03. Kerkenvisie Mill en Sint Hubert 16 september 2021.pdf

Concept Kerkenvisie Gemeente

Mill en Sint Hubert 10 september 2021

Kerkenvisie Mill en Sint Hubert

Inhoud Samenvatting 1. Waarom een kerkenvisie? 1.1 Situatie Provincie Noord-Brabant 1.2 Overkoepelende aanpak vanuit het Rijk 1.3 De gemeente, de parochie en de kerkenvisie 2. Het religieuze erfgoed van Mill en Sint Hubert 2.1 Een parochie in landelijk gebied 2.2 Waardestelling Catharijneconvent 3. De dialogen 3.1 De enquête 3.2 De visies van de partners 3.3 Visie op verduurzaming 4. Kerkenvisie, de implementatie 5.1 Invalshoeken voor behoud kerkgebouwen 5.2 Rolverdeling per stakeholder 5.3 Voorstellen en aanbevelingen 5.4 Hoe nu verder? Bronnen en verantwoording Bijlage 1 Juridische kaders en beleid Bijlage 2 Achtergrondinformatie over Brabantse kerken Bijlage 3 Gebouwenvisie De Goede Herder Bijlage 4 Visie en reflectie vanuit de Rijksdienst voor Cultureel Erfgoed Bijlage 5 Waardestelling Catharijneconvent kerkinterieurs Bijlage 6 Stappenplan voor kerkbeheerders.

5 8 8 8 9 12 12 26 28 29 32 37 38 38 39 41 43 47 48 52 53 60 65 67

2

Kerkenvisie Mill en Sint Hubert

Voorwoord portefeuillehouder Voor u ligt de kerkenvisie, een document ontstaan uit samenwerking tussen Parochie De Goede Herder, adviesbureau AdVinci en de gemeente Mill en Sint Hubert. De kerkgebouwen in onze gemeente bepalen voor een groot deel het zicht van de monumentale uitstraling. In Nederland vindt op het moment van schrijven een ontkerkelijking plaats, wat zich vertaalt in minder kerkgangers en ook minder vrijwilligers die zich inzetten voor het behoud en beheer van de kerkgebouwen. Steeds meer kerken worden aan de eredienst onttrokken of eigenaren hebben moeite met de instandhouding van de gebouwen. Om deze reden denken wij in dit document na over de toekomst van onze kerkgebouwen. Is het behouden van een religieuze functie mogelijk in de komende jaren of ontstaan er kansen voor nevengebruik? Voor dit soort vraagstukken heeft het kernteam gestaan tijdens de ontwikkeling van deze visie, een waardevolle leidraad om samen met de kerkgemeenschappen overleg te blijven voeren voor behoud en eventuele neven- of herbestemming van de gebouwen.

Kerkenvisies door het hele land Het totale aantal deelnemende gemeenten is ongeveer 240. Dat is bijna 70 procent van alle gemeenten in Nederland (352). In deelnemende gemeenten gaan gemeente, kerkeigenaren, inwoners en erfgoedorganisaties met elkaar in gesprek over de toekomst van de gebedshuizen. Voor 76 procent van deze gebouwen is of wordt op deze manier in Nederland nagedacht over de bestemming. www.toekomstreligieuserfgoed.nl

Veel dank aan de bestuurders van Parochie De Goede Herder en het adviesbureau Ad Vinci om te beraadslagen over de toekomst van deze prachtige gebouwen.

Wethouder Jos van den Boogaart

3

Kerkenvisie Mill en Sint Hubert

Voorwoord Kerngroep

De gemeenteraad van Mill en Sint Hubert heeft in juli jl. ingestemd met de plannen om de Kerk van de Heilige Familie in Langenboom te transformeren tot een nieuw sociaal cultureel dorpshart. Nadat café, zaal en cafetaria D’n Bens was verkocht aan een projectontwikkelaar voor woningbouw, hebben ondernemers, de dorpsraad, besturen en verenigingen de koppen bij elkaar gestoken en de mogelijkheden onderzocht om een nieuwe ontmoetingsplek in de dorpskern te realiseren. De hiervoor opgerichte Stichting Eigen Kweek heeft aan het bestuur van de Parochie De Goede Herder de vraag voorgelegd of ook de kerk in de plannen betrokken kon worden. Het parochiebestuur stemde ermee in, mits er in het kerkgebouw straks ook nog op de huidige basis diensten konden worden gehouden. Met het besluit van de gemeenteraad is de weg naar een nieuw ontmoetingspunt voor een hapje en een drankje, een sportcentrum voor de voetbal- en tennisclub en ruimte voor kerkdiensten op zondag in Langenboom mogelijk geworden.

Hoe gaan we om met de mogelijkheid dat in de toekomst nog meer kerkgebouwen in onze gemeente gesloten en herbestemd worden? Welke impact heeft sluiting of herbestemming van een kerkgebouw op de inwoners van de kernen? Wie heeft welke verantwoordelijkheid voor het vinden van een breed gedragen herbestemming van een monumentaal kerkgebouw? Die vragen stelde de kerngroep bij het opstellen van deze kerkenvisie zichzelf.

beeld van de ideeën, die bij de inwoners leven. Het resultaat van alle input is verwoord in deze kerkenvisie. Het feit dat we als kerngroep met elkaar en met de verschillende partijen om de tafel hebben gezeten, elkaar gevonden hebben in een gezamenlijk belang is niet alleen van toegevoegde waarde geweest bij het produceren van de kerkenvisie, maar levert ook de uitgangspositie voor verder overleg in de toekomst. Op die manier is de kerkenvisie een eerste stap naar een behouden toekomst voor het religieus erfgoed in onze gemeente. Een woord van dank aan de gemeente Mill en Sint Hubert, die het voortouw nam bij het opstellen van deze kerkenvisie, aan de Vereniging voor Kleine Kernen, die ons hielp de dorpsraden te benaderen, en aan allen, die wilden meedenken over de toekomst van de kerkgebouwen in de gemeente. De kerngroep Namens Parochie De Goede Herder: Theo Bens, Toon Ermers en Wim Prinssen Namens Gemeente Mill en Sint Hubert: Gijs Jochems Begeleid door AdVinci: Denise Huntjens en Thijs Schiphorst

Het werden de uitgangspunten om met elkaar in gesprek te gaan over de toekomst van het religieus erfgoed in de gemeente Mill en Sint Hubert. Belangrijk was het om zoveel mogelijk meningen in de gemeente te peilen. Door de coronamaatregelen konden we dat niet doen in de vorm van bijeenkomsten, maar middels individuele gesprekken en een internet enquête kregen we toch een goed

4

Kerkenvisie Mill en Sint Hubert

Samenvatting Aanleiding Parochie De Goede Herder heeft aangegeven het openhouden van alle kerkgebouwen voor uitsluitend kerkdiensten in de toekomst niet realistisch te achten. De parochie is eigenaar van de vijf kerkgebouwen in de kerkdorpen Mill, Haps, Sint Hubert, Langenboom en Wilbertoord. Een recente ontwikkeling is de herbestemming van het kerkgebouw in Langenboom. Aan de nieuwe meervoudige bestemming van de Kerk van de Heilige Familie in Langenboom heeft de gemeenteraad van Mill en Sint Hubert op 8 juli 2021 zijn medewerking toegezegd. In de komende 10 jaar zullen naar verwachting nog meer kerkgebouwen een neven- of herbestemming moeten krijgen. Een functieverandering heeft ook emotioneel een grote impact. Een kerkgebouw heeft namelijk vele waarden. Het biedt houvast of een plek van rust voor velen, het is een baken in het landschap, het is centraal gelegen in de kern, het biedt vele herinneringen en heeft monumentale waarden. Uit de opgehaalde reacties blijkt een breed draagvlak voor behoud van de kerkgebouwen. Nadat de gemeente van het rijk middelen had ontvangen om een kerkenvisie op te stellen, werd een kerngroep samengesteld bestaande uit vertegenwoordigers van de parochie en van de gemeente; deze kerngroep is begeleid door AdVinci.

