5b Bijlage BETER_DAN_SLOOP
Tekst van het document
R E T
BE
Fred Feddes
BETER DAN SLOOP
N A D
stadsessays trancityxvaliz
Een duurzame toekomst met blijvende bebouwing
stadsessays trancityxvaliz
Een duurzame toekomst met blijvende bebouwing
Fred Feddes
BETER DAN SLOOP
INHOUDSOPGAVE
INLEIDING: BLIJVENDE GEBOUWEN VOOR EEN NIEUW KLIMAAT
5
1. OPGAVE: BOUWEN IN EEN VERANDEREND KLIMAAT
9
2. AANPAK: ERFGOED, DUURZAAMHEID EN ONTWERP IN ÉÉN DENKWIJZE
17
3. ACHTERGRONDEN: EEN BLOEMLEZING VAN REFERENTIES
31
4. PRAKTIJK: REKENEN AAN RENOVATIE EN NIEUWBOUW
65
Deze publicatie werd mede mogelijk gemaakt door:
UITLEIDING: EN NU VOORT
Erfgoedvereniging Bond Heemschut
Abe Bonnema Stichting
Nationaal Renovatie Platform
Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed
125
INLEIDING: BLIJVENDE GEBOUWEN VOOR EEN NIEUW KLIMAAT De bouw- en vastgoedsector staat net als ieder ander voor een zware klimaatopgave. De uitstoot van broeikasgassen als CO2 moet in 2050 wereldwijd 95% lager zijn dan die in 1990 was. Dat is in het Verdrag van Parijs afgesproken, ook Nederland heeft zich eraan verplicht, en het werkt door in iedere geleding van de samenleving en de economie. En dus ook in de bouw en alle verwante bedrijfstakken en kennisdomeinen. Om drastisch minder CO2 te produceren, en toch als samen leving goed te leven – kortom, om de klimaatopgave te laten slagen – is het noodzakelijk dat alle betrokkenen hun handelen veranderen. De bouw moet omschakelen naar een nieuwe, klimaatvriendelijker standaardpraktijk, met een andere denkwijze, werkwijze en rekenwijze dan voorheen. Dit essay behandelt hoe we hiermee op korte termijn en realistisch kunnen beginnen. Dat is noodzakelijk, de tijd dringt en het kan ook. Een cruciale troef is de reeds bestaande bebouwing, zo zal duidelijk worden. Er is al zoveel gebouwd in Nederland, en van zo goede kwaliteit, dat de ‘gebouwde voorraad’ toereikend is voor de meeste hedendaagse en toekomstige behoeften. Voorwaarde is dat we oog krijgen voor de omvang, de kwaliteit en de potentie van de bestaande bebouwing, en haar tot bron van kennis, inzicht en handelen maken.
Voorwaarde is dat we er zorgvuldig en intelligent mee omgaan, gebruikmakend van vertrouwde en nieuwe vormen van onderhoud, renovatie en transformatie. Voorwaarde is ook dat we stoppen met het slopen van gebouwen die bouwkundig nog lang niet versleten zijn en
5
6
die met fatsoenlijk onderhoud voor onbepaalde tijd meekunnen. Er is zoveel beters mogelijk dan sloop. De sleutelvraag is: waarom zouden we nog slopen, als het haaks staat op de klimaatdoelen en het ook niet meer hoeft? Het perspectief van de omschakeling komt concreet en praktijkgericht aan bod in hoofdstuk 4, dat verslag doet van een duel. Het uitgangspunt is een bestaand gebouw van zekere leeftijd waarmee op korte termijn ‘iets’ moet gebeuren; in de praktijk zijn het veelal gebouwen uit de jaren 1965-1990. Zij staan voor een existentiële keuze: blijven ze behouden en worden ze gerenoveerd, of worden ze gesloopt en vervangen door nieuwbouw? Omwille van een onderbouwde keuze voeren wij een vergelijkend onderzoek uit naar deze twee hoofdscenario’s. Het onderzoek put uit de calculatie van zes uitvoerige en twaalf beknopte casussen in de woningbouw (de in omvang grootste klimaatopgave in de bouwsector) en de scholenbouw (als voorbeeld van maatschappelijk vastgoed), vooral afkomstig uit de praktijk van stichting Mevrouw Meijer en bouwkostenadviesbureau Winket. In het duel ligt het accent op een kwantitatieve vergelijking tussen de twee scenario’s: hoeveel CO2-uitstoot veroorzaken ze, en hoeveel kosten ze.
Uiteraard hangt een keuze tussen de twee scenario’s ook af van andere overwegingen – functioneel, maatschappelijk, cultureel, cultuurhistorisch, esthetisch – maar de ervaring leert dat cijfers in de besluitvorming een belangrijke rol spelen en vaak de doorslag geven. Daarom krijgen ze extra nadruk. We gebruiken de rekenmethode EcoQuaestor, die een gelijkwaardige calculatie mogelijk maakt van alle scenario’s en de klimaatopgave volwaardig meerekent. Als ijkmaat geldt de CO2-uitstoot tijdens de totale levensloop van een gebouw, dus zowel tijdens de bouw als tijdens het gebruik en eventueel de sloop. Naast de CO2-voetafdruk worden ook de financiële kosten vergelijkbaar gemaakt. De bredere context komt aan de orde in de hoofdstukken 1, 2 en 3. Ze behandelen de
klimaatopgave in het algemeen en specifiek voor de bouwsector; de grondslagen voor een andere standaardpraktijk; en een veelkleurig palet van inspiratiebronnen en referenties. Ze onderstrepen dat de gedachten en praktische instrumenten in dit essay niet op zichzelf staan, maar deel zijn van een groeiende internationale beweging die zorg om het klimaat verbindt met affiniteit met de gebouwde omgeving. En die ook rechtvaardigheid en historische waarde niet uit het oog verliest. In de loop van het essay sneuvelen veel argumenten die in de gangbare praktijk nog dagelijks worden gebruikt om de routine van sloop-nieuwbouw te verdedigen. Bijvoorbeeld dat oude gebouwen niet aan nieuwe gebruiks- of duurzaamheidseisen kunnen voldoen of te duur zouden zijn; de casussen bewijzen het tegendeel. Of dat een ouder gebouw ‘lelijk’ zou zijn; vaak is deze lelijkheid niet anders dan verwaarloosd onderhoud en daaraan valt eenvoudig iets te doen. Soms worden sloop en nieuwbouw verdedigd vanuit de wens tot verdichting of diversificatie, of het met ‘fysieke’ middelen oplossen van in essentie sociale problemen. Dat getuigt van een creatieve luiheid die in een tijd van klimaatcrisis niet meer past. Vrijwel altijd bestaan er gelijkwaardige of betere alternatieven; als je ze maar wilt vinden. Als je je maar in de opgaven en mogelijkheden van het nieuwe klimaat wilt bekwamen.
De klimaatopgave dwingt ons ons handelen te veranderen. Dat gaat niet zomaar; de keten waarin over gebouwen wordt beslist bestaat uit vele schakels en uiteindelijk zullen alle schakels moeten veranderen om een soepele nieuwe standaardpraktijk te bereiken. Maar we kunnen wel meteen beginnen, en al doende schakel na schakel omzetten. Altijd is het raadzaam om extra goed na te denken voor je begint: leer het bestaande gebouw en zijn geschiedenis grondig kennen, verdiep je in de actuele kennis die het oorspronkelijke ontwerp biedt en neem de tijd voor een aandachtig ‘ontwerpend onderzoek’ naar de mogelijkheden om op het historische gebouw voort te bouwen.
7
Dit essay biedt geen volledige, kant-en-klare nieuwe werkwijze, maar het helpt de lezer wel een eind op weg. Het geeft een uitwerking aan de klimaatscenario’s die in vaktermen ‘Refuse’, ‘Rethink’ en ‘Re-use’ heten, en het wijst hiermee de weg naar een fors lagere CO2-voetafdruk van de bouw- en vastgoedsector. Spoiler alert: behoud van bestaande gebouwen, gevolgd door renovatie of transformatie, blijkt steevast klimaatvriendelijker én financieel gunstiger te zijn dan sloop en nieuwbouw. Ook cijfermatig is er alle reden om energiek voort te gaan met de noodzakelijke omschakeling. Waar wachten we nog op?
