03. Kerkenvisie Gemeente Grave 15 september 2021

Kerkenvisie Gemeente Grave

Kerkenvisie Gemeente Grave

15 september 2021 1

Kerkenvisie Gemeente Grave

Voorwoord Kerngroep Hoe gaan we om met de mogelijkheid dat in de toekomst een kerkgebouw in onze gemeente gesloten wordt? Wie neemt die beslissing en welke impact heeft sluiting of herbestemming van een kerkgebouw op de inwoners van de kernen? Die vragen stelde de kerngroep, die deze kerkenvisie heeft opgesteld, zichzelf. Het werden de uitgangspunten om met elkaar in gesprek te gaan over de toekomst van het religieus erfgoed in de gemeente Grave. Belangrijk was het om zoveel mogelijk meningen in de gemeente te peilen. Door de coronamaatregelen konden we dat niet doen in de vorm van bijeenkomsten, maar middels individuele gesprekken en schriftelijke enquêtes kregen we toch een goed beeld van de ideeën, die bij de inwoners van Grave leven. Het resultaat van alle input is verwoord in deze kerkenvisie. Het feit dat we als kerngroep met elkaar en met de verschillende partijen om de tafel hebben gezeten, elkaar gevonden hebben in een gezamenlijk belang is niet alleen van toegevoegde waarde geweest bij het hele proces, maar geeft ook een uitgangspositie voor verder overleg in de toekomst. Op die manier is de kerkenvisie een eerste stap naar een goede toekomst voor het prachtige religieus erfgoed in onze gemeente.

Een woord van dank aan Denise Huntjens en Thijs Schiphorst van AdVinci, het bureau dat door de gemeente werd ingeschakeld om het kerkenvisie traject te begeleiden, aan Evert van Schoonhoven van de Vereniging voor Kleine Kernen, die de contacten met de dorpsraden legde en aan allen, die mee wilden denken over de toekomst van het religieus erfgoed in de gemeente.

Kerkenvisies door het hele land Het totale aantal deelnemende gemeenten is ongeveer 240. Dat is bijna 70 procent van alle gemeenten in Nederland (352). In deelnemende gemeenten gaan gemeente, kerkeigenaren, inwoners en erfgoedorganisaties met elkaar in gesprek over de toekomst van de gebedshuizen. Voor 76 procent van deze gebouwen is of wordt op deze manier in Nederland nagedacht over de bestemming. www.toekomstreligieuserfgoed.nl

De kerngroep Namens de gemeente Grave: Fra Jurgens Namens de parochie H. Elisabeth: Pastoor Herman Schaepman en Pieter van de Ven Namens PKN Grave: Joop Nohl en Jenneke van Dongen

2

Kerkenvisie Gemeente Grave

Inhoud Samenvatting 1. Inleiding 1.1 Situatie Provincie Noord-Brabant 1.2 Overkoepelende aanpak vanuit het Rijk 1.3 Gemeente Grave en een kerkenvisie 1.4 De belangrijkste partners 1.5 Ontwikkeling kerkenvisie 2. Het religieuze erfgoed van Grave 2.1 Karakteristiek van het landschap 2.2 Monumentenbeschrijvingen 2.3 Bescherming en waardering 3. De dialogen 3.1 De opbrengst van de enquête 3.2 De visies van de partners 3.3 Visie op verduurzaming 4. Kerkenvisie, de implementatie 4.1 Invalshoeken voor behoud kerkgebouwen 4.2 Rolverdeling per stakeholder 4.3 Voorstellen en aanbevelingen 4.4 Hoe nu verder? Dankwoord, bronnen en verantwoording Bijlage 1 Juridisch kader en beleid Bijlage 2 Het religieuze erfgoed van Gemeente Grave Bijlage 3 Visie en reflectie vanuit de Rijksdienst voor Cultureel Erfgoed Bijlage 4 Waardestelling Catharijneconvent kerkinterieurs Bijlage 5 Visie op de toekomst Bijlage 6 Visie / Notitie PKN Grave kerkenvisie Bijlage 7 Stappenplan voor kerkbeheerders.

4 7 7 7 7 8 9 10 10 10 11 13 14 16 23 25 24 25 27 29 33 34 38 44 53 55 59 61

3

Kerkenvisie Gemeente Grave

Samenvatting De kerkeigenaren Parochie H. Elisabeth en de Protestantse kerk Grave hebben aangegeven dat in de toekomst het openhouden van al hun kerkgebouwen in Grave niet realistisch is. Samen zijn ze eigenaar van vijf kerkgebouwen: een katholieke en protestantse kerk in de stad en drie katholieke kerken in de kerkdorpen Velp, Escharen en Gassel. In de komende tien jaar zullen naar verwachting één tot drie kerkgebouwen een nevenbestemming of herbestemming moeten krijgen. Uit alle reacties blijkt een breed draagvlak voor het behoud van de kerkgebouwen. Een kerk heeft vele maatschappelijke waarden. Het biedt houvast of een plek van rust voor velen, het is een baken in het landschap, centraal gelegen in een kern, met alle herinneringen en monumentale waarden. Een op handen zijnde functieverandering zal zowel emotionele als organisatorische impact hebben. Het traject

Nadat de gemeente van het rijk middelen heeft ontvangen om een kerkenvisie op te stellen is een kerngroep opgericht, bestaande uit de kerkeigenaren en de gemeente. De kerngroep heeft de kerkenvisie opgesteld, begeleid door AdVinci. Zodra een kerkeigenaar een kerkgebouw op termijn niet meer kan openhouden, zijn er verschillende scenario’s zoals geheel herbestemmen, een nevenbestemming zoeken, laten rusten of sluiten. Een kerkgebouw is voor de kerkeigenaren immers een middel om de geloofsgemeenschap te faciliteren en geen voorwaarde; voor de eigenaar ligt de prioriteit bij het bijeenhouden van de geloofsgemeenschap. In de voorgestane aanpak tot een kerkenvisie stond de ‘dialoog’ centraal: met elkaar in gesprek gaan, elkaar leren kennen en de uitgangspunten begrijpen. Doordat grote bijeenkomsten niet door konden gaan vanwege de coronapandemie, zag het traject er zo uit: •

De website: www.grave.nl/kerkenvisie is opgericht

• • •

•

Een enquête werd uitgezet Interviews met inwoners verschenen in Arenalokaal Via de Vereniging voor Kleine Kernen NoordBrabant zijn alle dorps- en wijkraden op de hoogte gebracht van de ontwikkeling van deze kerkenvisie. In dialoog met betrokkenen, zoals kerkeigenaren, leden van de kerken, de pastoor, de predikant, het Bisdom, de PKN Classis, bestuurders en vakspecialisten van de gemeente, de provincie, de Rijksdienst voor Cultureel Erfgoed en het Catharijne Convent. In kaart is gebracht om welke kerken het gaat, welke cultuurhistorische, religieuze en maatschappelijke waarden deze gebouwen vertegenwoordigen en in hoeverre er draagvlak is voor behoud van deze monumentale gebouwen. Zowel uit de enquêtes als de gesprekken met bewoners bleek, dat 75 tot 90 % voor het behouden van de kerken is en dat er begrip is voor het combineren van functies in een kerkgebouw. De waarde van de dialoog

De winst van het opstellen van de kerkenvisie is dat de kerkeigenaren en de gemeente kennis hebben kunnen nemen van elkaars uitgangspunten ten aanzien van een duurzame toekomst voor de kerkgebouwen. Zowel onder de direct betrokkenen als onder de bewoners van de kerkdorpen is begrip opgebouwd over de verwachting, dat er enkele kerkgebouwen herbestemd moeten gaan worden in de komende jaren. Wat is een kerkenvisie?

De term ‘kerkenvisie’ komt van de rijksoverheid. Een kerkenvisie is vormvrij en de nadruk ligt vooral op het gesprek tussen de verschillende partijen, de gemeente, de kerkeigenaren en alle andere betrokkenen om te komen tot een document. Deze kerkenvisie is te beschouwen als een startnotitie. Het is de door de kerngroep samengestelde verzameling van relevante informatie. De kerkenvisie beschrijft de belangrijkste uitgangspunten voor een moment X: wanneer de kerkeigenaar voorziet dat de kosten voor het openhouden en onderhouden van het

4

Kerkenvisie Gemeente Grave kerkgebouw niet meer opgebracht kunnen worden. Ten aanzien van individuele kerkgebouwen worden in deze kerkenvisie geen voorstellen gedaan. De kerkenvisie bevat een centrale boodschap en voorstellen:

Het is belangrijk om, zodra een kerk herbestemd moet gaan worden, dit transparant te doen en ook de dorpsraden en inwoners erbij te betrekken. De kerkenvisie kan dan ingezet worden als startpunt om het proces te organiseren met de stakeholders.

te maken. Derhalve is het voorstel om de kerkenvisie in te brengen als een startnotitie voor de nieuwe gemeente Land van Cuijk. Hoe meer ondersteuning de gemeente Grave aan de implementatie van de kerkenvisie kan meegeven, des te beter dadelijk gezamenlijk aan een duurzame toekomst van de monumentale kerkgebouwen gewerkt kan gaan worden.