Als een kerkeigenaar een kerkgebouw op termijn niet kan openhouden, zijn er verschillende scenario’s mogelijk, zoals geheel herbestemmen, een nevenbestemming vinden, sluiten, laten rusten of slopen. Het kerkgebouw is voor de parochie een middel om de geloofsgemeenschap te bereiken en faciliteren, maar geen voorwaarde voor hun missionaire taken. Voor de parochie ligt immers de prioriteit

bij het per dorpskern blijven verzorgen van het pastoraat en het bedienen van de sacramenten. Het traject In de voorgestane aanpak stond de ‘dialoog’ centraal: met elkaar in gesprek gaan, elkaar leren kennen en elkaars standpunten begrijpen. Doordat grote bijeenkomsten vanwege de coronapandemie niet door konden gaan, zag het traject er zo uit: • in kaart is gebracht om welke kerken het gaat, welke cultuurhistorische, religieuze en maatschappelijke waarden deze gebouwen vertegenwoordigen en in hoeverre er draagvlak is voor behoud van de monumentale gebouwen • in dialoog is gegaan met betrokkenen, zoals parochianen, het bisdom, bestuurders en vakspecialisten van de gemeente, de provincie, de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (RCE) te Amersfoort voor de gebouwen en het Catharijne Convent te Utrecht voor het interieur • de website: www.gemeentemill.nl/kerkenvisie werd opgericht • via De Vereniging voor Kleine Kernen (VVKK-NB) Noord-Brabant zijn alle dorps- en wijkraden op de hoogte gebracht van de ontwikkeling van de kerkenvisie • er zijn vier kleinere bijeenkomsten met inwoners geweest • artikelen over deze bijeenkomsten verschenen in De Neije Krant, Het Cuijks Weekblad en De Schakel (Haps) • de enquête werd uitgezet.

Zowel uit de enquête als de gesprekken met bewoners kwam naar voren, dat 75 tot 90% voor het behouden van de kerkgebouwen is en dat er begrip bestaat voor het combineren van verschillende functies in een kerkgebouw. De waarde van de dialoog De winst van het opstellen van de kerkenvisie is dat de parochie en gemeente kennis hebben kunnen nemen van elkaars uitgangspunten ten aanzien van de toekomst van de monumentale kerkgebouwen. Er is onder de direct

5

Kerkenvisie Mill en Sint Hubert betrokkenen alsook onder de bewoners van de kerkdorpen begrip opgebouwd over de verwachting, dat er enkele kerkgebouwen herbestemd zullen gaan worden in de komende jaren. Wat is een kerkenvisie? De term ‘kerkenvisie’ komt van de rijksoverheid. Een kerkenvisie is vormvrij en de nadruk ligt vooral op het gesprek tussen de verschillende partijen, de gemeente, de kerkeigenaren en alle andere betrokkenen om te komen tot een document. Deze kerkenvisie is te beschouwen als een startnotitie. Het is de door de kerngroep samengestelde verzameling van relevante informatie. De kerkenvisie beschrijft de belangrijkste uitgangspunten voor een moment X: wanneer de kerkeigenaar voorziet dat de kosten voor het openhouden en onderhouden van het kerkgebouw niet meer opgebracht kunnen worden. Ten aanzien van individuele kerkgebouwen worden in deze kerkenvisie geen voorstellen gedaan. De centrale boodschap is dat het van belang is om, zodra een kerk herbestemd moet gaan worden, dit transparant te doen en ook de dorpsraden en inwoners erbij te betrekken. Daartoe is een aantal voorstellen en aanbevelingen ontwikkeld over hoe de parochie en gemeente het best samen kunnen optrekken om een breed gedragen herbestemming voor het kerkgebouw te bewerkstelligen.

De volgende voorstellen zijn ontwikkeld: • de instelling van een kerkenvisie-overleg tussen parochie en gemeente om jaarlijks de ontwikkeling rond de kerkgebouwen en

het beleid ten aanzien van het culturele erfgoed te monitoren; • een herbestemmingsloket binnen de gemeente in te richten, waar alle vragen over individuele kerkgebouwen neergelegd kunnen worden; • in geval van de noodzaak tot herbestemming van een kerkgebouw vanuit de gemeente een multidisciplinair team te formeren, dat de herbestemming van het kerkgebouw begeleidt. De rol van de kerkenvisie voor de nieuwe Gemeente Land van Cuijk Parallel aan deze ontwikkeling is ook een kerkenvisie opgesteld voor de gemeente Grave. Door een goede afstemming komen de voorstellen, die in de kerkenvisie zijn geformuleerd, grotendeels overeen met de voorstellen, die in de voorliggende kerkenvisie naar voren worden gebracht. De geformuleerde voorstellen zijn bestemd voor alle toekomstige betrokkenen bij de herbestemming van een kerkgebouw, dus ook voor de nog op te richten nieuwe gemeente Land van Cuijk. Met de nieuwe gemeente is het nog niet mogelijk om afspraken te maken. Daarom is het voorstel van de kerngroep om de kerkenvisie in te brengen als een startnotitie bij de nieuwe gemeente Land van Cuijk. Achterliggende juridische kaders en beleid zijn volledigheidshalve opgenomen in een Bijlage 1.

Hoe meer ondersteuning de gemeente aan de implementatie van de kerkenvisie kan geven, des te beter kan gezamenlijk aan een duurzame toekomst van de monumentale en ook aan de nietmonumentale kerkgebouwen gewerkt worden.

6

Routekaart uit 2020

Kerkenvisie Mill en Sint Hubert

Hoofdstuk 1. Waarom een kerkenvisie?

Het toekomstperspectief van kerkgebouwen is onduidelijk. De trend van dalende aantallen kerkbezoekers, minder gelovigen, minder vrijwilligers en minder geld om de gebouwen te onderhouden heeft grote gevolgen voor de toekomst van kerkgebouwen. Als de huidige trend zich doorzet zullen volgens een schatting van de landelijke kerkeigenaren in de komende 10 jaar tussen de 1.800 – 4.800 kerken hun deuren moeten sluiten, op het totaal van de 6.900 kerkgebouwen dat Nederland nu nog rijk is. Vertalen we deze schatting naar de vijf kerken in Mill en Sint Hubert, dan betekent het dat er een tot drie kerkgebouwen in de komende 10 jaren de huidige bestemming (deels) zullen verliezen.

1 ‘Heilige huisjes’ verkenning naar de herbestemming van kerkgebouwen in Brabant, Telos 2013

1.1 Situatie Provincie NoordBrabant In 2013 verscheen het rapport ‘Heilige huisjes? 1 Er volgde een bijeenkomst met de vele betrokkenen, zoals de bisdommen Den Bosch en Breda, de Protestantse Kerk Nederland, Vereniging Brabantse Gemeenten, de provincie Noord-Brabant, erfgoedorganisaties en de Vereniging Kleine Kernen Noord Brabant (VKKNB). Partijen gaven aan zich in te willen zetten om initiatieven te ondersteunen, die leegkomende kerkgebouwen een nieuwe functie kunnen geven. De initiatieven rondom het thema vrijkomende kerken heeft in 2014 geresulteerd in de oprichting van het Platform Vrijkomende Kerkgebouwen door het Brabants Informatiepunt Vrijkomende Kerkgebouwen (BIVK). De provincie Noord-Brabant faciliteert het platform en het secretariaat wordt uitgevoerd vanuit de Vereniging voor Kleine Kernen Noord Brabant.

1.2 Overkoepelende aanpak vanuit het Rijk In 2018 bleek, getuige het document ‘Cultuur in een open samenleving’ 2, dat het kabinet de problemen omtrent religieus erfgoed inziet en gemeenten gaat stimuleren om een kerkenvisie op te stellen. Het primaire doel van de Minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap is behoud van (rijks-) monumentale kerkgebouwen. Om dit te bewerkstelligen werd er geld vrijgemaakt; gemeenten konden tussen 2019 en maart 2021 een uitkering aanvragen om een kerkenvisie te bekostigen. Zowel de gemeente Mill & St Hubert als de gemeente Grave hebben een dergelijke uitkering aangevraagd en ontvangen. Er zijn geen voorschriften meegegeven aan hoe 2 ‘Cultuur in een open samenleving’, uitwerking van de plannen in het regeerakkoord over de waarde van cultuur. Rijksoverheid, maart 2018

8

Kerkenvisie Mill en Sint Hubert een kerkenvisie eruit moet zien; het is aan de gemeente om dit aangepast op de eigen situatie te bepalen. Naast deze financiële bijdrage heeft de Rijksdienst Cultureel Erfgoed (RCE) de notitie ‘Bouwstenen voor een kerkenvisie’ 3 opgesteld en zijn er bijeenkomsten georganiseerd waarin verschillende thema’s rondom de toekomst van kerkgebouwen werden uitgewerkt en met specialisten de relevante ontwikkelingen en inzichten rondom kerkelijk erfgoed verkend werden en worden.

In het beleidsplan van de parochie uit 2017 wordt aandacht besteed aan de uitdagingen die de parochie De Goede Herder voor zich ziet wat betreft de instandhouding van de kerkgebouwen. De parochie is eigenaar van 5 kerken en aanverwante gebouwen en terreinen, zoals pastorieën, begraafplaatsen, vrijstaande Heilig Hart beelden, kapellen.

De toekomst van het religieuze erfgoed staat landelijk op de politieke agenda.

