CConstaterende datCulemborg
Koppel je AI →
Document · PDF

5b Bijlage BETER_DAN_SLOOP

Commissie Stadszaal 13 maart 2025, gemeente CulemborgBij agendapunt: Naar ontwerpfase KWC37.672 woorden

Open het PDF bij de gemeente ↗Naar de vergadering →

Tekst van het document

Uit het bestand gehaald, zonder opmaak, tabellen en afbeeldingen · deel 2 van 5

Honderdduizenden woningen in de negentiende-eeuwse ring van de grote steden waren decennialang verwaarloosd. Rond 1968 kwam de existentiële vraag naar hun toekomst aan de orde. Het heersende plan was om ze volledig te slopen en in een nieuwe stedenbouwkundige structuur te vervangen: ‘reconstructie’. Een onuitgevoerd voorbeeld hiervan is het plan ‘Van Grijs naar Groen’ voor de Schilderswijk in Den Haag. In de volgende jaren kwam er echter een omwenteling in het denken. Het kernbegrip werd ‘rehabilitatie’, met als doel om zo veel mogelijk bestaande woningen en buurten te behouden en te verbeteren, en alleen sloop-nieuwbouw toe te passen als het niet anders kon. Deze omslag gebeurde op meerdere niveaus, bij actiegroepen, in de politiek en ook, minder bekend, bij inhoudelijk betrokken ambtenaren. Dirk Frieling was een van hen. Hij schreef de eerste Amsterdamse nota’s over stadsvernieuwing en maakte een reorganisatieopzet. Ook zette hij een proefproject op in de Spaarndammerbuurt, om te oefenen met deze volstrekt nieuwe opgave. Het verslag hiervan noemde hij veelzeggend ‘Ambtenaren als aktiegroep?’ In eerste instantie ging ook Frieling uit van reconstructie en dus van massale sloop. Maar hij besefte dat het om zóveel woningen ging, 140.000 in Amsterdam, dat de uitvoering wel veertig jaar kon duren.

Honderdduizenden bewoners zouden nog lange tijd in de oude woningen moeten blijven, vaak tien, twintig of dertig jaar. Dat was alleen verantwoord als de woningen in ieder geval tijdelijk werden opgeknapt. Zelfs als reconstructie het doel was, was renovatie onmisbaar, en die moest grondiger zijn naar mate de woningen langer zouden blijven. Zo ontstond, door logisch de consequenties van het staande beleid te doordenken, als vanzelf een breed repertoire van renovatie voor kortere en langere duur. Hiermee lag de weg open naar permanent behoud. In de praktijk van de Spaarndammerbuurt raakte Frieling overtuigd van de waarde van de bestaande sociale en ruimtelijke

39

structuren; nog een reden om van reconstructie af te stappen. Ook de invloed van Jane Jacobs drong door. De argumenten voor deze omslag van sloop naar behoud waren strategisch, financieel en sociaal. Een hinderblok was de gemeentelijke organisatie. De nieuwe stadsvernieuwing vereiste een volledige transitie van de werkwijze, de financiering, de mentaliteit en de organisatie van overheid en bouwsector. Dat ging niet vanzelf. Frieling vertrok in 1972 en veel van zijn voorbereidende werk rendeerde pas echt met de komst van wethouder Jan Schaefer zes jaar later. Ook de institutionele en bestuurlijke worsteling die een transitie begeleidt en soms frustreert, is herkenbaar. HISTORISCH: INGEBEDDE ENERGIE, ERFGOED EN ARCHITECTUUR

40

Het onderwerp van dit essay, de relatie tussen bestaande bouw en duurzaamheid met energieverbruik en CO2-voetafdruk als maat voor duurzaamheid, is niet nieuw. De basisgedachte kent een geschiedenis die zeker vijftig jaar teruggaat. Dit rechtvaardigt een korte schets, met een artikel van de architect Mike Jackson uit 2005 als leidraad.48 In de jaren zeventig werd het ongebreidelde gebruik van fossiele brandstoffen voor het eerst in brede kring als een probleem gezien. Het rapport van de Club van Rome, Grenzen aan de groei, doordrong velen van de riskante schaduwzijden van de welvaart, zoals vervuiling en uitputting van grondstoffen. Geopolitieke spanningen leidden in dezelfde tijd tot een crisis in de olietoevoer en tot sterk gestegen olieprijzen. Het waren twee zeer verschillende factoren, van lange en korte termijn, die samen voor een verhoogd bewustzijn van de energieproblematiek zorgden. Dit raakte ook de architectuur. ‘Als we spreken over een energiecrisis, moeten we ook spreken over een architectuurcrisis. De twee zijn met elkaar verweven’, schreef de

Amerikaanse architect Richard Stein hierover. We hoeven alleen ‘energie’ door ‘klimaat’ te vervangen om het bij de tijd te brengen. Stein behandelde de dubbele crisis uitputtend in een lang artikel (1973) en een boek (1977), beide getiteld Architecture and Energy.49 Hij legde de nadruk op efficiënter energieverbruik tijdens het gebruik van een gebouw en op de ontwerpkeuzen die dat konden beïnvloeden. Architectuur die geen rekening houdt met natuurlijke omstandigheden leidt tot energieverspilling, betoogde hij. Als voorbeeld noemde Stein een alzijdig glazen kantoorgebouw, waar aan de zonzijde airco nodig is terwijl aan de schaduwzijde moet worden verwarmd. Over ‘De positie van de architect’ schreef hij dat diens taak ‘niet langer kan worden gezien als het gedachteloos vervullen van ieder maximaal verlangen’ of het ‘louter beantwoorden aan de economische druk om te bouwen met winstoogmerk’. Architectuur moest worden beoordeeld ‘als een activiteit die energie en materiaal verbruikt, en daarbij het onvervangbare reservoir aan hulpbronnen verkleint’. Dat schept de verplichting om ‘alles wat we in de architectuur gebruiken, precies, intelligent en economisch te gebruiken om de taken uit te voeren die ervan worden verlangd’. Stein schreef vooral over nieuwbouw, omdat die de bouwpraktijk domineerde, maar plaatste daar ook kanttekeningen bij.

‘De eenvoudigste manier om onnodig energieverbruik in gebouwen te voorkomen is uiteraard door niet te bouwen’, merkte hij terloops op. Hij vroeg zich af: ‘Hoe bereken je het besluit om een ​​gebouw met een bruikbare verwachte levensduur te vervangen door een nieuw gebouw dat hetzelfde of een ander doel dient, vooral wanneer er energie nodig is om het ene gebouw te slopen en af te ​​ voeren, energie om de vervanging ervan te bouwen, en mogelijk een hoger energieverbruik bij het onderhouden van de nieuwbouw?’ En omdat het antwoord nog niet bestond, stelde hij voor: ‘Er moet een nieuwe rekenmethode worden ontwikkeld die rekening houdt met de energie-implicaties van het

41

42

verlengen van de levensduur van een constructie of het slopen ervan.’ Een belangrijke volgende stap was een gedetailleerde inventarisatie van het energieverbruik dat verscholen zit in bouwmaterialen en technieken. Stein werkte hiervoor samen met de Universiteit van Illinois onder leiding van Bruce Hannon, een pionier in het maken van milieuberekeningen. Het Amerikaanse departement van Energie publiceerde in 1976 het resultaat, het handboek Energy Use for Building Construction.50 Het was voor het eerst dat het ‘embodied’ energieverbruik van de bouwsector zo uitvoerig in beeld was gebracht. Hannon deed er al jaren onderzoek naar en de energiecrisis maakte het onderwerp plotseling urgent, waardoor het boek kon verschijnen. Het was bedoeld voor ontwerpers en voor ‘large-scale planning and policy determination’. Na de crisis stroomde de olie echter weer volop, daalde de prijs, verflauwde de aandacht en stopte het onderzoeksgeld. ‘Voor zover ik weet heeft niemand sindsdien onze data geüpdatet’, aldus Hannon in 2005. Een aantal erfgoedorganisaties onderkende de waarde van deze benadering, waaronder de Advisory Council on Historic Preservation (ACHP), de Amerikaanse federale adviesraad voor erfgoedbehoud.