Ook is een aantal voorstellen en aanbevelingen opgesteld over hoe de parochie en de gemeente het best samen kunnen optrekken om een breed gedragen herbestemming voor het kerkgebouw te vinden. De vertegenwoordigers van het parochiebestuur en de PKN hebben samen met de gemeente de volgende voorstellen ontwikkeld: •

•

•

De instelling van een kerkenvisie-overleg tussen kerkeigenaren en gemeente om jaarlijks de ontwikkeling rond de kerkgebouwen en het beleid ten aanzien van het culturele erfgoed te monitoren; Binnen de gemeente een herbestemmingsloket in te richten, waar alle vragen over individuele kerkgebouwen neergelegd kunnen worden; In geval van de noodzaak tot herbestemming van een kerkgebouw vanuit de gemeente een multidisciplinair team te formeren, dat de herbestemming van het kerkgebouw begeleidt. Parallel aan de ontwikkeling van deze kerkenvisie is er ook een kerkenvisie opgesteld voor de gemeente Mill & St. Hubert. Door een goede afstemming komen de voorstellen in beide kerkenvisies grotendeels overeen. De rol van de Kerkenvisie in de Gemeente Land van Cuijk

De geformuleerde voorstellen zijn gericht aan alle betrokkenen bij de herbestemming van een kerkgebouw, dus ook aan de nog op te richten nieuwe gemeente Land van Cuijk. Met de nieuwe gemeente is het nog niet mogelijk om afspraken

5

Kerkenvisie Gemeente Grave

Figuur 1 Routekaart uit 2020

6

Kerkenvisie Gemeente Grave

1. Inleiding De trend van dalende aantallen kerkbezoekers, minder gelovigen, minder vrijwilligers en minder geld voor onderhoud heeft grote gevolgen voor de toekomst van kerkgebouwen. Als de huidige trend zich doorzet zullen volgens een landelijke schatting van de kerkeigenaren binnen 10 jaar tussen de 1.800 – 4.800 kerken van de huidige 6.900 kerkgebouwen die Nederland rijk is, hun deuren moeten sluiten. Deze inleiding beschrijft waarom, hoe en met wie we tot deze kerkenvisie zijn gekomen. Achterliggende juridische kaders en beleid zijn volledigheidshalve opgenomen in een Bijlage (1).

1.1 Situatie Provincie NoordBrabant In 2013 verscheen het rapport ‘Heilige huisjes? *. Er volgde een bijeenkomst met vele betrokkenen, zoals de bisdommen Breda en ’s-Hertogenbosch, de Protestantse Kerk Nederland (PKN), Vereniging Brabantse Gemeenten, de provincie Noord-Brabant, erfgoedorganisaties en de Vereniging Kleine Kernen Noord Brabant (VKKNB). Partijen gaven aan zich in te willen zetten om lokale initiatieven te ondersteunen, die erop gericht zijn om leegkomende kerkgebouwen een nieuwe functie te geven.

‘’De initiatieven rondom het thema vrijkomende kerken hebben geresulteerd in de oprichting van het Platform Vrijkomende Kerkgebouwen en in 2014 door het Brabants Informatiepunt Vrijkomende Kerkgebouwen (BIVK). De provincie NoordBrabant faciliteert het platform en het secretariaat wordt uitgevoerd vanuit de Vereniging voor Kleine Kernen Noord Brabant.’’

1.2 Overkoepelende aanpak vanuit het Rijk In 2018 bleek, getuige het document ‘Cultuur in een open samenleving’, dat het kabinet de problemen omtrent religieus erfgoed inzag. Er werd gepleit voor het opstellen van kerkenvisies. Het primaire doel

van het Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap was en is het behoud van (rijks)monumentale kerkgebouwen. Om dit te bewerkstelligen werd er geld vrijgemaakt; gemeenten konden tussen 2019 en maart 2021 een uitkering aanvragen om een kerkenvisie te bekostigen. Zowel de gemeente Grave als de gemeente Mill en St Hubert hebben een dergelijke subsidie ontvangen. Er is geen voorschrift meegegeven aan hoe een kerkenvisie eruit moet zien; het is aan de gemeente om dit aangepast op de eigen situatie te bepalen. Naast de financiële bijdrage heeft de Rijksdienst Cultureel Erfgoed (RCE) het boekje ‘Bouwstenen voor een kerkenvisie’ gemaakt en zijn er bijeenkomsten georganiseerd waarin verschillende thema’s rondom de toekomst van kerkgebouwen, zoals duurzaamheid, worden uitgewerkt en met specialisten de relevante ontwikkelingen en inzichten rondom kerkelijk erfgoed worden verkend. De toekomst van het religieuze erfgoed staat landelijk op de politieke agenda.

1.3 Gemeente Grave en een kerkenvisie In 2017 is de gemeente Grave gestart met het opstellen van een kerkenvisie in samenwerking met de H. Elisabethparochie. Dit voornemen was al opgenomen in het erfgoedbeleid in 2014. Indertijd heeft dit

7

Kerkenvisie Gemeente Grave niet tot een resultaat geleid; tegen het onderwerp ontstond weerstand. In 2020 heeft de gemeente AdVinci gevraagd de totstandkoming van een integrale kerkenvisie te begeleiden. (AdVinci ondersteunt als advies- en detacheringbureau gemeenten in het Ruimtelijke domein en specifiek met het opstellen en uitvoeren van erfgoedbeleid. Voor meer informatie www.advinci.nl) Een basis voor het traject was de uitgave Bouwstenen voor een kerkenvisie, opgesteld door de Rijksdienst voor Cultureel Erfgoed. Het behoud van rijksmonumenten is niet de enige ambitie; de grote maatschappelijke waarde van een kerkgebouw wordt ook duidelijk onderkend. Daarom is het belangrijk een toekomstperspectief vanuit verschillende invalshoeken en met verschillende partners te onderzoeken.

1.4 De belangrijkste partners De kernpartners in dit traject zijn de gemeente, de RK-parochie H. Elisabeth en de PKN-kerk Grave. De kerngroep met vertegenwoordigers van deze partners heeft in 2020 en 2021 intensief samengewerkt aan de totstandkoming van deze kerkenvisie. In de gemeente is de RK-parochie H. Elisabeth Patrones van de Caritas eigenaar van vier kerken, de Sint Elisabethkerk in Grave, de Sint Lambertuskerk in Escharen, de Sint Jan de Doperkerk in Gassel en de Nieuwe Sint Vincentiuskerk in Velp; alle vier de kerken zijn rijksmonument. Het kerkbestuur van de parochie is de afgelopen jaren over de toekomst van de kerkgebouwen reeds met de geloofsgemeenschappen in deze kerken in gesprek gegaan. Dit heeft geleid tot de vaststelling dat in de periode 2018 t/m 2022 geen kerken aan de eredienst zullen worden onttrokken. Mede gezien de landelijk neergaande trend, is de verwachting echter dat een of meer van de vier kerkgebouwen in de komende jaren gesloten zal moeten worden, vanwege een tekort aan kerkgangers, voorgangers of onderhoudsmiddelen. Ten aanzien van de kerkdorpen Escharen, Gassel en Velp wil het kerkbestuur onderzoeken in hoeverre de

kerkgebouwen opengehouden kunnen worden. Ook bij sluiting van de kerk zal onderzocht worden, welke functie(s) het dorp eventueel in het monumentale kerkgebouw onder kan brengen en of vieringen elders in het dorp kunnen plaatsvinden. De Protestantse Kerk Grave is onderdeel van de Protestantse Kerken Nederland (PKN) en is met ruim 270 leden een kleine, maar levendige geloofsgemeenschap. In 2013 is besloten om de Bagijnenkerk, eveneens een rijksmonument, multifunctioneel in te richten en ook andere activiteiten in de kerk toe te staan. Het doel is om met de opbrengsten van verhuur aan bijvoorbeeld koren, (muziek)verenigingen, stichtingen, de gemeente en particulieren de hoge onderhoudskosten van de monumentale kerk te bestrijden. Door de landelijke maatregelen gedurende de coronapandemie zijn deze neveninkomsten grotendeels weggevallen. De verwachting is echter dat de verhuur na de deze pandemie weer terugkomt op het oude niveau. De Vereniging voor Kleine Kernen NoordBrabant (VvKK-NB) is later in het traject aangesloten als partner. De organisatie biedt ondersteuning aan dorps- en wijkraden. Deze raden zijn in de toekomst, bij het zoeken van nieuwe (neven)bestemmingen, kernpartners met een cruciale rol. De Drie-eenheid in Oud-Velp, bestaat uit de rijksmonumenten Emmausklooster, kasteelklooster Bronckhorst en de Vincentiuskerk.

