Bijlage 2. Milieu-impactbeoordeling_omgevingsvisie_gemeente_bunschoten

Figuur 3.34: Grondwater (Provincie Utrecht).

De gemeente Bunschoten ligt in het gebied van het grondwaterlichaam Zand Rijn-Midden. De Veluwe vormt een uitgesproken infiltratiegebied van dit grondwaterlichaam. Uitspoeling van gewasbeschermingsmiddelen en nitraat vormen de belangrijkste chemische belasting van dit grondwaterlichaam7. In Nederland is het watergebruik per persoon in de afgelopen jaren toegenomen. Tot 2015 nam het watergebruik per persoon af. In de afgelopen jaren is (voornamelijk in de droge zomers) het drinkwatergebruik toegenomen. Om ervoor te zorgen dat voldoende drinkwater geleverd kan worden als de vraag sterk toeneemt heeft de provincie Utrecht via haar beleid strategische grondwatervoorraden beschermd. In de gemeente Bunschoten ligt een gebied dat aangewezen is in het kader van dit beleid.

7

Factsheet Zand Rijn midden

Blad 38 van 95

Milieuimpactbeoordeling t.b.v. Omgevingsvisie Bunschoten projectnummer 0479730.100 15 november 2022 revisie 3 Gemeente Bunschoten

Figuur 3.35: Huishoudelijk drinkwatergebruik vs. Bevolkingsgroei.8

Figuur 3.36: Strategische grondwatervoorraad (provincie Utrecht).

In de gemeente liggen verschillende KRW-oppervlaktwaterlichamen. Het gaat hierbij om de Eem, de Bikkersvaart, de Noorderwetering, de Bloklandswetering, de Rijkvissers Wetering, de Haarsche Wetering en de de Achtereemlandsche Wetering, De Kaderrichtlijn Water (Europees Parlement en de Raad, 2000) is een Europese richtlijn die normeringen stelt voor de kwaliteit van wateren in Europa. Het omvat de bescherming van alle soorten water, het herstel van ecosystemen in en rond water, vermindering van vervuiling in waterlichamen en de garantie voor duurzaam watergebruik door particulieren en bedrijven. Het doel van de richtlijn is een ‘goede toestand’ voor alle wateren in Europa. 8

VEWIN (2022) Drinkwaterstatistieken 2022

Blad 39 van 95

Milieuimpactbeoordeling t.b.v. Omgevingsvisie Bunschoten projectnummer 0479730.100 15 november 2022 revisie 3 Gemeente Bunschoten

Figuur 3.37: Ligging gebieden KRW-oppervlaktewaterlichamen (provincie Utrecht).

Trends en opgaven In de gemeente Bunschoten spelen verschillende ontwikkelingen die een invloed hebben op het thema ‘Bodem, lucht en water’. De volgende ontwikkelingen spelen: -

Aandacht voor een vitaal bodem- en watersysteem De voordelen van een vitaal bodem- en watersysteem worden steeds belangrijker. Zo is in het coalitieakkoord opgenomen dat het bodem (en water)systeem leidend moet worden bij ontwikkelingen. De bodemkwaliteit is in het verleden achteruitgegaan, en ook klimaatverandering versnelt de afbraak van organische stof in de bodem. Agrariërs kunnen door verandering in bedrijfsvoering een grote impact hebben op de vitaliteit van bodems.

-

Druk op het grondwater Het gebruik van drinkwater neemt toe. Met name door de warme, droge perioden is het watergebruik de afgelopen jaren gestegen. Ook neemt het aantal inwoners van de gemeente Bunschoten, waardoor het drinkwatergebruik stijgt. De gemeente heeft een zorgplicht voor schoon drinkwater binnen de gemeente. In de komende jaren moet de

Blad 40 van 95

Milieuimpactbeoordeling t.b.v. Omgevingsvisie Bunschoten projectnummer 0479730.100 15 november 2022 revisie 3 Gemeente Bunschoten

gemeente hier rekening mee gaan houden bij het verlenen vergunningen en bij het optreden van calamiteiten. -

Verbetering oppervlaktewaterkwaliteit door de Kaderrichtlijn Water (KRW) Door middel van de KRW stuurt Europa op de kwaliteit van het oppervlaktewater in Europa. Het doel is dat in 2027 alle wateren een goede oppervlaktewaterkwaliteit hebben. Het is onwaarschijnlijk dat in Nederland de oppervlaktewaterkwaliteit op tijd op dit niveau is. De slechte waterkwaliteit in Nederland leidt tot aantasting van het zelfreinigend vermogen van oppervlaktewater. Dit heeft gevolgen voor plant- en diersoorten, die afhankelijk zijn van schoon water. De biodiversiteit in zoet water neemt veel sneller af dan in andere bedreigde ecosystemen. De slechte waterkwaliteit is ook een risico voor de drinkwatervoorziening. In de afgelopen jaren zijn meer dan twintig waterwinputten in oost- en zuid-Nederland gesloten, omdat het opgepompte water te sterk vervuild was met meststoffen. Desalniettemin betekenen de maatregelen die in het kader van de KRW worden genomen dat de oppervlaktewaterkwaliteit toeneemt.

-

Bodemdaling Wat betreft de ontwikkelingen die zich kunnen voordoen rondom de ondergrond van de gemeente is inklinking van de bodem de belangrijkste zorg. Voornamelijk westelijke gedeelten hebben grotere kans op verzakking.

-

Klimaatverandering Calamiteiten zoals overstromingen, droogte, hevige neerslag en hogere temperaturen zullen door klimaatverandering vaker voorkomen. Het is van belang dat de gemeente op deze ontwikkelingen inspeelt door de omgeving op een juiste manier in te richten.

Beoordeling referentiesituatie Het bodem- en watersysteem in de gemeente Bunschoten heeft te maken met verschillende uitdagingen naar de toekomst toe. Zoals het bereiken van een goede oppervlaktewaterkwaliteit in KRW-oppervlaktewaterlichamen, voldoende grondwater onder een stijgende vraag naar drinkwater en bodemdaling. Daarnaast vormen geur en geluid lokaal een aandachtspunt. De luchtkwaliteit in de gemeente is van voldoende niveau om de landelijke normen te halen, maar er wordt niet voldaan aan de WHO-advieswaarden. Hier is dus ruimte voor verbetering. De uitdagingen zorgen naar de toekomst toe voor onzekerheid over de mate waarin bodemdaling optreedt of waarin klimaatverandering plaatsvindt. Dit zorgt voor de volgende beoordeling:

Blad 41 van 95

Milieuimpactbeoordeling t.b.v. Omgevingsvisie Bunschoten projectnummer 0479730.100 15 november 2022 revisie 3 Gemeente Bunschoten

Figuur 3.38 Beoordeling van het thema Bodem, lucht en water.

3.1.8

Circulariteit Inleiding en huidige situatie Het aantal mensen op aarde en de welvaart nemen toe. Daardoor worden grondstoffen om producten te maken steeds schaarser en duurder en ontstaat schade aan het milieu. In een circulaire economie worden grondstoffen ofwel de hulpbronnen energie, water, materialen en voedsel efficiënt ingezet en hergebruikt, zonder dat het milieu daaronder leidt. Wanneer er nieuwe grondstoffen nodig zijn, worden deze op een duurzame manier gewonnen en wordt aantasting van de leefomgeving voorkomen. Nederland is voor primaire grondstoffen sterk afhankelijk van buitenlandse bronnen, doordat de Nederlandse natuurlijke bronnen beperkt zijn. Er is geen data beschikbaar over het gebruik van primaire grondstoffen op gemeenteniveau. Het verbruik van (niet-metaal) mineralen vindt voornamelijk plaats in de bouwsector. Sinds 2000 is het verbruik met ongeveer 40 procent gedaald. Vooral tussen 2008 en 2013 is het mineraal verbruik afgenomen. Dit was voornamelijk het gevolg van de afname in de bouw door de economische crisis. De grondstoffenvoetafdruk is een indicatie van de hoeveelheid ruwe grondstoffen die wereldwijd worden gewonnen voor het voldoen aan de Nederlandse vraag naar consumptie en investering. De grondstoffenvoetafdruk is tussen 2010 en 2016 afgenomen tot 8,1 ton per inwoner. Daarna nam het gebruik toe tot 9,7 duizend ton in 2017.

De toename in het gebruik van grondstoffen kwam voornamelijk door de toename in het gebruik van metaal. Het aandeel secundaire materialen, materialen die hergebruikt worden, is de laatste jaren relatief gelijk gebleven. Het bedraagt gemiddeld 14 procent van het totale gebruik van grondstoffen. Door verschillende factoren is het niet mogelijk om compleet met secundaire grondstoffen aan de vraag naar grondstoffen te voldoen. Zo zijn bepaalde grondstoffen niet her te gebruiken doordat ze zodanig zijn gemaakt dat recyclen lastig door mixen van materialen of lijmen. Voor de woningbouwopgave tot 2030 komen te weinig secundaire materialen vrij om daarmee de benodigde woningen te bouwen.