Met de gegevens die Hannon en Stein hadden verzameld, kon een methode worden ontwikkeld ‘om de energie te meten die nodig is om bestaande gebouwen te herstellen, en om ze te slopen en te vervangen door vergelijkbare nieuwbouw’. Zo kon ook ‘de totale waarde van bedreigde objecten’ worden bepaald. Het interne rapport Assessing the Energy Conservation Benefits of Historic Preservation: Methods and Examples uit 1979 werkte dit uit aan de hand van drie concrete voorbeelden: een woonwijk, een hotel en een voormalig koetshuis. ‘In ieder geval laat de analyse zien dat renovatie, in plaats van vergelijkbare nieuwbouw, tot indrukwekkende energiebesparingen leidt.’51 Opmerkelijk is ook New Energy from Old Buildings, uitgegeven door de Amerikaanse National Trust in 1981.52 Het is een publieksboek voor een breed

in monumenten geïnteresseerd publiek, met een trefzekere titel en veel foto’s. Het behandelt een scala aan facetten, van de reeds gespendeerde ‘embodied’ energie tot en met de mogelijkheden om nieuwe energiebesparende technieken in historische gebouwen toe te passen. ‘Erfgoedbehoud en energiebesparing: twee zijden van dezelfde medaille’, luidt de titel van het eerste hoofdstuk, dat aldus begint: ‘Het energieprobleem heeft ons, misschien meer dan welke andere invloed ook, de beperkingen van onze hulpbronnen geleerd en de dringende noodzaak om ons nationale erfgoed te bewaren, te beschermen en te verdedigen. De waarden die historisch behoud al lange tijd vertegenwoordigt, worden geleidelijk de norm.’ Anders gezegd: terwijl erfgoedbehoud en monumentenzorg altijd een defensieve daad waren geweest, bedoeld om kwetsbare resten van het verleden te beschermen, konden ze nu uitgroeien tot een actuele en offensieve strategie, dankzij een bondgenootschap met energiebewust beleid. Het boek gaf de richting aan, zette de lijnen uit en deed dat zelfverzekerd en onderbouwd.

Monumentenbeschermers konden de rest van het land de weg wijzen, door te laten zien ‘dat de kiemen voor verbetering en een uitweg uit een crisis kunnen liggen in dat wat we al hebben.’ Centraal in deze studies stond het begrip ‘embodied energy’.53 Dat is de energie die in het verleden is besteed aan de totstandkoming van een gebouw, die dus bij behoud van een bestaand gebouw niet opnieuw nodig is, maar bij nieuwbouw wel. De conclusies waren toen al helder. Doorlopend gebruik van een bestaand gebouw kost per saldo aanzienlijk minder energie dan sloop en nieuwbouw, zelfs als het bestaande gebouw minder energiezuinig zou zijn dan nieuwbouw: ‘Het kan ruim dertig jaar duren voordat de sloop en vervanging van een gebouw een cumulatieve energiebesparing oplevert.’ Bovendien kan ook een bestaand gebouw na renovatie zeer energie-efficiënt zijn: ‘Nieuwe technische installaties zijn in een oud gebouw net zo efficiënt als in een nieuw gebouw.’

43

Al deze kennis was al in de jaren zeventig aanwezig, maar werd jarenlang weinig gebruikt. Toen de crisis voorbij was en de olieprijzen zakten, verzwakte de belangstelling voor deze innovatieve ontwikkeling. Mike Jackson pleitte in 2005 voor herwaardering: ‘De voordelen van hergebruik van historische en bestaande gebouwen boven nieuwbouw worden vaak beschreven in termen van economische, culturele en ontwerpwaarden. Als die discussies worden uitgebreid naar de gevolgen voor het milieu, moet ook het onderwerp ‘‘ingebedde energie’’ worden benoemd.’ Sindsdien verschenen meer studies, met een toenemende nadruk op de klimaatopgave. Een relatief vroeg voorbeeld is het Schotse rapport Embodied energy considerations for existing buildings uit 2011.54 Auteur Gillian F. Menzies merkt op dat het voor het huidige handelen niet relevant is hoeveel energie in het verleden nodig is geweest om een gebouw te realiseren. Die energie is toch al gebruikt.55 Relevant is wel dat het resulterende gebouw er nog altijd is, bruikbaar blijft en ook in de toekomst kan bijdragen aan besparing op energie en CO2.

Vandaar de conclusie: ‘Het duurzaam gebruik van bestaande gebouwen moet een nationale en mondiale prioriteit zijn.’ Samengevat: het pleidooi om de waarden van erfgoed en duurzaamheid te combineren en in te zetten tegen de klimaatverandering is nu uiterst actueel, maar was dat veertig jaar geleden ook al. Alle relevante inzichten waren in de kern aanwezig en deels al ver uitgewerkt. Het inzicht dat erfgoedbehoud en energiebesparing ‘twee zijden van dezelfde medaille’ zijn, heeft dus zélf al een solide geschiedenis, die van duurzame betekenis was en is. Dit biedt een kans en een waarschuwing. Een kans om voort te bouwen op de kennis en de gedrevenheid die toen al bestond. En een waarschuwing om ditmaal vast te houden aan de lange­termijnopgaven en ze niet te laten verslappen als er op korte termijn even een verlichting van de crisis lijkt te komen. 44

HISTORISCH: DE ARCHITECTUURGESCHIEDENIS HERZIEN ‘Monumentenzorg, voorheen de bewaker van ons architectonisch erfgoed vanuit artistiek en cultureel oogpunt, past een nieuwe, bredere rol: ze moet zich inzetten voor het behoud van bestaande bebouwing vanuit het perspectief van duurzaamheid. Zo krijgt zij, boven op de haar eigen historische en culturele taken, een bij uitstek actuele dimensie: die van de bescherming van onze leefomgeving. De deskundigheid en het werkterrein van de monumentenzorg worden hiermee radicaal verruimd. De focus ligt niet langer uitsluitend op uitzonderlijke objecten of ensembles, maar eerder op een architectonische kwaliteit die niet hoeft te worden gelegitimeerd door grote namen of opzienbarende gebaren. Het gaat om de gebouwde omgeving als geheel. Uiteindelijk is elk gebouw dat met sloop wordt bedreigd op voorhand een potentieel voorwerp van bescherming: simpelweg omdat het bestaat.’ Zo beschrijft Vittorio Magnago Lampugnani de noodzakelijke nieuwe verhouding tussen erfgoed en duurzaamheid, in het recente, pamfletachtige Gegen Wegwerfarchitektur.56 Erfgoedzorg, vat hij samen, moet een ‘advocaat van milieubescherming’ zijn. Lampugnani is een van de bekendste architectuurhistorici van Europa. Hij heeft als architect gewerkt, lesgegeven en gepubliceerd, en was in 1990-1995 de eerste directeur van het Deutsches Architekturmuseum.

Hij heeft een voorkeur voor klassieke, tijdloze architectuur en stedenbouw en een afkeer van ‘modernistische en postmodernistische extravaganza’. Sinds de jaren negentig onderzoekt hij hoe deze tijdloze, volgens sommigen conservatieve, architectuurvisie zich kan verhouden tot duurzaamheid. Oftewel hoe men kan bouwen voor de lange duur. Hij schreef hierover onder meer Die Modernität des Dauerhaften (1998), het essay ‘Brauchbarkeit,

45

46

Werthaltigkeit, Schönheit’ (2013) en nu Gegen Wegwerfarchitektur (2023), toegespitst op de klimaatcrisis.57 Veel van de thema’s uit Beter dan sloop zijn ook hier te vinden. Lampugnani behandelt de noodzaak van een andere bouwpraktijk in het licht van de klimaatcrisis en wijst op de zware energielast van de bouw. Hij pleit ervoor zo min mogelijk te bouwen, niet te slopen, zo veel mogelijk te behouden en reparatie en renovatie te zien als categorische imperatief. Voor de architectuur wil hij eenvoud en terughoudendheid in ontwerp en bouw, en vertrouwt hij op de daaruit voortkomende schoonheid. Wat Lampugnani toevoegt, is dat hij dit alles plaatst in een breed architectuurhistorisch betoog, waarin hij de actuele opgaven verweeft met historische referenties vanaf de oudheid. Zijn boek kent enkele leemten en stokpaardjes – Lampugnani is erg summier over de toepassing van zijn receptuur op naoorlogse bouw – maar biedt genoeg stof tot nadenken. Door de vraagstukken van klimaat en energie een centrale plaats te geven, herziet hij het verhaal van de architectuurgeschiedenis. Met de titel – ‘Tegen wegwerparchitectuur’ – richt Lampugnani zich tegen de economische benadering die een gebouw louter ziet als verdienmodel en consumptieartikel, dat naar believen kan worden gesloopt en vervangen als er dan meer aan kan worden verdiend.