Eigenaar van het klooster is projectontwikkelaar Roelofs & Haase uit Rijssen. In de Kloosterkerk worden diensten gehouden door de parochie. De kapel is een geconsacreerde ruimte maar de parochie is geen eigenaar. De gemeente Grave is eigenaar van de Vincentiuskerk, ook wel bekend als het Kunstkerkje. De kloosters en het Kunstkerkje zijn niet in het kernvisietraject meegenomen, omdat hier al een traject van herbestemming heeft plaatsgevonden. Wel is er tussen de Drieeenheid en de kernpartners al een vorm van samenwerking, die in de toekomst uitgebreid zou kunnen worden. Dit biedt kansen.

8

Kerkenvisie Gemeente Grave 1.5 Ontwikkeling kerkenvisie Het aanvankelijke plan van aanpak ging uit van grootschalige bijeenkomsten met huidige en toekomstige stakeholders en dialogen met dorpsraden, inwoners, oudheidkundige verenigingen, de Rijksdienst Cultureel Erfgoed, provincie, gemeente, vereniging kleine kernen, kerkbesturen, bisdom etc. Door de coronamaatregelen zijn de geplande bijeenkomsten in grote gezelschappen niet mogelijk gebleken. Wel zijn er veel een-op-een interviews, live als ook digitaal, gehouden en is er een enquête onder inwoners van Grave uitgezet. Parallel met het uitbrengen van deze visie hebben we actie ondernomen om alle inwoners op de hoogte te brengen van de kerkenvisie door het plaatsen van een serie interviews in het lokale weekblad Arenalokaal. Tevens zijn de dorps- en wijkraden via de Vereniging voor Kleine Kernen Noord-Brabant geïnformeerd over het zorgelijke toekomstperspectief van het religieuze erfgoed. Een beschrijving van het bestaande religieuze erfgoed in Grave is opgenomen in hoofdstuk 2. ‘Het Religieus Erfgoed van Grave’, met bijdragen van de plaatselijke heemkundekringen, de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed en het Museum Catharijneconvent. De neerslag van de opbrengst van de gesprekken, interviews en enquête is opgenomen in hoofdstuk 3.

Een overzicht van de vele betrokken partijen met hun onderlinge relaties is opgenomen in hoofdstuk 4; daartoe uitgenodigd hebben kerkeigenaren, gemeente en RCE hun visie op de toekomst van de kerkgebouwen gegeven. Tenslotte heeft de kerngroep in hoofdstuk 5 gewerkt aan gemeenschappelijke voorstellen en bijbehorende afspraken over de gewenste onderlinge overlegstructuur teneinde het onderwerp de komende jaren op de agenda te houden.

3 voorbeelden uit de regio In het najaar van 2018 maakten de uitbaters van café-zaal-cafetaria D’n Bens in Langenboom bekend, dat ze gingen stoppen en hun complex hadden verkocht aan een projectontwikkelaar. Jonge ondernemers uit het dorp, verenigd in een stichting Eigen Kweek, staken samen met de dorpsraad, besturen en verenigingen de koppen bij elkaar en onderzochten de mogelijkheden om een nieuwe ontmoetingsplek in het dorpskern te realiseren. Op 3 juni 2019 kwamen ongeveer 600 inwoners bijeen; ruim 90% koos voor het plan om de kerk aan te kopen en te transformeren tot een nieuw sociaal dorpshart, waaronder een ontmoetingspunt voor een hapje en een drankje, een sportcentrum voor de voetbal- en tennisclub en ruimte voor kerkdiensten op de zondag. Deze plannen zijn met behulp van velen verder ontwikkeld; in juli 2021 gaf de gemeenteraad goedkeuring aan de plannen. De wens was groot om er kerkdiensten te blijven houden en in zekere mate blijft dat mogelijk. Een ander goed voorbeeld van een herbestemming is het kerkgebouw in Vortum-Mullem. In 2017-2018 werd het kerkgebouw tot multifunctionele accommodatie verbouwd, nadat het was verkocht aan de Stichting Multi Functionele Accommodatie Knillis. De Parochie huurt de ruimte regelmatig voor diensten, bruiloften, uitvaarten etc. Verder wordt het gebouw gebruikt als dorpshuis, verenigingsgebouw, feestlocatie en vergaderruimte.

In Vianen is de voormalige kerk verkocht aan een adviesbureau dat het gebouw met oog voor kwaliteit en uitstraling heeft verbouwd tot een kantoorruimte. Plannen voor een gemeenschappelijke toekomstige functie voor het dorp waren er, maar bleken onvoldoende draagkracht te hebben voor verdere ontwikkelingen. Vieringen worden in gemeenschapshuis ’t Akkertje gehouden.

9

Kerkenvisie Gemeente Grave

2. Het religieuze erfgoed van Grave De Kerkenvisie gaat over een toekomstperspectief voor de kerkgebouwen in de gemeente. Deze gebouwen staan nooit op zichzelf. Ieder kerkgebouw heeft haar eigen unieke geschiedenis, verhalen en monumentale en cultuurhistorische waarden.

2.1 Karakteristiek van het landschap De gemeente Grave is te omschrijven als een gebied met een oude vestingstad aan de Maas en drie kleinere kerkdorpen met ieder een Rooms Katholieke dorpskerk. In de binnenstad van Grave staan het zeer oude Bagijnenkerkje van de Protestantse Kerk Grave en de majestueuze St. Elisabethkerk. In Velp treft men een bijzondere concentratie van kloosters en kerken aan, waarvan verschillende al zijn herbestemd. Deze ensembles zijn illustratief voor de geschiedenis van het gebied, waar het Roomse leven tijdenlang domineerde. Vormen van toewijding en verering waren alom aanwezig. Verder is er veel groen en agrarisch gebied in de gemeente. De horizon wordt nog steeds gekenmerkt door kerktorens. Andere religieuze onderdelen, zoals kapellen, kruisbeelden, kruisen, Mariakapellen, komen we in het gebied tegen. Ze vertellen ons veel over het geloofsleven en de cultuur van de vroegere bewoners. Zo is een Mariakapel een plek waar je tot Maria kunt bidden en haar tussenkomst en bemiddeling kunt aanroepen bij ziekte, zorgen, pijn en verdriet. De gelovigen vragen om kracht en genade, steken een kaarsje aan en plaatsen bloemen. Nog steeds is een Mariakapel voor veel mensen een rustpunt en een plek om even te ontsnappen aan onze gehaaste maatschappij.

We geven per kern en kerk het verhaal weer dat recht doet aan het ontstaan van de kerkgebouwen, zie bijlage 2. Niet alleen is het bij wet bepaald dat cultuurhistorische waarden meegewogen moeten worden bij ruimtelijke procedures. De geschiedenis vertelt ook veel over de identiteit van een gebied en haar inwoners. De verschillende heemkundekringen die ieder actief zijn in een kern van de gemeente, hebben geholpen om deze informatie te verzamelen.