Blad 42 van 95

Milieuimpactbeoordeling t.b.v. Omgevingsvisie Bunschoten projectnummer 0479730.100 15 november 2022 revisie 3 Gemeente Bunschoten

Figuur 3.39: Aandeel secundair-materiaal gebruik in Nederland9.

In de afgelopen 20 jaar is de hoeveelheid huishoudelijk afval in de gemeente afgenomen, zoals weergegeven in Figuur 3.40.

Figuur 3.40: Totaal huishoudelijk afval (kg per inwoner) (Bron: CBS, 2020).

In het coalitieakkoord 2019-2022 is vastgelegd om de afvalinzameling in Bunschoten servicegerichter te maken voor inwoners en daarom over te gaan op het systeem nascheiding. Servicegerichtheid is vertaald naar drie systeemwijzigingen ten opzichte van het inzamelsysteem zoals dat tot 1 januari 2022 was vormgegeven:  Geen restafval inzamelen via ondergrondse containers voor laagbouw;  Niet meer betalen voor het aanbieden van restafval (geen diftar, afvalstoffenheffing);  Bewoners hoeven geen PMD meer te scheiden (dat gaat machinaal achteraf). In 2020 is begonnen met de uitvoering van het “project nascheiding” om deze systeemwijzigingen te realiseren. De kaders hiervoor zijn vastgelegd in het Kaderstellend plan welke door de gemeenteraad is vastgesteld in oktober 2020. In het Uitvoeringsplan is de wijze van implementatie nader beschreven. Deze is in juli 2021 door de gemeenteraad vastgesteld. Conform het 9

Integrale Circulaire Economie Rapportage 2021 (pbl.nl)

Blad 43 van 95

Milieuimpactbeoordeling t.b.v. Omgevingsvisie Bunschoten projectnummer 0479730.100 15 november 2022 revisie 3 Gemeente Bunschoten

Uitvoeringsplan is de implementatie verder voorbereid, zodat het systeem nascheiding per 1 januari 2022 ingevoerd kon worden. Het systeem is bijna een jaar in werking en de hoeveelheid restafval+ is niet schrikbarend gestegen. Vooraf werd een hoeveelheid van 125 kg/inw geraamd en de prognose voor 2022 is nu 136 kg/inw o.b.v. de eerste negen maanden. Doordat de hoeveelheid grof restafval op het aanbiedstation is teruggelopen met 15 kg/inw lijkt de totale hoeveelheid restafval (grof en fijn) zelfs lager te zijn geraamd. Tabel 3.6 Afvalstromen in gemeente Bunschoten n.a.v. nascheiding sinds 1 januari 2022.

Stroom Restafval+ Grof restafval Totaal

Raming (in kg/inw 125 51 176

Gerealiseerd (in kg/inw) 136 36 172

Er worden minder grondstofstromen vanaf de bron gescheiden. De hoeveelheid brongescheiden GFT, papier, glas en luiers is met 20% afgenomen. Met betrekking tot het milieuresultaat is het grootste aandachtspunt GFT: de kwaliteit van GFT is vaak matig waardoor een deel van het GFT wordt afgekeurd. Hierop wordt actie ondernomen. Het sorteerrendement van PMD uit het restafval+ via de nascheidingsinstallatie van Attero in Wijster is 9 kg/inw. In 2021 waren inwoners van Bunschoten met 71 kg/inw kampioen van Nederland m.b.t. de hoeveelheid bronscheiding van PMD. Wel was het aangeboden PMD relatief vervuild. De 71 kg/inw betrof de goedgekeurde fractie. Het scheidingsrendement is dus omlaag gegaan. Trends en opgaven In de gemeente Bunschoten spelen verschillende ontwikkelingen die een invloed hebben op het thema ‘Circulariteit’. De volgende ontwikkelingen spelen: -

Circulair ondernemen Circulair ondernemen is een ontwikkeling die nog in de kinderschoenen staat maar wel een belangrijke factor zal zijn in de toekomst voor allerlei sectoren, zo ook in Bunschoten. Het is van belang dat de gemeente inspeelt op het faciliteren van benodigdheden voor bedrijven om zich op deze manier te ontwikkelen.

-

Gebruik van minder grondstoffen Een grote opgave waar Nederland voor staat is het verminderen van het gebruik van grondstoffen, en meer dingen te gaan hergebruiken. In de laatste jaren is er al een verschuiving zichtbaar in de bewustwording van bepaalde doelgroepen, zoals het kopen van tweedehands kleding. Een uitdaging is om dit breder te doen leven binnen de samenleving, zoals onder de aandacht brengen van het kringloop centrum in de gemeente Bunschoten.

Beoordeling referentiesituatie Er worden stappen gezet op het vlak van circulariteit. De totale hoeveelheid afval geproduceerd in de gemeente neemt af. Door middel van nascheiding wordt het huishoudelijk afval beter

Blad 44 van 95

Milieuimpactbeoordeling t.b.v. Omgevingsvisie Bunschoten projectnummer 0479730.100 15 november 2022 revisie 3 Gemeente Bunschoten

gesorteerd waardoor de recyclingwaarde omhoog gaat. Wel is de hoeveelheid brongescheiden afval afgenomen. Inwoners worden meer bewust over de impact die hun gedrag heeft op de leefomgeving. Er zijn nog grote stappen te maken voordat circulariteit daadwerkelijk behaald wordt, maar de verwachting is dat er een positieve trend plaatsvindt. De onzekerheid over de mate waarin zorgt voor een marge van onzekerheid. Het volgende figuur toont de beoordeling voor het thema Circulariteit:

Figuur 3.41 Beoordeling van het thema Circulariteit.

3.1.9

Energie Inleiding en huidige situatie Als het gaat om energie is dat hetgeen wat gebruikt wordt in de vorm van elektriciteit en warmte. Op Europees, landelijk en provinciaal niveau zijn afspraken gemaakt om de energievoorziening te verduurzamen. Dit thema gaat in op welke veranderingen deze energietransitie in de gemeente brengt. Het is een opgave die bij veel thema’s terugkomt zoals klimaat, wonen, werken en ondernemen en agrarische sector. Het gemiddeld gasverbruik van zowel koop als huurwoningen is de afgelopen jaren afgenomen. Het gasverbruik ligt voor beide woningtypen onder het Nederlands gemiddelde, en volgt de algemene trend in de afname van gasverbruik. Ondanks dat er een daling is in gasverbruik, is er door geopolitieke spanningen extra druk gelegd op het sneller omschakelen naar woningen die duurzame energie gebruiken. De ontwikkelingen van hogere gasprijzen raken de huishoudens, ondernemers en de industriesector. Voor name de laatste heeft een hoog energieverbruik in de gemeente Bunschoten, vanwege de verschillende bakkerijen, rokerijen en vrieshuizen. De onzekerheidsmarge in de ontwikkeling van de hogere gasprijzen is erg hoog.

Blad 45 van 95

Milieuimpactbeoordeling t.b.v. Omgevingsvisie Bunschoten projectnummer 0479730.100 15 november 2022 revisie 3 Gemeente Bunschoten

Figuur 3.42: Gasverbruik koopwoningen (donkerblauw) en huurwoningen (lichtblauw) in de gemeente Bunschoten (CBS)

De energie labels in de gemeente Bunschoten zijn over het algemeen vrij gunstig. Een groter aandeel van de woningvoorraad heeft een label A, B, of C. Terwijl een kleiner aandeel van de woningvoorraad label D,E,F, of G heeft. Vooral tussen 2019 en 2021 is een sterke toename in het aandeel woningen met label A te zien.

Figuur 3.43: Energielabel woningen (Bron: Rijksdienst voor Ondernemend Nederland)

Blad 46 van 95

Milieuimpactbeoordeling t.b.v. Omgevingsvisie Bunschoten projectnummer 0479730.100 15 november 2022 revisie 3 Gemeente Bunschoten

De volgende figuur toont het percentage bekende hernieuwbare energie in Bunschoten ten opzichte van Nederland. In Bunschoten ligt het percentage relatief hoog. Opvallend is de afname in opwek van hernieuwbare energie tussen 2011 en 2017. Sinds 2017 neemt de opwek van duurzame energie weer toe. De Klimaatmonitor10 laat zien dat er onderscheid bestaat tussen hernieuwbare warmte en elektriciteit. In 2020 was 19,3 procent van de elektriciteit duurzaam opgewekt, terwijl 13,4 procent van de warmte van hernieuwbare oorsprong was. Dit betekent dat de gemeente voorloopt op andere Utrechtse gemeenten, terwijl op het vlak van opwekking van duurzame elektriciteit het Nederlands gemiddelde juist hoger ligt. Hernieuwbare energie Elektriciteit Warmte

Gemeente Bunschoten 19,3 procent 13,4 procent

Provincie Utrecht

Nederland

11,8 procent 8,2 procent

26,9 procent 7,0 procent

Figuur 3.44: Percentage bekende hernieuwbare energie.