Hij hekelt het dictaat van economische afschrijvingstermijnen en voegt ook hier historische details toe. Als theoretisch fundament van het wegwerpvastgoed wijst hij op het boek van Reginald Pelham Bolton uit 1911 met de programmatische titel Building for Profit. De commerciële waarde van een gebouw komt in deze theorie los te staan van de waarde van materiaal, energie of ontwerp. Bolton berekende nauwkeurig dat geen enkel gebouw een levensduur van langer dan 47 jaar zou moeten hebben, de meeste zelfs veel korter. Lampugnani ziet dit ‘stigma van de verouderde bouw’ en de bijbehorende ‘wegwerp­ euforie’ als belangrijke drijfveren van de grote

twintigste-eeuwse stedelijke afbraakgolven onder het mom van modernisering. Die weg loopt nu dood, aldus Lampugnani. Wat moet is: ‘Voorkom dat gebouwen onderbenut blijven of zelfs leegstaan; bouw minder, veel minder, bijna niets nieuws en maak het weinige dat je bouwt duurzaam en compact; sloop niets wat nog deugdelijk is; verbouw en renoveer vooral.’ Onder de huidige politieke en economische condities is dit vrijwel onmogelijk, vreest Lampugnani. Er is niet alleen een ‘fundamentele herdefinitie van het gehele bouwproces’ noodzakelijk, maar ook een drastische politieke, maatschappelijke en economische paradigmawisseling. ‘De utopie van het einde van de groei is geen nobel gedachtespel, maar een existentiële noodzaak.’ Bijna eindigt zijn pleidooi in een besef van machteloosheid. De noodzaak tot drastische verandering is er, de ideeën en de inspiratie zijn er ook, maar de dominante krachten gaan nog altijd op dezelfde destructieve weg voort. Lampugnani ziet een uitweg in de optimistische en zichzelf vernieuwende kracht van de architectuur, ‘met de creativiteit die misschien wel de belangrijkste hernieuwbare hulpbron van onze planeet is’. ACTUEEL: ARCHITECTUUR, KLIMAAT, MATERIALEN EN ENERGIE De architectuur en de bouwsector ontplooien de laatste jaren veel initiatieven gericht op de klimaat- en energieopgave.

Een deel hiervan behandelt thema’s als circulair en biobased bouwen met de bijbehorende nieuwe materialen en werkmethoden. We zagen al dat veel van deze inspanningen wel kunnen bijdragen aan een lagere CO2-uitstoot, maar dat er geen grote klappers worden gemaakt.* Daarom klinkt de roep om een radicalere aanpak om de gewenste strategieën als Refuse, Rethink en Reduce daadwerkelijk toe te passen. * Zie hoofdstuk 1, onder ‘Voorbij circulair’.

47

Wij stippen hier enkele recente initiatieven aan. Ze kunnen theoretisch en normatief van karakter zijn. Veel concrete projecten zijn nog kleinschalig, symbolisch of eerder bedoeld als journalistiek of kunstproject. De gouden sleutel – het juiste idee op de juiste schaal – bevatten ze nog niet. Wel wijzen ze de weg naar nieuwe manieren van denken, handelen en organiseren en een nieuwe professionele moraal. De herwaardering van historische waarden en praktijken is een terugkerend element, evenals de balans van continuïteit en verandering. Ze onderzoeken hoe de toekomst kan worden geholpen door kennis van het verleden. A Global Moratorium on New Construction

48

De Zwitserse architect Charlotte Malterre-Barthes stelde in 2020 ‘A Global Moratorium on New Construction’ voor, oftewel een wereldwijde bouwstop.58 Ze liet zich inspireren door de coronapandemie: de hele wereld stond stil, waarom ging de bouw dan toch gewoon door? De oproep zat ‘ergens tussen een gedachte-experiment en een oproep tot actie’ in: ‘Een moratorium op nieuwbouw is een sprong in het diepe om een minder extractieve toekomst voor te stellen, op basis van wat we al hebben: niet slopen, geen nieuwbouw, minder bouwen, bouwen met wat bestaat, het gebouwde anders bewonen en ervoor zorgen.’ Het is om te beginnen een denkoefening. Malterre-Barthes somt op welk scala van factoren voor een werkelijke transitie noodzakelijk is. Reductie van de CO2-voetafdruk is er een van, naast een stop op de uitputting van grondstoffen, bescherming van biodiversiteit, bestrijding van ongelijkheid en het garanderen van het recht van iedereen op behoorlijke huisvesting. Alles moet anders: ‘an entire rewiring of design processes and construction lays ahead’. Als docent werkte Malterre-Barthes dit uit in een programma waarin studenten onderzoek doen naar de mogelijke consequenties. Het voorstel is

inmiddels in tal van conferenties en workshops besproken en het werkt door in het architectuuronderwijs. Van een daadwerkelijke bouwstop is nog geen sprake, maar het idee van een bouwmoratorium blijkt een aansprekende kapstok om de dringende materie met al haar dilemma’s intensief aan de orde te stellen. Demolish Nothing Het Britse vakblad The Architectural Review bepleitte in 2023 als variant op de bouwstop een sloopstop: ‘Demolish Nothing’.59 Redacteur Joe Gidding constateert dat de harde doelen voor CO2reductie nauwelijks speelruimte laten. Stoppen met slopen is een eerste vereiste en daarna geldt: ‘In feite zal iedere ingreep die fossiele of biomassa-energie gebruikt, vrijwel zeker het CO2-budget opblazen.’ Ook Gidding put hoop uit herwaardering van de bestaande bebouwing. Rond 2050 ‘zal het bestaande gebouwde weefsel, waarvoor de CO2 bij de bouw al is besteed, de basis vormen van waaruit we bouwen. Dat vereist een einde aan de sloopcultuur en een verschuiving naar regeneratieve stedenbouw.’ Of dit een kans maakt, hangt af van de politieke en economische orde, benadrukt Gidding. Verwaarlozing en sloop gebeuren niet toevallig, maar zijn integraal onderdeel van een verdien­model dat afhankelijk is van een snelle levenscyclus, zo klinkt het bij hem in een echo van Reginald Bolton.

Ook de fiscus speelt een averechtse rol: ‘[De gewenste] filosofie van zorg en vernieuwing wordt overal ter wereld tegengewerkt door de economische systematiek. Belastingregimes, zoals het Britse, straffen renovatie af terwijl ze nieuwbouw vrije doorgang bieden.’60 En dus vereist een werkelijke transitie ook een politieke, economische en fiscale ommekeer. De verzamelde projecten in dit nummer van The Architectural Review zijn nog niet helemaal overtuigend. Het wijst op een faseverschil tussen theorie en praktijk: het denken ontwikkelt zich

49

voortvarend en de formuleringen zijn pregnant en precies, maar de praktijk, hoe hoopvol ook op kleine schaal, blijft achter. The Great Repair

50

Een recente tentoonstelling in Berlijn en twee begeleidende edities van het tijdschrift Arch+ benaderen het thema onder de noemer The Great Repair.61 Het is een stevige intellectuele en artistieke exercitie met een brede blik, waarin de klimaat- en grondstoffencrises worden verbonden met sociale, economische en ecologische vragen. Redacteur Florian Hertweck wijst in het voorwoord de ‘techno-fix’-aanpak af, oftewel het vertrouwen op technische duurzaamheidssnufjes bij nieuwbouw, omdat die ‘het afbreken van bestaande gebouwen behelst, en het vervangen ervan door nieuwe die alleen in schijn duurzaam zijn’. Het betere alternatief is een ‘reparatieve’ aanpak: ‘Door te werken met wat er al is, met respect voor zowel de materialen als de betrokken actoren.’ Hertweck maakt een onderscheid tussen reparatie en erfgoedbehoud. Reparatie betekent voor hem geen terugkeer naar het verleden of een kritiekloos omarmen van historische bouw.