2.2 Monumentenbeschrijvingen De kerkgebouwen en kloosteronderdelen die komende jaren onderwerp van gesprek kunnen worden, zijn allemaal rijksmonumenten. Dat betekent dat ze bij wet een extra bescherming genieten, omdat het Rijk het belangrijk vindt dat ze bewaard worden vanwege monumentale en cultuurhistorische waarden. Grave Bagijnenstraat 5 Begijnenkerk (1526 ingewijd) RM (Rijksmonument) 1720 Grave Hoofdwagt 1 Sint-Elisabeth Kerk (13e eeuw) RM 17255 Gassel Gentstraat 2 Sint Jan de Doper Janskerk (1815-1875) RM 526041 Escharen Burgemeester de Bourbonplein 2 Sint-Lambertuskerk (1863) RM 514129 Velp Tolschestraat 21A H.H. Vincentius en Antonius van Paduakerk (1927): RM 514141

10

Kerkenvisie Gemeente Grave 2.3 Bescherming en waardering De bescherming van de waarden is juridisch geborgd in de Redengevende omschrijving die bij het monumentnummer hoort. Deze is op het WWW op te zoeken in het Rijksmonumentenregister

ingegaan bij de visie van de verschillende stakeholders. Het kerkhof, het orgel, de kerkbanken, beelden en schilderijen zijn onlosmakelijk verbonden aan het kerkgebouw en in eigendom van de kerkeigenaar, net als de pastorie die in sommige gevallen al verkocht is. De bijzondere interieuronderdelen van rijks monumentale kerkgebouwen zijn mee beschermd. Buiten dat vertellen ze veel over de cultuurgeschiedenis van de geloofsgemeenschappen in Nederland. In Bijlage 4 is een overzicht en waardering te opgenomen van de bij Museum Catharijneconvent bekende interieuronderdelen.

De omschrijving is soms op details verouderd of beperkt in de omschrijving. Voor de kerkenvisie heeft de adviseur van de Rijksdienst voor Cultureel erfgoed een advies/ waarde stellende vergelijking van de kerkgebouwen uitgebracht. Deze is opgenomen in Bijlage 3. Als een verkoop van een kerk aan de orde is, is het belangrijk om vroeg in het proces goed in beeld te hebben wat er precies beschermd is en welke waarde de onderdelen hebben. De Rijksdienst voor Cultureel Erfgoed kan hierbij adviseren en zal kijken naar het kerkgebouw met alle onderhavige onderdelen in en om het gebouw. In H. 3 wordt hier verder op

11

Kerkenvisie Gemeente Grave Overzicht van kerkgebouwen en kloosters in gemeente Land van Cuijk (vanaf 1-1-2022)

Kerken en kloosters in gemeente Land van Cuijk

12

Kerkenvisie Gemeente Grave

3. De dialogen Een centraal thema in het traject was de dialoog: in gesprek gaan met elkaar en luisteren naar wat de ander belangrijk vindt en te bieden heeft. We hebben bij de totstandkoming van de kerkenvisie vanuit de kerngroep gesproken met veel mensen en organisaties. Ook hebben we een enquête uitgezet om de meningen en ideeën van inwoners te peilen. In dit hoofdstuk bespreken we de standpunten en ideeën die hier uit zijn voortgekomen. Ze vormen belangrijke informatie over de belangen en het draagvlak, die een rol spelen bij het bepalen van een toekomstperspectief van de kerkgebouwen.

Onderstaand actorenoverzicht maakt duidelijk wie of welke organisatie nu betrokken is. Er hebben veel interviews plaatsgevonden, zoals met de kerkeigenaren, leden van de kerken, de predikant, de pastoor, het Bisdom, de PKN Classis, dorps- en wijkraden, bestuurders en vakspecialisten van de gemeente, de provincie, de Vereniging voor Kleine Kernen Noord-Brabant en de Rijksdienst voor Cultureel Erfgoed. Hieronder leest u de resultaten van de enquête (3.1), gevolgd door de visies vanuit de stakeholders (3.2) en een algemene visie op verduurzaming (3.3).

13

Kerkenvisie Gemeente Grave 3.1 De opbrengst van de enquête In het traject kerkenvisie staat dialoog, transparantie en openheid voorop: Door op tafel te leggen waar het echt om gaat kan een gezonde basis worden geschapen voor de benodigde samenwerking bij het bepalen van toekomstperspectieven voor de kerkgebouwen. 11%

Bij de start van het kerkenvisie traject is er een enquête uitgezet, die in eerste instantie een beperkte respons opleverde. In een later stadium is de enquête nogmaals uitgezet. In totaal hebben er 85 personen de enquête ingevuld. Een overzicht van de resultaten wordt hier weergegeven. We zijn blij met de openheid van de gesprekspartners tijdens de interviews en in de enquête. Het is duidelijk geworden dat mensen het een belangrijk onderwerp vinden. De informatie uit de interviews hebben we kunnen gebruiken om de inhoud van de kerkenvisie te nuanceren en zaken in perspectief te zetten. Het heeft een rijke schakering aan inzichten opgeleverd, die we in dit hoofdstuk tot uiting laten komen.

Bent u lid van een kerk? 8% 31%

61%

Protestantse Kerk

Rooms-Katholieke Kerk

Geen

14

Kerkenvisie Gemeente Grave

Betekenis van kerkgebouwen 14%

5% 31%

8%

17%

11% 14%

Geloof/Samenkomen

Thuis/Herinneringen

Rust & Bezinning

Cultuurhistorische waarde

Baken in het landschap

Centrum van kern

weinig

Is het voor u denkbaar dat de kerk ook voor andere doeleinden gebruikt wordt? 11% 36%

53%

Nee

Geen probleem

Als de kerk daardoor open kan blijven

15

Kerkenvisie Gemeente Grave

Bent u bereid om met regelmaat naar een kerk in een andere kerk te gaan? 15% 38% 17%

30% N.v.t.

Misschien

Nee

Ja

Welke functie heeft het kerkgebouw in uw kern over 10 jaar? 8%

10%

21%

23%

38% Culturele functie

Kerk met nevenfunctie

Maatschappelijke functie

Alleen kerkfunctie

Overig

16

Kerkenvisie Gemeente Grave

3.2 De visies van de betrokkenen Hoe staan de partijen er nu echt in en wat is belangrijke informatie? Een deel van deze informatie konden we beter in de bewoording van de betreffende partner verwerken. Van enkele belangrijke partners zijn daarom afzonderlijke visiedocumenten opgenomen. Deze zijn in dit hoofdstuk in hoofdlijnen samengevat. De visies geven helder weer welke uitgangspunten en principes de partners hanteren, maar ook waarom toekomstperspectieven voor de monumentale kerkgebouwen belangrijk zijn en welke rol men voor zichzelf weggelegd ziet in het zoeken naar nieuwe initiatieven. De genoemde visiedocumenten zijn als bijlagen opgenomen. Visie van Parochie H. Elisabeth

•

• •

Grave en Velp is dermate goed, dat het kerkbestuur zich beperkt tot het winden waterdicht houden van de gebouwen; Het kerkbestuur investeert niet meer in het onderhoud en de restauratie van de monumentale orgels die niet meer in gebruik zijn. Als de lokale gemeenschap of een overheid hierin geen actieve rol neemt, dient een duurzame oplossing buiten de parochie gevonden te worden; Een dagkapel in iedere kern van de parochie is een belangrijke pleisterplaats voor parochianen en passanten; De parochie is realistisch dat het op termijn zo niet door kan gaan. Dat betekent dat we als geloofsgemeenschap ‘plekken van hoop’ willen creëren, op een manier die financieel duurzaam en dus haalbaar is. Op termijn betekent dat behoud in iedere kern van een plek van samenkomst (in welke – herkenbare! – vorm en in welk gebouw dan ook). Een groot kerkgebouw aanhouden omdat er af en toe nog grote uitvaarten zijn, is uiteindelijk simpelweg te duur.

Een termijn waarbinnen de kerken van Escharen, Gassel en Velp sluiten is niet voorzien. De logische volgorde lijkt op dit moment Velp, Escharen en Gassel. Het is belangrijk dat de gemeenschap (en niet de parochie) uitspraken doet over de toekomst van de gebouwen als zij uiteindelijk aan de rooms-katholieke eredienst worden onttrokken. In het meest verregaande geval over de vragen: Mogen de kerken geheel of gedeeltelijk gesloopt worden? En als zij in hun herkenbaarheid gehandhaafd dienen te worden, hoe en onder welke materiële voorwaarden? Het nemen van verantwoordelijkheid gaat immers verder dan het ventileren van gratis meningen, want de gevolgen daarvan kosten veel (gemeenschaps-)geld. •

•

De hoofdtaak van de parochie is de missionaire taak van de Kerk, de bediening van de sacramenten en het pastoraat in de breedste zin van het woord. Hieraan wordt voorrang gegeven boven immateriële en materiële beleidsbeslissingen; De onderhoudssituatie van de roomskatholieke kerken in Escharen, Gassel,

17

Kerkenvisie Gemeente Grave Visie van Bisdom ’s Hertogenbosch

betrokkenen die over de toekomst van deze kerkgebouwen mee willen praten. Het belangrijkste doel van de kerkenvisie is dat op het moment dat de herbestemming van een kerkgebouw aan de orde is, men meteen operationeel met elkaar aan de slag kan gaan om de meest gepaste en wenselijke herbestemming te vinden en mogelijk te maken. Daartoe zijn goed doordachte afspraken nodig over de wijze van samenwerking.

