitbreiding een andere, halfronde vorm, die was geïnspireerd op een amfitheater dat Röling op deze plek had getekend, maar dat nooit was gerealiseerd. In het voltooide gebouw zijn de twee delen, oud en nieuw, duidelijk herkenbaar door hun verschil in hoogte en vorm. De school werd opgeleverd in 2019 en in hetzelfde jaar beloond met de Haarlemse architectuurprijs, de Lieven de Key Penning. Calculatie De calculatie door Winket had ten tijde van het onderzoek (2014-2015) een andere vorm dan nu. Energiebesparing stond destijds minder prominent op de agenda en het gasloos maken van gebouwen was nog geen uitgemaakte zaak. De benadering in Mevrouw Meijer-projecten uit die tijd is dan ook niet rechtstreeks vergelijkbaar met de benadering nu.

91

Kosten en CO2-impact zijn voor deze casus in 2024 (globaal) gereconstrueerd op basis van de uitgevoerde renovatie plus uitbreiding door Korth Tielens. In de berekening is onderscheid gemaakt tussen de posten ‘energie’, ‘onderhoud’ en ‘stichtingskosten’, alle berekend per jaar. De resultaten zijn hieronder weergegeven in een tabel. De uitkomst van deze calculatie is enigszins gemengd. Nieuwbouw zou lagere energiekosten hebben gehad dan renovatie, maar daar staan veel hogere stichtingskosten tegenover. De totale jaarlijkse kosten van de gerealiseerde school zijn 447.600 euro. Bij nieuwbouw zou dit 504.500 euro zijn geweest. De kosten bij renovatie komen aldus 10% lager uit dan bij nieuwbouw. Bij een vergelijking van de CO2-impact is het verschil, in totaal gemeten over dertig jaar, ook circa 10%. OBS MOLENWIEK DALTON, HAARLEM Renovatie inclusief uitbreiding, versus vergelijkbare nieuwbouw Financiële lasten per jaar in €

CO2-impact 30 jaar, x 1.000 kg CO2-equivalent

Renovatie

Nieuwbouw

Renovatie

Nieuwbouw

Energie

36.400

23.300

1.530

890

Onderhoud

93.800

93.800

570

570

Stichtingskosten

317.400

387.400

1.580

2.570

Totaal jaarlijks

447.600

504.500

3.680

4.030

92

Ontwikkeling 2014-2024 Bij de casus Molenwiek Dalton uit 2014-2015 is het verschil in CO2-impact tussen renovatie en nieuwbouw kleiner dan in de projecten van Mevrouw Meijer in latere jaren. De verklaring hiervoor is dat er destijds nog niet zoveel aandacht is besteed aan het verbeteren van de energieprestaties door middel van ingrepen aan de gebouwschil en de installaties. In recentere projecten gebeurt dit wel nadrukkelijk, met als resultaat sterk verbeterde energieprestaties, die zich kunnen meten met het nieuwbouwpeil.

De casus laat zien dat er in de afgelopen tien jaar een snelle ontwikkeling is geweest, zowel in de inzichten (toenemende nadruk op energieprestaties) als in de omstandigheden (energieprijzen). Bij hoge energieprijzen kunnen ingrepen die een betere energieprestatie opleveren, kostendekkend in een renovatieplan worden opgenomen. De recente praktijk van Mevrouw Meijer maakt duidelijk dat meer aandacht voor de energetische kwaliteit van renovatie realistisch en zeer profijtelijk is. Voor Molenwiek Dalton betekent dit dat een aanpak anno 2025 het energiegebruik had verlaagd tot het niveau van nieuwbouw. Bij een renovatie in 2025 zou de uitstoot per saldo 500 ton CO2 lager geweest dan bij de renovatie in 2014-2019. De CO2-last van renovatie was dan geen 10% maar ruim 20% lager zijn geweest dan bij nieuwbouw. TWAALF SCHOLEN, EEN GLOBALE INDRUK Naast deze twee casussen kunnen we een overzicht geven van de bevindingen bij een groter aantal recent onderzochte scholen. Het overzicht is gebaseerd op twaalf schoolgebouwen die zijn onderzocht in de periode 2021-2024. Het betreft tien gebouwen voor basisonderwijs, één voor voortgezet onderwijs en één voor speciaal onderwijs. Van de twaalf is één in aanbouw en meerdere bevinden zich in uiteenlopende stadia van voorbereiding.101 We behandelen ze hier niet afzonderlijk, maar geven de bandbreedte van de uitkomsten aan.