8
1. OPGAVE: BOUWEN IN EEN VERANDEREND KLIMAAT HET KLIMAAT ALS KWANTITATIEVE EN KWALITATIEVE OPGAVE Een van de grote collectieve opgaven van deze tijd is het afremmen van klimaatverandering. De aarde warmt op door een overmaat aan koolstofdioxide (CO2) en andere broeikasgassen, veroorzaakt door overvloedig gebruik van fossiele brandstoffen door de mens. Door de klimaatverandering dreigen de basiscondities voor het leven op aarde instabiel te worden.1 Internationaal is afgesproken de uitstoot van CO2 en andere broeikasgassen (‘equivalenten’) radicaal te verminderen, tot (bijna) nul. Het doel is om de opwarming van de aarde tot minder dan 2 graden en liefst tot 1,5 graad Celsius te beperken. Dit is vastgelegd in het Klimaatakkoord van Parijs uit 2016. Ook Nederland heeft dit akkoord ondertekend en zich verplicht tot concrete actie. De verplichtingen zijn vastgelegd in de Klimaatwet, voor de uitvoering heeft het rijk een Klimaatplan, voor overleg met maatschappelijke partijen is er het Klimaatakkoord. Iedere vorm van menselijke bedrijvigheid behoort hieraan bij te dragen, ook de sectoren van bouw en vastgoed.2 De Nederlandse klimaatopgave kan worden samengevat in deze kerncijfers.3 De uitstoot van broeikasgassen mag in 2050 nog maar 5% zijn van de uitstoot in 1990. De jaarlijkse uitstoot moet dus met 95% omlaag.
Als tussenstap moet de uitstoot in 2030 al 49% lager zijn dan in 1990.4 In absolute cijfers: in 1990 bedroeg de totale Nederlandse uitstoot 228 megaton
9
CO2-equivalenten per jaar. In 2050 mag dat hooguit 11,4 megaton per jaar zijn en bij de tussenhalte 2030 nog 116 megaton per jaar.5 De opgave kan ook worden uitgedrukt in het ‘CO2-budget’ dat Nederland binnen de wettelijke doelstelling tot aan 2050 nog mag besteden. Voor de periode vanaf 2020 bedraagt dit CO2-budget maximaal 909 megaton, gemiddeld 30 megaton CO2 per jaar.6 Op dit moment ligt de uitstoot daar met 147 megaton per jaar (2023) nog ruim boven. Er is dus in de komende decennia een scherpe daling noodzakelijk om het gemiddelde te halen. De klimaatopgave is enorm, ze is niet-vrijblijvend, ze vereist de inzet van alle geledingen van de samenleving en de economie, en de tijdsplanning is krap. Het lijkt erop dat de tussentijdse doelen voor 2030 niet worden gehaald, wat betekent dat de CO2-uitstoot in de twintig jaar erna nog steiler moet dalen. ‘Alleen extra beleid dat snel reducties oplevert kan het doel dichterbij brengen’, aldus het Planbureau voor de Leefomgeving (PBL).7 De klimaatopgave is naast een kwantitatief ook een kwalitatief en cultureel vraagstuk. Om bij een radicaal lagere uitstoot toch goed te leven, voor iedereen in Nederland en wereldwijd, is het noodzakelijk en wenselijk om veel zaken niet alleen minder maar ook ánders te doen dan nu.
In dit kwalitatief perspectief moeten we schadelijke gewoonten afleren en nieuwe leefwijzen en routines ontwikkelen, die beter zijn voor het klimaat en die ook onszelf nieuwe kansen bieden. Voor de samenleving en de economie als geheel geldt wat de filosoof René Gude formuleerde: ‘Vooruitgang is het vervangen van een gewoonte door een betere.’8 Het is onmiskenbaar een zware opgave, die in de praktijk met zowel hoop als vrees wordt ervaren. De Dutch Green Building Council (DGBC), een stichting opgericht vanuit de bouw- en vastgoedbranche, vat dit samen:
10
‘Er is echter nog hoop volgens de wetenschappers, we kunnen de toekomstige opwarming beperken binnen een paar decennia. En wel, als we nu snel,
diep, radicaal en blijvend de uitstoot van broeikasgassen weten te reduceren en er een wereldwijd net zero uitstoot is in 2050, dan is het zeer aannemelijk dat we de opwarming van de aarde nog goed onder de 2 graden kunnen houden.’9 Het cruciale woord is hier ‘als’. Alles hangt ervan af of we daadwerkelijk ‘nu, snel, diep, radicaal en blijvend’ handelen. Dat geldt voor de klimaatopgave in het algemeen en ook voor de Nederlandse bouw- en vastgoedsector en hun aangrenzende vakgebieden. BOUWEN BINNEN HET CO2-BUDGET Ook de sectoren die te maken hebben met de gebouwde omgeving moeten hun CO2-uitstoot met 95% te verminderen. Zij leveren een aanzienlijke bijdrage aan het klimaatprobleem en kunnen substantieel bijdragen aan de oplossing. De gebouwde omgeving is verantwoordelijk voor 38% van de Nederlandse CO2-uitstoot. Enerzijds gaat het om de ‘operationele emissies’ door energieverbruik tijdens het gebruik van een gebouw (27%). Anderzijds betreft het de ‘materiaalgebonden emissies’ tijdens het bouwen/of sloopproces, veroorzaakt door het energieverbruik tijdens de productie en verwerking van bouwmaterialen en door chemische processen tijdens de materialenproductie (11%).10 De operationele emissies kunnen worden verlaagd door energiebesparende ingrepen als isolatie en nieuwe vormen van energieopwekking en verwarming, en door efficiënter gebruik van ruimte.
Deze ingrepen zijn zowel bij nieuwbouw als bij renovatie mogelijk, zoals in hoofdstuk 4 duidelijk wordt. Dit essay concentreert zich op de tweede categorie, de materiaalgebonden emissies, en dus op de CO2-uitstoot die wordt veroorzaakt door de bouw. Een deel hiervan bestaat uit CO2-uitstoot door chemische reacties tijdens de productie van bouwmaterialen. Het bouwproces vereist
11
daarnaast veel energie voor winning, productie, transport en verwerking van bouwmaterialen. Ook het werk op de bouwplaats vergt energie, net als sloop. De energie die tijdens het bouwproces is verbruikt om bouwmaterialen te produceren, wordt wel de ‘ingesloten’ of ‘embodied’ energie van een gebouw genoemd. Zolang deze energie (bijna) volledig uit fossiele bronnen komt, en dat is voorlopig het geval, is de bouwsector verantwoordelijk voor ruim een tiende van de Nederlandse CO2-uitstoot. De Nederlandse bouwsector beschikte vanaf januari 2023 nog over een CO2-budget van 47 megaton, aldus de auteurs van het rapport Bouwen binnen planetaire grenzen, op basis van de Klimaatwet. De prognose van de feitelijke uitstoot, uitgaande van de huidige manier van bouwen, ligt daar ver boven: 113 megaton tot en met 2030 en 297 megaton tot en met 2050. Omgerekend levert deze prognose gemiddelden op van 14,1 megaton per jaar tot en met 2030 en 10,6 megaton per jaar tot en met 2050, terwijl het CO2-budget niet meer toestaat dan gemiddeld 1,7 megaton per jaar.11 De conclusie luidt: ‘Het CO2-budget van de gehele Nederlandse bouw voor 1,5°C wordt met de huidige manier van bouwen in 2026 overschreden.’12 Zonder drastische verandering is het complete CO2-budget van de bouwsector al binnen enkele jaren op. Alle uitstoot daarna overtreedt de wet.
Vandaar de dringende boodschap van de DGBC: ‘We moeten nog dit jaar met de bouwsector aan de slag met een maximumgrens aan het CO2-budget [...] Als dat niet voor het eind van het jaar gebeurt, dreigt overschrijding van het budget en daarvoor geldt: op is op.’13 Dit citaat komt uit 2022. Inmiddels is het nog dringender. VOORBIJ CIRCULAIR
12
Sinds enkele jaren besteedt de bouw- en vastgoedsector veel aandacht, enthousiasme en ondersteuningsgelden aan ‘circulair’ en ‘biobased’
bouwen. Dit beoogt een manier om te blijven bouwen, maar dan met een lagere CO2-uitstoot en minder afval, dankzij het gebruik van andere grondstoffen en technieken. Zo hoopt de bouw ‘Paris proof’ te worden. Bij circulair bouwen worden zo min mogelijke nieuwe grondstoffen gebruikt en zoveel mogelijk bestaande bouwmaterialen hergebruikt. Die bestaande bouwmaterialen zijn afkomstig van gesloopte panden. Circulair bouwen is daarmee afhankelijk van ‘circulair slopen’. In samenhang hiermee wordt het begrip ‘urban mining’ gebruikt: de hele gebouwde omgeving is te zien als een potentiële bron van grondstoffen. Het Planbureau voor de Leefomgeving heeft onlangs berekend hoe groot deze grondstoffenreserve is: de totale massa bedraagt 2.710 megaton, waarvan 1.900 megaton beton, 400 megaton kalkzandsteen, 150 megaton bakstenen en dakpannen, en 100 megaton staal. Kortom, aldus het PBL: ‘In de bestaande voorraad gebouwen zijn veel materialen voor lange tijd vastgelegd. Die kunnen ook weer vrijkomen voor recycling.’14 Biobased bouwen maakt gebruik van ‘bouwmaterialen gemaakt van dierlijk materiaal of van schimmels, planten, bacteriën die ecologisch verantwoord geteeld, geoogst, gebruikt en hergebruikt worden’.15 Het gaat vooral om hout en in kleinere hoeveelheden om onder meer hennep, vlas en stro.