Het aandeel woningen met zonnepanelen stijgt en ligt op een vergelijkbaar niveau met de rest van Nederland. De voorlopige cijfers laten zien dat in 2020 ongeveer 15% van de woningen bedekt was met zonnepanelen. In vergelijking met gemeenten van een vergelijkbare grootte ligt de opwekking van zonne-energie in de gemeente Bunschoten lager. Wel heeft de gemeente een aantal grootschalige zonnedaken op bedrijfspanden.

10

Regionale klimaatmonitor - Klimaatmonitor (databank.nl)

Blad 47 van 95

Milieuimpactbeoordeling t.b.v. Omgevingsvisie Bunschoten projectnummer 0479730.100 15 november 2022 revisie 3 Gemeente Bunschoten

Figuur 3.45: Woningen met zonnepanelen (Bron: NetAnders)

Figuur 3.46: Opgewekte zonne-energie in kWh per inwoner (bron: NetAnders)

Onderstaand figuur geeft de netcongestie weer van de gemeente Bunschoten en omliggende steden. Deze kaart geeft aan of er op de gekozen locatie voldoende transportcapaciteit op het elektriciteitsnet beschikbaar is – en er dus grootschalige duurzame energienetwerken kunnen worden opgezet. De gemeente Bunschoten valt onder de vooraankondiging van structurele netcongestie, waarbij netbeheerders vaak meerdere jaren voordat er daadwerkelijk fysieke congestie wordt verwacht, een vooraankondiging van structurele congestie doen. Concreet betekent dit dat het elektriciteitsnet zodanig belast is dat er weinig ruimte is voor extra transportmogelijkheden over het net.

Blad 48 van 95

Milieuimpactbeoordeling t.b.v. Omgevingsvisie Bunschoten projectnummer 0479730.100 15 november 2022 revisie 3 Gemeente Bunschoten

Figuur 3.47 Netcongestie in de gemeente Bunschoten (Bron: Netbeheer Nederland).

Trends en opgaven In de gemeente Bunschoten spelen verschillende ontwikkelingen die een invloed hebben op het thema ‘Energie’. De volgende ontwikkelingen spelen: -

Opwekking van duurzame energie en besparing Er zijn nationale en internationale klimaatdoelen gesteld en er is een sterke trend van verduurzaming zichtbaar. In het kader hiervan daalt de totale CO2-uitstoot de afgelopen jaren. Voor de productie van elektriciteit worden bijvoorbeeld meer duurzame bronnen en minder steenkool verbruikt. Hiervoor dient overal op een besparing van het energiegebruik ingezet te worden. Ook groeit het aandeel duurzaam opgewekte energie. Die energie wordt voor een groot deel opgewekt door zonnepanelen en windturbines. Maar, ook andere duurzame vormen van opwekking zijn in opkomst, zoals waterkracht en bodemenergie.

-

Warmtetransitie

Blad 49 van 95

Milieuimpactbeoordeling t.b.v. Omgevingsvisie Bunschoten projectnummer 0479730.100 15 november 2022 revisie 3 Gemeente Bunschoten

De warmtetransitie houdt in dat de afhankelijkheid van aardgas wordt afgebouwd. In 2050 moeten alle woningen en andere gebouwen aardgasvrij zijn. Het doel is dat voor het verwarmen van gebouwen dan gebruikt wordt van duurzame warmtebronnen, zoals groene stroom en duurzaam gas. In aanloop naar een aardgasvrije bebouwde omgeving is er een trend van isolatie en energiebesparing zichtbaar. -

Netcongestie Netcongestie vormt ook in de gemeente Bunschoten een probleem. Hiermee wordt bedoeld dat het elektriciteitsnet vol is. Het brengt uitdagingen met zich mee om nieuwe projecten die duurzame energie opwekken aan te sluiten, maar bijvoorbeeld ook grote energievragers van voldoende energie te voorzien. Voor een deel van de gemeente geldt dat er momenteel voor de afname van energie een transport schaarste dreigt, en dat voor de voeding van energie een vooraankondiging is gedaan voor structurele congestie.

-

Druk op de ondergrond Ook zal de druk in de boven- en ondergrond toenemen door nieuwe ruimte-vragende functies, zoals energiewinning door middel van warmte-koudeopslag en geothermie. Hierdoor kan de landschappelijke waarde van bepaalde gebieden in de gemeente Bunschoten, zoals het buitengebied, onder druk komen te staan, omdat het landschappelijke karakter kan veranderen door deze nieuwe functies.

-

Potentieel warmtewinning Restwarmte uit industrie is een duurzame energiebron. De bedrijvigheid in Bunschoten kan een bijdrage leveren. Zo zijn bakkerijen interessant voor warmtewinning en de visindustrie voor koude.

Beoordeling referentiesituatie In recente jaren zijn de eerste stappen gezet in de energietransitie. De opgave tekent zich steeds duidelijker af. In de gemeente Bunschoten zijn al grote stappen gezet, maar voor een energieneutrale samenleving is bereikt, moet er nog veel gedaan worden. De transitie gaat gepaard met veel opgaven, zoals netcongestie, energiebesparing, en elektrificatie. Al met al wordt er een positieve trend verwacht, maar bestaat er ook een marge van onzekerheid naar de toekomst toe. Dit leidt tot de volgende beoordeling:

Figuur 3.48 Beoordeling van het thema Energie.

Blad 50 van 95

Milieuimpactbeoordeling t.b.v. Omgevingsvisie Bunschoten projectnummer 0479730.100 15 november 2022 revisie 3 Gemeente Bunschoten

3.1.10

Klimaat Inleiding en huidige situatie Het klimaat is het gemiddelde weer over een langere periode. Fluctuaties in het klimaat verschillen van plaats tot plaats en ook in de tijd. In de tijd is sprake geweest van natuurlijke schommelingen, maar ook mensen hebben invloed op het klimaat door activiteiten waarbij teveel broeikasgassen (zoals CO₂) worden uitstoten. Te veel broeikasgassen ontstaan onder andere bij intensief gebruik van fossiele brandstoffen en bijvoorbeeld als gevolg van intensieve veehouderij. Het klimaat is daarmee een heel belangrijk thema om onze leefomgeving gezond en veilig te houden. Op verschillende bestuurlijke niveaus wordt actie genomen om de klimaatverandering te beperken (klimaatmitigatie) of aan te passen aan het veranderende klimaat (klimaatadaptatie). Wateroverlast zal als gevolg van de klimaatverandering vaker optreden. Dit kan op meerdere manieren ontstaan, zowel door overstroming als door regenval. De volgende kaart toont de invloed van een overstroming met een middelgrote kans van voorkomen. In een groot deel van de gemeente ontwikkelt zich dan een waterlaag van 0,5 tot 1 meter. Lokaal is dit dieper of ondieper.

Figuur 3.49: Waterdiepte bij overstroming (middelgrote kans) (Bron: Klimaateffectatlas).

Naast de invloed van een mogelijke overstroming kan wateroverlast ook optreden door regenval. In de afgelopen 100 jaar is de hoeveelheid neerslag met ongeveer 20 procent toegenomen. Dit komt voornamelijk omdat de buien op de dagen dat het regent intenser zijn én deze intense buien vaker voorkomen. In de winter en (tot op zeker hoogte) in de zomer regent het meer, terwijl het

Blad 51 van 95

Milieuimpactbeoordeling t.b.v. Omgevingsvisie Bunschoten projectnummer 0479730.100 15 november 2022 revisie 3 Gemeente Bunschoten

in de lente en herfst minder regent. De verwachting is dat deze trend zich naar de toekomst toe voortzet11. De volgende kaart toont de wateroverlast in de gemeente Bunschoten na extreme regenval (140 mm in 2 uur). Deze norm wordt gebruikt omdat het volgens het KNMI extreme waterschade veroorzaakt en gevaarlijke situaties doet ontstaan. Zoals te zien is, treden er om verschillende redenen en op diverse plekken in de gemeente wateroverlast op. Allereerst treedt er wateroverlast op door verharding in de omgeving. Dit beeld komt naar voren in de bebouwde omgeving van Bunschoten. Figuur 3.51 toont het aandeel verhard materiaal in de omgeving. In de kern en op het bedrijventerrein bestaat een relatief hoog aandeel verharding. Water kan door de verharding lastig infiltreren en blijft deels op de verharding liggen waardoor er een waterlaag ontstaat. De andere factor die een invloed uitoefent op de mate van overlast is de capaciteit van het riool. Als de capaciteit van het riool niet aansluit bij de hoeveelheid water die afgevoerd moet worden, ontstaat wateroverlast op straat. In het buitengebied van de gemeente Bunschoten is een uitgebreid afwateringssysteem van sloten en weteringen aanwezig waardoor er daar nagenoeg geen wateroverlast optreedt.