De prestaties bij renovatie (CO2-afdruk en financieel) geven we weer als percentage van de prestaties van nieuwbouw. De uitkomsten zijn geordend zoals hiervoor aangegeven bij ‘Rekenen aan scholen’, met een onderscheid tussen ‘een zuiver duel’ en ‘realistische varianten’. Ook het ‘minimum scenario’ voor renovatie komt ter sprake.

93

Fase 1: een zuiver duel De CO2-impact bij een zuivere renovatie ligt in alle onderzoeken lager dan bij overeenkomstige nieuwbouw, vaak met groot verschil. Ze ligt bij elf van de twaalf onderzoeken tussen 44% en 66% van het nieuwbouwpeil, met een uitschieter naar 89%. Renovatie leidt dus in de regel tot een CO2-uitstoot die een derde tot ruim de helft lager is dan bij nieuwbouw; de gemiddelde besparing is 43%. Renovatie is ook financieel voordeliger. De kosten van het nulscenario liggen meestal op 65% tot 80% van nieuwbouw van gelijke kwaliteit, met twee uitschieters naar circa 90%. Renovatie in plaats van nieuwbouw scoort niet alleen beter in CO2-last, maar blijft gemiddeld ook financieel bijna een kwart (24%) onder het nieuwbouwpeil. De marge in de genoemde percentages bij renovatie (44% tot 89% bij CO2-uitstoot en 65% tot 90% financieel) is verklaarbaar vanuit de bouwkundige staat van de school – als het schoolgebouw in een slechtere staat is, moet het ingrijpender worden hersteld – en vanuit specifieke omstandigheden. Maar ook in het uiterste geval blijven de kosten en de CO2-impact onder nieuwbouwpeil. Buiten mededinging is bij acht projecten berekend wat een minimale renovatie zou kosten. Hierbij wordt alleen het strikt noodzakelijke hersteld of vervangen; wat nog goed is, blijft gehandhaafd.

Het resultaat is niet vergelijkbaar met het nieuwbouwscenario, maar het geeft wel een indicatie van de speelruimte die bij renovatie bestaat. De CO2-impact van een minimale renovatie loopt uiteen van 18% tot 38% van het nieuwbouwpeil, met een gemiddelde van 29%. De kosten liggen tussen 35% en 60% van het nieuwbouwpeil, met een gemiddelde van 47%. Dit scenario stoot zo’n 70% minder CO2 uit dan nieuwbouw en is ruim 50% voordeliger.

94

Fase 2: realistische varianten In de tweede fase van het Mevrouw Meijeronderzoek worden drie ontwerpen gemaakt op basis van het programma van eisen van de school. De opgave is nu niet langer een zuivere renovatie, maar eerder transformatie, waarin hoogwaardige renovatie is gecombineerd met bouwkundige wijzigingen, waaronder uitbreidingen. Bij elk van de drie studieontwerpen is ook een nieuwbouw­ pendant berekend. Deze studieontwerpen scoren vrijwel altijd gunstiger in geld en CO2 dan overeenkomstige nieuwbouw. Hun CO2-last ligt doorgaans tussen 70% en 95% van nieuwbouw en hun kosten tussen 80% en 95%. Er zijn sporadisch uitzonderingen, waarin de kosten van transformatie oplopen tot 103% van de kosten van nieuwbouw en de CO2voetafdruk bijna gelijk is aan die van nieuwbouw. Maar de regel is dat ook hier renovatie klimaatvriendelijker (5% tot 30%) en economischer (5% tot 20%) is dan nieuwbouw. De CO2-impact en de kosten van deze drie ontwerpen liggen hoger dan bij de zuivere renovatie van het nulscenario. Ook onderling kunnen de drie studieontwerpen uiteenlopen, zowel in CO2-voetafdruk als in kosten. De verklaring is te vinden in de genoemde mengvorm van renovatie en nieuwbouw. Het aandeel nieuwbouw verschilt per ontwerp en de vuistregel is dan: hoe groter de nieuwbouwcomponent, hoe zwaarder de begroting en de CO2-voetafdruk.

Zo wordt in de praktijk opnieuw de hogere prijs van nieuwbouw bevestigd.