Hun productie heeft een veel lagere CO2-voetafdruk dan materialen als beton en staal, ze zijn afkomstig van een ‘regeneratieve’ oftewel hernieuwbare teelt en ze slaan zelf voor langere tijd CO2 op. Circulair en biobased bouwen betekent vanuit het klimaat een vooruitgang ten opzichte van de reguliere praktijk, maar de CO2-winst is tot nu toe bescheiden. In de genoemde cijfers van het EIB veroorzaken ze nog geen herkenbare daling. Dit komt voor een deel doordat het aandeel van circulair en biobased materiaalgebruik in de totale bouw nog klein is, en dat kan veranderen. Maar er is ook een andere oorzaak: ook bij circulair en biobased
13
14
materiaalgebruik vergt het bouwproces nog altijd veel energie, bijvoorbeeld voor de verwerking en het transport. Daarnaast blijkt het moeilijk om gelijkwaardig circulair te bouwen: veel recycling is in feite downcycling, waarbij sloopmateriaal uit gebouwen een laagwaardiger bestemming krijgt, bijvoorbeeld bij de aanleg van wegen. De concepten van circulair bouwen en ‘urban mining’ kunnen averechts werken als ze worden gebruikt als legitimering voor een voortgaande routine van sloop. Circulair en biobased materiaalgebruik scheelt al met al iets in het energiegebruik en de CO2-last van de bouw, maar niet voldoende om op koers te gaan naar 2030 en 2050. De zwakke plekken kunnen worden aangewezen aan de hand van de zogeheten ‘R-ladder’ voor de circulaire economie. De R-ladder is een veelgebruikt instrument om gradaties van circulariteit te beoordelen, gehanteerd door overheden en bedrijfsleven. De R-ladder bevat een hiërarchie van werkwijzen of strategieën die bedoeld zijn om bij te dragen aan CO2-reductie. Ze zijn gerangschikt naar de mate van impact: hoe hoger op de ladder, hoe effectiever ze zijn. Verder naar onderen wordt de bijdrage aan het klimaatdoel kleiner.16 Bovenaan staat ‘Refuse’, dat letterlijk ‘weigeren’ betekent, en in dit geval: de weigering om te bouwen.
Positief geformuleerd houdt dit in: behoud het bestaande, neem dat als uitgangspunt en voorzie op een andere manier in behoeften en programmatische vragen dan met een nieuw gebouw. Het kan ook een preventieve strategie zijn, die gericht is op tijdig onderhoud van bestaande gebouwen en zo tot slooppreventie en bouwpreventie leidt. Refuse betekent: het is goed zoals het is, het bestaande is toereikend en grootschalig ingrijpen is overbodig. Refuse is veruit de meest effectieve strategie tot CO2-reductie. Het meest circulaire gebouw is immers het gebouw dat niet hoeft te worden gebouwd omdat het er al is en blijft bestaan. Dit is overigens geen nieuw inzicht; het is al in 1973 verwoord door de Amerikaanse architect Richard Stein: ‘Obviously,
the simplest way to avoid unnecessary energy use in buildings is not to build.’* De volgende strategieën, ‘Rethink’ en ‘Reduce’, kunnen ook een aanzienlijke bijdrage leveren. Rethink houdt in: anders denken en nog eens goed nadenken of aan de vraag ook anders kan worden voldaan, bijvoorbeeld door multifunctioneel gebruik. Reduce betekent: als het toch moet, dan zo bescheiden mogelijk.17 Voortschrijdend inzicht heeft inmiddels de zwakte van de R-ladder duidelijk gemaakt: de ladder weet het minst raad met de meest effectieve strategieën. Dit is van meerdere zijden vastgesteld. Het PBL voegde in 2019 Refuse en Rethink samen, omdat duidelijk werd ‘dat de hoogste R-strategieën weinig voorkomen in de praktijk. [...] Er zijn maar weinig activiteiten en initiatieven gericht op iets niet meer doen.’18 Het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS) merkt op dat de hoogst geplaatste strategieën het moeilijkst meetbaar zijn. Het richt zich daarom ‘vooral op de onderdelen van de circulaire economie waar materiaalstromen plaatsvinden.
De aspecten van circulaire economie die hoger staan op de R-ladder, zoals herontwerp en carpoolen, zijn nu nog lastig in cijfers te vangen.’19 Ook in een uitgebreid voorbeeldenboek van het Transitieteam Circulaire Bouweconomie komen de hoogste strategieën het minst voor: ‘Als we een gebouw als product zien, dan is de meeste winst te boeken door de activiteiten zo in te richten dat een (nieuw) gebouw niet nodig is, of door een multifunctioneel gebruik, zoals van een school in de avonduren. Op het moment dat de productkeuze aan de orde is, zijn deze opties vaak al gepasseerd. Het gebouw komt er, het programma en het ontwerp liggen vast. Bij veel van de producten en diensten in het voorbeeldenboek zijn de lagere R-strategieën aan de orde.’20 * Voor Richard Stein en diens Architecture and Energy, zie hoofdstuk 3.
15
De conclusie uit deze analysen luidt dat de nadruk tot dusver ligt op strategieën met relatief weinig of onzeker rendement, terwijl de meest effectieve strategieën onderbelicht blijven. Ook subsidies en andere stimulansen komen vaak niet terecht waar ze het meest zouden renderen. Om grote slagen te maken, is het gewenst de primaire strategieën Refuse en Rethink meer nadruk te geven, in te vullen, positief te maken, te activeren, op te schalen en te ondersteunen. En als die grote slagen eenmaal worden gemaakt, kan circulair en biobased bouwen het resultaat aanvullen en versterken. Er is meer nadruk nodig op de vraag óf we zullen bouwen, voordat de vraag aan de orde is hóe dat het beste kan. Er is meer nadruk nodig op de klimaatlast die de bouwenergie met zich meedraagt, oftewel op de ‘materiaalgebonden emissies’ naast de ‘operationele emissies’. De grotere winst is te behalen door een benadering die de materiaal- en energiestromen werkelijk kan reduceren of stilzetten. Zo’n nieuwe benadering van Refuse en Rethink verkennen we in het volgende hoofdstuk.
16
2. AANPAK: ERFGOED, DUURZAAMHEID EN ONTWERP IN ÉÉN DENKWIJZE NAAR EEN NIEUWE STANDAARD ‘Erfgoedbehoud en energiebesparing: twee zijden van dezelfde medaille’, zo vatte een visionair Amerikaans boek uit 1981 het inzicht samen dat in dit hoofdstuk de leidraad zal zijn.* De meest effectieve strategie voor de bouw- en vastgoedsector om aan de klimaatopgave te werken, is door geen bestaande gebouwen te slopen en door geen of zo min mogelijk nieuwbouw te plegen. Oftewel: Refuse. Dat was de conclusie van het vorige hoofdstuk. Een rem op sloop en nieuwbouw is ook vanuit mondiaal perspectief urgent, aldus een recent rapport van de Verenigde Naties. Om een krachtige klimaataanpak te verbinden met klimaatrechtvaardigheid is een verschil in aanpak nodig tussen het mondiale Noorden en het mondiale Zuiden. Het Zuiden staat nog voor grote en onvermijdelijke nieuwbouwopgaven die zo biobased en circulair mogelijk moeten gebeuren; in het Noorden moet de nadruk liggen ‘op renovatie van de bestaande en verouderende gebouwenvoorraad.’** Dit legt ook voor Nederland een principieel zwaartepunt bij de bestaande bebouwing. Het is de uitdaging om voorbij de beperkingen die dit oplegt te kijken, naar de kansen die het biedt: naar wat mogelijk blijft en naar wat nu juist mogelijk wordt. Routineus bijbouwen kan plaatsmaken voor een * Voor dit boek, New Energy from Old Buildings, zie hoofdstuk 3.
