RIB Woningmarktonderzoek en woonzorganalyse Boxtel 2022- Bijlage 2 Onderzoeksrapport SOWiB 8 september 2022 def (1301830).pdf
Tekst van het document
De ouderen die er wonen, hebben minder te maken met ziekenhuisopnames, en bij het toenemen van beperkingen blijft hun welbevinden beter op peil. 25 … … Er zijn al meer dan honderd woonservicegebieden in Nederland. De inrichting van een woonservicegebied is altijd maatwerk. Er is een sterke regisseur nodig, bijvoorbeeld de gemeente. Deze neemt contact op met mogelijke zorgpartners binnen een startend woonservicegebied. Samen met ouderenorganisaties en individuele ouderen inventariseren zij de bestaande initiatieven en wensen van de ouderen. Passend woningaanbod, de inzet van cliëntenadviseurs, integrale wijkteams en burgerinitiatieven vormen de basis van een woonservicegebied. …
24 25
Langer zelfstandig wonen in een geschikte woonomgeving, Project Langer Zelfstandig Wonen van Ouderen PBL 2019 https://www.beteroud.nl/zelfstandig-wonen/woonservicegebied-proeftuinen BeterOud 2019 22
Onderzoeksrapport woon-zorg-welzijn 65+ jaar Boxtel 2022
Gedefinieerd
4.6.5 Dimensies van geschiktheid Dimensie Aanpasbaarheid
Toegankelijk
Ja
Forse investering, zoals lift, aan geclusterde woningen (JOOST!) Individueel en (deels) geclusterd.
Doorgankelijk
Ja
Zorggeschikt
Deels Individueel en op basis van zorghandelingen. Deels. Zorggebruik (Vektis gemeentezorgspiegel) is als indicator voor prioritering te gebruiken. Deels Vraagt investeringen en optimalisatie van gebiedsinrichting en vestiging van voorzieningen.
Kwantificeerbaar
Aantal woningen in Boxtel
Ja. TNO.
690 - 880
Ja. BAT26, TNO 27
±8.900 eigendom ±5.450 huur ±14.400
Zorgorganisaties moeten consensus bereiken over eisen per (cluster) zorghandelingen.
Deels, aanwezigheid 14.400 28 en, actieradius tot voorzieningen, uitkomsten gezondheidsmonitor ouderen Actiz stelt dat anno 2040 in Boxtel 970 woningen geschikt, 7290 aanpasbaar en 590 ongeschikt zijn voor ouderen (onderscheid met/zonder mobiliteitsbeperking) 29. Langs welke benadering ook wordt gekeken naar de investering, elke uitkomst presenteert een enorme financiële- en inspanningsopgave. Omgevingsgeschikt
4.6.6 Relatie met Hartjes in de Wijk In Boxtel wordt gewerkt aan het concept ‘Hartjes in de Wijk’. Dat concept wordt in samenwerking met lokale actieve zorgorganisaties en de wooncorporatie ontwikkeld. Het heeft het karakteristiek van dé wijkvoorziening die als centraal punt in een woonservicegebied functioneert. Het onderwerp is in deze analyse niet verder uitgewerkt. 4.6.7 Passende woning(inrichting) voor mensen met dementie Het actuele beeld over Boxtelaren met de diagnose dementie anno 2022 is bekend, evenals de prognose voor 2040.