95

REKENEN AAN WONINGEN De bureaus Winket en BuroP hebben het reken­ model EcoQuaestor toegepast op een groot aantal renovatieprojecten in de woningbouw. Hier volgen twee casussen die representatief zijn voor de woningbouw uit de periode 1965-1995. Veel woningen uit deze Post 65-periode zijn naar huidige maatstaven verouderd, zodat er nu of binnenkort een ingrijpend besluit over hun toekomst aan de orde is.102 Variabelen binnen het woningbestand

96

Woningen vormen het veruit meest voorkomende gebouwtype in Nederland; ons land telt 9,2 miljoen gebouwen en daarvan zijn 8,2 miljoen woningen. De jaren 1965-1995 hebben hieraan een zware bijdrage geleverd. In deze dertigjarige periode zijn circa 3,5 miljoen woningen gebouwd, bijna 40% van het totaal. Uitgesplitst per decennium gaat het om 1,3 miljoen (1965-1975), 1,2 miljoen (19751985) en 1,0 miljoen (1985-1995).103 Het spreekt vanzelf dat binnen deze woningvoorraad een grote verscheidenheid bestaat in woningtypen, grootte, ligging, eigendomssituatie, architectuur en andere variabelen. Toch kunnen twee kenmerkende casussen worden geïdentificeerd. In beide projecten gaat het om ‘generieke’ woningbouw, dat wil zeggen om veel voorkomende typen waarbij de variatie binnen smalle marges blijft. Ook zijn de principes dusdanig herkenbaar dat ze eenvoudig op andere typen kunnen worden toegepast. Drie variabelen binnen de woningbouw verdienen kort aandacht. Ten eerste het onderscheid tussen eengezinswoningen (vrijstaande woningen, rijenwoningen, tweekappers en dergelijke) en meergezinswoningen (flats, appartementen en dergelijke). Hiervan zijn in de periode 1965-1995 respectievelijk 2,4 miljoen en 1,1 miljoen gebouwd. De bouwwijze van deze typen heeft sterke invloed op de aanpak bij renovatie.

Van elk type is hierna een casus uitgewerkt: een eengezinsrijenhuis en een galerij-appartement. Ten tweede is er onderscheid naar eigendomsvorm, met de nadruk op collectieve of individuele zeggenschap. Soms hebben alle woningen in een rij of bouwblok één eigenaar/verhuurder, bijvoorbeeld een woningcorporatie. Het ligt dan voor de hand om bij renovatie een collectieve aanpak te kiezen, die de uniformiteit van de rij of het blok in stand houdt. Waar individueel woningbezit overheerst (eigenaar/bewoners), is een collectieve aanpak minder vanzelfsprekend. Toch is een collectieve aanpak ook dan mogelijk, mits particuliere eigenaren samenwerken, bijvoorbeeld in de vorm van een vereniging van eigenaren of een collectieve woningverbeteringsaanpak. De hier gepresenteerde casussen gaan uit van een collectieve aanpak en niet van de aanpak per individuele woning. Niet de eigendomsvorm (huur/koop, gezamenlijk/individueel) maar de bouwkundige eenheid is bepalend voor deze casussen. Ten derde bestaat binnen de woningvoorraad een architectonische verscheidenheid. Het grootste deel van het woningbestand kunnen we typeren als doorsnee of ‘generieke’ woningbouw: woningbouw uit de onopvallende maar verzorgde middenmoot. Architectonische unica komen hier niet aan de orde, omdat die veelal een zeer specifieke aanpak verlangen.

Eén architectonisch aspect van deze generieke woningbouw is wel relevant bij renovatie: de inzet om de samenhang en de eenheid van de woningrij of het bouwblok te bewaren. Dat kan door op het schaalniveau van de rij of het blok de bestaande vormgeving te handhaven of door een nieuwe vormgeving te creëren. Het streven naar ontwerpkwaliteit valt hier samen met het uitgangspunt van een collectieve aanpak. Anders gezegd: de bloksgewijze aanpak kan een zeker schaalvoordeel opleveren en vergemakkelijkt ook een esthetisch coherente uitwerking. 97