** Voor dit rapport, Building Materials and the Climate, zie hoofdstuk 3.
17
zorgvuldig behoud en voor kwalitatief hoogstaande transities. Waardering en behoud van bestaande gebouwen als uitgangspunt voor de toekomst, dat is de belofte van de nieuwe aanpak. De auteurs van het Amerikaanse boek uit 1981 begrepen al dat de gebundelde expertise van erfgoed, duurzaamheid en het architectonisch ontwerp hierbij een krachtige rol kan spelen. Dit geldt nu nog sterker. De kennisdomeinen van cultuurhistorie en duurzame ontwikkeling delen het perspectief op de lange termijn, vanuit het verleden en naar de toekomst. Zij verzetten zich beide tegen verwoesting en afval. Ze kunnen hun kennis en ervaring bundelen en verbinden met de ontwerpkracht van de architectuur. Van hun kennis en visie kan iedereen in de samenleving profiteren, in het bijzonder de bouw- en vastgoedsector. De kennis is er in overvloed, met het verbinden ervan is al ervaring opgedaan en voor de realisatie hoeft niet te worden gewacht tot een verre toekomst. Het kan nu, meteen. Dit hoofdstuk schetst ingrediënten voor een nieuwe standaardwerkwijze. Het primaat ligt bij behoud en renovatie van bestaande gebouwen, met sloop en nieuwbouw in hooguit een aanvullende rol.
Deze nieuwe standaard verlangt de betrokkenheid van álle disciplines in en om de bouwnijverheid, maar hier concentreren we ons, om te beginnen, op de drie genoemde vakgebieden erfgoed, duurzaamheid en ontwerp, met als cruciale vierde de bouwcalculatie. Ieder ander kan aanhaken. Erfgoed, duurzaamheid en ontwerp krijgen een andere betekenis dan ze tot nu toe hebben. Dat verhelderen we in dit hoofdstuk, met extra achtergronden in hoofdstuk 3. Ook het calculeren van de bouw verandert; daarover gaat hoofdstuk 4. NAAR EEN NIEUWE ATTITUDE
18
Bij een andere werkwijze hoort een andere attitude. Die begint met het afschudden van taaie misverstanden. Zo bestaat in de praktijk van de bouw het misverstand dat oude gebouwen
klimaattechnisch slechter zijn dan nieuwe. Als ‘bestaande bouw’ en ‘duurzaamheid’ in één adem worden genoemd, ligt de nadruk vaak op hun problemen. Bijvoorbeeld in een handleiding voor verduurzaming van monumenten: ‘Het energieverbruik van monumenten is doorgaans hoog en het wooncomfort matig. Bij monumenten zijn meestal geen isolatietechnieken en moderne isolatiematerialen toegepast. Via de gebouwschil – begane grond vloeren, buitenmuren, vensters, deuren en daken – gaat veel warmte verloren. Kieren veroorzaken tochtverschijnselen en verouderde verwarmingsinstallaties dragen ook niet bij aan een fijn binnenklimaat. Toepassing van duurzame energieopwekking stuit bij monumenten vaak op beperkingen.’21 Of in dit beleidsadvies uit een gemeentelijk meerjarenplan voor onderwijshuisvesting, met als strekking dat versnelde sloop van schoolgebouwen de verduurzaming dient: ‘Met de nieuwbouw wordt tevens aangesloten bij de ambitie [...] om de levensduur van eerste generatie schoolgebouwen met gemiddeld 10 jaar te verkorten om de versnelling van de duurzaamheidsambities te realiseren.’22 De suggestie is dat een bestaand gebouw qua duurzaamheid in het nadeel is vergeleken met nieuwbouw. In het tweede voorbeeld wordt deze claim gebruikt om sloop van bestaande gebouwen te legitimeren en nieuwbouw als ‘duurzaam’ aan te prijzen; alsof duurzaamheid pas bij een nieuw gebouw kan beginnen.
In het eerste voorbeeld wordt sloop weliswaar verhinderd door de monumentenstatus, maar ook hier wordt bestaande bebouwing in de verdediging gedrongen en als gehandicapt beschouwd. Zulke misverstanden kunnen bestaan dankzij selectieve definities van ‘duurzaamheid’. De gangbare definitie benadrukt sommige aspecten
19
20
van duurzame bouw, vooral de energieconsumptie tijdens het gebruik, boven andere aspecten, zoals de energie die voor bouwen (en slopen) noodzakelijk is en de CO2-uitstoot tijdens de productie van bouwmaterialen. Zo’n definitie levert een scheve vergelijkingsbasis met een ingebakken vooroordeel ten gunste van sloop en nieuwbouw. Voor een juist en evenwichtig oordeel over duurzaamheid is een andere definitie nodig en een rekenmethode die rekening houdt met de CO2-uitstoot in alle fasen in het bestaan van een gebouw. Dan ontstaat een ‘gelijk speelveld’ voor de beoordeling van bestaande bouw en nieuwbouw. Zo’n benadering komt in hoofdstuk 4 aan de orde. Nu al kunnen we stellen dat de hoeders van bestaande gebouwen, inclusief monumenten en erfgoed, geen reden hebben zich in de verdediging te laten dringen. In een eerlijke, open strijd past voor de sectoren erfgoed, duurzaamheid en architectonisch ontwerp een zelfbewuste attitude. Een werkwijze die bestaande gebouwen niet diskwalificeert maar als uitgangspunt neemt, komt niet uit de lucht vallen. We kunnen voortbouwen op wat in de afgelopen kwart eeuw is bereikt dankzij de regeringsnota Belvedere (1999), die cultuurhistorie met ruimtelijke dynamiek verbond en stimuleerde tot nieuwe combinaties van behoud en ontwikkeling.
Nu kunnen we een stap verder zetten, met de bestaande bebouwing als troef in de klimaatopgave en als basis voor duurzame ontwikkeling.23 Met deze blik kunnen we ook de bestaande monumenten opnieuw waarderen. Nederland telt ruim 120.000 rijks- of gemeentelijke monumenten.24 Dat zijn stuk voor stuk oudere gebouwen die niet zijn gesloopt en waarvan het behoud verregaand gegarandeerd is. Ze hebben hun beschermde status aan uiteenlopende factoren te danken, maar we kunnen ze ook om hun duurzaamheid waarderen: ieder monument vertegenwoordigt tonnen uitgespaarde CO2. Vanuit het oogpunt van duurzaamheid zijn zij geen zorgenkindjes maar voorlopers.
EEN NIEUW BEGRIP VAN ERFGOED In het voorgaande komen de termen ‘monument’, ‘erfgoed’ en ‘bestaande gebouwen’ voor. Bij de berekening van de kosten en de milieulast zullen wij de neutrale term ‘bestaande bebouwing’ gebruiken. Deze berekeningen gelden immers ongeacht de cultuurhistorische waarde. Ook voor de klimaatopgave maakt de juridische beschermingsstatus van een gebouw niet uit. En er zijn nog drie redenen om het primair over ‘bestaande bouw’ te hebben en minder over ‘erfgoed’ en ‘monumenten’. Ten eerste behoren behoud en verduurzaming van bestaande bouw geen uitzondering maar regel te zijn en op grote schaal te kunnen plaatsvinden. Dit vraagt om een aanpak die breed toepasbaar is op alle bestaande bouw en niet alleen voor de relatief beperkte groep van erkende monumenten. Bij een brede aanpak past een breed begrip. Ten tweede is de grootste verduurzamingsopgave nu te vinden bij het ‘jonge erfgoed’: de omvangrijke gebouwengeneratie uit de jaren 19651990, die ook wel ‘Post 65’ wordt genoemd.25 Deze gebouwen, met een leeftijd van vijfendertig tot zestig jaar, bevinden zich nu in een kritieke fase. Er zijn existentiële vragen over hun toekomst, zowel voor hun eigenaren en gebruikers als in bredere, maatschappelijke en culturele zin.
Gebouwen uit de naoorlogse en Post 65- perioden roepen functionele en bouwtechnische vragen op: er moet iets mee gebeuren, en de cruciale keuze is die tussen behoud-renovatie en sloop-nieuwbouw. Er zijn ook cultuurhistorische vragen: ze hebben de leeftijd om in aanmerking te komen voor een monumentenstatus of een andere erfgoedbescherming, maar die is nog niet zeker. Veel gebouwen worden intussen acuut bedreigd door sloop. Welke erfgoedbenadering past bij een zo omvangrijke bouwgeneratie in de wachtkamer? Zijn er tussenvormen denkbaar tussen een monumentale en een vogelvrije status? Tussen deze functionele en cultuurhistorische vragen bestaat onwillekeurig een wisselwerking.