Hier een overzicht per dorpskern:

1.3 De parochie, de gemeente en de kerkenvisie In 2019 heeft Parochie De Goede Herder de gemeente gevraagd om samen het traject te starten voor het opstellen van een kerkenvisie. Nadat de Gemeente Mill en Sint Hubert van het Rijk de financiële middelen had verkregen, heeft de gemeente AdVinci gevraagd de totstandkoming van een integrale kerkenvisie te begeleiden. Integraal, omdat alleen het behoud van rijksmonumenten niet de enige ambitie kan zijn; ook de grote maatschappelijke waarde van een kerkgebouw verdient erkenning. Daarom is het belangrijk het toekomstperspectief van de kerkgebouwen vanuit verschillende invalshoeken en met verschillende partners te onderzoeken. Vanaf september 2020 werken gemeente en Parochie De Goede Herder samen aan de ontwikkeling van de kerkenvisie; AdVinci begeleidt en ondersteunt de kerngroep. Met de andere kerkeigenaar in de gemeente, te weten van het H. Eliasklooster in Sint Hubert, is ook gesproken. Het H. Eliasklooster, gevestigd in een voormalige boerderij, 3 ‘Bouwstenen voor een kerkenvisie’

staat echter los van de omliggende gemeenschap en er bleek geen behoefte om aan te sluiten als partner.

in Haps (behorende tot Gemeente Cuijk) - H. Nicolaaskerk (rijksmonument,1899-1900) - voormalige pastorie, verhuurd als woning in Langenboom - Kerk van de Heilige Familie (rijksmonument, 1926) - voormalige pastorie, verhuurd als woning - Mariakapel - Maurikkapel in Mill - St. Willibrorduskerk (rijksmonument, 1878) - pastorie (ca. 1985) - woning Wilhelminastraat, bewoond door pastor in Sint Hubert - Kerk van de Heilige Hubertus en Barbara (rijksmonument, gebouwd vóór 1459) - voormalige pastorie (1935), verhuurd aan uitvaartcentrum - kosterswoning (ca. 1935), met aangebouwd parochiecentrum - Mariakapel (2001)

Rijksdienst voor Cultureel Erfgoed, 2019

9

Kerkenvisie Mill en Sint Hubert in Wilbertoord - St. Josephkerk (1966) - parochiecentrum aan de kerk vastgebouwd, met als woning de verhuurde voormalige pastorie (1966).

Dorpsplan Langenboom In het najaar van 2018 maakten de uitbaters van café-zaal-cafetaria D’n Bens in Langenboom bekend, dat ze gingen stoppen en hun complex hadden verkocht aan een projectontwikkelaar. Jonge ondernemers uit het dorp, verenigd in een stichting Eigen Kweek, staken samen met de dorpsraad, besturen en verenigingen de koppen bij elkaar en onderzochten de mogelijkheden om een nieuwe ontmoetingsplek in het dorpskern te realiseren. Aan het parochiebestuur werd de vraag voorgelegd of ook de kerk in het dorp betrokken kon worden bij de plannen. Het parochiebestuur stemde ermee in, mits er in de kerk straks ook nog diensten gehouden konden worden; ook het bisdom stemde toe. Op 3 juni 2019 kwamen ongeveer 600 inwoners bijeen; ruim 90% koos voor het plan om de kerk aan te kopen en te transformeren tot een nieuw sociaal dorpshart, waaronder een ontmoetingspunt voor een hapje en een drankje, een sportcentrum voor de voetbal- en tennisclub en ruimte voor kerkdiensten op de zondag. Deze plannen zijn met behulp van velen verder ontwikkeld; in juli 2021 gaf de gemeenteraad goedkeuring aan de plannen.

Alle vijf de kerken zijn in functie als kerkgebouw; vier ervan zijn een rijksmonument, alleen de St. Josepherk in Wilbertoord niet. Ze worden goed onderhouden, maar als gevolg van het dalende aantal kerkgangers komen er echter steeds minder middelen beschikbaar. Voor de Heilige Familiekerk in Langenboom is een herbestemming gaande, met behoud van kerkfunctie; in feite dus een meervoudige bestemming. Opbouw kerkenvisie Het aanvankelijke plan van aanpak ging uit van grootschalige bijeenkomsten met huidige en toekomstige stakeholders en dialogen met dorpsraden, inwoners, oudheidkundige verenigingen, provincie, gemeente, de Rijksdienst Cultureel Erfgoed, VKKNB, parochiebestuur, bisdom etc. Door de Corona-pandemie zijn de geplande bijeenkomsten met grote groepen mensen niet doorgezet kunnen worden. Wel zijn er veel een-opeen interviews, live alsook digitaal, gehouden en is er een enquête onder het publiek uitgezet, zowel via internet als via de plaatselijke weekbladen. Vanaf medio 2021 hebben we acties gestart om de problematiek onder een breed publiek te agenderen. Zo zijn onder andere in De Neije Krant een serie verhalen geplaatst, waarin duidelijk wordt hoe het onderwerp onder inwoners leeft. Tevens werden de stads- en dorpsraden geïnformeerd over het zorgelijke toekomstperspectief van het religieuze erfgoed.

hoofdstuk 2 Een beschrijving van het bestaande religieuze erfgoed is opgenomen met bijdragen van de Rijksdienst Cultureel Erfgoed, Museum Catharijneconvent en de plaatselijke heemkundekringen.

hoofdstuk 3 Een neerslag van de opbrengsten van de gesprekken, interviews en enquêtes wordt beschreven. De visie van de

10

Kerkenvisie Mill en Sint Hubert parochie, het bisdom, de gemeente, de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed en de VKK-NB zijn opgenomen. Sommige zijn hier samengevat en als geheel in de bijlagen opgenomen. Ook is er een paragraaf over duurzaamheid, een thema dat komende jaren door alle lagen van de samenleving een rol speelt.

hoofdstuk 4 Tenslotte heeft de kerngroep gewerkt aan een gemeenschappelijke visie. De onderlinge rolverdeling en een aantal voorstellen en aanbevelingen zijn opgesteld. Tevens wordt het stappenplan beschreven, dat gehanteerd kan worden, wanneer voor een kerkgebouw een nieuwe bestemming gevonden moet worden.

11

Kerkenvisie Mill en Sint Hubert

Hoofdstuk 2. Het religieuze erfgoed van Parochie De Goede Herder

2.1 Een parochie in landelijk gebied De parochie heeft haar kerken in vijf kernen, gelegen in een landelijk gebied, in een omgeving die grotendeels bestaat uit cultuurgrond. Dit geeft aan dat de agrarische bedrijvigheid belangrijk is, hoewel de directe werkgelegenheid in de landbouw slechts 13,5% van de totale werkgelegenheid in de gemeente vormt. De kerk in Haps hoort ook bij de parochie De Goede Herder, maar is gelegen in de gemeente Cuijk; aangezien Cuijk net als de gemeente Mill en Sint Hubert vanaf 1 januari 2022 deel zal uitmaken van de nieuw te vormen gemeente Land van Cuijk, is de kerk in Haps hier meegenomen.

betreffen kapellen, kruisbeelden, kruisen, Mariakapellen etc. Ze vertellen over het geloofsleven en de cultuur van de vroegere bewoners. De beschrijving van elk kerkgebouw in de kern, waarin het gelegen is, is van belang, omdat deze beschrijvingen kunnen helpen bij het vinden van een nieuwe bestemming voor het kerkgebouw, als het zover komt. De heemkundeverenigingen Myllesheem, Amansheem, Felix Walter, St. Huybert en Haps Heem hebben meegeholpen om deze informatie te verzamelen. Vertegenwoordigers van de parochie, de gemeente en de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (RCE) hebben in april 2021 een schouw gehouden van alle vijf de kerkgebouwen. De RCE heeft per kerkgebouw zijn visie en reflectie gegeven. Een samenvatting hiervan is opgenomen in dit hoofdstuk; voor de gehele reflectie verwijzen we naar bijlage 4.