Toelichting op de casussen

98

De twee casussen – een eengezinswoning in een rij en een appartement in een galerijflat van vier etages met een lift – zijn kenmerkend voor een brede renovatiepraktijk van woningcorporaties. Beide betreffen generieke woningbouw. Voor beide geldt een bloksgewijze aanpak. De casussen zijn gebaseerd op renovatieprojecten die daadwerkelijk zijn uitgevoerd. Voor dit onderzoek zijn ze op enkele punten theoretisch aangepast om de renovatiecasussen vergelijkbaar te maken met nieuwbouw volgens de nu geldende normen. Dit houdt in dat in deze casussen extra maatregelen zijn gecalculeerd die in het oorspronkelijke project niet zijn uitgevoerd, om de renovatie op gelijk niveau aan nieuwbouw te brengen. Dat geldt bijvoorbeeld voor de isolatiewaarde. De kostenraming is hierop aangepast. Het doel is om noch van nieuwbouw, noch van renovatie een te rooskleurig beeld te geven. De kerncijfers en de variabelen van deze casussen worden samengevat in de grafieken op p. 104-105 (eengezinsrijenhuis) en p. 108-109 (galerij­flat). De klimaatimpact wordt telkens op de linkerpagina behandeld en het financiële aspect op de rechterpagina. De grafieken zijn als volgt opgebouwd: — Per casus zijn tien varianten uitgewerkt: zeven renovatievarianten en drie nieuwbouw­ varianten. De resultaten zijn weergegeven in een staafdiagram (bovenhelft van de pagina) en een tabel (onder).

— De renovatievariant Gebruikelijk komt het meest overeen met de gangbare praktijk bij woningcorporaties. — De volgende drie renovatievarianten gaan uit van ‘Gebruikelijk’, maar met toevoeging van balansventilatie (Balans), triple glas (Tripleglas), of extra maatregelen voor de kopgevels en de daken (Kop+kap). — Ook zijn drie renovatievarianten uitgewerkt op basis van de gebruikelijke energetische

— —

— —

—

—

varianten bij nieuwbouw: bijna energie­ neutraal (BENG), energieneutraal (ENG) en een Passiefhuis-variant (Passief). De drie nieuwbouwvarianten komen hiermee overeen: BENG, ENG en Passief. Van elke variant is berekend wat het broeikaseffect (global warming potential, GWP) in de loop van dertig jaar zal zijn, zowel tijdens de bouw (materiaalgebonden emissies) als in het gebruik (operationele emissies). Ook is berekend wat de kosten zullen zijn, gebaseerd op de kapitaalslast van de investering en op de gebruikslasten, omgerekend per jaar. De staafdiagram laat in één oogopslag zien welke varianten meer en minder gunstig zijn. Hoe langer de staaf, hoe zwaarder de CO2voetafdruk (linkerpagina), respectievelijk hoe hoger de kosten (rechterpagina). Binnen elke staaf worden de verschillende posten met andere kleuren aangegeven. Blauw staat voor renovatie (met voor elk onderdeel een andere tint), paars voor sloop en nieuwbouw, geel voor energie, en grijs voor onderhoud. In de tabel met kerncijfers keren deze kleuren terug.

99

TWEE GENERIEKE WONINGPROJECTEN EENGEZINSRIJENHUIS

Foto: Chiel Boonstra

100

Voor de eerste casus is een eengezinsrijenwoning (‘rijtjeshuis’) genomen van twee lagen met een kap. De woning maakt deel uit van een bouwstroom van zo’n 140 woningen langs meerdere aangrenzende straten, gebouwd in de tweede helft van de jaren zeventig. Het complex is destijds gerealiseerd als sociale huurwoningen, maar sindsdien is een deel verkocht, zodat er sprake is van ‘gespikkeld eigendom’. De woning staat in Zeist, maar is van een generatie en een type dat op veel plaatsen in het land herkenbaar is. De woning maakt deel uit van een rij van zes. De twee woningen aan de uiteinden hebben met hun kopgevels een grotere geveloppervlakte dan