26
BAT Programma van eisen woonruimte voor senioren met een extramurale zorgvraag, Augustus 2019. www.batutrecht.nl Rapportage aanpasbare woningen in Boxtel. Een beknopte beschrijving van de uitkomsten van het rekenblad. De uitkomsten geven een indicatie hoe de gemeente Boxtel ervoor staat wat betreft de opgave 'Langer zelfstandig wonen' Release 1.70 07 dec 2017 TNO 28 CBS Voorraad woningen; eigendom, type verhuurder, bewoning, regio, november 2021 29 https://www.actiz.nl/actiz-en-anbo-lanceren-online-tool-woonopgave-ouderen-voor-gemeenten 27
23 Onderzoeksrapport woon-zorg-welzijn 65+ jaar Boxtel 2022
Dementie in Boxtel prognose alle leeftijden (Alzerheimer Nederland 2020) 1100
1200
1000
1000
800
800 600
660 520
550
2018
2020
400 200 0
2025
2030
2040
2050
Het aantal zorgplaatsen voor mensen met dementie zal niet(/onvoldoende) toenemen waardoor dementerenden en hun naasten langer in zelfstandigheid en met ondersteuning thuis moeten blijven wonen. Alzheimer Nederland publiceerde in 2021 ‘Nieuwe woonvormen nodig voor mensen met dementie’.30 Passend woningaanbod voor dementie ontbreekt Ruim driekwart van de mantelzorgers met een thuiswonende naaste (77%) en 80% van de zorgprofessionals vindt het huidige woningaanbod voor mensen met dementie niet passend. Maar liefst 87% van de zorgprofessionals herkent de situatie dat mensen met dementie nog “te goed” zijn voor een opname in het verpleeghuis, maar wel extra ondersteuning nodig hebben. 57% van de mantelzorgers met een thuiswonende naaste vindt dat de woning van hun naaste toekomstbestendig is. Uit de reacties blijkt dat de meesten hiervoor veel aanpassingen aan de woning hebben moeten doen. 43% van de mantelzorgers vindt de woning van hun naaste niet toekomstbestendig. Hiervan zegt de helft (52%) dat verhuizen naar een andere woning geen optie is. Uit de reacties blijkt dat men vindt dat er simpelweg te weinig mogelijkheden zijn, en dat men verwacht de naaste met dementie daarna dan nóg een keer te moeten verhuizen, namelijk naar het verpleeghuis.
Waar moet het woonaanbod aan voldoen? Uit de enquête anno 2021 heeft men de belangrijkste woonbehoeften van mensen met dementie en hun mantelzorgers samengesteld: 1. Eigen plek 2. Ontmoeten en activiteiten 3. Samen of alleen wonen 4. In de eigen buurt 5. Vrijheid en eigen regie 6. Veiligheid en (gespecialiseerd in dementie) De woning moet daarnaast betaalbaar zijn en toegankelijk zijn zonder Wlz indicatie, zo komt uit het onderzoek naar voren. Een derde belangrijke randvoorwaarde is dat mensen met dementie en mantelzorgers tijdig hulp krijgen bij het verkennen van de mogelijkheden. Bijvoorbeeld van de casemanager of van de gemeente. Een verhuizing is ontzettend ingrijpend voor mensen met dementie. Zij en mantelzorgers geven daarom duidelijk aan het liefst maar één keer te willen verhuizen. 30
Resultaten van een peiling van Alzheimer Nederland onder ruim 1.400 mensen met dementie, mantelzorgers en zorgprofessionals, https://www.alzheimernederland.nl/sites/default/files/directupload/Rapport%20onderzoek%20woonvormen_Alzheimer%20Nederland_april%202021.pdf 24 Onderzoeksrapport woon-zorg-welzijn 65+ jaar Boxtel 2022
4.6.8.1 Enquête woonbehoeften Alzheimer Nederland Er is erg weinig bekend over woon(omgeving)inrichting en voorzieningenbehoeften onder mensen met dementie en hun mantelzorgers. Om die reden is onderstaande tabel van de expertiseorganisatie Alzheimer Nederland als een indicatie opgenomen. Woonbehoeften o/b.v. enquête onder ruim 1400 mensen Alzheimer Nederland
Mensen met dementie %
Mantelzorgers %
De omgeving van mijn woning (bijv. goede sfeer, mooi uitzicht)
43
26
Dat ik er kan bewegen (wandelen, fietsen) Dat ik een plekje voor mezelf heb Dat ik er samen kan wonen met mijn partner Dat mijn familie in de buurt woont Een tuin of balkon
38 30 30 27 27
28 35 32 19
Dat er faciliteiten in de buurt zijn (bijv. een pinautomaat, bushalte, supermarkt, kapper) Dat ik zorg en ondersteuning aan huis kan krijgen Dat ik leuke buren heb Dat ik er lang kan blijven wonen Dat ik in mijn eigen buurt kan blijven wonen
24 14 11 11 11
10 36 6 33 13
Dat ik er anderen kan ontmoeten (bijv. een buurthuis of een plantsoen met bankjes)
8
15
Dat de woning toegankelijk is (bijv. traplift, gelijkvloers)
8
10
Dat er leuke activiteiten in de buurt worden georganiseerd