21
Immers, een gebouw dat goede praktische en bouwtechnische vooruitzichten kent, is alleen al daardoor feitelijk beter beschermd dan een in onbruik geraakt pand. Andersom kan een passende beschermingsvorm een voortgezet gebruik vergemakkelijken. Een evenwichtige rekenmethode voor functionaliteit en bouwtechniek draagt bij aan de gedachtevorming over dit Post 65-erfgoed, met volop aandacht voor de praktische aspecten. Ten derde gaat het bij de begrippen monument, erfgoed en bestaande bouw niet alleen over bescherming, maar ook over de handelingsvrijheid van hedendaagse ontwerpers bij het renoveren, transformeren of herontwerpen van een gebouw. Iedere ingreep, in welk gebouw dan ook, is een volwaardige ontwerpopgave, maar de aard van de ontwerpopgave verschilt. Bij een erkend monument is de ontwerpvrijheid meer gebonden dan bij niet-monumenten. Samen vormen ze een breed scala van beperkingen en vrijheidsgraden. Vanouds zijn er bestaande gebouwen in twee smaken: monumenten die goed beschermd zijn en de grote meerderheid die niet of nauwelijks beschermd is tegen sloop. Er is een beperkt aantal tussenvormen, zoals de beschermde stads- en dorpsgezichten en de zogeheten wederopbouwgebieden.26 Nu vanwege duurzaamheid en klimaat álle bestaande bebouwing in principe de moeite van het behouden waard is, verandert ook dit keuzemenu.
Er is behoefte aan een bredere manier van denken, met nieuwe begrippen, een bredere opvatting van erfgoed en betere beschermingsmiddelen tegen onnodige sloop. EEN NIEUW BEGRIP VAN DUURZAAMHEID
22
Voor het begrip ‘duurzaamheid’ gaan we uit van de bekende definitie van ‘duurzame ontwikkeling’ door de VN-commissie Brundtland uit 1987. Duurzame ontwikkeling is ‘een ontwikkeling die voorziet in de behoeften van de huidige generatie, zonder de behoeften van toekomstige generaties,
zowel hier als in andere delen van de wereld, in gevaar te brengen’.27 In de uitwerking concentreren wij ons hier op de beheersing van de uitstoot van CO2 en andere broeikasgassen in relatie tot klimaatverandering. Dat is op dit moment het meest urgente aspect van duurzaamheid. Andere duurzaamheidskwesties blijven in dit essay meest impliciet, zoals biodiversiteit en de beschikbaarheid van hulpbronnen. Het laatstgenoemde onderwerp kan overigens in de komende decennia net zo dringend worden als de klimaatverandering. Het menselijke gebruik van natuurlijke hulpbronnen stijgt zó snel dat de totale antropogene massa (van door de mens gemaakte objecten, zoals gebouwen, wegen, machines) inmiddels groter is dan de totale biomassa op aarde (van alle planten, dieren en ander leven). Als deze trend voortgaat, is er in de komende decennia een serieuze kans op een hulpbronnen-crash. Voor dit essay benadrukt dit nog eens het belang van zuinig omgaan met hulpbronnen en bouwmaterialen.28 Een sleutelrol in onze duurzaamheidsbenadering speelt de CO2 die tijdens het bouwproces is uitgestoten om bouwmaterialen te produceren, kortweg de ‘ingesloten’ of ‘embodied’ energie van een gebouw genoemd. Deze term betekent niet dat de energie die vroeger voor de bouw is gebruikt, nog altijd ‘ingebed’ in het gebouw aanwezig zou zijn.
Het betekent wél dat de eenmalige investering van energie en CO2 die tijdens de bouw is gedaan, voortdurend blijft renderen zolang het gebouw blijft bestaan. Zodra een gebouw wordt gesloopt, gaat deze investering verloren. Eventuele vervangende nieuwbouw vereist opnieuw veel materialen en bouwenergie die opnieuw voor CO2uitstoot zorgen. Met andere woorden: de bouw brengt altijd een CO2-last met zich mee, maar hoe langer het gebouw bestaat, hoe kleiner deze last is als die wordt omgerekend naar gebruiksjaren. Een gebouw dat honderdvijftig jaar bestaat, heeft in
23
beginsel een veel gunstiger CO2-voetafdruk dan drie opeenvolgende gebouwen die elk vijftig jaar bestaan. Hiermee is de kern van dit essay benoemd. Gebouwen die langer bestaan, hebben alleen al daardoor een voorsprong in duurzaamheid op nieuwbouw. Immers, als er nu nieuw wordt gebouwd, draagt deze bouw met zijn CO2-last bij aan het broeikasprobleem. En als er niet nieuw wordt gebouwd, maar in plaats daarvan een bestaand gebouw behouden blijft, is deze CO2uitstoot niet nodig. Bestaande bouw, erfgoed, monumenten: het zijn actuele en kostbare troeven in de strijd tegen klimaatverandering en voor duurzame ontwikkeling. Deze troeven zijn des te actueler, doordat het klimaatbeleid geen uitstel toestaat en dringende actie vereist met onmiddellijk resultaat. Nieuwbouw levert geen onmiddellijk resultaat, want de geclaimde voordelen van nieuwbouw (zoals een lage CO2-uitstoot tijdens het gebruik) betalen zich pas over een lange termijn uit, terwijl de nadelen, door hun CO2-last in de bouw, al direct doorwerken. Behouden in plaats van slopen is ook daarom de duurzaamste keus. EEN NIEUW BEGRIP VAN ONTWERP
24
Lange tijd bestond van de architect het populaire beeld van iemand die het liefst uit het niets zelf een gebouw schept, beginnend bij een leeg vel papier of een lege kavel. Eventueel houdt de architect rekening met de context, dus dat wat er óm de lege kavel heen staat, maar de kern van het ontwerp is een tabula rasa die nog geheel kan worden ingevuld. Dit beeld stamt uit het tijdperk van sterke en ongecompliceerde groei. Die is nu niet meer vanzelfsprekend. Ook in het ontwerpvak verschuift de focus naar behoud en verbetering van wat al bestaat, benaderd als een volwaardige ontwerpopgave. Het is een andersoortige ontwerpopgave, die niet uitgaat van een tabula rasa maar een tabula
scripta: een al beschreven vel waaraan wordt toegevoegd.* De makers van de tentoonstelling The Great Repair vatten deze ontwerpopgave samen als ‘reparatie’ en menen dat dit voor architecten ook moet leiden tot ‘de zelf-reparatie van de discipline. Hiertoe moeten we de arbeidsomstandigheden, de onderwijsmodellen, de hiërarchieën en het verouderde zelfbeeld fundamenteel heroverwegen – vooral het idee dat architecten steeds weer meer nieuwe gebouwen moeten ontwerpen.’** Deze zelf-reparatie moet leiden tot een betere balans tussen de materiële en immateriële aspecten van de architectuur. Er komt meer nadruk op ambacht en materialenkennis. Het nieuwe profiel van de architect beroept zich minder op het autonome ego en meer op teamwork, waarbij het ontwerpteam zich over vele jaren en generaties kan uitstrekken; de architect die een bestaand gebouw onderhanden neemt, kan via het gebouw samenwerken met de oorspronkelijke ontwerpers, ook al ligt er een halve eeuw tussen hun betrokkenheid.*** Ook het ontwerponderwijs moet dan veranderen. Inzicht in de architectuurgeschiedenis, en in de bouwgeschiedenis van afzonderlijke gebouwen, wordt een onmisbare vaardigheid. Immers, voor wie als ontwerper voortgaat met een bestaand gebouw, worden de oorspronkelijke bouwtekeningen en andere documenten, ook al zijn ze een halve eeuw oud, een actuele kennisbron in plaats van een historische curiositeit.
Ook aspecten als materialenkennis en participatie van betrokkenen krijgen een andere uitwerking. De beweging naar een andere ontwerphouding is al gaande. Ook al trekken de starchitects en de grote bureaus met internationale * Voor dit begrip, ontleend aan het boek Post 65. Inspirerende bouwkunst, zie hoofdstuk 3. ** Voor de tentoonstelling en publicatie The Great Repair, zie hoofdstuk 3. *** Voor een voorbeeld hiervan, het gebouw van MBO Nimeto, zie hoofdstuk 4.