de tussenwoningen en dat vertaalt zich in andere isolatiebehoeften en kosten. Hier is het gemiddelde van de zes woningen berekend. Er zijn zeven renovatievarianten berekend. Deze variëteit sluit aan bij de renovatiepraktijk, met haar waaier aan verschillende benaderingen. Vier renovatievarianten gaan uit van de reguliere praktijk van woningcorporaties. De eerste variant is de ‘gebruikelijke’ renovatie; bij de volgende drie is deze aangevuld met balansventilatie, tripleglas en extra maatregelen voor de koppen en kappen van het blok (‘kop-kap’). Hierna komen drie renovatievarianten die uitgaan van de normen die gelden voor BENG (bijna energieneutraal), ENG (energieneutraal) en een Passiefhuis (bijna geen externe operationele energie). Bij nieuwbouw is er minder ruimte om te variëren. Van het nieuwbouwscenario zijn drie varianten gecalculeerd, opnieuw volgens de normen van BENG, ENG en Passiefhuis. Uitgangspunt is nieuwbouw op dezelfde locatie, inclusief voorafgaande sloop van de bestaande bebouwing. Het gelijke speelveld houdt in dat BENGrenovatie en BENG-nieuwbouw aan exact dezelfde energieprestatie-eisen moeten voldoen. Hetzelfde geldt voor de twee ENG-varianten. Hier is dus een precieze vergelijking mogelijk. Renovatie biedt daarnaast echter, los van de BENG- of ENGsystematiek, ook andere opties om te verduurzamen die hier worden onderzocht.

Vooraf is duidelijk dat de opbouw van de kosten en de CO2-voetafdruk bij renovatie anders zal zijn dan bij nieuwbouw. De twee scenario’s kennen identieke posten ‘onderhoud’ en ‘energie’ (immers, bij beide begint op de dag na de opleving de noodzaak van onderhoud), maar verder zijn er grote verschillen. Bij nieuwbouw domineren de posten ‘complete nieuwbouw’ en ‘sloop’, bij renovatie gaat het om de posten ‘schil en installaties’, ‘keuken/ badkamer’ en ‘inbouw overig’. Deze posten zijn in de tabel en de grafiek aangegeven in verschillende tinten. 101

De vergelijkende calculatie laat zien dat alle renovatie­varianten gunstiger scoren dan nieuwbouw. In de grafiek is dat zichtbaar doordat de renovatievarianten kortere staven hebben. De energie- en klimaateffecten van nieuwbouw zijn beduidend slechter, zo is aan de linkerzijde van de grafiek af te lezen. Nieuwbouw is ook duurder dan iedere renovatievariant, zo is aan de rechterzijde te zien. Renovatie is in alle varianten financieel voordeliger en in bijna alle gevallen in CO2-last eveneens. Alleen van een kale ‘gebruikelijke renovatie’ is de CO2-uitstoot ongeveer even ongunstig als nieuwbouw. De grafiek laat zien dat er niet alleen ten opzichte van nieuwbouw, maar ook ten opzichte van de gebruikelijke renovatie veel winst is te behalen. Concreet: de investeringskosten voor een rijtjeshuis op ENG-niveau bedragen bij nieuwbouw 232.000 euro en bij renovatie 194.000 euro. Renovatie is hiermee 17% goedkoper dan nieuwbouw van dezelfde kwaliteit. Ook de jaarlijkse kosten liggen bij renovatie 17-19% lager. De CO2voetafdruk, gemeten over een periode van dertig jaar, is bij renovatie 20% lager dan bij nieuwbouw.

De vergelijking tussen de renovatievarianten onderling levert een opmerkelijke tweede conclusie op: een reguliere renovatie met balansventilatie of tripleglas (tweede en derde staaf van boven) heeft een gunstiger broeikaseffect dan een renovatie volgens de BENG- of ENG-systematiek en is ook goedkoper. De BENG- of ENG-norm die voor nieuwbouw wordt gehanteerd, is dus niet per se de beste aanpak voor bestaande bebouwing. Bij renovatie is het raadzaam om naar daadwerkelijke effecten te kijken en niet alleen het BENG- of ENG-label te volgen.

102

103

EENGEZINSRIJENHUIS

EENGEZINSRIJENHUIS Eensgezins-rijenhuis

Eensgezins-rijenhuis

GWP in x1.000 kg CO2-equivalent

Kosten in euros per jaar

Global Warming Potential omgerekend naar impact van CO2 voor een duur van 30 jaar

voor een duur van 30 jaar

gebruikelijk

Renovatie tot nieuwbouw kwaliteit

Nieuwbouw

balans

triple-glas

triple-glas

kop+kap

kop+kap

BENG

BENG

ENG

ENG

Passief

Passief

BENG

BENG

ENG

ENG

Passief

140

100

onderkWh/m2 houd

60

20

0

Renovatie

schil en inbouw keuken energie installaties overig bad, wc entree

2.500

7.500

12.500

17.500

18,7

Prijspeil 2023 energie, keuken inbouw schil en zonder onderentree bad, wc overig installaties salderen houd