Het gaat niet om behoud als doel op zich maar om ‘verantwoorde zorg voor het gebouwde weefsel’ en de mogelijkheden voor de toekomst: ‘Reparatie is stevig verankerd in de potentiële gebruikswaarde van een object [...] Reparatie betekent dat iets weer in werkende staat wordt gebracht en gereed wordt gemaakt voor verder gebruik.’ Reparatie als ontwerpopgave is zo bezien verwant aan het Nederlandse begrip ‘herstel’, dat in deze context niet ‘herstel naar een vroegere situatie’ betekent maar vergelijkbaar is met herstel na een periode van ziekte.62 Reparatie is overigens al sinds de negentiende eeuw een vertrouwd onderdeel van de monumentenzorg, schrijft de kunsthistoricus Wilfried Lipp: erfgoed maakt deel uit van een ‘continuüm van herstel, verder gebruik en verbouwing’.63

The Great Repair gaat niet alleen over grote renovaties en transformaties, maar ook over het ‘kleine’ repareren en over het dagelijks onderhoud. Zo worden de verschillende ritmes in de zorg om het gebouw, variërend van schoonmaak tot en met renovatie, met elkaar in verband gebracht. In Berlijn werd dit benadrukt door de tentoonstellingsentree te verplaatsen naar de dienstingang van het dagelijkse schoonmaakpersoneel. Om zijn maatschappelijke taak aan te kunnen, zal het vak van de architectuur ook zichzelf moeten repareren, aldus Arch+. Theorie en praktijk, en ontwerp en uitvoering, moeten weer dichter bij elkaar worden gebracht. Ook moeten architecten het als hun taak zien om, waar dat beter is, niet te ontwerpen. ‘Dingen laten zijn, ze niet doen, dat kan ook zo worden vertaald dat we ze niet louter omwille van het nieuwe gaan ‘‘herontwerpen’’ – en daarmee vernietigen wat al bestaat – maar dat we de schaarse middelen gebruiken om wat al bestaat in stand te houden.’ Het Europees Parlement heeft zich begin 2024 uitgesproken voor een sterker ‘recht op reparatie’ voor consumenten. Fabrikanten kunnen worden verplicht om hun producten ook na de wettelijke garantietermijn tegen een redelijke prijs en binnen een redelijke termijn te repareren.

Het recht beperkt zich voorlopig tot huishoudelijke apparaten, maar er is al geopperd om het ook toe te passen op gebouwen.64 Umbaukultur Theorie en praktijk komen samen in het boek Umbaukultur uit 2020.65 De titel is een woordspeling op het begrip ‘Baukultur’ waarmee in een aantal Europese landen de aandacht voor architectonische kwaliteit wordt gestimuleerd. Veel thema’s uit de genoemde publicaties zijn hier al te vinden. Zo wijst architect Andreas Hild erop dat in Duitsland wettelijk een gelijk speelveld voor renovatie en nieuwbouw ontbreekt: ‘De Duitse bouwwetten zijn geschreven met nieuwbouw in

51

gedachten.’ Een uiting hiervan is de wettelijke DIN-norm die dicteert hoe de bouw moet worden gecalculeerd. ‘Zoals alle normen is DIN 276 [...] gebaseerd op impliciete waarden en doelen’, aldus Hild, en de maatschappelijke kosten van de CO2-uitstoot horen daar niet bij. Die blijven buiten de rekensom van de investeerder. Hild stelt voor de DIN-norm hierop aan te passen, waarna ‘zal blijken dat transformatie niet te duur is, maar nieuwbouw te goedkoop’. Hild verzucht dat zo’n klimaatbewuste correctie van de DIN-norm het waarschijnlijk niet zal halen, vanwege de sterke invloed van de Duitse bouwlobby op de politieke besluitvorming. Voorlopig moet het heil van kleine stapjes komen.66 In veel van de 25 ombouwprojecten in het boek veranderen gebouwen van functie; een fabriek wordt cultuurcentrum, een supermarkt wordt woongebouw. Andere houden dezelfde functie, zoals een aantal particuliere woonhuizen. Hoogtepunten in het boek zijn drie grote woongebouwen die na vijftig jaar niet zijn gesloopt, zoals in de lijn der verwachting lag, maar in plaats daarvan als woongebouw een nieuw en superieur leven kregen. Twee hiervan, Grand Parc in Bordeaux en Kleiburg in Amsterdam, komen in hoofdstuk 4 ter sprake. Die Schweiz auf Abriss

52

‘In Zwitserland wordt massaal gesloopt’, schrijven de makers van de Abriss-Atlas Schweiz, een interactieve atlas die alle slooppanden in het land in kaart en beeld wil brengen.67 De atlas is een initiatief van Countdown 2030, een groep jonge ontwerpers ‘die de urgentie van de klimaat- en biodiversiteitscrisis centraal stellen in hun activisme en die werken aan een duurzame bouwcultuur’. Hun naam verwijst naar de tussentijdse deadline 2030 voor het klimaatbeleid. Op de site van Countdown telt een klok de jaren, dagen, uren, minuten en seconden af.68 Samen met het Schweizerisches Architektur­ museum in Bazel maakte Countdown in 2022 de

tentoonstelling Die Schweiz: Ein Abriss. De tentoonstelling bracht de omvang van de afbraakpraktijk in beeld, mede aan de hand van de sloopatlas en met pregnante cijfers: ‘Iedere seconde wordt in Zwitserland door de sloop van gebouwen ruim 500 kg bouwafval geproduceerd.’69 Sindsdien heeft het onderzoeksbureau Correctiv uitgezocht hoeveel gebouwen er jaarlijks in Zwitserland worden gesloopt. Tot dan toe wist niemand het en circuleerden globale schattingen tussen 3.000 en 4.000. Correctiv kwam tot een aanzienlijk hoger aantal: 5.000 tot 6.000 gebouwen per jaar sinds 2015, met een stijgende lijn in de laatste jaren. ‘Alleen al in de afgelopen vijf jaar werden gemiddeld achttien huizen per dag verwoest.’70 De sloopatlas, Countdown 2030, het Correctivonderzoek en ook landgenoot Charlotte MalterreBarthes komen allen voor in de artikelenreeks Die Schweiz auf Abriss die het onlinemagazine Republik in januari-maart 2024 publiceerde. In zeven afleveringen komen de ernst van de klimaatopgave, de omvang van de sloopwoede, mogelijke oplossingen en het krachtenveld van belangen aan bod. Het eerste artikel, ‘Die Abrisfalle’, maakt duidelijk hoe iedereen telkens weer in de ‘sloopval’ trapt.71 Als casus is in Republik de woonbuurt Bergacker in Zürich-Affoltern uitgewerkt, met 408 woningen verdeeld over dertig bouwblokjes, gebouwd in de jaren vijftig.

De twee institutionele verhuurders willen het geheel slopen en vervangen door nieuwbouw, met meer en duurdere woningen. Twee architectuurstudenten van de ETH Zürich analyseerden de bestaande bouw en maakten een CO2-calculatie, met als uitkomst dat de CO2uitstoot bij renovatie (inclusief uitbreiding van het aantal woningen) ruim 50% lager zou zijn dan bij nieuwbouw.72 De vastgoedeigenaar betwist de cijfers en ziet niet af van sloop. Countdown 2030, de Abriss-Atlas, het Schweizerisches Architekturmuseum, Correctiv en Republik bieden samen een voorbeeld van een samenwerkende landelijke infrastructuur van initiatieven in dienst van kennisverwerving,

53

bewustmaking en agendering van de klimaatopgave, met sloop als invalshoek. Vergelijkbare samenwerkingen zijn er ook elders. Op Europees niveau komen ze elkaar tegen in HouseEurope!, dat eraan wil bijdragen ‘om van renovatie de nieuwe norm te maken’.73 Zo’n combinatie van initiatieven is ook voor Nederland relevant. Al was het maar omdat de cijfers hiertoe meer dan voldoende aanleiding geven: Nederland produceert 24 megaton bouwafval per jaar, omgerekend 760 kilo per seconde, anderhalf keer zoveel als Countdown voor Zwitserland berekende. Het aantal gesloopte gebouwen in Nederland, 14.700 per jaar, ligt zelfs ruim tweemaal zo hoog als dat in Zwitserland.74

Het slothoofdstuk ‘Second life’ doet verslag van ontwerpstudies van studenten Bouwkunde aan de TU Delft, die verkennen hoe vrijgekomen rijksgebouwen kunnen worden getransformeerd en verduurzaamd. De nadruk ligt op de technische aspecten. Casussen zijn onder meer het belastingkantoor in Leeuwarden en het Paleis van Justitie in Arnhem. Het is een kort hoofdstuk dat naar meer smaakt; hier maakt de nieuwe generatie ontwerpers en technici zich vertrouwd met innovatieve verduurzaming en transformatie, en met de tabula scripta.77 Wat in het boek helaas ontbreekt, is een hoofdstuk of een deel dat schetst hoe transformatie ook bestuurlijk, organisatorisch en financieel kan worden gerealiseerd. Daar ligt de sleutel tot welslagen.