5
7
5
14
0
9
Dat er service/ondersteuning is (bijv. maaltijdservice, pedicure aan huis, kapper aan huis) Dat ik er kan wonen met andere mensen met dementie, net als ik
... Er is een gat ontstaan tussen ‘wonen thuis’ en ‘zorg in een verpleeghuis’ doordat er geen verzorgingshuizen meer zijn. Er is eigenlijk geen alternatieve woonvorm voor mensen met dementie die meestal graag thuis willen blijven wonen en niet naar een verpleeghuis willen, maar meer zorg nodig hebben dan in een gewoon huis in een gewone wijk kan worden geboden. Zo’n alternatieve woonvorm moet financieel haalbaar zijn en inspelen op een krappe arbeidsmarkt: realiteiten waarmee we van doen hebben. En als die alternatieve woonvorm bijdraagt aan het doorbreken van de stagnatie op de woningmarkt doordat ouderen een reguliere woning achterlaten, dan betekent dat dus winst op zo ongeveer alle vlakken. De benodigde woonvorm leidt ertoe dat mensen niet of pas veel later naar een verpleeghuis hoeven en tot die tijd (of hun verdere leven) een eigen plek hebben, een echt, eigen thuis. Hoe ziet zo’n woonvorm eruit? Kleuren Er is inmiddels al goed onderzoek gedaan naar dementievriendelijke woningen. Denk aan geclusterde, maar zelfstandige woningen met gemeenschappelijke ruimten voor sociaal contact en zorg als dat nodig is, waarbij domotica bijdraagt aan bijvoorbeeld veiligheid en medicatie-inname. Denk ook aan bewegwijzering in de wijk en contrastrijke kleuren in de woning zodat deuren, wc-brillen, lichtknopjes en andere voorwerpen kunnen worden onderscheiden.
Met het bouwen van dergelijke woningen, kan noodzakelijke zorg bovendien efficiënt worden geleverd en is snelle opschaling van zorg makkelijker, mocht dat nodig zijn.' ... Gerjoke Wilmink is directeur-bestuurder van Alzheimer Nederland. Juli 2022
Mensen met dementie leggen de nadruk op zo lang mogelijk zelfstandig blijven, terwijl mantelzorgers het belangrijk vinden dat hun naaste hulp kan krijgen en dat het veilig voor hen is. Samen met de partner kunnen verhuizen staat in de top-3 van de woonbehoeften van mensen met dementie. Bij de mantelzorgers is deze behoefte wat minder prominent Een kwart van de mantelzorgers (24%) wil meeverhuizen met de naaste als het thuis niet 25
Onderzoeksrapport woon-zorg-welzijn 65+ jaar Boxtel 2022
meer gaat. 39% wil dit niet en 37% weet het nog niet. Partners willen vaker meeverhuizen dan kinderen en zeggen ook vaker dat ze het nog niet weten. Naast woningaanpassingen zijn zorg en ondersteuning op afroep nodig voor een veilige woonomgeving. Hierbij is het belangrijk dat de professionals kennis hebben van dementie, zoals een casemanager dementie. Leven met dementie is namelijk niet hetzelfde als gewoon ouder worden, maar vereist specifieke kennis. 4.6.8.2 Eisen aan de inrichting van de woning bij dementie Voor mensen met dementie stelt de inrichting van woningen ook specifieke eisen. Deze variëren van inrichtingseisen van ruimten tot kleurgebruik. Zij zijn gericht op het tegengaan van verstoringen in het dagelijkse leven en het bieden van een houvast in routines.
4.6.9 Levensloopgeschiktheid van een woning Een woning is levensloopgeschikt als deze toegankelijk, doorgankelijk, zorggeschikt en in een passende omgeving staats. 4.6.10 Zelfstandig wonen in Nederland Sinds 2015 is het scheiden van wonen en zorg ingevoerd. De consequentie daarvan moest zijn dat met name ouderen langer thuis blijven wonen. Daardoor is een absolute focus ontstaan op de doctrine ‘Langer thuis’. Hierbij is beperkt rekening gehouden met de mate waarin ouderen en hun sociale omgeving (- buren, kennissen, kinderen, ..-) zelf hun levensomstandigheden kunnen bepalen. De meeste woningen in Nederland, 86%, zijn voor een beperkt bedrag31 toegankelijk en doorgankelijk te maken voor rolstoelgebruikers. Het betreft dan aanpassingen zoals wandbeugels, trapliften, hellingbaan om de voordeur bereikbaar te maken of het drempelvrij maken van een woning. 4.6.11 Zelfstandig wonen in Boxtel Voor de gemeente Boxtel heeft TNO 32 het percentage woningen, dat voor een beperkt bedrag33 toegankelijk en doorgankelijk te maken is voor rolstoelgebruikers op 80% berekend. In onderstaand beeld geeft TNO een indicatie van het percentage aanpasbare woningen in Boxtel 34. In de wijken van Boxtel varieert de aanpasbaarheid tussen 57% tot 98%.