gebruikelijk 67

7,2

75,7

6,4

2,4

0

€

0 € 740 € 1.921 €

balans 44

7,2

53,4

1 9,4

6,4

2,4

0

€

0 € 740 € 1.921 €

triple-glas 37

7,2

5 1,0

20,3

6,4

2,4

0

€

kop+kap 60

7,2

58,7

2 1,6

6,4

2,4

0

€

BENG 49 ENG 16

7,2

55, 0

25,0

6,4

2,4

0

7,2

44,3

28,8

6,4

2,4

0

Passief 13

7,2

43,4

30,7

6,4

2,4

0

bouw

104

0

Renovatie

Nieuwbouw Nieuwbouw

Nieuwbouw

euros per jaar

CO2-data 2023

Renovatie tot nieuwbouw kwaliteit

Renovatie tot nieuwbouw kwaliteit

Passief

x1.000 kg CO2-eq

Reguliere renovatie

Reguliere renovatie

gebruikelijk

balans

44 balans

0 € 740 € 1.921 €

4. 1 49 € 2.089 € 1.500 4.368 € 1 .492 € 1.500 4.657 € 1 .4 1 2 € 1.500

0 € 740 € 1.921 €

4.4 1 9 € 1 .669 € 1.500

60 kop+kap

€

0 € 740 € 1.921 € 0 € 740 € 1.921 €

€

0 € 740 € 1.921 €

4.769 € 1 .544 € 1.500 5.81 6 € 1 . 187 € 1.500 6.044 € 1 . 1 56 € 1.500

49 BENG

€

9.47 1 € 1 .544 € 1.500 10. 1 57 € 1 . 187 € 1.500 10.401 € 1 . 1 4 1 € 1.500

49 BENG

67 gebruikelijk

Reguliere renovatie

37 triple-glas

16 ENG 13 Passief

Renovatie tot nieuwbouw kwaliteit

Nieuwbouw sloop

sloop

bouw

BENG 49 ENG 16

7,2

55,0

55,3

3,0

€

438 €

7,2

44,3

57,6

3,0

€

438 €

Passief 12

7,2

42,9

58,6

3,0

€

438 €

Grafiek en tabel casus eengezinshuis

kWh/m2

Nieuwbouw

16 ENG 12 Passief

105

GALERIJ-APPARTEMENTEN

zijn significant lager, de CO2-uitstoot is dat ook. De jaarlijkse kosten liggen bij renovatie 14% lager dan bij nieuwbouw (beide op ENG-niveau) en de CO2voetafdruk ligt 25% lager. De onderlinge verschillen tussen de renovatievarianten zijn relatief klein. Opnieuw blijkt de ‘gebruikelijke’ renovatie (bovenste staaf) vanuit CO2-oogpunt het ongunstigst, hoewel nog steeds gunstiger dan nieuwbouw. Ook in deze casus kan de gebruikelijke renovatie aanmerkelijk worden verbeterd door toevoeging van balansventilatie, triple glas en extra kop-kapmaatregelen.

Foto uit: Brink architectuur & stedenbouw, Schetsontwerp Maasstraat Middelburg (2019)

106

De tweede casus betreft twee appartementenblokken van vier etages met een lift en galerijen, aan de Oosterscheldestraat en de Maasstraat in Middelburg, gebouwd in de jaren zestig. Eigenaar is een woningcorporatie. Samen tellen de twee blokken tachtig appartementen. Het is, vooral door de lift, een luxueuzer gebouwtype dan de portiek­ etagewoningen met eveneens vier etages, waarvan er met name in de jaren vijftig talloze zijn gebouwd. Ook in deze casus zijn zeven renovatievarianten en drie nieuwbouwvarianten berekend. Twee verschillen met de eerste casus zijn dat dit blok als gemeenschappelijke voorziening een lift kent en dat de ‘kap’-maatregelen hier niet bedoeld zijn voor een schuine kap, maar voor een plat dak. Ook de uitkomsten lijken sterk op die van de eerste casus. Opnieuw is renovatie, in welke vorm ook, gunstiger dan sloop-nieuwbouw. De kosten