Voor deze kerkenvisie is kennisgenomen van het beleid van het bisdom (Samen Bouwen in Vertrouwen, opgesteld door Mgr. De Korte in 2016). Ook is gesproken met de contactpersoon voor kerkgebouwen en kerkenvisies van het bisdom. Het uitgangspunt van het bisdom is dat de bestaande geloofsgemeenschappen in stand gehouden en gefaciliteerd worden. Het gaat dus in eerste instantie niet om het in stand houden van kerkgebouwen, maar van de huidige geloofsgemeenschappen. Mocht een bepaald kerkgebouw aan de eredienst onttrokken gaan worden, dan ligt de prioriteit bij het vinden van een alternatieve ruimte, waar het lokaal kunnen blijven vieren van de eredienst gewaarborgd kan worden en waar het liefst ook een dagkapel beschikbaar is. Wanneer een herbestemming of nevenbestemming aan de orde is, dient de parochie een onderbouwde aanvraag in om toestemming te krijgen van het bisdom. Bij een her- of aanvullende nevenbestemming zal een kerkgebouw eerst aan de eredienst onttrokken worden, voordat het voor een nieuwe functie gebruikt kan gaan worden. Eventueel betreft dit een deel van het gebouw.

Het bisdom heeft ervaren dat de grote kwaliteit van de gemeenten is dat zij de kennis in huis hebben die benodigd is bij de zoektocht naar her- of nevenbestemming(en) van kerkgebouwen. Een multidisciplinair team vanuit de gemeente dat kan meedenken bij het vinden van een gepaste nieuwe bestemming van het kerkgebouw leidt tot vruchtbare oplossingen. Als wenselijke disciplines noemt het bisdom medewerkers voor erfgoed, bedrijvencontactfunctionarissen, medewerkers vanuit het sociaal domein en vanuit ruimtelijke ordening. In het kader van de vorming van de nieuwe gemeente Land van Cuijk wordt ook het stimuleren van de kernendemocratie als een belangrijk raakvlak genoemd. Het bisdom benadrukt, dat de parochie in dergelijke gevallen een verkopende partij is en dat een herbestemming veel facetten van gemeentelijk beleid raakt. Het bisdom ondersteunt parochies vanuit haar rol. Advies aan de gemeente: Behandel de parochie vanuit het perspectief van een projectontwikkelaar en denk mee.

Het bisdom pleit ervoor, dat de parochie en de gemeente met elkaar in gesprek blijven over de toekomst van de, veelal monumentale, kerkgebouwen, die niet meer in stand gehouden kunnen worden met alleen de huidige religieuze functie. Het opstellen van een kerkenvisie is ook een kans om open in gesprek te gaan met alle

18

Kerkenvisie Gemeente Grave Visie Protestantse Kerk Grave

De Protestantse Kerk van Grave is onderdeel van de Protestantse Kerken Nederland (PKN) en is met ruim 270 leden een kleine, maar levendige geloofsgemeenschap. De kerkenraad, het college van kerkrentmeesters, het college van diakenen, de contactpersonen en vele andere vrijwilligers houden de kerkgemeenschap levend, hierin bijgestaan door een parttime predikant. De protestantse gemeente is ondergebracht in de classis Noord-Brabant, Limburg en Réunion Wallonne. De protestantse kerkgemeenschap van Grave heeft te maken met vergrijzing en krimp. Daarom wordt al een aantal jaar samenwerking gezocht met de buurgemeenten in de Sage groep. In Sage (Samenwerkende Gemeenten) vinden de protestantse gemeenten uit Oss, UdenVeghel, Lith-Oyen, Cuijk, Gennep, Ravenstein, Heeswijk-Dinther en Grave elkaar. Er wordt kennis uitgewisseld en er vinden gezamenlijke activiteiten plaats. De krimp speelt ook bij deze gemeenten en dit heeft ertoe geleid dat er vanuit de classis een project wordt gestart om deze samenwerking nog verder te intensiveren. Insteek hierbij is dat er in elke gemeente een ‘vier’-plek behouden blijft. Dat wil niet zeggen dat in elke gemeente het kerkgebouw behouden blijft. De ‘vier’-plek kan ook een willekeurig gebouw zijn. Het eeuwenoude kerkgebouw is een van de pareltjes in de historische stad Grave.

Bijna 500 jaar geleden werd het kerkgebouw voor het eerst in gebruik genomen en in de loop der jaren heeft menig geloofsgemeenschap er zijn geloof beleden. De onderhoudskosten van de monumentale kerk zijn echter hoog en nauwelijks op te brengen voor de steeds kleiner wordende geloofs- gemeenschap. Daarom is al in 2013 besloten om, tegelijk

met de restauratie die destijds nodig was, het gebouw multifunctioneel te maken. De kerkenraad is eigenaar van het gebouw en kan zelfstandig besluiten nemen over het beheer van het gebouw, nadat men instemming heeft verkregen van het Classicaal College voor de Behandeling van Beheerszaken Noord-Brabant en Limburg. In 2013 is besloten om de kerkzaal en de vergaderruimtes actief te gaan verhuren. Doel is om met de opbrengsten van verhuur alle onderhoudskosten te kunnen dekken. Structurele en incidentele huurders zijn onder andere: koren, muziekgezelschappen, verenigingen, stichtingen, de gemeente Grave en particulieren/bedrijven. Ook mét de inkomsten van de verhuur van het gebouw drukt het monumentale kerkgebouw zwaar op de financiële balans. De vraag is hoe lang de geloofsgemeenschap het gebouw nog in stand kan houden. De kerkenraad ziet zich, als rentmeester van het monumentaal kerkgebouw en orgel, genoodzaakt in 2021 een restauratie aan de kerk en het orgel uit te laten voeren Verder zal in de (nabije) toekomst bekeken moeten worden: - Of er mogelijkheden zijn om het gebouw duurzamer te maken, waardoor de onderhoudskosten dalen. Hierbij zal Monumentenwacht als adviseur ingeschakeld worden.

- Of het gebouw verkocht moet worden en de geloofsgemeenschap voor de erediensten het gebouw kan huren - Of er partners gevonden kunnen worden, die de lasten van het gebouw met de geloofsgemeenschap kunnen delen.

19

Kerkenvisie Gemeente Grave Visie Classicaal College (PKN)

Er is een gesprek geweest met de classis en met de predikant. Alle protestantse kerken in Nederland opereren zelfstandig en zijn eigenaar van de gebouwen. Autonomie is erg belangrijk. De andere lagen zijn met name ondersteunend en controlerend. Het classicaal college controleert bijvoorbeeld de boekhouding zoals een accountant dat zou doen. De Protestantse Kerk Grave is een goed voorbeeld van een zelf opererende organisatie die ontmoetingen met anderen opzoekt door het kerkgebouw te verhuren aan derden. Naast het financiële motief wordt hiermee ook een ander belangrijk doel bereikt. Het missionaire doel om mensen te ontmoeten, mensen te helpen en mensen met de kerk en het kerkgebouw kennis te laten maken. Het verhuren aan derden gebeurt bij voorkeur met respect voor de liturgische setting. Die is namelijk belangrijk voor dit specifieke kerkgebouw, dat wel een heel bijzondere geschiedenis heeft. Daarentegen kunnen protestantse diensten ook eenvoudig op andere locaties plaatsvinden. De predikant benadrukt dat het voor hem en voor zijn rol niet het belangrijkst is, om de dienst in de kerk te houden. Hij zou met alle liefde op andere plaatsen diensten willen verzorgen voor de leden van deze gemeenschap. De Protestantse Kerk Grave bevindt zich financieel gezien net als vele andere protestantse kerken niet in een riante positie.

Een verdere inzet op verhuur van het gebouw zou een goede oplossing kunnen zijn om de kerkgemeenschap voor lange tijd op deze plek te houden. Een burgerlijke gemeente zou financiële ondersteuning moeten bieden, vanwege de rijksbescherming die instandhouding kostbaar maken.