25
hoogbouwportefeuilles nog altijd veel aandacht, intussen groeit een nieuwe generatie met een grote bedrevenheid in hoogwaardige vormen van ‘reparatie’ en met nieuwe waarden en referenties. Aan deze architecten zal het niet liggen.* DE SLEUTELFACTOR TIJD Wat erfgoed en duurzaamheid gemeen hebben, en waarin de architectuur kan volgen, is het belang van de factor tijd. Bij erfgoed denken we aan gebouwen die al lang bestaan, bij duurzame ontwikkeling aan gebouwen die lang zullen bestaan. Beide richten zich op de lange termijn van het bouwen. De een lijkt naar het verleden te verwijzen en de ander naar de toekomst, maar in feite overlappen ze elkaar. Wat al lang bestaat is duurzaam gebleken en erfgoed is niet alleen wat een eerdere generatie aan ons heeft overgedragen, maar ook wat wij aan latere generaties nalaten. Daarom past hier een uitweiding over de factor tijd en de lange termijn, in relatie tot bouwen en niet-bouwen, erfgoed en duurzaamheid. Eeuwenlang werd er voor onbepaalde tijd gebouwd. Gebouwen werden opgericht zonder dat alvast hun einde was ingecalculeerd. Het bouwproces en de bouweconomie waren hierop ingericht. Afschrijvingstermijnen bestonden niet. Dat betekent niet dat gebouwen meteen een definitieve, voor de eeuwigheid gefixeerde gedaante hadden. De bouwtechnieken en materialen waren zodanig dat ze in de loop van de tijd voortdurend konden veranderen.
Talloze monumenten getuigen hiervan, met een dynamische en boeiende bouwgeschiedenis die ook lang na de eerste oplevering voortging. Dit veranderde in Nederland in de tweede helft van de negentiende eeuw.29 De steden groeiden onstuimig en de bouwnijverheid raakte in een stroomversnelling. Kenmerkend was de toename van de ‘speculatiebouw’, het bouwen voor 26
* Voor een indruk van deze beweging, zie hoofdstuk 3.
een anonieme markt in plaats van een directe opdrachtgever. Aan de onderkant van de markt kreeg deze speculatiebouw de bijnaam ‘revolutiebouw’. Voor revolutiebouwers was snelheid belangrijker dan de bouwkwaliteit en de toekomstwaarde van de woningen. Een journalist typeerde in 1893 het resultaat als ‘insolide, alles op een koopje, van de slechtste materialen, voor ’t uiterlijk heel aardig, maar vol verborgen gebreken [...] Vallen ze binnen twintig jaar in, ik ben er intusschen (met mijn geld) wel uitgetrokken, denkt de bouwer ‘‘et après nous le déluge’’.’30 Er werd, kortom, niet voor onbepaalde tijd gebouwd, maar voor een markt met een beperkte tijdshorizon.31 De wildwestjaren van de revolutiebouw rond 1880 liepen uit op een crisis waarin vele kleine bouwers failliet gingen. Maar de fundamentele verandering naar bouwen voor de markt en voor een beperkte termijn bleef bestaan. De grotere en beter georganiseerde bouwbedrijven kwamen sterker tevoorschijn. Ook het opdrachtgeverschap werd allengs professioneler, zowel in het bedrijfsleven als bij overheden en maatschappelijke instellingen die onder meer woningen, scholen en ziekenhuizen bouwden. In deze periode deed het begrip ‘afschrijving’ zijn intrede. Het debuteerde in de Wet op de Bedrijfsbelasting in 1893, en die context is kenmerkend.
Afschrijving was in de eerste plaats een economisch en fiscaal begrip met slechts een los verband met de bouwkundige kwaliteit. Niet de (bouw)technische levensduur van een gebouw was leidend, maar de bruikbaarheid ervan voor de eigenaar. Als een bedrijfsgebouw geen nut meer heeft voor het bedrijf, is de economische levensduur ten einde. De werkelijkheid is complexer. Er is een verschil tussen een machine, die door intensief gebruik slijt en ten slotte niets meer waard is, en een gebouw. Een gebouw dat voor het ene bedrijf geen nut meer heeft, kan voor een ander gebruik juist wel geschikt zijn, of geschikt worden gemaakt. Het is dan ook noodzakelijk om de
27
28
bouwtechnische en de economische levensduur van een gebouw van elkaar te onderscheiden.32 ‘In theorie is de technische levensduur onbeperkt’, aldus vastgoeddeskundige Tom Berkhout, ‘een gebouw kan door nauwgezet onderhoud technisch zo goed als in de oorspronkelijke staat worden gehouden.’ De economische levensduur heeft een andere basis: ‘De economische levensduur is de tijdsduur waarin het productiemiddel zijn functie in de onderneming vervult, respectievelijk zal vervullen. Belangrijk in dit verband is dat de ondernemer zelf de tijdsduur bepaalt: alleen hij beslist wanneer een bepaald productiemiddel wordt geïnstalleerd en wanneer het buiten gebruik wordt gesteld.’ En: ‘De economische levensduur zal nooit langer zijn dan de technische levensduur.’33 Er bestaat een spanning tussen deze twee perspectieven, economisch en bouwkundig. Ook de terminologie verschilt. Vanuit het economisch perspectief wordt gesproken over gebruiksduur, vanuit het perspectief van het gebouw over toekomstwaarde. Ook is er een spanning tussen het particuliere belang en de zeggenschap van de eigenaar – ‘alleen hij beslist’ – en het algemene of maatschappelijke belang waarin een gebouw voor langere tijd voor meer mensen materieel en immaterieel van betekenis kan zijn. De economische invalshoek heeft in de afgelopen eeuw het primaat gehad.
Niet alleen commerciële partijen, ook gemeenten, woningcorporaties en onderwijsbesturen hanteren vaste afschrijvingstermijnen. Ze zijn vastgelegd in wet- en regelgeving. Aangezien (aldus Berkhout) de economische levensduur in de regel korter is dan de technische levensduur, betekent dit dat er stelselmatig gebouwen worden afgeschreven en gesloopt waarvan dat technisch niet nodig is. In plaats van te streven naar een levensduur van onbepaalde tijd, stimuleert dit een snelle cyclus van sloop en nieuwbouw. En daarmee een onnodig hoge CO2-last. Dat het anders kan, bewijzen andere bouwen vastgoedsectoren. Zoals het particuliere
woningbezit. Wie een eigen huis heeft, zal niet snel besluiten om het na veertig jaar te slopen en te vervangen, alleen vanwege een boekhoudkundige routine. Veel woningkopers zijn juist op zoek naar een negentiende-eeuws herenhuis of een jarendertigwoning, en dus naar een bouwwerk voor onbepaalde tijd. Als dat gebouw verouderingsverschijnselen en gebreken vertoont, wordt het niet gesloopt maar onderhouden en gerenoveerd. De waardering voor gebouwen voor onbepaalde tijd is springlevend. Het opmerkelijke is dat deze waardering ook economisch verantwoord is. De spanning tussen het economisch en bouwkundig perspectief kan kennelijk worden overstegen. Waarom gebeurt dit dan niet standaard bij corporatiewoningen, kantoren en maatschappelijk vastgoed zoals schoolgebouwen? Waarom heeft zich daar in de loop van de twintigste eeuw een wegwerpcultuur ontwikkeld, waarin een eindige levensduur van enkele decennia de regel is geworden? In het licht van de klimaatopgave zijn deze vragen nog relevanter dan tevoren. Vanuit het oogpunt van duurzaamheid is het gepast om de bouwtechnische levensduur als leidraad te nemen en de bouweconomie hieraan dienstbaar te maken. Als in theorie de technische levensduur onbeperkt is, kan dit ook in praktijk worden gebracht. Dit betekent niet dat alle onderdelen van het gebouw een eeuwig leven hebben. Het gebouw zal telkens veranderen.
Het wordt onderhouden, waar nodig gerepareerd en eens in de zoveel decennia wordt het stevig onderhanden genomen omwille van nieuwe gebruiks- of technische eisen of nieuwe eigenaren, gebruikers of bewoners.* Voor deze flexibiliteit en dynamiek van een gebouw is de alles-of-niets-aanpak van sloop en nieuwbouw onnodig. Het gebouw kan blijven bestaan, het blijft als erfgoed herkenbaar en de materialen en de bouwenergie die er eenmalig aan zijn besteed, blijven renderen, als a gift that keeps on giving. * Voor een voorbeeld hiervan, zie hoofdstuk 4, onder ‘Het gebouw geplaatst in de tijd’.