De gebouwen vormen steeds de kern van typische kerkdorpen, elk met een eigen karakter en ieder kerkgebouw met unieke stijlkenmerken. In de dorpen heerst grote gemeenschapszin onder de inwoners, wat ook blijkt uit de vele vrijwilligers binnen de parochie. Zoals in veel Brabantse overwegend Rooms-katholieke gebieden zijn er behalve de kerken verspreid over de hele grondgebied van de gemeente ook veel religieuze elementen te vinden. Het

12

Kerkenvisie Mill en Sint Hubert Haps en de St. Nicolaaskerk De oudste bewoners vestigden zich op zandruggen ten oosten van het dal van de Lage Raam, wat een voormalig Maasdal is. Omstreeks 1300 werd Haps uitgegeven als een heerlijkheid in het nederambt van het Land van Cuijk. Leenheer was de Hertog van Brabant, maar tegen het einde van de 14e eeuw kwam het leen aan Gelre. De plaatselijke heren woonden in het Huis te Haps, een omgrachte edelmanswoning. Na de Franse tijd raakte het in verval, eind 19e eeuw was er nog sprake van enige muurresten, maar tegenwoordig zijn alleen nog fundamenten aanwezig.

toren bleef bewaard. Er werd een nieuwe kerk gebouwd die in 1897 opnieuw te klein werd bevonden. Ze werd vervangen door de huidige kerk die op 25 augustus 1899 werd ingewijd. Vanaf ongeveer 1427 tot 1566 was er in Haps een kapel, die vanuit Cuijk werd bediend door geestelijken die ook in Cuijk werkzaam waren. Rond 1600 werd de kapel uitgebouwd tot een kerk. Dat was de eerste kerk van Haps die als patroonheilige de H. Nicolaas had. Zo werd Haps een zelfstandige parochie. In 1637 werd Jan Broeren de eerste pastoor. Rond 1648 werd het zuiden van het land overheerst door de protestanten en werd de katholieke godsdienst verboden. Het kerkje werd gesloten. De katholieken bouwden een schuurkerk in Oeffelt en gingen daar ter kerke In 1662 werd een protestante dame begraven in het kerkje van Haps. Ze heette juffrouw Johanna van Karpen; haar grafsteen staat nu bij de ingang van de kerk onder de toren.

Haps is steeds bescheiden van omvang geweest. In 1600 telde de heerlijkheid 250 inwoners. De boerenbevolking woonde verspreid en het dorp telde volgens oude kaarten maar een paar huizen. Vanaf 1427 tot 1566 was er in Haps een kapel die bediend werd vanuit Cuijk. Omstreeks 1570 werd Haps een zelfstandige parochie, maar de eerste gegevens hieromtrent dateren van 1630. In 1648 werd de kerk door de hervormden genaast en de openlijke uitoefening van de katholieke godsdienst verboden. Vanaf 1651 kerkten de katholieken in een grenskerk die zich bevond op de Oeffelter Heide in de heerlijkheid Boxmeer, waar godsdienstvrijheid heerste. In 1798 kregen de katholieken hun kerk weer terug, die echter in vervallen staat verkeerde en bovendien te klein was, want Haps had toen al 562 inwoners. De kerk werd gesloopt in 1808 maar de

In 1693 mocht de kerk weer open en kwam er weer vrijheid van godsdienst. De kerk werd aan de katholieken teruggegeven. In 1808 was pastoor Derks pastoor van Haps en hij besloot een nieuwe kerk te bouwen vanwege de kleine ruimte in de oude kerk en het toenemend aantal inwoners van Haps. Haps telde toen 562 inwoners, die allemaal katholiek waren. In 1810 was de kerk klaar. In 1819 kreeg Haps voor het eerst een kapelaan. In 1897 was de kerk weer te klein en pastoor Hermans maakt plannen voor een nieuwe grotere kerk. C. Fransen, een leerling van Kuijpers, afkomstig uit Roermond werd de architect. Hij bouwde 76 kerken. De eerste kerk die hij bouwde was die van Beers.

13

Kerkenvisie Mill en Sint Hubert H. Vereijken uit Bergeijk werd de aannemer van de Hapse kerk. Hij bouwde de kerk voor de som van fl. 51.322,--. In augustus 1899 werd de kerk in gebruik genomen en de oude kerk werd afgebroken. Die oude kerk stond op de plaats waar nu het huidige kerkhof ligt. In juni 1900 werd de kerk door bisschop Wilhelmus van de Ven uit Den Bosch ingewijd. Er was drie jaar aan de kerk gebouwd. Haps, H. Nicolaaskerk, Kerkstraat 17, Rijksmonument 517531

De altaren, het hoogaltaar en de twee zijaltaren, zijn versierd met voorstellingen uit hout gesneden. Het hoogaltaar is versierd met afbeeldingen uit het leven van de H. Nicolaas, de patroonheilige van de parochie. Het ene zijaltaar is toegewijd aan Maria en versierd met afbeeldingen uit het leven van Maria, het andere zijaltaar is toegewijd aan de H. Josef en versierd met afbeeldingen uit zijn leven.

Het houtsnijwerk voor de zijaltaren is gemaakt door het atelier Thissen uit Roermond tussen 1900 en 1905. Ook de meeste beelden in de kerk zijn gemaakt door dit atelier. Opvallend in de kerk is de doopvont van rond 1600, nog gebruikt in de eerste kerk. De preekstoel werd in 1855 geschonken door het St. Nicolaasgilde. De kruiswegstaties zijn uit 1905 en geschilderd op koperen platen door Karel Beijaart uit Brugge. De huidige drie klokken zijn de vervangers voor de twee oude klokken die in de Tweede Wereldoorlog door de Duitsers zijn weggehaald en omgesmolten tot grondstof voor kanonnen. Uit de reflectie van de Rijksdienst voor Cultureel Erfgoed: De kerk van Haps is een gaaf 19de eeuws gesamtkunstwerk en rijk aan baksteenambacht. Misschien niet uniek als neogotische kerk binnen Brabant, maar wel in het parochiegebied. De vraag is wat de betekenis van de kerk is in het oeuvre van architect C. Franssen en atelier Thissen? Meer informatie van de RCE is te vinden in de volledige reflectie, Bijlage 4.

De huidige kerk is 13 meter hoog, 38 meter lang en 16 meter breed. De torenspits is gemeten vanaf de grond 45 meter hoog. In 1900 woonden er in Haps 950 mensen.

14

Kerkenvisie Mill en Sint Hubert Mill en de H. Willibrorduskerk Tot ongeveer het jaar duizend kende het gebied van de gemeente Mill en Sint Hubert een vrij spaarzame bewoning. Slechts enkele toevallige vondsten uit de tijd van de prehistorie en de Romeinse tijd zijn ons bekend. Zij wijzen niet op vaste nederzettingen. Op de voorgrond tredend is een vondst van een vuistbijl uit het midden-paleoliticum, misschien wel van 40.000 jaar voor onze jaartelling. Deze bijl is nog zonder gat voor een steel en moest in de hand of vuist gehouden worden. De steen van Mill werd aangetroffen bij de boerderij van dhr. Bert Selten aan de Graafscheweg. In de 11e en 12 eeuw gingen de mensen er toe over zich te vestingen om en bij de westelijke hoge rug van het Land van Cuijk in de buurt van enkele beekjes. Ook de heren van Cuijk moeten in dit jonge gebied nogal wat bezittingen hebben gehad. Zij waren nauw betrokken bij de stichting van de abdij Mariënweerd in de Betuwe en vereerden haar met vele goederen onder Mill, waarvan de Hof ten Hove de voornaamste was. Verder kwamen daarbij de hoven de Vloet en de Vorle. Mariënweerd is voor de ontwikkeling van Mill van grote betekenis geweest. Al in 1166 ontmoeten we in het cartularium van de abdij de naam Mill en het is zeer waarschijnlijk dat het goed Pisla van omtrent 1160 identiek is met de Hof ten Hove.

De naamsverklaring van Mill, in het verleden vaak geschreven als Mylle, zal wel voor altijd een raadsel blijven. Verband met het woord ‘molen’ te leggen gaat te ver, hoewel Mill in 1310 al een windmolen had met een watermolen als voorganger. Meer aannemelijk lijkt het om in Mill het woord ‘mijl’ te zien. De kapel van Mill had als patroon Sint Willibrord, de apostel van Brabant. Hij werd begraven te Echternach en de aldaar gevestigde abdij kreeg door zijn toedoen vele

goederen in geheel Brabant. Er zijn aanwijzingen dat de abdij ook goederen onder Mill heeft bezeten. De Millse kapel was de St. Petruskerk van Boxmeer onderhorig. Dat de moederkerk van Mill oorspronkelijk in de huidige buurtschap de Meeren zou hebben gestaan is niet aannemelijk. Uitvoerig lichten de oorkonden ons in over de afscheiding en verzelfstandiging van de Millse kerk, die haar beslag kreeg in 1326. Onder de nieuwe parochie viel het gebied van Mill, Wanroij en het latere Sint Hubert met als scheiding de Hulsbeek. Wanroij ging kerkelijk in 1551 op eigen benen staan en Sint Hubert pas in 1796. Moeilijker ligt het de kapel van O.L. Vrouw ten Hove in het geheel te plaatsen. Mogelijk heeft zij in oorsprong gediend als bedehuis voor de bewoners van de Marienweerdse hoven, misschien ook voor de mensen van De Goederen van de heer van Cuijk.. Ook voor de latere tijd blijft de geschiedenis van de kapel erg vaag. Mill ontwikkelt zich intussen in de loop van de 14e eeuw tot een zelfstandig dorp met een eigen schepenbank van een richter en zeven schepenen. Het