Minder dan € 10,000, prijspeil 2016. Het ministerie van VWS heeft door TNO-onderzoek laten verrichten naar de toegankelijkheid van de woningvoorraad voor mensen met verminderde zelfredzaamheid https://www.zorgopdekaart.nl/bagwoningen/public/index.html?styleproperty=p_apb_w&selectcity=Boxtel 33 Minder dan € 10,000, prijspeil 2016. 34 https://www.zorgopdekaart.nl/bagwoningen/public/index.html?styleproperty=p_apb_w&selectcity=Boxtel 31 32
26 Onderzoeksrapport woon-zorg-welzijn 65+ jaar Boxtel 2022
De wijken van Boxtel zijn als volgt beoordeeld op aanpasbaarheid van de woningen: • Boxtel Noord: • Boxtel-Centrum: • Boxtel-Oost: • Munsel-Selissen: • Liempde: • Lennisheuvel: • Esch:
4.612
61 % 57 % 92 % 92 % 92 % 98 % 91 %
Bruikbare
instrumenten Er zijn instrumenten beschikbaar om de toegankelijken doorgankelijkheid vast te stellen (BAT-checklist en beslisboom 35, beslisboom woningaanpassingen ed 36).
Beschikbare inzichten over de woningen in Boxtel Er zijn alleen berekende overzichten (aantallen en %) beschikbaar over toegankelijkheid en ADL(on)geschiktheid en aanpasbaarheid van woningen. Die zijn reeds toegelicht. De zorggeschiktheid van woningen is nog onvoldoende gedefinieerd. Wat ontbreekt is een samenhangend systeem van waardering van alle woning - en woonomgeving dimensies. Het zou een inschatting van de
potentie van geschiktheid naast de aanpassingsopgave van de woning voor de toekomst kunnen opleveren. Een aantal in potentie zeer geschikte woningen wordt nu categoraal ongeschikt geoordeeld. Voorbeeld: een aantal portiekflats met trapportalen is ontoegankelijk beoordeeld
35 36
http://www.wonenenzorginbalans.nl/Beslisboom-BAT.pdf http://www.wonenenzorginbalans.nl/downloads.html 27
Onderzoeksrapport woon-zorg-welzijn 65+ jaar Boxtel 2022
maar levert, eenmaal achter de voordeur, op argumenten van doorgankelijkheid, zeer geschikte (nultreden)woningen op. Sinds 2022 is in Nederland met de bepalingsmethode NTA 8800 een energielabel verplicht bij de verkoop, verhuur en oplevering van woningen en appartementen. Vanaf 1 maart 2021 is de invoering van het nieuwe energielabel voor bepaalde elektronische producten ingegaan. Energie labels zijn gedefinieerd. Wij hebben een integrale analoge methode (woon/zorg/welzijn-label) niet aangetroffen terwijl er veel meetbare elementen vanuit verschillende invalshoeken beschikbaar zijn.
4.7 Merendeel 65+jaar verhuist alleen als dit noodzakelijk is Banken rapporteren in toenemende mate over ouderenhuishoudens en geschikt wonen. Deze rapporten bevestigen op landelijk niveau de beperkte verhuisbereidheid van 65+. Zo stelt het RABO-rapport ‘Kwart miljoen ouderenwoningen gevraagd, liefst in eigen buurt’ van 20 april 2020 o.a.: • • • •
Ouderen willen liever niet verhuizen. Ook in ongeschikte woningen zijn ze sterk honkvast. Willen verhuizen is één, daadwerkelijk verhuizen is twee. Preventieve woningaanpassingen zijn niet zo populair.