29
Het is, met andere woorden, mogelijk de draad op te pakken van een beproefde, eeuwenlange bouwtraditie, waarin voor onbepaalde tijd wordt gebouwd en waarin de bouwtechnische levensduur niet ondergeschikt is gemaakt aan een boekhoudkundige of fiscale logica. Deze traditie is gedurende een relatief korte tijd, anderhalve eeuw, onderbroken geweest door een benadering van snelle afschrijving, die steunde op het overvloedige gebruik van fossiele brandstoffen, waarvan we de gevolgen nu ondervinden. Nu dit tijdperk ten einde loopt, is het de opgave om de kwaliteit van het bestaande en het blijvende weer als vanzelfsprekend als uitgangspunt te nemen. En om nieuwe vormen van economisch denken en handelen te ontwikkelen die in overeenstemming zijn met een zorgvuldige benadering van bouwen, beheren, erfgoed en duurzaamheid. Deze zoektocht is al volop gaande, zoals in het volgende hoofdstuk duidelijk wordt. Daarna vervolgen we onze eigen bijdrage in de praktijk casussen in hoofdstuk 4.
30
3. ACHTERGRONDEN: EEN BLOEMLEZING VAN REFERENTIES HISTORISCHE EN INTERNATIONALE VERWANTEN De zorg over de CO2-voetafdruk van de gebouwde omgeving is een internationaal verschijnsel, net als de klimaatverandering zelf. Ze uit zich in tal van initiatieven, oproepen, studies, conferenties en afspraken gericht op drastische vermindering van de CO2-impact, en om te beginnen op bewustwording, discussie en kennis. Ons essay past in deze internationale beweging. Veel onderwerpen die wij aanstippen, komen bij andere initiatieven uitgebreid aan de orde. In sommige opzichten lopen we voorop, doordat dit essay, anders dan veel van de meer theoretisch gerichte of manifest-achtige initiatieven, een sterke basis heeft in de ontwerp- en bouwpraktijk. Zo vullen de initiatieven elkaar aan, overlappen ze, vullen elkaars leemten. Voor we de nieuwe praktijk gaan oefenen, in hoofdstuk 4, zetten we een stap opzij. Dit hoofdstuk bevat een bloemlezing van initiatieven en inspiratiebronnen die, hoe uiteenlopend ook, alle variëren op onze stelling dat sloop niet meer kán, maar ook niet hóeft. Ze komen uit de gezichtspunten van architectuur, stedenbouw, stedelijke ontwikkeling en economie. Vaak kijken ze met andere ogen naar de geschiedenis, boren verschillende historische bronnen aan en vinden in het verleden aanknopingspunten die verrassend actueel en verhelderend zijn voor het bouwen aan de toekomst.
De bloemlezing is verre van compleet; aanvullingen zijn welkom. 31
INTERNATIONAAL: MONDIAAL TWEE STRATEGIEËN ‘Klimaatverandering is een mondiaal probleem dat om een mondiale oplossing vraagt. Het behalen van de doelen uit het Parijsakkoord is een collectieve opgave waarbij iedereen een rol heeft te vervullen. De klimaattransitie vindt echter plaats in een wereld die zich laat kenmerken door grote ongelijkheid.’ Aldus de Adviesraad Internationale Vraagstukken (AIV), een adviesorgaan van regering en parlement. De ongelijkheid tussen ‘het mondiale Noorden’ en ‘het mondiale Zuiden’ heeft volgens de raad drie dimensies: de armste landen hebben het minst bijgedragen aan het probleem (oorzaak), ze worden het hardst geraakt door de klimaatverandering (gevolg) en ze hebben de minste mogelijkheden om er iets aan te doen (oplossing). Ook ‘kan de klimaattransitie zelf weer leiden tot oneerlijke effecten, zoals misstanden bij het winnen van de benodigde grondstoffen.’34 In dit essay kunnen we niet diep ingaan op de noodzaak van klimaatrechtvaardigheid. Maar ook als we ons concentreren op de westerse context, is het noodzakelijk en verhelderend om kort de mondiale verhoudingen te schetsen waarbinnen dit gebeurt. Mondiale verhoudingen en klimaatrechtvaardigheid
strategieën voor het mondiale Noorden en het mondiale Zuiden: ‘In ontwikkelde landen zal de nadruk liggen op renovatie van de bestaande en verouderende gebouwenvoorraad, terwijl er in ontwikkelingslanden een evidente behoefte aan nieuwbouw is in het licht van de snelle verstedelijking.’36 Dit is een pragmatische benadering van de verhouding tussen een effectieve klimaataanpak en het streven naar gelijkheid en rechtvaardigheid. De conclusie voor ons luidt: wij, in het Noorden, inclusief Nederland, hebben het leeuwendeel van de klimaatverandering veroorzaakt. Dit heeft ons een omvangrijk en kwalitatief goed gebouwenbestand opgeleverd, dat naar mondiale maatstaven toereikend is voor alle redelijke behoeften. En dus dragen wij nu de verantwoordelijkheid om radicaal minder te bouwen en ons te concentreren op behoud en renovatie van het bestaande. Het Zuiden kan intussen zijn voetafdruk beperkt vergroten om de achterstand in elementaire voorzieningen in te lopen. In de uitvoering daarvan wordt veel verwacht van verantwoord materiaalgebruik en techniek met een zo laag mogelijke CO2-uitstoot, en ook van grote kringlopen waarin de bouw is gekoppeld aan duurzaam land- en bosbeheer.37 Ook vanuit mondiaal perspectief heeft Nederland redenen, zo niet de plicht, tot sterke terughoudendheid in de bouw en tot het bewaren en koesteren van het bestaande. Sufficiency
32
Building Materials and the Climate, een recent rapport van de Verenigde Naties, geeft een concreet en praktisch antwoord op de vraag naar klimaatrechtvaardigheid op het terrein van bouwen en vastgoed. 35 Het rapport gaat ervan uit dat er in de komende decennia wereldwijd nog veel zal worden gebouwd, maar niet overal even veel en met evenveel recht. Het maakt meteen aan het begin een scherp onderscheid tussen de twee belangrijkste
In het VN-rapport klinkt het gedachtegoed door dat in de afgelopen twintig jaar onder de noemer ‘sufficiency’ is ontwikkeld. Het concept is afkomstig uit de economische discipline en werkt door in de wereld van bouw en stedenbouw. ‘Sufficient’ kan worden vertaald met ‘voldoende’ of ‘toereikend’, al blijft de Engelse term meestal onvertaald. Het gangbare economisch denken en handelen gaat uit van de noodzaak van groei. Alleen door
33
34
economische groei kunnen mensen, bedrijven en samenlevingen het beter krijgen. Groei is ook een strategie om pijnlijke keuzen of conflicten te ontlopen, want zo kunnen de armeren in de samenleving erop vooruitgaan zonder dat de rijkeren hoeven in te leveren. De consequentie is dat de economie van vandaag per definitie niet genoeg is voor morgen. De prijs voor economische groei wordt betaald door de aarde. Groei voor de menselijke economie is mogelijk door de hulpbronnen die de aarde levert te exploiteren, waaronder land, water, flora en fauna en bodemstoffen. Als deze exploitatie problemen oplevert, worden die met technische middelen aangepakt. De technologie staat in deze visie in dienst van de economie van de groei. Dit economische principe heeft altijd critici gehad, soms zwak en soms sterker. Vooral vanaf de jaren zeventig is er een tegenbeweging ontstaan. Toen de Club van Rome waarschuwde voor ‘Grenzen aan de groei’, was een van de reacties een zoektocht naar wat binnen deze grenzen wél mogelijk en aantrekkelijk was. Uit die tijd stammen termen als ‘degrowth’ en ‘small is beautiful’. In Nederland formuleerden economen als Bob Goudzwaard en Harry de Lange ‘de economie van het genoeg’.