Figuur 3.50: Waterlaag na een bui van 140 mm in 2 uur (Bron: Klimaateffectatlas).

11

KNMI, 2021. KNMI Klimaatsignaal.

Blad 52 van 95

Milieuimpactbeoordeling t.b.v. Omgevingsvisie Bunschoten projectnummer 0479730.100 15 november 2022 revisie 3 Gemeente Bunschoten

Figuur 3.51: Aandeel verharding per buurt (Bron: Klimaateffectatlas).

De temperatuurtoename in de zomer zorgt voor veranderingen in de neerslagpatronen. Warme lucht kan meer water bevatten waardoor de verdamping van planten toeneemt. De verandering in neerslagpatronen zorgt voor een toename in het neerslagtekort in het groeiseizoen. Het neerslagtekort is het verschil tussen de verdamping en de hoeveelheid neerslag die valt, en geeft daardoor aan hoe erg de droogte is. Het neerslagtekort aan het einde van de lente is in de afgelopen 10 jaar met 8 procent toegenomen. De verwachting is dat het neerslagtekort verder toeneemt naar de toekomst toe. Dit betekent dat het gemiddeld gezien droger wordt. Het neerslagtekort in de gemeente Bunschoten ligt gemiddeld tussen de 150 en 180 mm op dit moment. Een droge ondergrond heeft verschillende effecten. Bodemdaling is een belangrijk aandachtspunt in de gemeente (zie ook 3.1.7). Daarnaast zijn er delen van de gemeente gevoelig voor paalrot (fundering). In de huidige situatie is dit het noordelijk deel van de kern Bunschoten. Droogte en warme temperaturen zijn, naast menselijke impact en de karakteristieken van het gebied, factoren die het natuurbrandrisico bepalen. In de huidige situatie is het natuurbrandrisico in het grootste deel van de gemeente laag, mede door het gebrek aan vegetaties die gevoelig zijn voor brand. Naar de toekomst toe kan dit versterken naar gemiddeld in delen van de gemeente.

Hittestress is de lichamelijke reactie op een te warme omgevingstemperatuur. Door hittestress kan iemand zijn of haar lichaamstemperatuur niet langer goed reguleren. Hier zijn

Blad 53 van 95

Milieuimpactbeoordeling t.b.v. Omgevingsvisie Bunschoten projectnummer 0479730.100 15 november 2022 revisie 3 Gemeente Bunschoten

gezondheidsproblemen mee gepaard (zoals o.a. ademhalingsproblemen en vermindering van de arbeidsproductiviteit). Hittestress kan vooral voor oudere mensen met een kwetsbare gezondheid dodelijk zijn. Door klimaatverandering zullen er vaker zomerse (temperatuur hoger dan 25 graden) en tropische (temperatuur hoger dan 30 graden) voorkomen. Dit kan zorgen voor meer gezondheidsschade door hittestress. Het stedelijk hitte-eiland effect is hierbij ook van belang. Het stedelijk hitte-eiland effect wordt veroorzaakt door een lage windsnelheid, donkere, absorberende materialen en warmte door menselijke activiteiten. Onderstaande kaart toont het hitte-eiland in de gemeente Bunschoten. Met name in de kern Bunschoten-Spakenburg is er sprake van een temperatuurtoename t.o.v. het buitengebied. Op een zomerdag kan het stedelijk gebied tot zo’n 1,4 graden warmer worden dan het buitengebied. De omliggende gemeente Baarn heeft een vergelijkbaar hitte-eiland van 1,4 graden. In de andere gemeenten zoals Soest, Amersfoort en Nijkerk loopt dit op een warme zomerdag zelfs op tot 1,8 tot 2 graden verschil met het buitengebied, vanwege het meer stedelijke karakter van die gemeenten.

Figuur 3.52: Hitte-eiland gemeente Bunschoten (Klimaateffectatlas).

Trends en opgaven In de gemeente Bunschoten spelen verschillende ontwikkelingen die een invloed hebben op het thema ‘Klimaat’. De volgende ontwikkelingen spelen:

Blad 54 van 95

Milieuimpactbeoordeling t.b.v. Omgevingsvisie Bunschoten projectnummer 0479730.100 15 november 2022 revisie 3 Gemeente Bunschoten

-

Klimaatverandering Klimaatverandering ontvouwt zich meer en meer en naar de toekomst toe lijken deze ontwikkelingen ook nog toe te nemen. De extremen nemen toe. Dit betekent dat het warmer, droger of juist natter wordt. Dit heeft ook effecten in de omgeving, zoals wateroverlast op straat, een verhoogd risico op overstromingen, een hoger natuurbrandrisico of meer hittestress in de stad.

-

Klimaatadaptatie Om klaar te zijn voor de gevolgen van het veranderende klimaat zet de overheid, waaronder de gemeente Bunschoten, in op klimaatadaptatie. In de openbare ruimte wordt meer ruimte voor groen en blauw gemaakt. Door middel van het opstellen van regels in het omgevingsplan kan er duurzaam en adaptief ingezet worden op klimaatverandering. Denk hierbij aan het verminderen van verhardingen van tuinen, het eigen terrein van woningen en bedrijven (op parkeerplaatsen) tegen te gaan. Ook maatregelen voor hittegolven kunnen gezondheidseffecten en de sterftekans verminderen. Voornamelijk met het oog op vergrijzing is het belangrijk om de ouderen goed te begeleiden. Voor hevige neerslag zijn de aanleg van extra waterbergingen van belang, wat in samenspraak kan met inwoners.

-

Woningbouwontwikkeling en hittestress Woningbouwontwikkeling kan bijdragen aan het voorkomen van hittestress door het beïnvloeden van drie oorzaken van hittestress:  Geslotenheid: Door bebouwing te realiseren wordt het landschap meer gesloten waardoor de wind afneemt en daardoor de gevoelstemperatuur toeneemt. Open bebouwing kan hier tegen helpen.  Afwezigheid van groen: Een groene omgeving heeft een verkoelend effect o.a. door beschaduwing. Doordat er door de realisatie van bebouwing minder ruimte voor groen ontstaat, kan de hittestress in de omgeving toenemen. Het integreren van groen in nieuwe ontwikkeling kan hier een positieve bijdrage aan leveren.  Stenen materialen: Stenen materialen worden zowel gebruikt voor bebouwing als voor wegen en paden. Stenen materialen houden warmte vast en stralen deze weer uit. Dit betekent dat nachten minder sterk afkoelen. Door de realisatie van bebouwing neemt de hoeveelheid stenen materialen toe. Hierdoor wordt de temperatuur mogelijk verhoogd. Ook hier kan het toepassen van water en groen doorlatende stenen de hittestress mitigeren.

Beoordeling referentiesituatie Het klimaat verandert. De eerste tekenen hebben zich de afgelopen jaren laten zien. Het wordt warmer, droger of juist veel natter. De verwachting is dat de gemeente Bunschoten te maken krijgt met een verhoogd overstromingsrisico. Wateroverlast door regenval is wel een aandachtspunt. Door klimaatverandering wordt neerslag intenser. Dit betekent dat in lage gebieden, versteende gebieden of gebieden met onvoldoende (riool)afvoercapaciteit wateroverlast een groot aandachtspunt is. Klimaatverandering zorgt ook voor een toename van de droogte. Dit zorgt er ook voor dat het natuurbrandrisico toeneemt en planten en dieren vaker te maken krijgen met droogtestress. Warmte kan ook te veel worden, en leiden tot hittestress. Op dit moment bestaat er rond verschillende kernen een licht hitte-eiland, een verhoging in temperatuur. Door een

Blad 55 van 95

Milieuimpactbeoordeling t.b.v. Omgevingsvisie Bunschoten projectnummer 0479730.100 15 november 2022 revisie 3 Gemeente Bunschoten

toename in warme en hete dagen, en een toename in bebouwing in de gemeente kan de hittestress verder toenemen. Door onzekerheid over de mate waarin de mitigerende of adaptieve maatregelen effectief zijn en worden doorgevoerd bestaat er een marge van onzekerheid naar de toekomst toe. Dit leidt tot de volgende beoordeling:

Figuur 3.53 Beoordeling van het thema Klimaat.