107

GALERIJ-APPARTEMENT Galerij-appartement

GALERIJ-APPARTEMENT Galerij-appartement

Kosten in euros per jaar

GWP in x1.000 kg CO2-equivalent

Global Warming Potential omgerekend naar impact van CO2 voor een duur van 30 jaar

voor een duur van 30 jaar

balans

balans

Renovatie tot nieuwbouw kwaliteit

Nieuwbouw

triple-glas

triple-glas

kop+kap

kop+kap

BENG

BENG

ENG

ENG

Passief

Passief

BENG

BENG

ENG

ENG

140

100

60

20

0

0

2.500

7.500

12.500

CO2-data 2023 onderkWh/m2 houd

schil en inbouw keuken energie installaties overig bad, wc entree

Prijspeil 2023 energie, keuken inbouw schil en zonder onderentree bad, wc overig installaties salderen houd

kWh/m2 84 gebruikelijk

€ 589 € 684 € 1.867 €

3. 1 77 € 1 .400 € 1.200 3. 186 € 1 .008 € 1.200 930 € 1.200 3.465 €

€ 589 € 684 € 1.867 €

3. 1 25 € 1 .002 € 1.200

66 kop+kap

1,5

€ 589 € 684 € 1.867 €

3.267 €

€ 589 € 684 € 1.867 €

3.955 €

978 € 1.200 786 € 1.200

62 BENG

1,5 1,5

€ 589 € 684 € 1.867 €

4.05 1 €

887 € 1.200

23 Passief

gebruikelijk 84

5,8

49,7

1 3,6

6,5

2,4

1,5

€ 589 € 684 € 1.867 €

balans 67

5,8

37,7

1 3,5

6,5

2,4

1,5

€ 589 € 684 € 1.867 €

triple-glas 52

5,8

35,3

1 4,4

6,5

2,4

1,5

kop+kap 66

5,8

37,5

1 4,3

6,5

2,4

1,5

BENG 62

5,8

36,8

1 5,8

6,5

2,4

ENG 27

5,8

3 1,0

18,4

6,5

2,4

Passief 23

5,8

30,4

1 9,2

6,5

2,4

bouw

108

17.500

Renovatie

Renovatie

67 balans

sloop

53 triple-glas

27 ENG

sloop

Renovatie tot nieuwbouw kwaliteit

bouw

BENG 62

5,8

37,7

44,9

3,0

€

438 €

7.46 1 €

5,8

3 1,0

47,3

3,0

€

438 €

8. 1 76 €

978 € 1.200 786 € 1.200

62 BENG

ENG 27 Passief 20

5,8

29,9

47,6

3,0

€

438 €

8.279 €

749 € 1.200

20 Passief

Grafiek en tabel casus galerij-appartementen

Reguliere renovatie

Nieuwbouw

Nieuwbouw Nieuwbouw

Nieuwbouw

euros per jaar

x1.000 kg CO2-eq

Renovatie tot nieuwbouw kwaliteit

Renovatie tot nieuwbouw kwaliteit

Passief

Passief

Reguliere renovatie

Reguliere renovatie

gebruikelijk

gebruikelijk

Nieuwbouw

27 ENG

109

Extra bevinding: helpen nieuwe materialen? De matige prestaties van nieuwbouw in beide casussen roepen de vraag op of deze kunnen worden verbeterd met behulp van alternatieve, circulaire of biobased materialen of technieken. Bijvoorbeeld met toepassing van houtskeletbouw. Winket heeft dit nader onderzocht aan de hand van de casus van het eengezinsrijenhuis. De best presterende renovatievariant uit deze casus is als maatstaf genomen, namelijk de reguliere renovatie met tripleglas (de bovenste staaf in de grafiek). Deze is vergeleken met vier nieuwbouwvarianten: drie varianten die op conventionele wijze zijn gebouwd met kalkzandstenen wanden en betonnen breedplaatvloeren en één in houtskeletbouw. De CO2-uitstoot (groen) en de kosten (blauw) zijn hier berekend per vierkante meter (m2 BVO).