De Lange vatte het in 1981 aldus samen: ‘De centrale vooronderstelling van het huidige economisch denken ‘‘meer is beter’’ zou moeten worden vervangen door de gedachte ‘‘genoeg is het beste’’.’ Met uiteraard direct de vervolgvraag: ‘Wat is genoeg (of voldoende) voor een goed leven van elk mens, nu en in de toekomst?’38 Sinds 2000 staat het concept van ‘genoeg’ opnieuw in de belangstelling, nu onder de noemer ‘sufficiency’, gerelateerd aan duurzame ontwikkeling en de vraagstukken van klimaat, energie en grondstoffen. Wat ‘toereikend’ inhoudt, is intuïtief wel duidelijk, maar zowel in de wetenschap als in de toepassing rouleren nog veel vragen en varianten voor de uitwerking. Zoals: is het een economische, politieke, maatschappelijke of morele kwestie; is het relevant op
macro- of microniveau of iets ertussenin; begint het aan de vraag- of de aanbodzijde van de economie; is ‘genoeg’ voor iedereen hetzelfde en wie bepaalt dit; wat zijn de rollen van burgers en overheden? Hoe levendig en kakofonisch het vakdebat ook is, de hoofdlijnen zijn, zoals gezegd, duidelijk.39 Op weg naar sufficiency moet er drastisch minder worden geconsumeerd en geproduceerd, terwijl tegelijkertijd maatschappelijke vernieuwing noodzakelijk is om ongelijkheid te bestrijden en nieuwe ongelijkheid te voorkomen.40 Sufficiency wordt vaak gezien als de pendant van efficiency. Het doel van efficiency is om bij de productie van goederen zo min mogelijk het milieu en het klimaat te belasten. Sufficiency gaat hieraan vooraf door de vraag te stellen of die productie, en de producten, eigenlijk wel nodig zijn. In de terminologie van de R-ladder: sufficiency stelt de hogere strategieën Refuse, Rethink en Reduce aan de orde, en efficiency betreft de lagere strategieën.* Oftewel: ‘‘While efficiency is about doing things right, sufficiency is about doing the right things.’’41 Het concept van sufficiency is ook toepasbaar op het terrein van bouwen, vastgoed en stedelijke ontwikkeling.
Dat gebeurt bijvoorbeeld in publicaties van Building & Cities, het European Environmental Bureau en Energy Cities.42 Ook hier dient sufficiency de dubbele doelstelling van een vergaande reductie van de klimaatimpact en een eerlijke verdeling van de beschikbare ruimte en hulpbronnen. Yamina Saheb voor Building Cities: ‘Sufficiency overbrugt de ongelijkheidskloof’. Ook hier geldt de (politieke) vraag wat ‘genoeg’ is, zodat kan worden afgemeten wie genoeg heeft, wie meer dan genoeg heeft en wie nog niet genoeg. ‘Genoeg’ hoeft niet per se één waarde te zijn, er kan een marge worden aangehouden met een ondergrens en een bovengrens. Toegepast op de gebouwde omgeving betekent dit: ‘Optimalisering van het gebruik van gebouwen; herbestemming van ongebruikte bestaande * Voor de R-ladder zie hoofdstuk 1, onder ‘Voorbij circulair’.
35
gebouwen; prioriteit voor meergezinswoningen boven eengezinswoningen; en aanpassing van de maat van gebouwen aan de veranderende behoeften van huishoudens, oftewel verkleining van woningen.’ Met het concept sufficiency wordt, kortom, geprobeerd om een intuïtief besef van ‘genoeg’ systematisch uit te werken tot een alternatief voor het economische denken dat groei als noodzaak ziet. Het is geen toverformule, maar een denkraam. Sporen ervan zijn onder meer terug te vinden in de ‘donut-economie’, ontwikkeld door Kate Raworth, en ook in het hiervoor genoemde VN-rapport met zijn twee mondiale strategieën.43 Onder de wetenschappelijke uitwerking van sufficiency blijft intussen de intuïtieve en morele impuls herkenbaar. Bijvoorbeeld in de woorden van Bob Goudzwaard, een van de geestelijke vaders van de ‘economie van het genoeg’, die nog onlangs verklaarde: ‘Onbeperkte groei, dat kan niet waar zijn. Daar heb ik altijd weerstand tegen gevoeld. Niets is oneindig, behalve God.’44 HISTORISCH: DE ACTUALITEIT VAN HET BESTAANDE Een onbepaalde levensduur met voortgezet gebruik van bestaande gebouwen was eeuwenlang gebruikelijk, zagen we in hoofdstuk 2.* In zekere zin moeten we deze langetermijndraad nu opnieuw oppakken, na een relatief korte onderbreking van een à anderhalve eeuw verspilling.
Maar ook in de afgelopen eeuw is deze draad zichtbaar geweest in pleidooien voor behoud van bestaande gebouwen en buurten. Klimaat en energie zijn betrekkelijk nieuwe drijfveren, maar verwante en herkenbare argumenten bestaan al veel langer. We beperken ons tot drie naoorlogse momentopnamen. Een vierde momentopname komt hierna aan de orde: de aandacht die er in de jaren zeventig korte tijd was voor ‘embodied’ energie in de bouw 36
* Zie hoofdstuk 2, onder ‘De sleutelfactor tijd’.
en voor de kansen die dit voor het erfgoedbehoud bood. Het is in zekere zin de meest directe voorloper van de huidige inzet om erfgoed en duurzaamheid te combineren als klimaatstrategie. Jane Jacobs ‘New ideas must use old buildings’, schrijft Jane Jacobs bondig in The Death and Life of Great American Cities, de bekende klassieker uit 1961 over de waarde van bestaande gebouwen en buurten voor het stedelijk leven.45 Jacobs ideale woon- en werkmilieu kent een gemengde bebouwing, die ook gevarieerd is in leeftijd. In haar waardering van oude gebouwen gaat het haar niet in de eerste plaats om erkende monumenten, maar om ‘gewone’ gebouwen. Zij spelen een cruciale rol in de vitaliteit en de vernieuwing van de stad, betoogt Jacobs. Ze zijn goedkoop in het gebruik en ze bieden de gebruikers daardoor de mogelijkheid om hun tijd of geld aan andere zaken te besteden dan woonlasten, bijvoorbeeld aan onderzoek en innovatie, aan kunst en cultuur, en aan sociale netwerken. Vandaar: nieuwe ideeën hebben oude gebouwen nodig. CO2 speelt in Jacobs’ boek nog geen rol, maar financiële en sociale overwegingen wel. Ook besteedt zij aandacht aan de factor tijd en in het bijzonder aan ‘the economics of time by decades and generations’. Geurt Brinkgreve Eerder al voerde Geurt Brinkgreve in Nederland actie voor het behoud van de historische, destijds verpauperde binnensteden en tegen ‘cityvorming’.
Invloedrijk was zijn lezing Gevecht om Amsterdam uit 1954.46 Hij ontleent zijn argumenten niet alleen aan de monumentale waarde van de binnenstad en haar bebouwing, maar voert ook eigentijdse argumenten aan. Met woningdifferentiatie als troef. De bouwsector, zo betoogt Brinkgreve, kan heel goed grote aantallen uniforme woningen
37
op uitbreidingslocaties bouwen, maar is zwak in het realiseren van verscheidenheid. Wie iets anders wil of nodig heeft dan het doorsneegezin, zoals een werkkamer aan huis of plaats voor een vleugel, vindt niets van zijn gading. Zelfs huisartsen moesten destijds in nieuwbouwwijken hun toevlucht zoeken bij winkelpanden, omdat er te weinig praktijkwoningen waren. Mensen met eigentijdse wensen of leefstijlen die afwijken van de doorsnee, kunnen volgens Brinkgreve beter terecht in de historische binnenstad. De historische stad kent een bont areaal van grote en kleine, opsplitsbare en samenvoegbare woningen en werkruimten, die voor deze woningzoekenden in een ‘allermodernste behoefte’ kunnen voorzien. Het is ‘een zeer groot, eindeloos naar behoeften gevarieerd en variabel woningpotentieel dat thans niet of slecht geëxploiteerd wordt door de onwetendheid en onverschilligheid der eigenaars’. De oude panden kunnen op vele manieren worden opgeknapt en geschikt gemaakt voor hedendaags gebruik. Alleen bij uitzondering is een dure restauratie noodzakelijk; meestal kan het herstel betaalbaar en economisch verantwoord gebeuren. Het is, verzekert Brinkgreve, ‘onmogelijk om een algemene regel op te stellen’.
Net als bij Jacobs is er bij Brinkgreve nog geen notie van een CO2-voetafdruk, maar wel de notie van de lange termijn in de stad, de vitaliteit en actualiteit van erfgoed en de vele kansen voor een financieel verantwoorde toekomst. Dirk Frieling
38
De stadsvernieuwing begon in Nederland met horten en stoten in de jaren zeventig. Dirk Frieling, werkzaam bij de Amsterdamse Dienst Volkshuisvesting in 1967-1972, was een van de eersten die zich over de organisatie van deze monsteropgave boog. Dat deed hij in notities en nota’s vanaf 1968 en tegelijkertijd met een proef in de praktijk.47