3.1.11

Het DNA van Bunschoten Inleiding en huidige situatie Het DNA van Bunschoten is het vertrekpunt van alle andere thema’s en waarden. Het typeert het karakter en de identiteit van de inwoners van Bunschoten, waaronder het sociale leven, het welzijn van de inwoners en de manier waarop mensen handelen: Bunschotenaren zijn ambitieus, initiatiefrijk en direct. en het welzijn van de inwoners van Bunschoten. Deze paragraaf staat daarom stil bij het welzijn van de inwoners van Bunschoten, door middel van sociale cohesie, identiteitsgevoel en omgangsvormen in het dagelijkse leven zoals vrijwilligerswerk. De leefbaarheid in de gemeente Bunschoten ligt op een goed niveau. De gemeente scoort beter dan gemiddeld op de aspecten Overlast en onveiligheid, Sociale samenhang en Woningvoorraad. Op het vlak van voorzieningen scoort de gemeente lager dan gemiddeld. Tussen wijken bestaan ook verschillen. Zo scoort het buitengebied en de wijken Spakenburg en Koenraadswetering beter dan overige wijken in het bebouwd gebied. In de Haar is de leefbaarheid tussen 2016 en 2020 afgenomen. In de rest van de wijken is het gelijk gebleven of (licht) verbeterd.

Blad 56 van 95

Milieuimpactbeoordeling t.b.v. Omgevingsvisie Bunschoten projectnummer 0479730.100 15 november 2022 revisie 3 Gemeente Bunschoten

Figuur 3.54: Leefbaarheid 2020 (Leefbaarometer).

Bij sociale cohesie gaat het om de mate waarin mensen zich met elkaar en met de maatschappij verbonden voelen. Een indicator die hier iets over zegt is het aantal mensen dat vrijwilligerswerk doet. Inwoners van Bunschoten staan voor elkaar. Zo’n 37 procent van de inwoners deed in 2020 vrijwilligerswerk. In de gehele GGD regio Utrecht was dit ongeveer 28 procent. Er is wel een achteruitgang in het aandeel van de bevolking dat vrijwilligerswerk doet zichtbaar. Ook is zo’n 13 procent van de bevolking van Bunschoten mantelzorger. Dit is op een vergelijkbaar niveau met de rest van de regio Utrecht.

Figuur 3.55: Trends vrijwilligerswerk (GGD regio Utrecht).

Blad 57 van 95

Milieuimpactbeoordeling t.b.v. Omgevingsvisie Bunschoten projectnummer 0479730.100 15 november 2022 revisie 3 Gemeente Bunschoten

Figuur 3.56: Mantelzorg (GGD regio Utrecht).

Naast het zorgdragen voor elkaar blijkt sociale cohesie ook uit de sociale contacten die mensen onderhouden. Een groot aandeel van de ouderen heeft nog contact met familie leden. Ook hebben ouderen licht vaker contact met vrienden of met de buren. Onder jongeren komt eenzaamheid ook minder vaak voor dan in de regio Utrecht. In de gemeente Bunschoten voelt 55 procent van de jongeren zich enigszins tot sterk eenzaam, terwijl in de regio Utrecht dit 63 procent betrof. Deze meting komt uit 2021 en laat daarom ook de impact van de coronapandemie zien.

Figuur 3.57: Weinig sociale contacten (GGD Monitor regio Utrecht).

In de CBS Veiligheidsmonitor omvat sociale veiligheid drie zaken: criminaliteit, ondervonden overlast en onveiligheidsbeleving. Van alle drie deze indicatoren zijn er openbare indexcijfers (2014 = 100). Op het gebied van criminaliteit scoort de gemeente minder goed dan gemiddeld (116 t.o.v. 76 gemiddelde in Nederland). Op het vlak van overlast scoort de gemeente juist beter dan het Nederlands gemiddelde (97 t.o.v. 98 gemiddeld in Nederland). De gegevens van de onveiligheidsbeleving zijn in figuur 3.16 weergegeven. Er zijn drie aspecten bekeken:

Blad 58 van 95

Milieuimpactbeoordeling t.b.v. Omgevingsvisie Bunschoten projectnummer 0479730.100 15 november 2022 revisie 3 Gemeente Bunschoten

  

Onveiligheidsgevoelens: hoe onveilig men zich in de buurt voelt. Onveiligheidsperceptie: de ervaren omvang van criminaliteit in de buurt. Vermijdingsgedrag: hoe vaak men het eigen gedrag aanpast aan situaties in de buurt in verband met onveiligheid.

Uit het volgende figuur komt naar voren dat het gevoel van onveiligheid relatief klein is Bunschoten. Wel speelt er het idee dat er sprake is van onveiligheid. Mensen hebben minder dan gemiddeld de neiging om hun eigen gedrag aan te passen in verband met onveiligheid.

Figuur 3.58: Sociale veiligheid: onveiligheidsbeleving (2014 = 100) (Bron: CBS Veiligheidsmonitor).

In de gemeente Bunschoten speelt overgewicht, net als in de rest van Nederland. Er bestaat verschil in overgewicht per leeftijdscategorie. Oudere inwoners van Bunschoten hebben vaker te maken met overgewicht dan de kinderen in de gemeente.

Blad 59 van 95

Milieuimpactbeoordeling t.b.v. Omgevingsvisie Bunschoten projectnummer 0479730.100 15 november 2022 revisie 3 Gemeente Bunschoten

Figuur 3.59: Overgewicht (GGD regio Utrecht).

Trends en opgaven In de gemeente Bunschoten spelen verschillende ontwikkelingen die een invloed hebben op het thema ‘Het DNA van Bunschoten’. De volgende ontwikkelingen spelen: -

Meer aandacht voor preventieve zorg: Er bestaat meer en meer aandacht voor preventieve zorg. Het stimuleren van een gezonde leefstijl bijvoorbeeld op het vlak van voeding, beweging, alcoholgebruik en roken, zorgt ervoor dat mensen gezonder oud worden.

-

Toename overgewicht: Het aantal volwassenen en kinderen met overgewicht neemt landelijk toe. Dit komt o.a. door een makkelijker en/of betaalbaarder aanbod aan ongezond eten. Vooral in wijken met een lage sociaal economische status is het aanbod van ongezond voedsel een aandachtspunt.

-

Toenemende vergrijzing: De bevolking vergrijst dit heeft invloed op de zorg. Ouderen hebben vaker gezondheidsproblemen. Zo komen onder ouderen chronische aandoeningen vaker voor. Ook is eenzaamheid onder ouderen een belangrijk aandachtspunt. Een gezonde leefstijl en een seniorvriendelijke woonomgeving zijn manieren waarop inwoners gezond(er) oud kunnen worden.

-

Groei aantal inwoners en sociale cohesie De verwachting is dat het aantal inwoners in de gemeente de komende jaren zal groeien. Een belangrijk aandachtspunt is de invloed van de instroom van nieuwe inwoners op de bestaande sociale netwerken in de gemeente.

Beoordeling referentiesituatie

Blad 60 van 95

Milieuimpactbeoordeling t.b.v. Omgevingsvisie Bunschoten projectnummer 0479730.100 15 november 2022 revisie 3 Gemeente Bunschoten

De sociale samenhang in de gemeente draagt over het algemeen positief bij aan de leefbaarheid in de gemeente. Minder mensen dan gemiddeld hebben te maken met eenzaamheid of zeer ernstige eenzaamheid. Ook zijn meer mensen dan gemiddeld vrijwilliger in de gemeente Bunschoten. Mensen voelen zich, ondanks de licht verhoogde criminaliteit in de gemeente, veilig op straat. Gezondheid vormt een aandachtspunt in de gemeente. Net zoals in de rest van Nederland is overgewicht onder alle leeftijdscategorieën aanwezig. Naar de toekomst toe bestaan er verschillende trends die zowel een positieve als negatieve impact op de gezondheid en welzijn van Bunschotenaren. Een positieve ontwikkeling is de aandacht voor preventieve zorg. Door maatregelen in het heden te nemen, kunnen gezondheidsproblemen in de toekomst voorkomen of verminderd worden. Aandachtspunten zijn de toename van overgewicht. Het aantal mensen met overgewicht neemt landelijk verder toe. Op langere termijn heeft dit een negatief effect hebben op de gezondheid. De vergrijzing heeft ook een impact op de zorg. Ouderen hebben vaker gezondheidsproblemen en krijgen ook vaker te maken met eenzaamheid. De groei van de gemeente kan een druk leggen op de bestaande sociale netwerken in de gemeente.