Varianten gebaseerd op eengezinsrijenhuis

scoort in CO2-voetafdruk beter dan reguliere nieuwbouw in kalkzandsteen, maar niet beter dan renovatie, en is duurder. De uitkomst bevestigt dat de ‘Refuse’-strategie van sloopvermijding en renovatie een grotere bijdrage levert aan de klimaatopgave, dan welke vorm van nieuwbouw ook. Ook bij circulaire of biobased materiaalgebruik is de hoeveelheid benodigde bouwenergie (voor teelt, verwerking en transport) substantieel. Hierdoor kunnen met houtskeletbouw de CO2-emissies niet zo ver worden gereduceerd dat ze met renovatie concurreren. Dit leidt tot twee conclusies. Ten eerste kunnen van innovatieve nieuwbouwtechnieken en dito materialen geen resultaten worden verwacht die een wezenlijk andere verhouding tussen nieuwbouw en renovatie opleveren. Renovatie was en is gunstiger. Hier komt nog bij dat dezelfde innovatieve materialen en technieken, zoals houtskeletbouw, niet alleen in nieuwbouw kunnen worden toegepast, maar ook in renovatie, waardoor het voordeel van renovatie nog kan groeien. Dit leidt tot de tweede conclusie: circulair en biobased materiaalgebruik is weliswaar geen stand-alone oplossing voor de klimaatopgave, maar kan een goede aanvullende rol vervullen wanneer eenmaal voor renovatie en/of transformatie als hoofd­ strategie is gekozen. Renovatie en architectuur

110

De renovatievariant (bovenste staaf) blijkt veruit het gunstigst te zijn, zowel financieel als in CO2uitstoot. Nieuwbouw in houtskeletbouw (onderste)

In deze twee casussen lag geen nadruk op het architectonisch ontwerp, aangezien het om complexen ging van weinig onderscheidende architectonische kwaliteit. Hun architectuur was in de bestaande situatie onopvallend en verzorgd, waarbij ‘onopvallend’ verwijst naar het generieke karakter met een terughoudende expressie, en ‘verzorgd’ naar de zorgvuldigheid waarmee rij of blok als een samenhangend geheel is ontworpen. Na de renovatie mag minimaal worden verlangd dat deze vormgevingskenmerken terugkeren, in oude of vernieuwde vorm. Daarnaast biedt

111

renovatie de kans om een nieuwe nuance of gelaagdheid toe te voegen. Over de esthetische ingrepen in deze casussen kunnen we kort zijn. In de casus uit Zeist is het beeld van het bouwblok vrijwel niet veranderd. In Middelburg is dat wel gebeurd. De gevel is aan de buitenzijde geïsoleerd en het kenmerkende, lichte uiterlijk is vervangen door een nieuwe schil van donkere baksteenstrips en donkere kozijnen, zoals dat in hedendaagse nieuwbouw gebruikelijk is. Het blok is niet meer direct herkenbaar als architectuur uit de jaren zestig, maar heeft een nieuwe aanblik gekregen waarmee het opnieuw een schutkleur van de eigen tijd heeft aangenomen. De onopvallendheid is consequent vernieuwd. Bij sommige woningbouwcomplexen is extra ontwerpaandacht gewenst. Dat geldt voor kenmerkende, betekenisvolle en eventueel monumentale bebouwing. Verduurzaming kan hier gevoelig liggen, met het isoleren van oudere gebouwen als een bekend voorbeeld. Het isoleren van buitenmuren kan aan de binnenzijde of aan de buitenzijde gebeuren, en beide hebben consequenties, respectievelijk voor het interieur of het gevelbeeld. Er is niet één standaardoplossing en voor ieder specifiek geval kan naar de beste vorm worden gezocht. Iedere renovatie en verduurzaming behoort dan ook een ontwerpopgave te zijn. Twee voorbeelden.

In de vooroorlogse Van der Pekbuurt (Amsterdam-Noord) is gestreefd naar behoud van het oorspronkelijke straatbeeld. In de naoorlogse portieketageflat De Punt (AmsterdamOsdorp) is de gevel vervangen (die ook al eerder was vervangen) en heeft het complex een nieuw uiterlijk gekregen dat zich harmonisch in het historische beeld voegt. In handen van een goede architect krijgt een gebouw door renovatie niet alleen technisch, maar ook esthetisch een volwaardig nieuw leven. De volgende twee casussen, in Bordeaux en Amsterdam, zijn hiervan voorbeelden. 112

De tekst is automatisch uit het bestand gehaald en kan afwijken van het origineel (kolommen, tabellen en koppen lopen door elkaar). Het officiële stuk bij de gemeente is leidend. Bron: https://api1.ibabs.eu/publicdownload.aspx?site=Culemborg&id=f1e18e47-0fb8-4c0a-a71f-f7c53f5fb681