Gemeente Grave - De rol van de gemeente binnen de kerkenvisie

De provincie Noord-Brabant heeft erfgoed onderverdeeld in 4 categorieën: Bestuurlijk Brabant, Bevochten Brabant, innovatief Brabant en Religieus Brabant. Binnen de gemeente Grave lijkt de nadruk te liggen op bevochten Brabant: de vestingstad, de Zuiderwaterlinie en de Maas als vriend en vijand met de Beerse overlaat, maar binnen dat roemrijke vestingverleden speelde religie een grote rol. Het verbond mensen, zorgde voor onderwijs en armenzorg en diende als vangnet en anker. Hiervan getuigen de Brabantse kerkdorpen, waarbij een kerk het centrum van het dorp is. Na de tweede wereldoorlog kwam door maatschappelijke en sociale ontwikkelingen een einde kwam aan de verzuiling. Vooral jongeren in de jaren 60 namen afscheid van de oude waarden en normen, waarin veel ontzag was voor het instituut kerk. De maatschappij werd individualistischer en de persoonlijke keuzevrijheid werd de nieuwe norm. Deze secularisatie heeft uiteindelijk geleid tot ontkerkelijking en leegstaande kerkgebouwen. Afgezien van wat deze ontwikkeling voor gevolg heeft voor de (kerk)gemeenschap, ook op gebied van ruimtelijke ordening en leefbaarheid heeft deze trend verregaande consequenties. En met name voor deze twee beleidsvelden is de gemeente verantwoordelijk.

Hoe zal het aangezicht van de dorpen en stad eruitzien als de kerken verdwenen zijn: de Elisabethkerk van Grave, die nu de skyline bepaalt? En zijn de kerkdorpen nog wel hetzelfde als het kerkgebouw verdwijnt? Wat zijn daarvan de gevolgen voor de leefbaarheid, het stratenplan en wat komt daar dan voor in de plaats?

20

Kerkenvisie Gemeente Grave De rol van de kerk is voor ieder individu anders. Voor de een staat de term kerk voor religie en verbinding, voor een ander is een kerk een bekend gebouw of weer anders een plek van bezinning. Vanwege deze verschillende aspecten en belangen van ook nog verschillende stakeholders heeft de gemeente besloten een kerkenvisie op te stellen. De kerkenvisie is een visie op de ontwikkeling van kerkgebouwen, waarbij onderscheid gemaakt wordt tussen de kerkgebouwen die in eigendom zijn van een geloofsgemeenschap en die gebouwen die in eigendom zijn van de gemeente of particuliere organisaties. De nadruk ligt op de gebouwen die in eigendom zijn van een geloofsgemeenschap. Een kerkenvisie geeft inzicht in wat de komende jaren rond de kerkgebouwen kan gaan spelen. Zo kan de gemeente in samenspraak met de kerkeigenaren anticiperen op toekomstige ontwikkelingen vanuit gedeelde waarden en belangen. Het beleid is gericht op het behoud van waardevolle gebouwen. Daarbij valt te denken aan herbestemming, verandering van eigenaar en bouwkundige aanpassingen. Binnen de gemeente Grave is erfgoed een van de speerpunten van beleid.

Missie: Erfgoed behoort tot de kernkwaliteiten van Grave en is een belangrijke bouwsteen van de identiteit en de stedelijke en landschappelijke ontwikkeling van onze gemeente, waarbij ontmoetingen tussen heden en verleden een uitdaging en inspiratiebron vormen voor de toekomst. Deze kwaliteit willen we bewaren en benutten.

Het is van belang om bij alle (religieuze) erfgoedtransformaties de ontwikkelingsgeschiedenis van het gebied te onderzoeken, en kansen aan te grijpen om oude structuren zichtbaar te maken om daarmee de karakteristiek van de plek te vergroten. Bij sloop en nieuwbouw wordt het verhaal van de plek met het waswater weggegooid en begint de beleefbare historie weer bij nul. In het algemene belang van de gemeenschap met name op het gebied van leefbaarheid van de kernen, is een goede start van een procedure tot herbestemming essentieel. Om deze reden is het voor de gemeente belangrijk om vroegtijdig door de eigenaar op de hoogte te worden gebracht van het voornemen tot sluiting van de kerk. Zodoende kan de gemeente vanuit een gezamenlijke verantwoordelijkheid en in samenspraak met de eigenaar: 1. de mogelijkheden van herbestemming verkennen; 2. in het kader van participatie de inwoners en andere belanghebbende actief betrekken; 3. als verbindende schakel fungeren en potentiële partners met elkaar in contact brengen. Vanuit een thema- en gebiedsgerichte benadering zullen de opgavemanager Leefbaarheid en de gebiedsmakelaars worden meegenomen in het proces. NB Volledigheidshalve wordt nog opgemerkt dat de gemeente niet gaat over de sluiting van kerkgebouwen.

Voor de gemeente is het uitgangspunt dat de monumentale kerkgebouwen behouden blijven. Vanuit cultuurhistorisch oogpunt is herbestemming van levensbelang voor het behoud van erfgoed. Bij herbestemming wordt het gebouw geschikt gemaakt voor een nieuwe functie met behoud van de karakteristieke details waardoor uiteindelijke sloop van monumenten wordt voorkomen.

21

Kerkenvisie Gemeente Grave Advies vanuit de Vereniging voor Kleine Kernen

Visie vanuit Rijksdienst voor Cultureel Erfgoed

De Vereniging Kleine Kernen Noord-Brabant (VKKNB) vertrekt vanuit de eigen kracht van de gemeenschap waarbij de wens om samen te werken met anderen richtinggevend is. De opgave bij het (mogelijk) herbestemmen van een kerk is om recht te doen aan de specifieke cultuurhistorische en religieuze betekenis van het gebouw in zijn nieuwe functie. Een nieuwe bestemming geven aan een parochiekerk is een taai, moeizaam en langdurig traject, maar met inzichtelijk maken van alle betrokkenen, projectmatig werken en heldere en open communicatie wordt de kans van slagen groter. Belangrijk is dat het parochiebestuur als eigenaar, niet alleen de eerste oriënterende gesprekken tot (mogelijke) herbestemming van een kerkgebouw gaat voeren met alleen het gemeentebestuur, maar ook in een zo vroeg mogelijk stadium het contact met dorpsbewoners, dorpsraden en bewonersinitiatieven opzoekt. Stel de vraag: Welke ideeën leven er bij een mogelijk onttrekken van het kerkgebouw aan de eredienst? • Inventariseer hoe groot de behoefte is aan een plek om elkaar te ontmoeten, maar peil ook de gemeenschapskracht om het kerkgebouw, als een beeldbepalend gebouw, te willen behouden. • Maak het morele ‘eigenaarschap’ breder en werk aan een zo breed mogelijk draagvlak voor een uiteindelijk te nemen besluit.

Bij het wijzigen van een van rijkswege beschermd kerkgebouw is een eigenaar of gebruiker gebonden aan de Monumentenwet. Voor het wijzigen van een gebouwd rijksmonument (bijvoorbeeld door herstel of herbestemming) is een omgevingsvergunning vereist (art. 2.1, lid 1, aanhef en onder f, Wabo). In het algemeen is het raadzaam om voorafgaand aan de vergunningaanvraag contact te zoeken met de vergunningverlener: het bevoegd gezag. Voor de kerkgebouwen die opgenomen zijn in de kerkenvisie is dit in vrijwel alle gevallen de gemeente. Dit gebeurt het beste nog voordat het definitieve plan is opgesteld. De Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed kan op verzoek van het bevoegd gezag bij het vooroverleg aanschuiven. Een goed platform hiervoor is het planoverleg (provinciaal steunpunt monumentenzorg). Het secretariaat is ondergebracht bij het Monumentenhuis Noord-Brabant. Concreet: Hoe vroeger men de gemeente en RCE betrekt bij de planvorming, hoe succesvoller de feitelijke procedure. In zekere zin is de vergunning een formeel moment om de gemaakte afspraken, noden en wensen bouwkundig te bekrachtigen. In de reflectie op de kerkgebouwen in Grave, Bijlage 3, beschrijft de RCE kort welke monumentale waarden belangrijk zijn welke kansen uitdagingen men tegenkomst bij een herbestemming van de kerkgebouwen.