15

Kerkenvisie Mill en Sint Hubert zegel van de bank vertoonde de afbeelding van Willibrord, dat gelukkig tot op de huidige dag in het gemeentewapen behouden bleef. In later tijd hadden de dorpen Mill, Sint Hubert en Wanroij voor kleinere zaken een eigen bestuur, doch voor het grote geheel en de overdracht van onroerende goederen diende de schepenbank. Die van het Hollanderbroek hadden een eigen heemraadschap. Aanvankelijk sprak men van het Tongelaarsbroek. In de tachtigjarige oorlog ging deze bank op in die van Mill. Na de Franse tijd ging Wanroij van het drietal zijn eigen weg en werd een aparte gemeente. Na 1942 ging Wanroij samen met Rijkevoort. Sint Hubert daarentegen bleef trouw aan Mill, hetgeen nog steeds tot uiting komt in de officiële naam van Mill en Sint Hubert. Sint Hubert ontstond in de 15e eeuw en werd aanvankelijk als een buurtschap van Wanroij beschouwd. Eerst sprak men ook wel van de Sint Hubertus-kapel in het Veen. Het dorpje ging zonder schokkende gebeurtenissen door de tijd met een eigen dorpshuishouding. Op de heide van Sint Hubert ontstond op het einde van de vorige eeuw een kleine nederzetting, waaruit tenslotte Wilbertoord te voorschijn kwam. Langenboom behoorde tot 1942 aan de gemeente Escharen.

In 1326 werd de kerk van Mill van de moederkerk afgescheiden en verheven tot een zelfstandige parochie. Vele moeilijke tijden heeft zij doorgemaakt. We kunnen ons voorstellen hoe moeilijk het was voor de arme plattelandsbevolking om een kerk te bouwen en te onderhouden. In de loop der eeuwen is de kerk meermalen verwoest en telkens weer opgebouwd. Vanaf de laatste twee eeuwen hebben we iets meer inzicht gekregen in de loop van haar geschiedenis. Na een lange tijd, waarin de katholieke godsdienst verboden werd en men zich moest terugtrekken in een schuurkerk, kregen de mensen rond 1820 hun kerk weer terug, maar totaal vervallen en rijp voor de sloop. Met vereende krachten werd een nieuwe kerk gebouwd, die op haar beurt weer inviel in 1879 en geheel werd afgebroken.

De parochie Mill kan terugzien op een roemrijk verleden. De in 1128 op initiatief van het Grafelijk Huis van Cuijk gestichte Norbertijnerabdij Mariënweerd te Beesd bezat reeds in 1160 goederen te Mill. In latere jaren verwerft de abdij hier nog veel landerijen, bouwhoven en rechten. Zo ontvangt de abdij in 1323 van Jan Boc de Meere het ; patronaatsrecht van de dan reeds aanzienlijke "ecclesia baptismalis", : die afhankelijk was van de moederkerk te Boxmeer.

16

Kerkenvisie Mill en Sint Hubert Mill, H. Willibrordus, Kerkstraat 2, RM 29932

een staf, een model van de kerk, gewoonlijk de Dom van Utrecht, en een vaatje. Willibrord is in 658 geboren in het Britse Northumbrië. In 690 landde hij, in het gezelschap van twaalf missionarissen, op de kust van Katwijk. Tot in Denemarken toe slaagde hij erin steunpunten voor zijn werk te vestigen. De bekendste zijn Utrecht, Susteren en Echternach in Luxemburg. In 695 werd hij tot bisschop van de Friezen gewijd. Hij overleed op 7 november 739 in Echternach, waar hij ook werd begraven. Daar vindt elke dinsdag na Pinksteren de "Springprocessie" plaats. De kerk van Mill heeft altijd de H. Willibrord tot patroon gehad. Uit het feit dat de abdij Mariënweerd in 1227 van de abdij Echternach goederen verwierf, in Mill gelegen, zou afgeleid kunnen worden, dat de H. Willibrord in Mill ook goederen bezat.

De huidige kerk, zonder de zijvleugels, dateert uit 1877-1881. In 1881 kon Mgr. Godschalk, bisschop van 'sHertogenbosch, de nieuwe, huidige kerk consacreren. De kerk werd in 1939 uitgebreid met twee zijvleugels. De toen nog erg arme mensen wisten in nauwe samenwerking dit monumentale bouwwerk op te trekken. Het werd mogelijk door de vele dikwijls kleine bijdragen, die ook nog eens zorgden voor de vele kerkschatten, waar wij nu met bewondering naar kijken. De parochies van Wanroij, Sint Hubert en Wilbertoord zijn dochterkerken van Mill en werden respectievelijk in 1559, 1796 en 1962 zelfstandige parochiekerken. De patroonheilige De parochiekerk is toegewijd aan de H. Willibrord. In de kerk en tussen kerk en pastorie bevindt zich een prachtig beeld van deze heilige voorgesteld als bisschop met als bekende attributen:

Uit de reflectie van de Rijksdienst voor Cultureel Erfgoed De kerk van Mill is typologisch onderscheidend door de Nederrijnse bouwopzet. De gelijkenissen met de kerken van Zaltbommel en Venray zijn opvallend. De kerken van Cornelis van Dijk hebben veelal een eenvoudige bijna eenschepige opzet, zoals de kerken van Maasbommel, Batenburg en Deursen. Hij lijkt hierin geïnspireerd door de school van het Sint Bemulphusgilde (o.a. Alfred Tepe), ofschoon hij zijn opleiding als timmerman genoot bij Carel Weber en H. van Tulder. De toren toont gelijkenissen met de kerkentoren van Oss (van Van Tulder). Onderzoeksvraag is welke betekenis de kerk heeft in het oeuvre van Van Dijk en wat de achterliggende gedachte is geweest een dergelijke kerk te bouwen? Van bijzondere bouwkunstige en architectonische betekenis zijn de transeptarmen (bakstenen net/stergewelven). Meer informatie van de RCE is te vinden in de volledige reflectie, Bijlage 4.

17

Kerkenvisie Mill en Sint Hubert Langenboom en de H. Familiekerk Reeds heel lang wonen er mensen in Langenboom. Dat bleek overduidelijk toen in 2010 er archeologisch onderzoek plaats i.v.m. de aanleg van een nieuwe gasleiding. tussen de Schaapsdijk en De Halve Hof op Hal. Verrassend genoeg vond men een prehistorisch grafveld met kringgraven en urnen uit de Bronstijd, ongeveer 700 jaar vóór Christus. Toen was er daar dus al bewoning. Men ging daar wonen omdat het gebiedje iets hoger lag en er beekjes in de buurt stroomden, zodat men verzekerd was van water en droge voeten. Zij voelden zich hier thuis, want ook uit latere perioden werden sporen aangetroffen. Rond 1200 kwam het gebied daar in bezit van het klooster Mariënweerd van de Norbertijnen in de Betuwe. Er stonden nog maar enkele boerderijen, net als in De Lageheide en bij ’t Huukske en enkele huisjes richting Langenboom. Men noemde het tezamen het gehucht Hall. De naam Langenboom wordt pas in 1525 voor het eerst genoemd in een akte. De naam komt waarschijnlijk van een lange slagboom, die op de grens lag van het Land van Cuijk en het Land van Ravenstein. Een landgoedje aldaar met enkele

boerderijtjes kreeg de naam “Aan den Langenboom”. In 1852 kwamen Dominicanen in een van die boerderijtjes te wonen, met een klein kapelletje in een verbouwde stal. Zij hadden dit gekregen van de priester Felix Walter, rentmeester van kasteel Tongelaar, als ze zorgden voor de zielenzorg van de mensen hier aan de rand van de Peel. Eerste kerk en klooster in 1864 Zij bouwden in 1869 een grote kerk. Hierbij verscheen in 1875 een stenen klooster. In 1918 werd Langenboom een zelfstandige parochie. Door de stormramp van 10 aug. 1925 werd de kerk verwoest. Koningin Wilhelmina kwam de verwoestingen bekijken. Een nieuwe kerk kwam er voor in de plaats. In 1949 werd een boerderij aan de Dominicanenstraat verbouwd tot een klooster voor de zusters Dominicanessen, de Theresiahoeve. In 1973 werd het klooster weer woonhuis. Toen de overlast van de bijna jaarlijkse overstroming door de Beerse Overlaat zo groot werd, dat kinderen uit Langenboom niet naar de school in Escharen toe konden, of alleen met bootjes, kwam er in 1840 een hulpschool in De Lage Heide. Deze brandde in 1868 af. Een nieuwe school werd gebouwd aan de Eikenlaan. Omdat er steeds meer kinderen naar toe gingen, bouwde de gemeente in 1911 een nieuwe 4-klassige Openbare school aan de Dorpsstraat. In 1933 werd door de parochie een R.K. Meisjesschool gebouwd aan de Dominicanenstraat. De oude Openbare school werd Jongensschool.