Second Life Uit de architectenpraktijk

54

Het Atelier Rijksbouwmeester en de RCE publiceerden in 2021 Post 65. Inspirerende bouwkunst, een documentatie van 22 rijksgebouwen van na 1965.75 Het geeft een beeld van Nederlands maatschappelijk vastgoed zoals gerechtsgebouwen en ministeries. Sommige zijn nog volop in gebruik, andere staan leeg en/of worden met sloop bedreigd. Markante voorbeelden zijn het ministerie van Sociale Zaken en de Koninklijke Bibliotheek, beide in Den Haag, en de Koningin Wilhelminakazerne in Ossendrecht. Het boek betekent een stap naar herwaardering, maar wijst ook op de kwetsbaarheid van jong erfgoed zodra een overheidsgebouw zijn functie verliest. De hoop is dan gevestigd op de goede wil van een nieuwe eigenaar en transformatie naar een nieuw gebruik. ‘Hierbij wordt de gebouwde geschiedenis nadrukkelijk niet als een bevroren toestand gezien, maar als onderdeel van een doorgaande beweging, waarbij veranderende eisen het begin van een zinvolle bewerking van een gebouw inluiden. Een cultuur waarbij niet de tabula rasa het uitgangspunt vormt maar de tabula scripta, het al beschreven blad waarop wordt doorgeschreven.’76

Er zijn steeds meer praktijkvoorbeelden die op een vernieuwende manier voortbouwen op een bestaand gebouw. Umbaukultur geeft hiervan een overzicht en een bekend Nederlands voorbeeld is de LocHal in Tilburg. De groeiende praktijkervaring is terug te vinden in theoretische reflecties van architecten op hun praktijk. Twee voorbeelden zijn de boeken Het Predikheren Mechelen (2019)78 en Repurposed Architecture (2024).79 Het Predikheren is een zeventiende-eeuws kloostergebouw in Mechelen dat nu een openbare bibliotheek is geworden, naar een ontwerp van Korteknie Stuhlmacher Architecten. Repurposed Architecture bevat zeven herbestemmingsprojecten van Office Winhov, waaronder het Holocaust Museum in Amsterdam, een hotel en twee stadhuizen. De twee bureaus zijn verwant in hun aanpak. Hun gedachten over de rol van de architectuur en de architect zijn verwoord door respectievelijk Mechthild Stuhlmacher en Jan Peter Wingerder. Beiden verwijzen naar het Charter van Venetië uit 1964, een gedragscode voor architectonische ingrepen bij monumentale gebouwen. Een cruciale

55

56

regel is dat moderne toevoegingen aan het oorspronkelijke gebouw duidelijk herkenbaar en omkeerbaar moeten zijn. De uitwerking hiervan is sindsdien bij talloze gebouwen zichtbaar en neemt vaak een wat stereotype vorm aan, met toevoegingen van staal en glas die zo hard contrasteren dat het niemand kan ontgaan. Het charter was begrijpelijk als bescherming voor kwetsbaar erfgoed, maar het heeft ook zwakten. Een hard contrast is niet altijd dienstbaar aan het gebruik en roept vaak heftige publieke reacties op. Ook past het moeilijk bij gebouwen die geen eenduidige ‘oorspronkelijke’ staat kennen, maar herhaaldelijk zijn herbestemd en verbouwd. Als al die historische tussenstappen worden verwijderd, tekent zich een ongemakkelijke paradox af: in naam van de geschiedenis wordt een groot deel van de geschiedenis geschrapt. Stuhlmacher en Wingerder geven de voorkeur aan een subtielere aanpak, die op basis van het Charter van Venetië óók mogelijk is. ‘Venetië’ verandert dan van dogmatisch in eclectisch, rekening houdend met ‘de vierde dimensie van de architectuur, de tijd’, zoals architect Dirk Somers opmerkt in Het Predikheren. Wat er de beste naam voor is – renovatie, transformatie, herbestemming, hergebruik, voortbouwen – staat nog niet vast.

Historische en actuele referenties zijn de ‘creatieve reconstructie’ van de naoorlogse Duitse architect Hans Döllgast, het hedendaagse begrip ‘Weiterbauen’ en de ‘vijf regels voor hergebruik’ van de Zwitserse architecten Elisabeth en Martin Boesch. Bovenal leggen Stuhlmacher en Wingerder uit hoe ze zelf te werk zijn gegaan. Het Predikheren is oorspronkelijk gebouwd als klooster, was daarna lange tijd in militair gebruik als hospitaal en kazerne, en stond van 1975 tot 2012 leeg. Voor Stuhlmacher was deze langdurige leegstand geen gat in de geschiedenis, maar er juist een eigenstandig en inspirerend onderdeel van. Ze beschrijft haar eerste bezoek aan het gebouw, destijds een overwoekerde ruïne, met de sporen van eerder menselijk gebruik, maar ook vol

stof, scheuren, vleermuizen en ‘enorme zwammen als wanddecoratie’. Het was een ‘onvergetelijke ervaring’ en ze vroeg zich af: ‘Zouden de mensen die later de bibliotheek bezoeken nog iets kunnen ervaren van de magie van dit eerste bezoek?’ Die vraag bleef een krachtige inspiratiebron. Ze overtuigde de opdrachtgever door, zoals toenmalig jurylid Stefan Devoldere schrijft, niet alleen te tonen ‘wat kan zijn, maar vooral ook wat er al is. We krijgen bijna meer beelden te zien van het bestaande, dan van wat de architecten zelf hebben getekend. Hun ontwerp richt zich op de ziel van het gebouw en toont hoe het op een zachte, evidente manier zijn nieuwe functie kan opnemen.’ Bij de aanpak van het Predikheren hanteerden Korteknie Stuhlmacher niet één strikte methode, maar schakelden ze tussen verschillende behouden ontwerpstrategieën, soms terughoudender, dan weer ingrijpender. Samen vormen de ontwerpstrategieën een architectonische gereedschapskist waaruit per onderdeel wordt geput. Contrast kan, maar hoeft niet. Jan Peter Wingerder beschrijft de benadering van Office Winhov in vergelijkbare termen. Er is niet één vaststaande verhouding tot het verleden; die kan verschillen per opgave en binnen de opgave. Het verleden kent vaak vele lagen van verandering en verbouwing, en de nieuwste ingreep kan diep in deze lagen snijden, maar kan ook louter de toevoeging zijn van een zoveelste laag.

Soms worden oude materialen gebruikt, soms nieuwe. De ontwerper is ontvankelijk voor verrassingen, zelfs nog tijdens het bouwproces; het is een architectuur die kan improviseren. ‘Analyse stuurt het ontwerp en het ontwerp stuurt de analyse en in het ontwerpproces bereiken ze een evenwicht. Interpretatie van het bestaande en het vormgeven van het nieuwe raken dan onlosmakelijk met elkaar verbonden. Er vormt zich een nieuw gebouw dat het bestaande omvat. [...] Het bestaande gebouw staat dan niet meer tegenover een nieuw gebouw maar vormt het fysieke én architectonische beginpunt van dat nieuwe gebouw.’

57

Al doende verandert ook de attitude van de architect. Het individuele handschrift is minder prominent, want het ontwerp ontstaat in een wisselwerking met de eerdere ontwerpers aan hetzelfde gebouw. Wingerder: ‘De focus op individueel auteurschap die in ons vak zo dominant is, maakt hier plaats voor een gedeeld en veel gelaagder auteurschap. Het werk is niet meer van ‘‘één hand’’ maar per definitie van ‘‘meerdere handen’’ en de meest overtuigende resultaten zijn steeds weer meer dan de som der ‘‘herkenbare’’ architectonische delen.’ Zwerfruimte en Woonopgave

58

Er is genoeg bebouwing in Nederland om in vrijwel alle huidige en toekomstige behoeften te voorzien, zo is hiervoor gesteld. Toch menen velen dat er grote ruimtetekorten bestaan die moeten worden opgelost door extra bouw, vooral van woningen. Deze spanning suggereert dat er wel voldoende gebouwde ruimte is, maar dat die niet goed is verdeeld of inefficiënt wordt benut. Tekorten bestaan naast overschotten, en die twee worden vaak als afzonderlijke problemen bestudeerd en aangepakt, met alle complicaties van dien. Tekort en overschot kunnen echter elkaars oplossing zijn. Dit vereist dat we de beschikbare ruimte in samenhang bezien en haar slimmer verdelen en gemakkelijker transformeren. Dat er in Nederland iets scheef zit in het ruimtegebruik, maakt internationale vergelijking duidelijk. Een Nederlander beschikt over meer woonruimte (2,1 kamer per persoon) dan het Europees gemiddelde (1,6 kamer) en ook meer dan een Duitser (1,7 kamer). Andere cijfers geven een extra aanwijzing. Er zijn nauwelijks Nederlanders die in een overbevolkte woning wonen: 3,8%, terwijl het EU-gemiddelde 16,8% is. Daar staat tegenover dat 60,2% van de Nederlanders in een onderbezette, oftewel te grote, woning woont, bijna tweemaal zoveel als het EU-gemiddelde van 33%.80 Een van de oorzaken is dat in Nederland meer