Een belangrijke reden voor de lage verhuismobiliteit van zestigers is hun sterke binding met hun lokale omgeving. Zestigers zijn sterker dan jongeren gehecht aan hun woning, hun woonplaats en vooral aan hun buurt. Die sterke verbondenheid met de woonomgeving staat los van de tijd die zij al op het huidige adres wonen. Een sterke binding met de woonomgeving verkleint de kans aanzienlijk dat mensen naar een andere woonplaats willen verhuizen. Bron: CBS nov 2020, Een analyse van het verhuisgedrag van zestigers
… 37De sterke gehechtheid van zestigers aan hun woning, buurt en woonplaats gaat samen met een sterke mate van tevredenheid met de woonsituatie. Een zeer ruime meerderheid van de zestigers is (zeer) tevreden met de woning (91 procent), de woonomgeving (85 procent) en de streek waarin zij wonen (91 procent). Bij jongeren liggen die percentages lager. Zestigers zijn daarmee niet alleen meer gehecht aan hun woonsituatie, maar er ook vaker tevreden mee dan jongeren. … Gehecht aan woning, buurt en woonplaats, naar leeftijd in %, 2015 18 tot 30
30 tot 40
40 tot 50
50 tot 60
60 tot 70
70 jaar of ouder
69,8 35,2 67,9
73,7 46,1 72,3
75,1 53,6 78,1
76,5 59,1 80,3
80,6 66 84,8
84,8 74,9 87,1
(Zeer) gehecht aan woonplaats (Zeer) gehecht aan buurt (Zeer) gehecht aan huidige woning Bron: CBS, BZK, WoON 2015
Oordeel over geschiktheid woning bij gezondheids- of ouderdomsklachten38, 2019*) Totaal 55 tot 65 jaar 65 tot 75 jaar 75 jaar of ouder
(Heel) geschikt (%) 66,7 60,8 68,4 76,7
37
Ongeschikt of niet zo geschikt (%) 33,3 39,2 31,6 23,3
https://www.cbs.nl/nl-nl/longread/statistische-trends/2020/een-analyse-van-het-verhuisgedrag-van-zestigers?onepage=true#cResultaten 38 55-plussers over hun (toekomstige) woning CBS 2020, https://www.cbs.nl/nl-nl/longread/statistische-trends/2020/55-plussers-over-hun-toekomstige---woning 28 Onderzoeksrapport woon-zorg-welzijn 65+ jaar Boxtel 2022
Voorkeur bij ongeschiktheid woning, 2019*) Aanpassen (%) Totaal 35,5 55 tot 65 jaar 33,6 65 tot 75 jaar 36,6 75 jaar of ouder 37,5
Verhuizen (%) 25,4 28,8 23,0 22,1
Weet niet (%) 39,1 37,6 40,4 40,4
*) Exclusief bewoners van seniorenwoningen en bewoners van instellingen, zoals verpleeg- en verzorgingshuizen. Bron: CBS 2020 ‘55-plussers over hun (toekomstige) woning’
4.8 Woonwensen 65+ 4.8.1 Overzicht van behoeften en belemmeringen inzake woonzorgvoorzieningen De dienst Analyse en Onderzoek van de Tweede Kamer 39 publiceerde in februari 2022 in een rapport over de woonvoorkeuren van ouderen. … Over het algemeen valt te concluderen dat dé ouderenwoning niet bestaat; het betreft een heterogene doelgroep. Woonwensen hangen sterk samen met de leeftijd, omvang en aard van de zorgbehoefte, inkomensgroep, leefstijl, en vele andere factoren. Daarom is maatwerk op lokaal niveau nodig. Een aantal conclusies: • Ouderen vertonen over het algemeen de volgende voorkeuren: o Leeftijdsvriendelijke woningen (bijv. primaire ruimten op dezelfde verdieping, woningen met lift); o in een buurt met voorzieningen (bijv. supermarkt, ov, apotheek); o waar de mantelzorger dichtbij woont; o in een vertrouwde omgeving; o in een gemêleerde wijk met een mix van eenpersoonshuishoudens, gezinnen, en ouderen. • In stedelijke gebieden is de woonomgeving vaak beter geschikt, door betere en nabije voorzieningen, terwijl in landelijke gebieden het type woning juist vaak beter geschikt is voor de behoeften van ouderen. • Bij ouderen met mentale beperkingen (zoals dementie) is er vooral behoefte aan een veilige (geclusterde) woonvorm en voldoende ondersteuning.