Zij fuseerden in 1968 tot basisschool ’t Stekske. In 1979 verhuisde men naar een nieuwe school. Van 1950 tot 1968 was er in Langenboom een Huishoudschool, later VGLO school. Omdat de school van de Lageheide in de loop der jaren steeds verder verhuisde richting kerk en klooster van

18

Kerkenvisie Mill en Sint Hubert Langenboom, kwamen er ook steeds meer huizen en winkels die richting op. De naam voor het dorpje veranderde langzamerhand van Hall in Langenboom. Op 1 juli 1942 werd de gemeente Escharen opgeheven, waar Langenboom tot dan bij hoorde. Het dorp werd gevoegd bij de gemeente Mill en Sint Hubert. Over enkele maanden hoort het weer samen met Escharen bij de gemeente Land van Cuijk. Bijzonder bezoek kreeg Langenboom in oktober 1944, toen in het diepste geheim de Britse koning George VI, in gezelschap van veldmaarschalk Montgomery, een bezoek bracht aan het hoofdkwartier in Nederland van het 2e Britse leger o.l.v. Generaal Dempsey.

In 1852 schonk Felix Walter, huiskapelaan en rentmeester van Tongelaar, een landgoed met enkele boerderijtjes en een primitief klooster met kapelletje aan de Dominicanen. Zij dienden hiertoe de zielzorg in Langenboom op zich te nemen. Na een moeizaam begin bouwden ze in 1869 een nieuwe kerk. Architect was de beroemde Pierre Cuypers. Op 10 augustus 1925 raasde een tornado over Langenboom en richtte een vreselijke ravage aan. De kracht van de storm was zo sterk, dat de kerk van haar fundamenten werd gelicht. Herstel was niet mogelijk, zodat ze geheel gesloopt moest worden.

In 1960 ging men het dorp uitbreiden buiten de lintbebouwing, de Thomasweg. Spoedig volgden meer straten richting de bossen. Het inwoneraantal groeide stevig. Ook het verenigingsleven kwam opzetten. In 1906 werd de NCB opgericht, in 1908 kwam de Boerenleenbank. Ook voetbalclubjes in de buurten zagen het levenslicht. In 1921 kon men muziek maken in een de fanfare. In 1937 volgde SES. Andere verenigingen volgden en nu bezit Langenboom een rijk verenigingsleven en is het een prima dorp om in te wonen met 2200 inwoners.

19

Kerkenvisie Mill en Sint Hubert Langenboom, Heilige Familiekerk, Dominicanenstraat 73, RM 509276

In de kapel achterin staat een prachtig Mariabeeldje uit de 2e helft van de 15e eeuw. Een inwoonster schonk het in 1934 aan de parochie. In 1964 kwam plotseling het bericht dat de Dominicanen vertrokken uit Langenboom. Dat was na 112 jaar verblijf een klap voor het dorp. Het klooster werd verbouwd tot gemeenschapshuis en later kwamen er appartementen in. Naast de kerk kwam een pastorie, deze is nu verhuurd. In de jaren 1993/1994 heeft de kerk een grote opknapbeurt en verbouwing ondergaan. De sacristie werd gevestigd in de vroegere patersruimte en daarboven is nu een vergaderzaal. Het is een van weinige parochiekerken van Cuypers die in gave staat bewaard is gebleven. Mede daardoor is de H. Familiekerk in 2001 een rijksmonument geworden.

Uit de reflectie van de Rijksdienst voor Cultureel Erfgoed (RCE) In 1926 werd de huidige kerk gebouwd. Architect was nu Eduard Cuypers. Zijn oom Pierre bouwde de eerste kerk. Het werd een zogenaamde paterskerk, uit de Amsterdamse school. De kerk bestond uit twee delen: achter het hoofdaltaar was een extra kapel, bestemd voor de paters en broeders Dominicanen. Het is een van de weinige kerken die gebouwd is in de traditionalistische stijl met Dudokachtige motieven. In januari 1927 werd ze plechtig in gebruik genomen. In de nieuwe kerk van 1926 kwam vooreerst een harmonium op de koorruimte te staan. Er waren niet voldoende financiën. In 1952 kwam er een echt orgel voor in de plaats. Het was een geschenk van de parochianen t.g.v. het 100-jarig verblijf van de Dominicanen in Langenboom. In 1993/1994 werd het prachtig opgeknapt.

20

Kerkenvisie Mill en Sint Hubert ‘Het gebouw vertegenwoordigt de ogenschijnlijke eenvoud en soberheid van een dorpskerk uit de eerste helft van de 20ste eeuw. Een bezoek ter plaatse leert dat de eenvoud schuilt in een veelvoud van rijke, doordachte en ambachtelijk gemaakte (baksteen-) detailleringen en versnijdingen in de verschillende bouwmassa’s. Dit geldt in het bijzonder voor de voorgevel (hoofdentree).’

Meer informatie van de RCE is te vinden in de volledige reflectie, Bijlage 4.

21

Kerkenvisie Mill en Sint Hubert Sint Hubert en de Kerk van H.H. Hubertus en Barbara De naam is afkomstig van de Luikse Bisschop Hubertus die leefde in de 8ste eeuw en wordt vereerd als de patroon van de jagers. Sint Hubert is ooit een eigen gemeente geweest. De kerk is al heel oud deze is al ooit genoemd in 1459.

Waar we trots op mogen zijn is dat veel historie bewaard is gebleven. De oude kerk als middelpunt van het dorp. De toren en het oude schip van de kerk zijn gebouwd op een fundering van broeksteen (ijzeroer, wat hier gewonnen werd), de gebruikte stenen zijn veldovenstenen die ter plekke zijn vervaardigd.

Sint Hubert is een van de oudste dorpen aan de oostrand van de Peel. Komende vanaf de rotonde bij restaurant en bowlingbaan ontdek je het grote hoogteverschil met de Peel. Van oudsher was het een agrarisch dorp met veel kleine en wat grotere boerderijen.

Het witte pand aan Kerkpad 0 is zeker een van de oudste gebouwen, al staat er op de voorgevel 1913. Dat jaar is het pand danig verbouwd. Eeuwenlang was het herberg en winkel en bakkerij. Het middengedeelte van de Auw Pastorie is gebouwd rond het 1800, kort nadat de Parochie van de H. Hubertus en de H. Barbara zelfstandig werd in 1796.

Naast de pastoor en de hoofdonderwijzer bestond de middenstand uit de bakker, de kruidenier, 2 molenaars, 1 smid, een paar timmerlui en metselaars, een wever en een dakdekkersfamilie. Deze laatsten verdienden in de wintermaanden de kost als huisslachters. Zo was het ooit. Het was een kleine gemeenschap, sterk met elkaar verbonden. Men hielp elkaar in lief en leed, bij rouwen en trouwen, bij ziekte of tegenslag, bij de oogst en bij brand. Sint Hubert was altijd een dorp met veel bloeiende verenigingen. Het Gilde Sint Barbara is de oudste vereniging (1715). De Harmonie ons Genoegen, opgericht als fanfare stamt uit 1891 en bestaat dit jaar 130 jaar. Van de vele boeren verenigingen is alleen Werktuigencoöperatie Eendracht nog actief. En de vroegere N.C.B. is door het sterk teruglopen van het aantal boeren overgegaan naar Z.L.T.O. Land van Cuijk. Veel ontspanningsverenigingen zien hun ledental dalen. Oorzaak o.a. kleinere gezinnen en veel alleenstaanden. Toch is voor een dorp als Sint Hubert saamhorigheid van groot belang, zeker in deze corona-tijd.

Een ander pand met historie is het witte pand nr. 18 aan het Pastor Bogersplein. Ooit het pand van de koster en organist en tevens onderwijzer. Het fungeerde ook als schoolgebouw. Het eerste schoolgebouw werd rond 1890 gebouwd op de plek waar nu het plein is. Een ander pand met een rijke geschiedenis is het pand op de hoek Wethouder Lemmenstraat Lange Schoolstraat nr1: kruidenierswinkel, boterhandel, muziekzaal, kruideniers en textielwinkel, supermarkt en kunstgalerij. Een mooi pand aan de Lange Schoolstraat nr. 4 is gebouwd rond 1900 is vroeger gebruikt als schoolhuis eerste schoolhoofd was G. Putters hoofd v.d. school van 1910-1935. Sint Hubert had ook diverse cafés Erica, d’ oude Post, maar ook café Verbruggen

22

Kerkenvisie Mill en Sint Hubert waar vele uitbaters hebben gewoond en nu in handen is van Broers. Wat we niet uit het oog mogen verliezen is gemeenschapshuis De Jachthoorn. Dit gebouw verdient niet de schoonheidsprijs, maar het is ”multifunctioneel”. Waar veel verenigingen, de zorgschakel en heemschut St Huybert zijn gehuisvest.