ouderen alleen of met z’n tweeën in een woning blijven die eigenlijk te groot voor hen is geworden. En dat komt door een falend systeem waarin het moeilijk is om over te stappen naar een kleinere, maar verder gelijkwaardige (kwaliteit, buurt, kosten) woning. Het probleem is niet te weinig gebouwde ruimte, maar onevenwichtigheid. Als we alle bebouwing meetellen, dus niet alleen woningen, beslaat de gebouwde voorraad per persoon in Nederland 56 vierkante meter, tegen 53 vierkante meter in Duitsland en 45 vierkante meter in België.81 Achter deze cijfers schuilt een ingewikkelde realiteit, maar de kern is frappant genoeg om verder te onderzoeken. Hoeveel gebouwde ruimte is er in Nederland? Hoeveel is er nodig? Hoe kunnen overschot en tekort elkaar oplossen? Welke veranderingen zijn nodig om transformaties, bijvoorbeeld van kantoren of winkels naar woningen, te vergemakkelijken? Gedacht vanuit de klimaatopgave zijn dit niet alleen urgente vragen. Ze openen ook een veelbelovend perspectief waarin de samenleving zich van de noodzaak van massale nieuwbouw kan bevrijden. Om dit concreet te maken, is het begrip ‘zwerfruimte’ interessant, dat door het Vlaamse architectenbureau RE-ST is geïntroduceerd.82 Zij schrijven: ‘We ontdekken in het bestaande ruimtebeslag veel overmaat. Bebouwde of onbebouwde ruimte die niet, nauwelijks of te weinig gebruikt wordt.

Ruimte die zwerft tussen onbestemd én bestemd, zichtbaar én onzichtbaar. [...] Wij noemen dit ruimtelijk afval.’ Een gebouw met volledige leegstand is een herkenbare vorm van ruimtelijk afval, maar er is ook de minder opvallende vorm van onderbenutting of ondergebruik. Bij deze ‘zwerfruimte’ is er meer ruimte beschikbaar dan nodig is; of, andersom geformuleerd: er is een tekort aan gebruik om de ruimte te vullen. Kenmerkend aan zwerfruimte is dat ze meestal over het hoofd wordt gezien: ‘Ruimte die we met z’n allen gecreëerd hebben, maar waarvan we ons nu niet altijd meer bewust zijn dat we ze hebben.’

59

60

Zwerfruimte bestaat in het klein en het groot. De ontwerpers van RE-ST hebben zich bekwaamd in het opsporen van zwerfruimte in bestaande gebouwen en ze hebben al meerdere opdrachtgevers overtuigd van de overbodigheid van een voorgenomen uitbreiding, omdat alle extra ruimtebehoeften een plaats konden krijgen in de bestaande bouw. Maar, betogen ze: ‘Misschien nog belangrijker dan het benoemen en het onderzoeken van zwerfruimte, is het opstellen van een preventiebeleid dat bijkomende ruimteverspilling en het nodeloos bouwen tegengaat. [...] De reflectie of nieuwbouw wel echt noodzakelijk is, vormt de basis van elk ontwerpproces. Het niet-bouwen gaat het bouwen altijd vooraf. Doordachte analyse van wat er is, en kritisch onderzoek naar wat er moet zijn, kan aantonen dat de bijkomende noodzaak aan ruimte misschien al (deels of volledig) opgelost kan worden in wat er al gebouwd is.’ Naar de strategie van ‘niet-bouwen’ deed RE-ST al eerder onderzoek. ‘Niet-bouwen is een werkwoord. Het gaat over bewust en doordacht omgaan met beschikbare ruimte.’83 Zodra de beschikbare ruimte in de bestaande gebouwde voorraad beter in beeld komt, inclusief leegstand en zwerfruimte, wordt het gemakkelijker om aan dringende ruimtebehoeften te voldoen die nu nog in de knel zitten.

Dat geldt in sterke mate voor de behoefte aan woonruimte, die in de afgelopen jaren in Nederland zelfs als ‘wooncrisis’ is betiteld. In de publieke discussie lijkt het vaak alsof alleen ‘bouwen-bouwen-bouwen’ de oplossing biedt, waarbij standaard het aantal van een miljoen nieuwe woningen in tien jaar tijd wordt aangehouden. Dit is bezwaarlijk: realisering blijkt door allerlei oorzaken lastig, de verleiding is groot om de bouw te versnellen door de kwaliteit te verlagen, en de nieuwbouwmassa is niet te verenigen met het CO2-budget. Ook hier kan de verlossing komen van een werkwijze die niet primair leunt op nieuwbouw maar op de bestaande gebouwde voorraad. Die biedt voldoende ruimte, zo berekent het Platform

Woonopgave, een alliantie van ‘architecten, beleids­makers, bouwers, ontwikkelaars, politici, woningcorporaties, bewoners en anderen, die zich zorgen maken over de woonopgave’.84 ‘Woonopgave’ is voor het Platform een betere term dan ‘woningbouwopgave’. Er is in essentie geen behoefte aan een miljoen woningen, maar aan een miljoen woonplekken, en die kunnen worden gezocht in de bestaande bebouwing. In de huidige woningvoorraad is, als de doorstroming soepeler wordt georganiseerd, nog ruimte voor drie miljoen mensen. Ook staat er netto 39 vierkante kilometer aan industrie-, kantoor- en winkelgebouwen leeg, genoeg voor bijna een half miljoen woningen, en dat oppervlakte zal nog verder groeien. Hierbij komt een ‘verborgen leegstand’ van zo’n 3,3 vierkante kilometer. Alles bij elkaar is er in bestaande gebouwen ruimte voor 1 tot 1,8 miljoen woonplekken. Om ze te realiseren, is veel minder bouw nodig dan bij nieuwbouw, wat scheelt in CO2, stikstof, bouwtijd en bouwkosten. Het is ook gunstig voor bestaande steden en dorpen, die niet langer met de rotte kiezen van leegstand kampen. Als er vervolgens voor de resterende woonopgave nog nieuwbouw nodig is, kan die op een kleinere schaal, op zorgvuldig gekozen locaties en met een aandachtig ontwerp plaatsvinden.

Met de analyse van het Platform Woonopgave als startpunt kan een veelbelovende weg worden ingeslagen die de woonopgave verbindt met de klimaatopgave, met de bestaande voorraad als troef voor de toekomst. Wat nu nodig is, is ten eerste een verdere uitwerking van deze aanpak en ten tweede een inventarisatie van alle blokkades die nu nog uitvoering in de weg staan, en het vervangen ervan door betere randvoorwaarden. In plaats van bouwen-bouwen-bouwen kan dan het credo zijn: het-bestaande-slimmer-organiseren. PLUS+ In vrijwel alle eerder genoemde initiatieven worden de Franse architecten Anne Lacaton

61

en Jean-Philippe Vassal als grote voorbeelden genoemd. Vaak wordt verwezen naar het manifest PLUS+ dat zij in 2004 samen met Frédéric Drout uitbrachten, met als credo: ‘Nooit slopen, nooit verwijderen of vervangen, altijd toevoegen, transformeren en hergebruiken!’ In hoofdstuk 4 besteden we aandacht aan hun transformatieproject Grand Parc in Bordeaux.* Hier gaan we iets verder in op hun ideeën. Het duurde een tijd voordat ze de kans kregen de visie in hun manifest in praktijk te brengen. Een eerste proeve was de renovatie van de woontoren Tour Bois le Prêtre in Parijs (2011). Daarna volgden La Chesnaie in Saint-Nazaire (2014-2016) en Cité Grand Parc in Bordeaux (2016). Een radicale inzet voor duurzaamheid en sociale kwaliteit is een integraal onderdeel van hun zeer overtuigende architectuur. Het spectaculaire resultaat in Bordeaux is sindsdien volop gepubliceerd en geprezen, en de ontwerpers zijn veelvuldig geïnterviewd en uitgenodigd voor lezingen. Lacaton en Vassal hoopten dat dit project de doorbraak zou zijn van ‘transformatie als systeem’. Met andere woorden, dat het geen incident zou blijven maar dat het de ogen van opdrachtgevers had geopend voor de haalbaarheid en aantrekkelijkheid van behoud als superieur uitgangspunt.

Later moesten ze met een zekere frustratie vaststellen dat de praktijk van de woningbouw op basis van massale sloop onverminderd voortgaat en dat ‘de belangstelling van de media, de politiek en de architectuur niet in verhouding staat tot de daadwerkelijk uitgevoerde projecten.’85 Met andere woorden: iedereen vindt het interessant, maar niemand verandert het eigen handelen. In interviews blijven Lacaton en Vassal hun visie uitdragen. Het is uit ‘gemakzucht en desinteresse’ dat sloop nog altijd de vaste routine is, ‘en daardoor gaat veel van waarde verloren’. Het betekent het verlies van meer dan een gebouw alleen: 62

* Zie hoofdstuk 4, onder ‘Twee grote woongebouwen’.