Al met al, kan de gezondheid naar de toekomst toe verbeteren als preventieve zorg aanslaat, maar er bestaan ook verschillende factoren die druk leggen op de gezondheidszorg. Dit leidt tot de volgende beoordeling:

Figuur 3.60 Beoordeling van de waarde Het DNA van Bunschoten.

3.1.12

Natuur en landschap Inleiding en huidige situatie De gemeente Bunschoten is een groene en waterrijke gemeente gelegen aan het Eemmeer. Er zijn verschillende Natura2000 gebieden. Aan de oostzijde van de gemeente ligt het ArkemheenEemland. In het noordwesten van de gemeente ligt het Eemmeer en Gooimeer Zuidoever. Andere Natura 2000-gebieden zijn op grotere afstand gelegen. Zowel het Arkemheen-Eemland als het Eemmeer en Gooimeer Zuidoever zijn aangewezen in het kader van de Vogelrichtlijn. Geen van deze gebieden heeft overbelasting met stikstof. Het Arkemheen-Eemland heeft een instandhoudingsdoelstelling als foerageergebied voor de Kleine zwaan en de Smient. Het Eemmeer en Gooimeer Zuidoever heeft een instandhoudingsdoelstelling als foerageergebied voor de Fuut, Aalscholver, Kleine zwaan, Krakeend, Slobeend, Tafeleend, Kuifeend, Nonnetje en de Meerkoet. Voor de Smient is de instandhoudingsdoelstelling als slaap- en rustplaats, terwijl voor de Grauwe gans het Eemmeer zowel een foerageer- als slaap en rustplaats is. Daarnaast is het Eemmeer het leefgebied van de Visdief.

Blad 61 van 95

Milieuimpactbeoordeling t.b.v. Omgevingsvisie Bunschoten projectnummer 0479730.100 15 november 2022 revisie 3 Gemeente Bunschoten

Figuur 3.61: Natura-2000 gebieden en stikstofgevoelige habitattypen (Atlas van de Leefomgeving).

In de gemeente Bunschoten liggen verschillende gebieden die onderdeel zijn van het Natuurnetwerk Nederland. Het Natuurnetwerk Nederland overlapt met het Natura 2000-gebied in het Eemmeer. Ook langs de Eem liggen gronden die onderdeel zijn van het Natuurnetwerk.

Blad 62 van 95

Milieuimpactbeoordeling t.b.v. Omgevingsvisie Bunschoten projectnummer 0479730.100 15 november 2022 revisie 3 Gemeente Bunschoten

Figuur 3.62 Natuur Netwerk Nederland gebieden in gemeente Bunschoten (Atlas van de Leefomgeving).

Figuur 3.63: Rode lijst soorten (provincie Utrecht).

Blad 63 van 95

Milieuimpactbeoordeling t.b.v. Omgevingsvisie Bunschoten projectnummer 0479730.100 15 november 2022 revisie 3 Gemeente Bunschoten

Figuur 3.64: Algemene soorten (provincie Utrecht).

Bovenstaande kaarten tonen de biodiversiteit in de gemeente. Voornamelijk in het buitengebied komen soorten voor. Opvallend is het cluster van waarneming van rode lijst soorten in de nabijheid van het Eemmeer. Natuurwaarden komen niet alleen in natuurgebieden voor. Een groot deel van het buitengebied van de gemeente Bunschoten is aangewezen als natuurbeheergebied voor de grutto, zoals weergegeven in Figuur 3.65. Daarnaast er gebieden aangewezen als vochtig weidevogelgrasland in de natuurbeheerplannen van de provincie, zoals onderstaand figuur laat zien. Deze natuurbeheerplannen werken als beleidskader voor de provinciale overheid waarin grenzen en beschrijvingen worden gegeven voor financiële ontwikkelingen, rondom natuur, agrarische natuur en landschapselementen.

Blad 64 van 95

Milieuimpactbeoordeling t.b.v. Omgevingsvisie Bunschoten projectnummer 0479730.100 15 november 2022 revisie 3 Gemeente Bunschoten

Figuur 3.65: Natuurbeheerplannen van de provincie Utrecht in gemeente Bunschoten.

Naast de natuurbeheerplannen heeft de provincie Utrecht specifieke weidevogelkerngebieden aangewezen, die ten minste 75% van de huidige aantal prioritaire weidevogels bevatten. Omdat het open en agrarische gebied van de gemeente een goede omgeving is om de weidevogelgebieden nog meer te verbeteren, is op onderstaande kaart te zien dat deze gedeelten overeenkomen met de natuurbeheerplannen van de provincie. Zoals de weidevogelvisie van de provincie aangeeft, is daarom het Eemland een goed voorbeeld van een kerngebied omdat het geflankeerd wordt door agrarisch gebied met een accent op agrarisch natuurbeheer.12

12

Weidevogelvisie Provincie Utrecht, 2017.

Blad 65 van 95

Milieuimpactbeoordeling t.b.v. Omgevingsvisie Bunschoten projectnummer 0479730.100 15 november 2022 revisie 3 Gemeente Bunschoten

Figuur 3.66 Weidevogelkerngebieden in de provincie Utrecht (oranje gearceerd).

De gemeente Bunschoten heeft over het algemeen een groen karakter. Met name het buitengebied is erg groen. Op de groenkaart is te zien dat er in de bebouwde omgeving sterke verschillen bestaan in de aanwezigheid van groen. Op de bedrijventerreinen is zeer weinig groen aanwezig. Terwijl wijken rond o.a. de stadsweide van Bunschoten een uitgesproken groen karakter hebben.

Figuur 3.67: Groenkaart gemeente Bunschoten.

Blad 66 van 95

Milieuimpactbeoordeling t.b.v. Omgevingsvisie Bunschoten projectnummer 0479730.100 15 november 2022 revisie 3 Gemeente Bunschoten

Trends en opgaven In de gemeente Bunschoten spelen verschillende ontwikkelingen die een invloed hebben op het thema ‘Natuur en landschap’. De volgende ontwikkelingen spelen: -

Natuurwaarden in natuurgebieden staan onder druk Het natuurgebieden staan onder druk. Meer en meer soorten hebben moeite met het overleven. Dit heeft verschillende redenen. De soorten hebben te maken met een verzuring en vermesting door een te hoge stikstofdepositie. De komende jaren gaat er veel gebeuren om de stikstofemissie en -depositie te verminderen. Versnippering van leefgebieden zorgen er daarnaast voor dat de overlevingskansen van soorten worden verkleind. Klimaatverandering, zoals extreme regenval of droogte, kan op verschillende manieren een negatieve impact hebben op het voortbestaan van soorten. Droogte vergroot de kans op natuurbranden. Natuurbranden verkleinen het leefgebied van soorten. Ook zorgen droge perioden voor droogtestress bij plant en dier. Droogte maakt planten meer gevoelig voor ziekten en plagen. De recreatiedruk neemt toe in natuurgebieden o.a. door een toename in de bevolking. In kwetsbare gebieden kan dit negatieve effecten hebben op de planten en dieren.

-

Natuurwaarden in het agrarisch gebied staan onder druk Intensivering van de landbouw heeft in het verleden geleid tot een vermindering en verschraling van de biodiversiteit in het buitengebied. Dit komt onder andere door schaalvergroting, het verdwijnen van landschapselementen, bestrijdingsmiddelen, verdroging door een verlaging van de grondwaterstand en vermesting. In de komende jaren gaat er veel veranderen in het agrarisch gebied, met name om de stikstofdoelen te halen. Dit brengt kansen met zich mee om het buitengebied meer natuurinclusief in te richten, maar draagt ook een risico. In de gemeente Bunschoten is er een zekere mate van synergie tussen agrariërs en biodiversiteit, o.a. ingegeven door agrarisch natuurbeheer (slootkantbeheer, plasdrasovereenkomsten etc.0).

-

Natuurwaarden in het bebouwde gebied Het bebouwde gebied bestaat voor een aanzienlijk deel uit groene ruimte, denk aan tuinen, parken en bermen. Enerzijds staat groen in de stad onder druk door de verstening van tuinen. Dit betekent dat het leefgebied van planten en dieren kleiner wordt. Anderzijds kunnen maatregelen in de openbare ruimte voor klimaatadaptatie kansen bieden om natuurwaarden verder in de stad mee te nemen.

-

Invasieve soorten Invasieve soorten zijn soorten die niet van oorsprong in Nederland leven, maar zich hier o.a. door het veranderende klimaat vestigen. Inheemse soorten worden soms verdrongen door invasieve soorten, die dan het voortbestaan van de oorspronkelijke flora en fauna belemmeren.