Zij leverden de rector van de kapel. In 1648 werd de kerk genaast maar, aangezien er geen protestanten woonden in Sint Hubert, werd de kerk gebruikt als opslagplaats voor turf en klein gereedschap. Tot 1673 was de uitoefening van de katholieke eredienst zelfs geheel verboden, waarna zij een schuurkerk mochten gebruiken. In 1796 kregen de katholieken hun kerk terug en werd Sint Hubert een zelfstandige parochie, maar tot 1818 leverden de Norbertijnen nog de pastoor. In 1996 werd het 200-jarig bestaan van de zelfstandige parochie gevierd. Sint Hubert, H.H. Hubertus en Barbarakerk, Kerkpad 16, Rijksmonument 29935

Sint Hubert bezat jarenlang twee korenmolens. De Korenaar van de fam. Verbruggen, thans verbouwd tot woonhuis. De Heimolen van de fam. Vereijken, thans rijksmonument en eigendom van de gemeente Mill en Sint Hubert. De N264 door de kom van het dorp zal door tegengestelde belangen nog veel jaren leiden tot ergernis van de aanwonenden. Sint Hubert maakte tot 1796 deel uit van de parochie Mill. In 1459 was er voor het eerst sprake van een kapel die bediend werd door de paters van de Norbertijnerabdij van Mariënweerd te Beesd.

Het gebouw is ten dele een nog 15e eeuwse gotische kerk, waaraan in 1924 een nieuw transept en koor toegevoegd zijn. 15e eeuwse toren van drie geledingen, waarvan de middelste met rechthoekig en de bovenste met spitsboogvormige nissen is versierd;

23

Kerkenvisie Mill en Sint Hubert achtkante spits. Eenbeukig schip met vlak gestucadoord tongewelf uit 1825. Kerkinventaris: in het torenportaal beelden, tezamen de Drievuldigheid met Maria en Johannes Evangelist voorstellende, afkomstig van het gesloopte 18e eeuwse altaarretabel. 18e eeuwse preekstoel en biechtstoel; vroeg 16e eeuws Catharinabeeld; laat 18e eeuwse beelden van Hubertus, Jacobus en Barbara. Gesneden orgelbalustrade uit 1857. In 1970 werd het interieur aangepast aan de vernieuwde liturgische eisen van het Tweede Vaticaans Concilie (1962 – 1965), dat tot doel had de Katholieke Kerk aan de moderne tijd aan te passen. In 2014 werd het 555-jarig bestaan van de kerk gevierd. Na 218 jaar als zelfstandige parochie (sinds 2005 deel uitmakend van de Pastorale Eenheid Regio Mill), ging de parochie op 1 december van dat jaar op in de fusieparochie Regio Mill. Deze nieuwe parochie wordt gevormd door de lokale geloofsgemeenschappen in Mill, Haps, Langenboom, Wilbertoord, en Sint Hubert. Uit de reflectie van de Rijksdienst voor Cultureel Erfgoed (RCE) De leeftijd, ontwikkelings-geschiedenis en typologie van de kerk is onderscheidend in de regio. De middeleeuwse toren toont gelijkenissen met de toren van Beers. Meer informatie van de RCE is te vinden in de volledige reflectie, Bijlage 4.

24

Kerkenvisie Mill en Sint Hubert Wilbertoord en de H. Joseph kerk Over de voorgeschiedenis van Wilbertoord kun je via oude stafkaarten veel terugvinden over het verleden van de streek waarin Wilbertoord ligt. Eeuwenlang was de Peel, een heide veen en moerasgebied, een nagenoeg onoverbrugbare barrière tussen het land van Cuijk en de rest van Brabant In dit gebied komen zogenaamde Peelhorsten voor. Een Peelhorst is een verhoging in het landschap.

oudsher in beheer bij de Heren van Cuijk, maar toen de Oranjes Heren van Cuijk werden, kreeg het zijn huidige naam,, De Princepeel’’. Veel grond in de omgeving was in die tijd eigendom van de Domeinen, ook het gebied waar later Wilbertoord is ontstaan. Omstreeks 1850 zijn de eerste huizen gebouwd. Langzaam groeide Wilbertoord waardoor er behoefte ontstond aan een lagere school. De school voor jongens en meisjes werd in 1928 in gebruik genomen.

Zo ligt Wilbertoord ongeveer 7 meter hoger den de aangrenzende dorpen Sint Hubert en Wanroij. Op de Peelhorst zijn in vroeger tijden poelen ontstaan, waar in de zomer en winter water te vinden was. De poelen lagen onder andere op de Amanspeel tussen de huidige Princepeel en de Noordstraat, bij de Tipweg en het voormalige MOBcomplex. De allereerste bewoners van dit gebied waren nomaden. Deze mensen leefden van alles wat de natuur hun te bieden had. Bij opgravingen omstreeks 1955 zijn restanten aangetroffen van een oude weg tussen Wanroij en Uden. Tevens zijn er restanten aangetroffen van nederzettingen en van een grafveld. Volgens deze gegevens zouden er in de vroege Middeleeuwen al landbouwers in dit gebied gewoond hebben. Het hele peelgebied van het dorp Zeeland tot Kessel in Limburg heeft een totale oppervlakte van ongeveer 160.000 ha. In en rond Wilbertoord liggen aan de rand van het Peelgebied kleinere ,, Peelen” zoals onder andere Staartjespeel, Katwijksepeel, Beugensepeel en Princepeel

In 1942 is een noodkerkje gebouwd, dat werd opgetrokken in hout wat afkomstig was van de Peelraamstelling. In de daarop volgende jaren groeide Wilbertoord langzaam. De bevolking bestond in hoofdzaak uit boeren en landarbeiders. Verder kwam er een kruidenier, een kolenboer, molenaar en smid. Deze hebben allen bijgedragen aan de groei van het dorp. Voor de verdere geschiedenis van dit Peeldorp wordt verwezen naar het door ’t Amansheem uitgegeven boek “ Wilbertoord in vroegere tijden’’ waarin de geschiedenis van 1900 tot 1955 is beschreven.

De Princepeel heeft een belangrijke rol gespeeld bij het ontstaan en ontwikkeling van Wilbertoord. Het gebied ,, De Princepeel ‘’ was van

25

Kerkenvisie Mill en Sint Hubert Wilbertoord, St. Josephkerk, Sint Josephplein 4 (geen rijksmonument)

Op 24 januari 2001 overleed pastoor J. Jonk te Wanroij. Op 16 januari 2005 is de Pastorale Eenheid Mill van de 5 parochies van start gegaan. Deze opening vond plaats in gemeenschapshuis “De Wilg” te Wilbertoord. Uit de reflectie van de Rijksdienst voor Cultureel Erfgoed: Karakteristiek aan Langenboom en Wilbertoord is de teruggeschoven positie waardoor een pleinruimte ontstaat (met onder andere ruimte voor parkeren). Het grote lessenaarsdak van Wilbertoord is ruimtelijk spectaculair, maar vraagt energetisch en wellicht bouwkundig aandacht. Meer informatie van de RCE is te vinden in de volledige reflectie, Bijlage 4.

Wilbertoord werd op 27 augustus 1958 een zelfstandige parochie met een eigen pastoor. Vanaf 1942 werd al regelmatig de H. Mis op zondag verzorgd door de geestelijkheid van Mill. De kerk was een houten gebouwtje, opgetrokken uit achtergebleven materiaal van het Nederlandse leger en gebouwd in 1942. De eerste pastoor werd Pater J. Belt S.C.L die tevens benoemd werd als bouwpastoor van een op te richten nieuwe kerk. De eerste steen werd gelegd op 11 juli 1965. De nieuwe kerk werd ingezegend door Mgr. Bluyssen op 6 mei 1966. Pastoor Belt overleed op 13 februari 1976. Zijn opvolger werd Pater J. Jonk S.C.J. en die zijn functie heeft behouden tot 1 september 1998. Daarna is pastoor Bogers met assistent Rovers in onze parochie gaan werken.

2.2 Waardestelling Catharijneconvent over kerkinterieurs Van rijksmonumentale kerkgebouwen zijn de kerkinterieurs en bepaalde interieur-onderdelen mee beschermd. Buiten dat vertellen ze veel over de cultuurgeschiedenis van geloofsgemeenschappen in Nederland. In Bijlage 5 is een overzicht en waardering opgenomen van de bij Museum Catharijne-convent bekende interieuronderdelen. Bij herbestemming is het belangrijk om die onderdelen in beeld te hebben en goed na te denken over wat ermee gebeurt als er een kerk sluit of een andere bestemming krijgt.