‘Er is geen geldig argument om al deze moderne gebouwen, die nog niet aan het einde van hun levenscyclus zijn, te slopen. Het is een gebrek aan intelligentie, observatie en ambitie, maar ook een soort arrogantie tegenover voorgaande generaties, want wat de gesloopte gebouwen vervangt is niet noodzakelijkerwijs beter. Wat bij de sloop verloren gaat, zijn in de eerste plaats de levens van mensen, hun omgeving. Het zijn ook structuren, materialen, ruimten die nog gebruikt kunnen worden. Er gaat veel geld verloren en er wordt veel CO2 verbruikt. Slopen is een verspilling die vandaag de dag absoluut niet verenigbaar is met ecologie en de noodzaak van duurzaamheid.’86 Tegenover deze sombere observatie plaatsen zij, net als Lampugnani en vele anderen, het optimistische ethos van de architectuur, waarin de ‘plicht tot optimisme’ van filosoof Karl Popper net zo duidelijk doorklinkt als het adagium van de schrijver Antonio Gramsci, die sprak van ‘pessimisme van het verstand, en optimisme van de wil’: ‘Als we een situatie analyseren en een bestaande plek observeren, is het belangrijk om eerst naar de kwaliteiten en de waarde ervan te kijken. Die zijn er altijd. Daarna kunnen we op een rij zetten wat niet meer werkt, en oplossingen vinden. We moeten uitgaan van de bestaande waarden om ze te verbeteren en te transformeren. Alle beperkingen kunnen ten goede worden gekeerd.

Om te handelen hebben we geen andere keus dan optimistisch te zijn. Dat betekent niet dat we onrealistisch zijn, anders is er niets mogelijk. Het is een ambitieuze en spannende uitdaging.’ Gevraagd naar de rol van de architect in de huidige samenleving zeggen Lacaton en Vassal: ‘Er is voor ons een duidelijke rol weggelegd om nuttig en creatief te zijn, om genereuze, economische en duurzame antwoorden te bieden op

63

al deze vragen over de kwaliteit van het leven, de ecologie, het klimaat en de economie. Door de nadruk te leggen op de mens kunnen we architectuur maken die niet beperkt, maar integendeel architectuur die mensvriendelijk is en die betrokkenheid, verantwoordelijkheid en solidariteit stimuleert.’

4. PRAKTIJK: REKENEN AAN RENOVATIE EN NIEUWBOUW EEN VERGELIJKEND ONDERZOEK

64

Behoud en verbetering van bestaande bebouwing in plaats van sloop en nieuwbouw is een noodzakelijke bijdrage van de bouw- en vastgoedsector aan de strijd tegen klimaatverandering, zo stelden we. Het is noodzaak om over te stappen van een standaardwerkwijze die uitgaat van sloop-nieuwbouw als eerste keus, naar een standaard gebaseerd op behoud en renovatie of transformatie. En het kan ook. Hoe schakelen we om? Op deze vraag zijn twee antwoorden tegelijk geldig. Het grote antwoord luidt dat er een systeemverandering of een paradigmawisseling noodzakelijk is. Dat klopt, en in het vorige hoofdstuk verzamelden we er ingrediënten voor. Maar tegelijkertijd geldt het andere antwoord, dat niet mikt op één grote verandering, maar op vele kleine: het kan door het eenvoudigweg te doen. Het kan op ieder moment beginnen, door in de praktijk bij iedere concrete opgave, bij ieder bestaand gebouw waarmee ‘iets’ moet gebeuren, andere keuzen te maken en anders te werken. Daarover gaat dit hoofdstuk. We voeren een vergelijkend onderzoek uit om de beste aanpak te bepalen van concrete opgaven uit de praktijk. In het onderzoek vergelijken we het scenario ‘behoud en renovatie van de bestaande bebouwing’ met het scenario ‘sloop en vervangende nieuwbouw’. We concentreren ons op twee criteria die in cijfers kunnen worden uitgedrukt: hoeveel CO2 stoten de scenario’s uit en hoeveel kosten ze.

Kwalitatieve overwegingen bij de keuze voor een

65

van de twee, zoals in hoofdstuk 3 genoemd, blijven in deze calculatie buiten beschouwing. Dat kan door voor beide scenario’s uit te gaan van een gelijk (of gelijkwaardig) kwaliteitsniveau. Het vergelijkend onderzoek kan worden gezien als een duel. De inzet is een bestaand gebouw, dat het einde van zijn boekhoudkundige afschrijvingstermijn nadert of heeft bereikt. Het gebouw is na decennia intensief gebruik sleets geworden, het vertoont gebreken, de gebruikseisen zijn veranderd en mogelijk is het onderhoud verwaarloosd. Het is tijd dat er iets met het gebouw gebeurt. Wat is de beste aanpak? Voor dit vergelijkend onderzoek benutten we de praktijkervaring van stichting Mevrouw Meijer en het bouwkostenadviesbureau Winket. Als rekeninstrument wordt EcoQuaestor gebruikt, een rekenmethode die zowel de CO2-voetafdruk als de financiële kosten calculeert. Omdat het duel ongebruikelijk is, moeten we in dit hoofdstuk het nodige uitleggen voor we aan de beknopte cijfers toekomen. We introduceren eerst Mevrouw Meijer, vervolgens EcoQuaestor en dan de uitgangspunten en spelregels voor een eerlijk duel. Vervolgens passen we de rekenwijze toe op zes casussen: twee schoolgebouwen, twee gemiddelde of ‘generieke’ woningbouwcomplexen en twee markante en architectonisch geprezen grote woongebouwen. Iedere renovatieopgave is uniek en bij iedere opgave zijn altijd meerdere varianten mogelijk.

Het aantal varianten kan zo groot worden, dat het de leek gaat duizelen. We zullen daarom bij de casussen volstaan met een vereenvoudigde weergave van de berekeningen en de uitkomsten. De uitputtende versie is te vinden op de site van EcoQuaestor.87 UIT DE PRAKTIJK VAN MEVROUW MEIJER

66

Het uitgangspunt voor het vergelijkend onderzoek is de ervaring die Mevrouw Meijer sinds 2009 heeft opgebouwd. Mevrouw Meijer concentreert zich op één gebouwtype, het schoolgebouw, maar

de werkwijze en de achterliggende motieven zijn in beginsel op ieder gebouw van toepassing. Mevrouw Meijer begon met als doel de architectonische kwaliteit van schoolgebouwen te onderzoeken en te verbeteren, en constateerde al snel dat de grootste opgave van deze tijd de toekomst van bestaande schoolgebouwen is. Ze heeft een werkwijze ontwikkeld waarin de overgeleverde kwaliteiten en de toekomstpotentie van bestaande bouw zorgvuldig worden onderzocht, aan de hand van concrete opgaven aan bestaande, meestal na­oorlogse gebouwen.88 Het werkveld van de onderwijshuisvesting heeft enkele bijzondere kenmerken die stimulerend zijn geweest voor het ontwikkelen van een helder vergelijkend onderzoek. Een korte schets van het werkveld is daarom verhelderend. In de onderwijshuisvesting is een routine ontstaan waarin de boekhoudkundige afschrijvingstermijn van veertig jaar in de regel wordt uitgelegd als de uiterste houdbaarheidsdatum van een schoolgebouw. Een gebouw dat ouder is, wordt bijna per definitie bestempeld als ‘verouderd’ en ‘niet meer geschikt voor het onderwijs van nu’. Al bij het naderen van deze leeftijdsgrens wordt het onderhoud verminderd, waardoor de school versneld een haveloze indruk maakt en het besluit tot sloop en nieuwbouw voor de hand ligt. De voorkeur voor nieuwbouw wordt verder beargumenteerd door de veranderlijkheid van onderwijsvisies.