Beoordeling referentiesituatie De gemeente Bunschoten heeft aangrenzende natuurgebieden, zowel NNN als Natura-2000, en een groen karakter. De natuurwaarden in natuurgebieden staan onder druk door verschillende ontwikkelingen, zoals klimaatverandering en recreatiedruk. Ook in het agrarisch gebied bestaan er uitdagingen, zoals de impact van schaalvergroting, het gebruik van bestrijdingsmiddelen,

Blad 67 van 95

Milieuimpactbeoordeling t.b.v. Omgevingsvisie Bunschoten projectnummer 0479730.100 15 november 2022 revisie 3 Gemeente Bunschoten

verdroging en vermesting door stikstofdepositie. In de bebouwde omgeving verdwijnt groen, omdat inwoners hun tuin betegelen. Invasieve exoten kunnen gemakkelijker overleven door het veranderende klimaat. Al met al tekent zich een achteruitgang van natuurwaarden af. Beleidsmatig is er sterke inzet om natuurwaarden te herstellen op verschillende bestuurlijke niveaus. Een omschakeling naar meer duurzame vormen van landbouw, zoals ook door het Gemeenschappelijke Landbouwbeleid (GLB) en de nationale overheid wordt nagestreefd, kan een positieve bijdrage leveren aan de natuurwaarden in het buitengebied. Uitvoering van klimaatadaptieve maatregelen levert ook kansen om natuurwaarden mee te koppelen. Al met al bestaat er een grote inzet om natuurwaarden te herstellen op voornamelijk provinciaal bestuurlijk niveau. De uitdagingen zijn echter groot. Het is niet duidelijk wat de uiteindelijke impact van het gevoerde beleid is op de natuurwaarden. Herstel van natuurwaarden en het uitvoeren van herstelmaatregelen heeft daarnaast tijd nodig. Dit brengt onzekerheid met zich mee over de richting waarin natuurwaarden zich ontwikkelen over tijd. Dit leidt tot de volgende beoordeling:

Figuur 3.68 Beoordeling van de waarde Natuur en landschap.

3.1.13

Cultuurhistorie en erfgoed Inleiding en huidige situatie De gemeente Bunschoten heeft een rijke geschiedenis. Rond 1200 werd Bunschoten gesticht op een relatief droge plek in het natte veenlandschap. Vanuit dit punt werd het omringende veenlandschap ontgonnen. In de 14de eeuw verkreeg Bunschoten stadsrechten. Rond het middeleeuwse Bunschoten werd een verdedigingswerk aangelegd. Onderstaande kaart laat Bunschoten en het later ontstane vissersdorp Spakenburg zien op een kaart uit 1666. Rond Bunschoten is de wal te zien met binnen de wal nog ruimte voor uitbreiding van het dorp. Ook kenmerkend voor het landschap van de gemeente Bunschoten is de strokenverkaveling. Onderstaande kaart toont dit verkavelingspatroon.

Blad 68 van 95

Milieuimpactbeoordeling t.b.v. Omgevingsvisie Bunschoten projectnummer 0479730.100 15 november 2022 revisie 3 Gemeente Bunschoten

Figuur 3.69: Kaarten van de polders der Eemlandtsche Leege Landen (1666) (Utrecht University).

In de gemeente liggen verschillende rijksmonumenten, zowel in de historische stad van Bunschoten, als in het historische centrum van Spakenburg. Dit betreft zowel gebouwde monumenten, zoals de Zuiderkerk en de Visrokerij, als archeologische resten van de historische stad Bunschoten. Naast rijksmonumenten zijn er ook ongeveer 60 gebouwen aangewezen als gemeentelijke monumenten.13 Nabij de kern van het oude centrum van Spakenburg ligt de oude algemene begraafplaats. Samen met de twee nabijgelegen kerken, de Zuiderkerk en de Nederlands Gereformeerde kerk, zijn (in) deze gebieden niet alleen rijksmonumenten (aanwezig), maar maken ze ook deel uit van het provinciale erfgoed beleid voor religieus en funerair erfgoed.

13

www.monumenten.nl

Blad 69 van 95

Milieuimpactbeoordeling t.b.v. Omgevingsvisie Bunschoten projectnummer 0479730.100 15 november 2022 revisie 3 Gemeente Bunschoten

Figuur 3.70: Rijksmonumenten in de gemeente Bunschoten.

De gemeente Bunschoten maakte in het verleden deel uit van de Grebbelinie als inundatieveld. Veel van de elementen die daarnaar wijzen zijn uit het landschap verdwenen. Zo lagen er vroeger een batterij, fort en meerdere tankgrachten in de gemeente.

Blad 70 van 95

Milieuimpactbeoordeling t.b.v. Omgevingsvisie Bunschoten projectnummer 0479730.100 15 november 2022 revisie 3 Gemeente Bunschoten

Figuur 3.71: Cultuurhistorische waarden – militair erfgoed – provincie Utrecht

De strijd tegen het water zit in het DNA van elke Nederlander, maar zeker in het DNA van de gemeente Bunschoten. Vroeger liep het gebied regelmatig onder water. In 1916 werd het dorp, net zoals veel andere plekken in Nederland, geraakt door een watersnoodramp waarbij huizen en boten vernield werden. Deze vloed was de aanleiding om de afsluitdijk te bouwen. Het water kwam tot boven 3 meter NAP. Door het buitengebied lopen verschillende weteringen die zorgen voor de afwatering van het natte achterland.

Blad 71 van 95

Milieuimpactbeoordeling t.b.v. Omgevingsvisie Bunschoten projectnummer 0479730.100 15 november 2022 revisie 3 Gemeente Bunschoten

Figuur 3.72: Waterbeheersing – cultuurhistorische atlas (Provincie Utrecht).

Naast dat er een archeologisch rijksmonument in het centrum van Spakenburg ligt, liggen er ook verschillende andere archeologische terreinen in de gemeente. Het gaat om terreinen, zoals sporen van nederzettingen uit de oudheid, huisterpen uit de middeleeuwen en het centrum van Spakenburg uit de late middeleeuwen.

Blad 72 van 95

Milieuimpactbeoordeling t.b.v. Omgevingsvisie Bunschoten projectnummer 0479730.100 15 november 2022 revisie 3 Gemeente Bunschoten

Figuur 3.73: Archeologisch waardevolle terreinen (AMK 2014).

Er zijn ook aardkundige waarden in de gemeente aanwezig. Archeologische waarden komen voort uit menselijke sporen uit het verre verleden, zoals de aanwezigheid van gebruiksvoorwerpen. Aardkundige waarden zijn sporen in het landschap van hoe het landschap zich gevormd heeft door natuurlijke processen (zoals wind, water en ijs). Het gebied rond de Eem bestaat uit jonge zeeklei rond de IJsselmeerkust. Aan de randen hiervan ligt een aardkundig waardevol gebied. In het landschap zijn zogenaamde wielen te zien. De wielen zijn waterplassen die overblijven na een dijkdoorbraak.

Figuur 3.74: Aardkundige waarden in de gemeente Bunschoten (provincie Utrecht).

Blad 73 van 95

Milieuimpactbeoordeling t.b.v. Omgevingsvisie Bunschoten projectnummer 0479730.100 15 november 2022 revisie 3 Gemeente Bunschoten

Trends en opgaven In de gemeente Bunschoten spelen verschillende ontwikkelingen die een invloed hebben op het thema ‘Cultuurhistorie en erfgoed’. De volgende ontwikkelingen spelen: -

Ontwikkeling ruimtelijke kwaliteit De landschappelijke en cultuurhistorische waarden kunnen onder druk komen te staan door ontwikkelingen. Denk bijvoorbeeld aan stedelijke vernieuwing, nieuwe woonlocaties en de opwekking van duurzame energie. Tegelijkertijd staan landschap en cultuurhistorie steeds meer in de aandacht, is er juist meer behoefte aan de beleving van het landschap en worden landschappelijke en cultuurhistorische waarden steeds meer als meerwaarde gezien voor ontwikkelingen.

Beoordeling referentiesituatie De gemeente Bunschoten heeft een rijke cultuurhistorie. Over tijd zijn bestaande cultuurhistorische waarden aangetast en nieuwe waarden geïntroduceerd. Ontwikkelingen zoals nieuwe infrastructuur en ontwikkeling van het bebouwd gebied hebben hun sporen in het landschap nagelaten. In de gemeente Bunschoten bestaan verschillende opgaven die om ruimte vragen, zoals de woningbouwopgave en de energietransitie. Dit kan ervoor zorgen dat landschappelijke waarden verloren gaan. De manier waarop de opgaven worden ingevuld beïnvloeden de mate waarin nieuwe kwaliteiten aan het landschap worden toegevoegd of juist verloren gaan. Behoud van ruimtelijke kwaliteit staat op de agenda in de gemeente Bunschoten. Zonder duidelijke kaders en visie kan de ruimtelijke kwaliteit in de gemeente afnemen. Dit leidt tot de volgende beoordeling:

Figuur 3.75 Beoordeling van de waarde Cultuurhistorie en erfgoed.