26

Kerkenvisie Mill en Sint Hubert Overzicht van kerkgebouwen en kloosters in gemeente Land van Cuijk (vanaf 1-1-2022)

Kerken en klooster in Gemeente Land van Cuijk

27

Kerkenvisie Mill en Sint Hubert Hoofdstuk 3. De dialogen Een centraal thema in het project Kerkenvisie Gemeente Mill en Sint Hubert is de dialoog: in gesprek gaan met elkaar en luisteren naar wat de ander belangrijk vindt en te bieden heeft. We hebben bij de totstandkoming van de kerkenvisie vanuit de kerngroep gesproken met veel mensen en organisaties. Ook hebben we een enquête uitgezet om de meningen en ideeën van inwoners te peilen. We bespreken de standpunten en ideeën die hieruit zijn voortgekomen. Ze vormen belangrijke informatie over de onderscheiden belangen en het draagvlak, die invloed hebben op het

bepalen van een duurzaam toekomstperspectief van de kerkgebouwen. We zijn blij met de openheid van de gesprekspartners tijdens de interviews en in de enquête. Het is duidelijk geworden dat mensen het een belangrijk onderwerp vinden. De informatie uit de interviews hebben we kunnen gebruiken om de inhoud van de kerkenvisie te nuanceren en zaken in perspectief te zetten. Het heeft een rijke schakering aan inzichten opgeleverd, die we hier tot uiting laten komen.

28

Kerkenvisie Mill en Sint Hubert 3.1 De enquête Tijdens het project is de enquête verspreid via verschillende kanalen. In totaal hebben 86 mensen hun mening gegeven over de betekenis van de kerkgebouwen en mogelijkheden voor de toekomst. Hier een aantal veelzeggende cirkeldiagrammen.

Bent u lid van Parochie De Goede Herder? Nee 43% Ja 57%

Ja

Nee

naast kerkfunctie een andere functie in het kerkgebouw? Misschien 5%

Nee 5%

Als de kerk daardoor open kan blijven 22% Geen probleem

Geen probleem 68% Als de kerk daardoor open kan blijven

Misschien

29

Nee

Kerkenvisie Mill en Sint Hubert

Welke functie heeft het kerkgebouw in uw kern over 10 jaar?

Overig (appartementen of maakt niet uit) 21%

Alleen kerkfunctie 14%

Kerk met nevenfunctie 23%

Culturele functie 15%

Alleen kerkfunctie

Maatschappelijke functie 27%

Maatschappelijke functie

Kerk met nevenfunctie Culturele functie

Overig (appartementen of maakt niet uit)

Huidige Betekenis van kerkgebouwen Baken in het landschap 25%

Weinig 3%

Een thuis 3%

Ontmoeten + rouw / trouw 23%

Geloof 20% Cultuurhistorische waarde 17%

Plek voor rust / bezinning 9%

Ontmoeten + rouw / trouw

Geloof

Plek voor rust / bezinning

Cultuurhistorische waarde

Baken in het landschap

Een thuis

Weinig

30

Kerkenvisie Mill en Sint Hubert

Bent u bereid om met regelmaat naar een kerk in een andere kern te gaan? nvt 16%

Ja 33%

Nee 26%

Misschien / twijfel 25% Ja

Misschien / twijfel

Nee

nvt

31

Kerkenvisie Mill en Sint Hubert 3.2 De visies van de partners Hoe staan de partijen er echt in en wat is belangrijke informatie? Een deel van de informatie kunnen we beter in de letterlijke bewoording van de betreffende partij opnemen. Van deze partners zijn daarom de afzonderlijke visiedocumenten in het geheel als bijlage opgenomen; hieronder worden ze samengevat.

Visie van Parochie De Goede Herder

"De parochie De Goede Herder wil als bestaande geloofsgemeenschap zorgzaam zijn en een thuis zijn voor allen die bij haar zijn aangesloten en voor allen die een beroep op haar doen." In onze parochie hebben we in elk van de vijf geloofsgemeenschappen (dorpen) een kerkgebouw in gebruik. Uit het beleidsplan van onze bisschop Mgr. Gerard de Korte kan geconcludeerd worden dat het belang van instandhouding van de plaatselijke geloofsgemeenschappen, dus in elk van onze dorpen, centraal staat. Een plaatselijke geloofsgemeenschap is medeverantwoordelijk voor het kunnen openhouden van een eigen dorpskerk.

De visies geven weer welke uitgangspunten en principes van de partners hanteren, maar ook waarom toekomstperspectieven voor de monumentale kerkgebouwen belangrijk zijn en welke rol men voor zichzelf weggelegd ziet in het zoeken naar initiatieven.

Draagvlak kan blijken uit zaken als de opbrengst van de jaarlijkse kerkbijdrage, het kerkbezoek, het aantal vrijwilligers e.d. Initiatieven vanuit de dorpsgemeenschap voor meervoudig gebruik van de kerk kunnen daarbij ook helpen. Het Dorpsplan van Langenboom, waarin de kerk als MFA (Multi Functionele Accommodatie) gebruikt gaat worden met behoud van de ruimte voor gebruik door de parochie, is hiervan een treffend voorbeeld. Per kerkgebouw zal bekeken moeten worden wat de behoefte van het dorp is en wat de mogelijkheden van het specifieke kerkgebouw zijn. Mocht een kerk geheel gesloten worden, dan is het streven om in die geloofs- gemeenschap een andere ruimte te vinden voor de weekend- en overige vieringen, bijvoorbeeld in het dorpshuis. Tevens wordt dan indien mogelijk een permanente kapel of andere gebedsruimte ingericht, die dagelijks geopend is. Op dit moment zijn kerksluitingen in onze parochie (nog) niet aan de orde. De volledige visie is als Bijlage 3 van de kerkenvisie opgenomen.

32

Kerkenvisie Mill en Sint Hubert Visie van Bisdom ’s Hertogenbosch

Voor deze kerkenvisie is kennisgenomen van het beleid van het bisdom (Samen Bouwen in Vertrouwen, opgesteld door Mgr. De Korte in 2016). Ook is gesproken met de contactpersoon voor kerkgebouwen en kerkenvisies van het bisdom. Het uitgangspunt van het bisdom is dat de bestaande geloofsgemeenschappen in stand gehouden en gefaciliteerd worden. Het gaat dus in eerste instantie niet om het in stand houden van kerkgebouwen, maar van de huidige geloofsgemeenschappen. Mocht een bepaald kerkgebouw aan de eredienst onttrokken gaan worden, dan ligt de prioriteit bij het vinden van een alternatieve ruimte, waar het lokaal kunnen blijven vieren van de eredienst gewaarborgd kan worden en waar het liefst ook een dagkapel beschikbaar is. Wanneer een herbestemming of nevenbestemming aan de orde is, dient de parochie een onderbouwde aanvraag in om toestemming te krijgen van het bisdom. Bij een her- of aanvullende nevenbestemming zal een kerkgebouw eerst aan de eredienst onttrokken worden, voordat het voor een nieuwe functie gebruikt kan gaan worden. Eventueel betreft dit een deel van het gebouw.

Het opstellen van een kerkenvisie is ook een kans om open in gesprek te gaan met alle betrokkenen die over de toekomst van deze kerkgebouwen mee willen praten. Het belangrijkste doel van de kerkenvisie is dat op het moment dat de herbestemming van een kerkgebouw aan de orde is, men meteen operationeel met elkaar aan de slag kan gaan om de meest gepaste en wenselijke herbestemming te vinden en mogelijk te maken. Daartoe zijn goed doordachte afspraken nodig over de wijze van samenwerking. Het bisdom heeft ervaren dat de grote kwaliteit van de gemeenten is dat zij de kennis in huis hebben die benodigd is bij de zoektocht naar her- of nevenbestemming(en) van kerkgebouwen. Een multidisciplinair team vanuit de gemeente dat kan meedenken bij het vinden van een gepaste nieuwe bestemming van het kerkgebouw leidt tot vruchtbare oplossingen. Als wenselijke disciplines noemt het bisdom medewerkers voor erfgoed, bedrijvencontactfunctionarissen, medewerkers vanuit het sociaal domein en vanuit ruimtelijke ordening. In het kader van de vorming van de nieuwe gemeente Land van Cuijk wordt ook het stimuleren van de kernendemocratie als een belangrijk raakvlak genoemd. Het bisdom benadrukt, dat de parochie in dergelijke gevallen een verkopende partij is en dat een herbestemming veel facetten van gemeentelijk beleid raakt. Het bisdom ondersteunt parochies vanuit haar rol.