Bij ouderen met somatische aandoeningen en mobiliteitsbeperkingen is vooral de toegankelijkheid van de woning belangrijk. • Hoe ouder, hoe sterker de voorkeur wordt voor een speciaal voor ouderen bestemde woning (met name wooncomplexen). Bij 55-64-jarigen is dit 26% van de doelgroep, terwijl het bij 75-84 jarigen 67% betreft. • Er is weinig gepubliceerd over de verschillen tussen inkomensgroepen. Vaak wordt inkomen in onderzoeken wel meegenomen als factor, en wordt genoemd dat inkomen een grote invloed heeft, maar de precieze verschillen tussen inkomensgroepen worden niet weergegeven. • Er is recentelijk onderzoek uitgevoerd naar de variatie in woonwensen tussen ouderen. Ook daarin wordt geconcludeerd dat er veel variatie in woonwensen tussen ouderen is. … 4.8.2 Programma Ouder worden 2040 40 Door andere wensen over levenskwaliteit en keuzevrijheid willen veel mensen hun leven ook op hogere leeftijd graag voortzetten zoals zij gewend zijn. Zorg en ondersteuning zullen vaker dichtbij of aan huis verleend worden. Toelichting:
39
Wonen en zorg voor ouderen | Tweede Kamer der Staten-Generaal | 18 februari 2022 Programma Ouder Worden 2040. Het Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport heeft BeBright voor dit onderzoek een subsidie verstrekt. 29 40
Onderzoeksrapport woon-zorg-welzijn 65+ jaar Boxtel 2022
• Thuis wonen op hoge leeftijd is al decennialang een opkomende trend. Het aantal ouderen thuis verdubbelt naar ruim 2,5 “De pensionering vormt het begin van de nieuwe miljoen in 2040. Hierdoor komt er meer zorg derde levensfase. De overgang naar de vierde aan huis. levensfase gaat geleidelijk wanneer de • Aging in place vormt steeds vaker het kwetsbaarheid en de behoefte aan zorg vertrekpunt in het ouderenzorgbeleid. Dit toenemen. Deze overgang verloopt voor betekent dat ouderen zo lang mogelijk in iedereen anders, gaat snel of langzaam, komt staat gesteld moeten worden om een eerder of later.” betekenisvol leven te leiden in hun eigen woon- en leefomgeving, ook als ze Ouder worden 2040 kwetsbaar en hulpbehoevend zijn. In navolging daarop wordt community care, waarin de oudere (met beperkingen) bij het leven in- en deelname aan de samenleving wordt ondersteunt door de samenleving zelf, steeds belangrijker. • Er zijn onvoldoende geschikte woningen voor ouderen. Ongeveer 140 duizend 65plushuishoudens woonden in 2015 in een ongeschikte woning. • Digitale technologieën, zoals eHealth en domotica dragen bij aan zelfstandigheid thuis en doelmatigere inzet van zorgverleners. Het is hierbij belangrijk dat ouderen en zorgverleners op de hoogte zijn van de mogelijkheden en de digitale vaardigheden beheersen. • Het veld van aanbieders in de thuiszorg is in grote steden vaak versnipperd.
Dit bemoeilijkt de samenwerking onderling en met andere professionals. 4.8.3 Platform_31 Ondanks dat ‘de woonwens’ van de oudere niet bestaat, zijn er wel een aantal indicatoren aan te wijzen die veelvuldig terugkomen in diverse bronnen (BeterOud, 2012, 2018; RvO, 2020; BZK, 2018; Habion, z.d.; Platform31, 2019, 2020; Platform31 & Aedes-Actiz, 2018; Stichting Seniorenraad Schijndel, 2017) Platform_31 heeft woonwensen van senioren geïnventariseerd en daarmee vastgoedconcepten in 10 profielen 41uitgewerkt: 1. Eigen plek:
vrij en sociaal
2. Privédomein:
privacy en rust
3. Basic:
functioneel en sociaal
4. Woongebouw:
comfortabel en vertrouwd
5. Gezinshuis:
vertrouwd en gehecht
6. Stadsappartement:
dynamisch en op jezelf
7. Buurtblok:
sociaal en levendig
8. Parkappartement:
uitzicht en landschap
9. Woonhof: 10. Seniorenappartement:
samen voor elkaar zelfstandig ouder
4.8.4 Beschikbare inzichten over de geschiktheid van woningen in Boxtel Een grootschalige scan op geschiktheid van de woningen in Boxtel hebben wij niet aangetroffen. Het meest recente onderzoek onder Boxtelaren (722 respondenten van 65+ en ouder) over elementen van geschiktheid van hun woning en woonomgeving in relatie tot gezondheid en welzijn is de (3e) Gezondheidsmonitor Ouderen 2020, 65 jaar en ouder 42 .