22

Kerkenvisie Gemeente Grave

Herbestemmingssubsidie: Aanvullend merkt de Rijksdienst op dat er een regeling voor Herbestemmingssubsidie beschikbaar is. De herbestemmingssubsidie kunt u gebruiken om de mogelijkheden van herbestemming zo breed mogelijk te verkennen met een haalbaarheidsonderzoek of interactief of procesgericht onderzoek. Om het verduurzamen van het monument verder te stimuleren wordt het uitvoeren van een verduurzamingsonderzoek subsidiabel gesteld in aanvulling op een haalbaarheidsonderzoek. Daarnaast kunt u de subsidie inzetten voor het toepassen van noodmaatregelen om een gebouw te beschermen tegen weersinvloeden, verzakking of instorting. Meer informatie is te vinden op www.cultureelerfgoed.nl

De Stichting Restauratie SintElisabethkerk Grave (REG)

Deze stichting draagt het voortbestaan van het religieus erfgoed, en in het bijzonder de H. Elisabethkerk, een warm hart toe. Naast het begeleiden van restauraties en subsidieaanvragen, organiseert de Stichting activiteiten om aan het behoud van het kerkgebouw bij te dragen. De kosten voor behoud zijn erg hoog en de activiteiten maken een verschil. Daarnaast heeft de stichting indrukwekkende kennis en ervaring van het betreffende religieuze erfgoed, de historie, manieren om bezoekers aan te trekken en de begeleiding bij subsidieaanvragen. Deze kennis is zeer waardevol en de kerngroep beschouwt de werkwijze als voorbeeld voor de regio Land van Cuijk. In de exploitatie van kerkgebouwen, wel of geen kerk, is het een goed idee om in groter verband na te denken over het behoud van de kerkgebouwen door activiteiten te organiseren. De tijd van ‘met de pet rondgaan’ tijdens of na de kerkdienst kan plaats maken voor meer hedendaagse ontwikkelingen. De stichting is bereid hierover mee te denken met de gemeente.

23

Kerkenvisie Gemeente Grave 3.3 Visie op verduurzaming Typerend voor het energieverbruik van een monumentale kerk zijn de hoge kosten, die nodig zijn om de kerk in de winterperiode op een enigszins acceptabele temperatuur te krijgen. Een dag van tevoren de verwarming aan voor de eucharistieviering van een uur op de zondag; dit is nauwelijks nog te verantwoorden. Ook de kerkeigenaren binnen de gemeente Grave zien dit als een lastig dossier. De parochie houdt de dorpskerken wind- en waterdicht en voorziet geen grote investeringen in de huidige situatie. Nu het steeds moeilijker wordt om de onderhoudsbegroting van de monumentale kerkgebouwen sluitend te krijgen, is het extra zaak om ook te onderzoeken in hoeverre op energiekosten bespaard kan worden en men een ‘groene’ kerk kan worden. De Parochie H. Elisabeth en de Protestantse Kerk Grave zijn goed op de hoogte van de bouwkundige staat en energieverbruik van de kerkgebouwen. De stookkosten zijn flink en daarom ze zijn benieuwd welke kansen er nog verkend kunnen worden en waar ze zelf nog onvoldoende kennis van hebben. Dat vraagt in de regel om maatwerk, deskundigheid en natuurlijke momenten waarop maatregelen onderzocht en toegepast worden.

Kan er nu wel al gedacht worden aan het plaatsen van zonnepanelen of slimmer verwarmen? En kan het gebouw op een andere manier een dienende functie hebben rondom energievoorziening voor omwonenden? Het lijkt nog toekomstmuziek, maar stap voor stap komen we in Nederland ook met deze onderwerpen verder. Concrete eerste stappen: Het zou goed zijn als de gemeente met de kerkeigenaren in gesprek blijft over verduurzaming. Niet alleen omdat verduurzaming voor eigenaren van monumentale kerkgebouwen bijzonder lastig is en de gemeente hen mogelijk daarin kan

ondersteunen, maar ook vanwege de grote gemeentelijke opgave van de energietransitie en mogelijke kansen bij deze maatschappelijk relevante en centraal gelegen gebouwen. Met het Platform Vrijkomende Kerkgebouwen en andere deskundigen wordt vanaf najaar 2021 verkend op welke wijze kerkeigenaren geholpen kunnen worden bij het verder verduurzamen van kerkgebouwen. Gedacht wordt aan expertmeetings over verschillende onderwerpen, samen met andere kerkeigenaren. Gegeven de bijzondere omstandigheden van de oude kerkgebouwen is het verstandig om hier een deskundige bij te halen, die een energiescan uitvoert. Vaak kan een energiescan (mee)gefinancierd worden, zie bijvoorbeeld de Maatregelenlijst Duurzame Monumentenplus-Lening van het Restauratiefonds. Naast de voor de hand liggende isolatie-maatregelen, zoals van dak, gevel of vloerisolatie, biedt het plaatsen van zonnepanelen op de kerkdaken wellicht perspectief. Vaak levert plaatsing van zonnepanelen op de grote kerkdaken meer elektriciteit op dan de kerk nodig heeft en kan het geld gaan opleveren. De vraag is echter of op een rijksmonument zonnepanelen geplaatst mogen en kunnen worden en of de kerk het gefinancierd kan krijgen.

Er zijn voorbeelden, waar het plaatsen van zonnepanelen op een kerk toegestaan is, maar het blijft echt maatwerk: mag het, kan het, hoe dan en in samenwerking met wie? De RCE geeft aan, dat er meer mogelijk is dan vaak wordt gedacht. Vorig jaar is het beleid versoepeld; er zijn nieuwe publicaties beschikbaar over de mogelijkheden. Ten aanzien van de financiering kan men voor verschillende constructies kiezen, te weten koop, lease of crowdfunding en er zijn subsidie- en financieringsmogelijkheden.

24

Kerkenvisie Gemeente Grave

4. Kerkenvisie, de implementatie De kerngroep heeft uit de vele gesprekken, bijeenkomsten, onderzoeken en overleggen informatie verzameld vanuit vele uiteenlopende invalshoeken. We hebben in de vorm van verhalen, feiten, emotionele uitingen, wettelijke kaders, toekomstperspectieven en kansen deze informatie in een aantal hoofdstukken weergegeven. De belangen, uitgangspunten en meningen zijn uiteenlopend, maar ze hebben één grote overeenkomst: kerkgebouwen doen ertoe! In dit hoofdstuk zetten we de belangrijkste conclusies op een rij. Daarna formuleren we voorstellen voor de direct belanghebbenden zodat ze met de beste intenties samen aan een toekomst voor de monumentale kerkgebouwen kunnen gaan werken. De opgave Het is te verwachten dat in de komende tien jaar één of meer van de vijf kerkgebouwen in Grave zijn religieuze functie kwijtraakt en herbestemd moet worden. Voor het behoud

van de monumentale kerkgebouwen lijkt een groot draagvlak aanwezig te zijn. De belangrijkste actoren voor het behoud van de kerkgebouwen zijn de kerkeigenaren, gemeente en inwoners.

4.1 Invalshoeken voor behoud kerkgebouwen Invalshoeken voor het behoud van een kerkgebouw kunnen echter verschillen: • een plek voor uitoefening van religie; • een kerkgebouw is een middel, geen doel van de geloofsgemeenschap; • een gebouw van architectonische en cultuurhistorische waarde; • een baken in het landschap, centraal gelegen in de dorpskern, van oudsher het dorpshart; • een plek van samenkomen bij belangrijke gebeurtenissen; • een plek vol geschiedenis en verhalen; • het is een rijksmonument; • een gebouw met bijzondere interieuronderdelen van religieuze, historische en/of emotionele waarde; • een maatschappelijk relevant gebouw. Kerkgebouwen zijn vaak vanuit meer dan één van deze invalshoeken van belang. Met het beoogde perspectief, is het belangrijk om op tijd de juiste gesprekken te voeren en samen te werken.

25

Kerkenvisie Gemeente Grave 4.2 Rolverdeling per stakeholder

Bij de zoektocht naar een herbestemming van een monumentaal kerkgebouw is de rolverdeling als volgt. Parochie H. Elisabeth Functie Primair de missionaire taak: bediening sacramenten en pastoraat; daarnaast eigenaar van kerkgebouwen en bijgebouwen. Rol Opstellen gebouwenplan, in gesprek met de geloofsgemeenschap, aankaarten (on)houdbaarheid instandhouding kerkgebouw; in gesprek met de gemeente, op zoek naar neven- op nieuwe bestemmingen. Kernboodschap vanuit onderzoek: De katholieke kerkgebouwen zijn sterk vervlochten met de identiteit van de kernen. Rol van dorpsraden daardoor erg belangrijk. Geloofsgemeenschap per kern / kerkgebouw intact houden is insteek. Onderdelen die bij kerkgebouw horen, zoals pastorie, kerkhof meenemen in gebouwenplan voor eventuele herbestemmingsgedachte. PKN Grave Functie Primair zorg voor de geloofsgemeenschap; eigenaar kerkgebouw. Rol Zorg voor monumentaal pand, verhuur kerkgebouw, onderhoudskosten terugbrengen met duurzaamheidsmaatregelen. Kernboodschap uit onderzoek: Zeer betrokken kleine geloofsgemeenschap, met oog voor zorg aan naasten en minder