Blad 74 van 95

Milieuimpactbeoordeling t.b.v. Omgevingsvisie Bunschoten projectnummer 0479730.100 15 november 2022 revisie 3 Gemeente Bunschoten

3.2

Conclusie en overzicht In de voorgaande paragrafen is voor de onderdelen van het beoordelingskader de status van de gemeente Bunschoten beschreven in de huidige situatie (2022) en de ontwikkeling van deze staat naar de toekomst toe zonder nieuw beleid en zonder de maatregelen uit de omgevingsvisie. De voorgaande beoordelingen kunnen in het volgende figuur samengevat worden weergegeven. De huidige situatie toont de beoordeling van de status van het thema in het heden. De referentiesituatie wordt weergegeven door een balk die de verwachte bandbreedte van de beoordeling van het thema in de toekomst weergeeft. De toekomstige ontwikkelingen in de gemeente zijn lastiger te duiden dan de huidige. Er bestaan onzekerheden over technologische vooruitgangen, sociaaleconomische trends en andere ontwikkelingen rondom duurzaamheid en klimaat.

Figuur 3.76 Overzicht van de beoordeelde thema's en waarden.

Thema’s waar een positieve trend of geen urgente verandering wordt verwacht Er is een aantal thema’s waar de verwachting van de referentiesituatie (overwegend) positiever is dan de huidige situatie of waar een neergaande trend geen wezenlijke problemen oplevert voor de algemene kwaliteit van de leefomgeving. Dit geldt voor de volgende thema’s: -

Werk & ondernemen: De economie van de gemeente Bunschoten staat er goed voor. Er is bedrijvigheid, de werkloosheidspercentages zijn laag en er zijn voldoende banen in de gemeente. Vergrijzing vormt een punt van aandacht, omdat hierdoor de beroepsbevolking kleiner wordt. De verwachting is daarom ook dat er een stabiele trend bestaat naar de toekomst toe. In het volgende figuur is de beoordeling weergeven:

Blad 75 van 95

Milieuimpactbeoordeling t.b.v. Omgevingsvisie Bunschoten projectnummer 0479730.100 15 november 2022 revisie 3 Gemeente Bunschoten

-

-

-

-

-

Recreatie & toerisme: In de afgelopen jaren is de recreatie en toerisme sector in de gemeente Bunschoten gekrompen. Ook de coronacrisis heeft een negatieve invloed op de recreatiesector van Bunschoten gebracht. De groei van het aantal inwoners in de regio en de vergrijzing vormen kansen voor de sector in Bunschoten. Al betekent het ook dat er een verschuiving plaatsvindt in de manier waarop mensen hun vrije tijd beleven. De mate van succes die recreatie- en toerismebedrijven hebben met het inspelen op de veranderende vraag is bepalend voor de ontwikkeling van de sector. Dit brengt een onzekerheid met zich mee naar de toekomst toe. Bereikbaarheid: Naar de toekomst toe bestaan er enkele opgaven, zoals het op peil houden van de bereikbaarheid bij een toenemend aantal inwoners, het behouden en verbeteren van de verkeersveiligheid, en de verduurzaming van de mobiliteit. Er bestaat onzekerheid naar de toekomst toe over de manier waarop deze opgaven ingevuld worden Leefbaarheid en gezondheid: Over het algemeen goed op orde. Randvoorwaarden voor een gezond en leefbaar woonklimaat (voorzieningen, sportfaciliteiten, ruimte voor ontmoeting) ruim voldoende in Bunschoten. Circulariteit: Er worden stappen gezet op het vlak van circulariteit. De totale hoeveelheid afval geproduceerd in de gemeente neemt af, al ligt het nog wel nog boven het Nederlands gemiddelde.

Inwoners worden meer bewust over de impact die hun gedrag heeft op de leefomgeving. Er zijn nog grote stappen te maken voordat circulariteit daadwerkelijk behaald wordt, maar de verwachting is dat er een positieve trend plaatsvindt. Wonen: Het woningtekort heeft ook een impact op de gemeente Bunschoten. Er spelen diverse factoren die zorgen voor onzekerheid over de ontwikkeling van het thema wonen naar de toekomst toe. Energie: In recente jaren zijn de eerste stappen gezet in de energietransitie. De opgave tekent zich steeds duidelijker af. In de gemeente Bunschoten zijn al stappen gezet, maar voor een energieneutrale samenleving is bereikt moet er nog veel gedaan worden. De transitie gaat gepaard met veel opgaven, zoals netcongestie, energiebesparing, en elektrificatie. Het DNA van Bunschoten: Naar de toekomst toe bestaan er verschillende trends die zowel een positieve als negatieve impact op de gezondheid en welzijn van Bunschotenaren. Vergrijzing en gezondheid zijn aandachtspunten. Cultuurhistorie en erfgoed: In de gemeente Bunschoten bestaan verschillende opgaven die om ruimte vragen, zoals de woningbouwopgave en de energietransitie. Dit kan ervoor zorgen dat landschappelijke waarden verloren gaan. De manier waarop de opgaven worden ingevuld beïnvloeden de mate waarin nieuwe kwaliteiten aan het landschap worden toegevoegd of juist verloren gaan.

Behoud van ruimtelijke kwaliteit staat op de agenda in de gemeente Bunschoten. Zonder duidelijke kaders en visie kan de ruimtelijke kwaliteit in de gemeente afnemen.

Thema’s waar een negatieve trend voor verwacht wordt Voor een drietal thema’s is de kans op een lagere kwaliteit door een negatieve trend groter dan een positieve ontwikkeling. Dit zijn de thema’s: 

Bodem, lucht en water: Het bodem- en watersysteem in de gemeente Bunschoten heeft te maken met verschillende uitdagingen naar de toekomst toe. Zoals het bereiken van een goede oppervlaktewaterkwaliteit in KRW-oppervlaktewaterlichamen, voldoende grondwater onder een stijgende vraag naar drinkwater en bodemdaling.

Blad 76 van 95

Milieuimpactbeoordeling t.b.v. Omgevingsvisie Bunschoten projectnummer 0479730.100 15 november 2022 revisie 3 Gemeente Bunschoten





Klimaatadaptatie: het klimaat verandert. Zeker in de gemeente Bunschoten heeft klimaatverandering risico’s: overstromingen, wateroverlast en hitte. In combinatie met een dalende bodem die relatief weinig vocht kan bergen levert dit onzekerheden naar de toekomst op. Natuur en landschap: De gemeente Bunschoten heeft aangrenzende natuurgebieden, zowel NNN als Natura 2000, en een groen karakter. De natuurwaarden in natuurgebieden staan onder druk door verschillende ontwikkelingen, zoals klimaatverandering en recreatiedruk. Ook in het agrarisch gebied bestaan er, ondanks positieve trends op het gebied van slootkantbeheer, weidevogelbeheer en plasdrasgebieden, uitdagingen, zoals de impact van schaalvergroting, het gebruik van bestrijdingsmiddelen, verdroging en vermesting. In de bebouwde omgeving verdwijnt groen, omdat inwoners hun tuin betegelen. Invasieve exoten kunnen gemakkelijker overleven door het veranderende klimaat. Al met al tekent zich een achteruitgang van natuurwaarden af.

Blad 77 van 95

Milieuimpactbeoordeling t.b.v. Omgevingsvisie Bunschoten projectnummer 0479730.100 15 november 2022 revisie 3 Gemeente Bunschoten

4

Beoordeling effecten omgevingsvisie

4.1

Inleiding De beleidsambities uit de omgevingsvisie zijn in deze paragraaf beoordeeld langs het integrale beoordelingskader dat gelijk is aan de thema’s en waarden uit de omgevingsvisie. De omgevingsvisie bevat bij de beschrijving van de thema’s en waarden ook vaak uitgangspunten voor beleid die vervolgens in de integrale beschrijving van de ambities niet volledig naar voren komen. Zo wordt bijvoorbeeld onder het thema wonen beschreven dat er gekozen wordt voor bestaande ontwikkellocaties en diverse inbreidingslocaties: in de geïntegreerde ambitie “boegbeeld van het Eemland” wordt géén keuze gemaakt over de locaties van nieuwe woningen. Om die reden zijn de thematische ambities in dit rapport aan de geïntegreerde ambities gehangen. De te toetsen beleidsambities zijn dus opgebouwd uit één integrale ambitie en meerdere verwante thematische ambities.