Ook organisatorische en vastgoedoverwegingen spelen mee, zoals het clusteren van scholen op één locatie om andere locaties te herontwikkelen. Schoolbesturen en gemeenten worden bij dit alles ‘ontzorgd’ door commerciële adviesbureaus en een beperkte pool van gespecialiseerde scholenbouwarchitecten. Gelimiteerde budgetten leiden tot risicomijdend gedrag in planvorming en ontwerp. De wet- en regelgeving, de financiering, de gestandaardiseerde programma’s van eisen en de bedrijfscultuur in het onderwijs werken alle in het voordeel van sloop-nieuwbouw. Renovatie als alternatief is wel mogelijk, maar is

67

68

in dit nieuwbouwvriendelijk bestel tweede keus en omslachtiger te realiseren. De onderwijshuisvesting is zodoende uitgegroeid tot een schoolvoorbeeld van een ongelijk speelveld, met de wegwerpschool als norm. Van de duizenden naoorlogse schoolgebouwen zijn al vele gesloopt. Veel andere hangt sloop boven het hoofd. Zo worden niet alleen goede, functionele gebouwen vernietigd, maar wordt ook schade aangebracht aan karakteristiek alledaags erfgoed, aan het collectieve en individuele geheugen en – dat staat hier centraal – aan duurzaamheid en klimaat. Langzaam groeit het besef dat renovatie een volwaardig alternatief voor nieuwbouw kan zijn. Vooralsnog blijft het echter een halfslachtige wending; nog altijd moet renovatie in de regel in vijfentwintig jaar worden afgeschreven, in plaats van veertig jaar zoals bij nieuwbouw.89 Een zorgvuldiger omgang met schoolgebouwen is in de visie van Mevrouw Meijer ook een pedagogische waarde: ‘Wij leren onze kinderen om altijd zuinig te zijn op hun spullen. Dan moeten we dat zelf ook doen.’90 Mevrouw Meijer streeft sinds haar oprichting een eerlijke en evenwichtige vergelijking na van de scenario’s behoud-renovatie en sloop-nieuwbouw. Omdat de hoofdstroom zo krachtig naar één kant leunt, moet Mevrouw Meijer twee rollen tegelijk op zich nemen.

Enerzijds besteedt ze extra aandacht aan de eigen kenmerken en kwaliteiten van bestaande bouw, om tegenwicht te bieden aan de gangbare verwaarlozing van deze kwaliteiten. Anderzijds hanteert zij een rekenmethode die niet bevooroordeeld is, noch naar de ene noch naar de andere zijde, maar die alle scenario’s met dezelfde criteria meet. Haar aandacht voor bestaande schoolgebouwen richt zich op de ‘gewone’ scholen, waarvan er duizenden verspreid over het land staan en die het decor hebben geboden waarin miljoenen kinderen opgroeiden. Het zijn standaardscholen met een hoge standaard, die ook na decennia onverminderd intensief worden gebruikt voor een telkens veranderend onderwijs. Ze vormen voor veel

mensen en instanties nog een blinde vlek in het cultureel en cultuurhistorisch bewustzijn, merkt Mevrouw Meijer op: ‘Ze lijden aan een paradox: ze zijn zo alledaags, vitaal en volop in gebruik, dat nog niet doordringt hoe bijzonder ze zijn.’91 Mevrouw Meijer heeft inmiddels van ruim veertig schoolgebouwen de toekomstpotentie onderzocht. Ieder onderzoek vindt plaats in opdracht van een schoolbestuur en/of gemeente, duurt ongeveer een half jaar en bestaat uit twee fasen. In de eerste fase wordt het schoolgebouw ruimtelijk en technisch geanalyseerd, de ontwerp- en bouwgeschiedenis in beeld gebracht, en de ervaringskennis van de gebruikers aangesproken. Ook worden de onderwijskundige eisen en wensen voor de toekomst geïnventariseerd. De tweede fase is een ‘ontwerpend onderzoek’ waarin drie architecten elk een ontwerp maken dat beantwoordt aan alle eisen en wensen voor onderwijs en verduurzaming. De drie ontwerpen verschillen onderling en geven samen inzicht in de keuzeruimte voor de opdrachtgever. Welbewust worden ontwerpers-onderzoekers uitgenodigd die niet eerder een school hebben gebouwd, omdat zij met frisse ogen naar de opgave kijken en intussen een ontwerpopgave leren kennen waartoe ze normaliter nauwelijks toegang zouden krijgen. Alle betrokkenen bij de school doen mee in het proces, als in een stoomcursus opdrachtgeverschap en engagement.

Na afloop van het onderzoek vertrekt Mevrouw Meijer en kan de opdrachtgever het vervolg bepalen. Een cruciaal onderdeel is de bouwcalculatie, die zich richt op zowel de CO2-voetafdruk als de financiële kosten van alle relevante varianten. Dit biedt, als aanvulling op de kwalitatieve overwegingen, de cijfermatige basis voor een gefundeerde keuze. Mevrouw Meijer werkt voor deze calculatie samen met een team van experts in bouweconomie, verduurzaming en energie, met als instrument de rekenmethode EcoQuaestor. Vaste partners zijn de onafhankelijke adviesbureaus Winket en BuroP (bouw- en exploitatiekosten en milieu-impact) en Trecodome (energieontwerp).

69

DE REKENMETHODE ECOQUAESTOR Met de rekenmethode EcoQuaestor kunnen de financiële aspecten en de milieu-impact van een ontwerp en bouwplan worden geraamd, bij zowel renovatie als nieuwbouw. Dit maakt EcoQuaestor tot een geschikt meetinstrument in het duel tussen de twee scenario’s. Het is een onpartijdige rekenmethode, vrij van verborgen aannamen ten gunste van een van beide.92 Veel bestaande rekenmethoden voldoen op dit punt niet, doordat ze een sloop-nieuwbouw­ scenario stelselmatig voortrekken. Deze bias hoeft niet uit kwade opzet voort te komen, ze is verklaarbaar vanuit de vroegere standaardpraktijk. De Duitse architect Andreas Hild constateert dat de bouwwetten in zijn land ‘zijn geschreven met nieuwbouw in gedachten’ en dat dit ook geldt voor de wettelijke norm die dicteert hoe de bouw moet worden gecalculeerd.* Voor Nederland geldt hetzelfde: rekenmodellen zijn doorgaans toegesneden op nieuwbouw en niet op een gelijkwaardige vergelijking van alternatieven. Nieuwbouw en renovatie strijden hierdoor al in de calculatiefase op een scheef speelveld. Die ongelijkheid is in EcoQuaestor uitgebannen. De ramingen van EcoQuaestor zijn gebaseerd op een uitvoerige database van kosten- en CO2gegevens van in Nederland gangbare bouwmaterialen, installaties en technieken.

De database wordt voortdurend geüpdatet door een groep onafhankelijke bouwkostenadviesbureaus en energieadviseurs, verenigd in de Coöperatie Bouwprojecteconomie.93 De oorsprong van EcoQuaestor ligt in 1975 bij een kostendatabase, ontwikkeld door Tim de Jonge (Winket), met het doel een model te bieden dat door de voornamelijk kleinschalig georganiseerde Nederlandse bouwadvieswereld kon worden toegepast op nieuwbouw en renovatie van alle typen gebouwen. Het model is sindsdien 70

* Zie hoofdstuk 3, onder ‘Umbaukultur’.

doorontwikkeld en de gegevens in de database zijn sinds 2002 geclassificeerd volgens de norm NEN 2699. Sinds 2004 is de kostendatabase uitgebreid met milieu-impactgegevens, zodat bij iedere begroting van de bouwkosten een bijpassende raming van de milieu-impact wordt gegeven. Voor de milieu-impact ligt het zwaartepunt bij de uitstoot van broeikasgassen (GWP), uitgedrukt in kg CO2-equivalent. De naam EcoQuaestor wordt gehanteerd sinds de overdracht van de database aan de Coöperatie Bouwprojecteconomie. De berekeningen van EcoQuaestor gaan uit van de volledige levensduur van een gebouw, oftewel een Life Cycle Assessment (LCA) die de ‘totalcosts-of-ownership’ in beeld brengt. De methode is geschikt voor nieuwbouw, renovatie en onderhoud, waardoor de kosten en de CO2-impact van deze drie categorieën in één model kunnen samenkomen. EcoQuaestor is veelvuldig toegepast op woningbouw en vanaf 2012 in samenwerking met Mevrouw Meijer ook op scholen. In de praktijk van de Mevrouw Meijer-projecten is de uitwerking verder toegesneden op het vergelijken van renovatiealternatieven, zowel onderling als met vergelijkbare nieuwbouw. De rekenmethode is niet alleen bruikbaar wanneer er daadwerkelijk een keuze wordt overwogen tussen de twee scenario’s behoud-renovatie en sloop-nieuwbouw.

De tekst is automatisch uit het bestand gehaald en kan afwijken van het origineel (kolommen, tabellen en koppen lopen door elkaar). Het officiële stuk bij de gemeente is leidend. Bron: https://api1.ibabs.eu/publicdownload.aspx?site=Culemborg&id=f1e18e47-0fb8-4c0a-a71f-f7c53f5fb681