bedeelden. Oriëntatie richting geloofsgemeenschap Oss is enerzijds een kans voor het voortbestaan van geloofsgemeenschap. Anderzijds is dit een bedreiging voor de toekomst van het kerkgebouw als kerk. Verhuur bevorderen kan het proces vertragen of ombuigen. Gemeente Functie Uitvoerder rijks- en gemeentelijk beleid, waaronder cultureel erfgoed, leefbaarheid en ruimtelijke ordening. Rol Bevoegd gezag bij herbestemming. Vakspecialisten adviseren vanuit hun vakdiscipline over een maatschappelijke of commerciële herbestemming van een kerkgebouw. Kernboodschap uit onderzoek: Vanaf 1 januari 2022 gaat de Gemeente Grave op in de nieuwe Gemeente Land van Cuijk: Houdt dit onderwerp op de agenda komende jaren voor alle kernen waar dit kan gaan spelen. Het is van belang dat er contactpersonen, zowel bestuurlijk als ambtelijk zijn om de benodigde communicatie en samenwerking voor de uitvoering van de kerkenvisie kan worden gewaarborgd. Dorps- en wijkraden Functie Betrekken van wijk- of dorpsgenoten bij initiatieven en plannen ter verbetering van de lokale leefbaarheid. Rol Activeren van dorpsgenoten, opkomen voor lokale belangen, verbinden van mensen en organisaties. Kernboodschap uit onderzoek: De leden van deze raden zijn vrijwilligers; houdt rekening met hun beschikbare tijd en beschikbaarheid.

De rol van de dorps- en wijkraden wordt echter cruciaal bij plannen rond een neven- of herbestemming. Inwoners en Heemkundekring Functie Kerklid, vrijwilliger, liefhebber van erfgoed en / of geschiedenis en toerist. Rol Inwoners van kerkdorpen zijn vaak onderdeel van een hechte gemeenschap;

26

Kerkenvisie Gemeente Grave binnen heemkundekringen is veel kennis van de lokale geschiedenis aanwezig die kan helpen bij het blijven vertellen van verhalen. Kernboodschap uit onderzoek: Uit de dialogen is duidelijk geworden dat voor de meeste inwoners het kerkgebouw ertoe doet, om verschillende redenen. De inwoner is geen formele eigenaar van de kerkgebouwen, maar vindt dat het kerkgebouw wel van het dorp is. Het onderwerp bespreken en samen tot oplossingen komen, maakt de uitdaging behapbaar. De kennis bij de Heemkundekring zou een rol moeten spelen bij verdere inventarisaties.

Bovenlokaal Bisdom Functie Bevoegd gezag bij herbestemmingen en verkoop van kerkgebouwen. Rol Biedt hulp aan parochies, zorgt voor kennisuitwisseling, stelt belang van behoud van de geloofsgemeenschap centraal, dus per dorp of wijk. Aandachtspunt Uitgangspunten voor kerkeigenaren rondom herbestemming, nevenbestemming en verkoop zijn vastgelegd in kerkrecht en visie.

faciliteert de Vereniging Kleine Kernen NB (VVKK-NB) en het Brabants Informatiepunt Vrijkomende Kerkgebouwen, die wijk- en dorpsraden adviseert en ondersteunt. Kernboodschap uit onderzoek: Provinciale beleidslijn religieus erfgoed is beschikbaar om bij aan te sluiten. Provincie ondersteunt met platform, VVKK-NB en bijeenkomsten. Rijk (Rijksdienst voor Cultureel Erfgoed) Functie Bevoegd gezag bij bescherming van rijksmonumenten. Rol Met het omvangrijke project Kerkenvisies geeft de RCE een positieve impuls aan de discussies die bij vele kerkgebouwen gevoerd moeten gaan worden. Kennis aanwezig van monumentale kerken en diens omgevingswaarden (RCE), subsidieregelingen en laagrentende leningen aan monumenteigenaren bij restauratie, herbestemming en verduurzaming. Kernboodschap uit onderzoek: Kennisdeling over kerkenvisies zorgt voor inspiratie en inzichten. Geen financiële ondersteuning voor herbestemmingen, daar is de ontwikkeling te groot voor.

CCBB (classicaal college voor beheer en beroepszaken) Functie Overkoepelend landelijk orgaan Rol Controlerende rol op het gebied van financiën, moeten instemmen met grote financiële uitgaven, restauraties en verkoop van een kerkgebouw. Aandachtspunt Hebben geen stem in het gebruik van het kerkgebouw Provincie Noord-Brabant Functie Verankering van erfgoed in de ruimtelijke ordening. Rol Ondersteunt met subsidiabele projecten, stuurt met ruimtelijke instrumenten,

27

Kerkenvisie Gemeente Grave 4.3 Voorstellen en aanbevelingen Om te zorgen voor een duurzaam toekomstperspectief voor de vijf monumentale kerkgebouwen in Grave, hebben we met de kerngroep op grond van de opgedane inzichten voor de belangrijkste partners een aantal voorstellen en aanbevelingen opgesteld. Parochie Heilige Elisabeth • Ga verder in gesprek met de parochianen en koester hierbij de vrijwilligers. De pijn rondom een kerksluiting is niet te voorkomen en de reacties wijzen uit dat inwoners er over het algemeen realistisch naar kijken. Zie de realiteit onder ogen en maak op tijd de opgave en achtergronden duidelijk. • Werk samen met de gemeente en de PKN Grave en stel een kerkenvisieoverleg in, zodat de gemeente vroegtijdig geïnformeerd wordt over mogelijke continuïteits-problemen en er samengewerkt kan worden aan het realiseren van een nieuw perspectief van het bedreigde kerkgebouw. • Werk samen met dorps- en wijkraden bij het verkennen van de perspectieven van hun kerkgebouw. • Ga per kern in gesprek met omwonenden en alle belangstellenden over de toekomst van ‘hun’ kerkgebouw. • Haak aan op de deskundigheid bij het Brabants Informatiepunt Vrijkomende Kerkgebouwen (BIVK) en de Vereniging voor Kleine Kernen – Noord-Brabant (VKKNB); het Platform voor Vrijkomende Kerkgebouwen is er voor kerkeigenaren, dorps- en wijkraden en gemeenten.

• Ga al in de verkennende fase met gemeente en RCE in gesprek. Des te succesvoller de feitelijke procedure. In zekere zin is de vergunning een formeel moment om de gemaakte afspraken, noden en wensen bouwkundig te bekrachtigen. Protestantse kerk Grave • Blijf in gesprek met de kerkleden en vrijwilligers over de perspectieven voor de instandhouding van de kerk.

• •

•

•

•

Zoek met de twee andere PKN-kerken in het Land van Cuijk samenwerking. Zoek naar mogelijkheden om de verhuur van de Bagijnenkerk te optimaliseren. Werk samen met de gemeente en de parochie H. Elisabeth en stel een kerkenvisie-overleg in, zodat de gemeente vroegtijdig geïnformeerd wordt over mogelijke continuïteitsproblemen en er tijdig samengewerkt kan gaan worden aan het realiseren van een toekomstperspectief van het bedreigde kerkgebouw. Haak aan op de deskundigheid bij het Brabants informatiepunt Vrijkomende Kerkgebouwen (BIVK) en de Vereniging voor Kleine Kernen – Noord-Brabant (VKKNB); het Platform voor Vrijkomende Kerkgebouwen is er voor kerkeigenaren, dorps- en wijkraden en gemeenten. Ga voort met het verhuren van de kerk voor zowel maatschappelijke en commerciële doeleinden. Dit kan nog verder geprofessionaliseerd worden door deze dienstverlening en de website onder bredere aandacht te brengen. Verken de mogelijkheden naar verduurzaming van het kerkgebouw in het kerkenvisie-overleg

Dorps- en wijkraden • Zorg dat de inwoners betrokken worden bij het zoeken naar een nieuwe bestemming van een kerkgebouw in het dorp of de wijk. • Inventariseer hoe groot de behoefte is aan een plek om elkaar te ontmoeten, maar peil ook de gemeenschapskracht om het kerkgebouw, als een beeldbepalend gebouw, te willen behouden. • Gebruik bij het zoeken naar toekomstige bestemmingen voor een kerkgebouw het kernen-CV (die door iedere kern werd opgesteld voor de oprichting van de nieuwe Gemeente Land van Cuijk) als onderbouwing voor gemeenschapsfuncties. • Ga in gesprek met de VKKNB over wat deze vereniging voor jullie kan betekenen; er is daar veel deskundigheid en ervaring aanwezig