41 42
Woonprofielen van senioren, _PLATFORM31_ juli 2020, https://www.platform31.nl/publicaties/woonprofielen-van-senioren# GGD Gezondheidsmonitor Ouderen 2020 tabellenboek Boxtel 30
Onderzoeksrapport woon-zorg-welzijn 65+ jaar Boxtel 2022
MunselGeeft (on)voldoende voor eigen woning BoxtelBoxtel- Boxtel- Selissen, Gemeente (65+ jaar) in 2020 Noord Liempde Centrum Oost Lennisheuvel Boxtel Geeft voldoende voor eigen woning
99%
97%
96%
92%
98%
95%
Geeft onvoldoende voor eigen woning Kan onvoldoende verkoeling vinden in woning Heeft schimmel of vocht in woon- of slaapkamer Wil in huidige woning blijven wonen als gezondheid het toelaat Huidige woning is met (kleine) aanpassingen geschikt voor bewoning tot op hoge leeftijd
1%
3%
4%
8%
2%
5%
22%
13%
13%
16%
11%
14%
10%
5%
0%
0%
1%
2%
97%
97%
94%
92%
98%
95%
94%
92%
86%
83%
92%
87%
⃝ meest positieve waarde ⃝ meest negatieve waarde
GGD: Ouderen extra kwetsbaar bij extreme warmte43. Het lichaam werkt niet meer zo effectief en kan sneller uitdrogen (minder dorst, minder goed werkende nieren, minder makkelijk zweten voor afkoeling); Ouderen hebben vaker last van ziektes waardoor ze minder goed tegen de hitte kunnen (harten longaandoeningen, nier- en suikerziekte en aandoeningen aan de maag en darmen); Medicijngebruik kan uitdroging veroorzaken of ervoor zorgen dat ouderen minder goed opletten of ze genoeg drinken. Ouderen hebben vaker een handicap waardoor ze minder goed voor zichzelf kunnen zorgen; Deze risico’s kunnen bij extreem warm weer leiden tot klachten, zoals vermoeidheid, concentratieproblemen, duizeligheid, hoofdpijn en huidproblemen. Nog ernstiger zijn uitdroging, kramp, misselijkheid, uitputting, flauwte of bewusteloosheid. 4.8.5 Aanpassen van de huidige woning Het is niet precies bekend in welke mate woningen die geschikt te maken zijn om langer zelfstandig thuis te wonen, reeds zijn aangepast. Het is daardoor lastig om een nauwkeurig beeld te schetsen van de precieze omvang van de aanpassingsopgave. Het is echter wel mogelijk om een globale inschatting te geven. 44 Ongeveer 20 procent van alle eengezinswoningen waarin ouderenhuishoudens wonen, is in meer of Een woning die klaar is voor de toekomst is veilig mindere mate aangepast (WoON 2015).
Vaak en comfortabel, maar is ook duurzaam en gaat het om kleine aanpassingen, zoals energiezuinig. “We zien dat al veel mensen hun wandbeugels, douchestoelen en woning energiezuinig maken. Dit kan een mooi drempelhulpen. Ruim 25 procent van die moment zijn om ook een aantal verbeteringen aan aangepaste eengezinswoningen heeft ook een de woning te doen om er later prettig te kunnen blijven wonen. Je bent immers toch al aan het traplift en daarnaast beschikt een kleine 30 verbouwen en met de aannemer of installateur in procent van de aangepaste gesprek. Zo sla je twee vliegen in één klap” eengezinswoningen over een tweede toilet. Ouderenhuishoudens die in een appartement Bron: Lang zult u wonen in Drenthe (meergezinswoning) wonen, wonen met 40 procent beduidend vaker in een aangepaste woning dan ouderen in een eengezinswoning. Ook hier gaat het in het gros van de gevallen om kleinere woningaanpassingen. Er zijn ook verschillen tussen ouderen die huren en ouderen die in een koopwoning wonen: ouderen in een koopwoning wonen minder vaak in een aangepaste woning dan ouderen in een huurwoning (19 procent versus Duurzaam én levensloopbestendig verbouwen: twee vliegen in één klap
43 44
https://www.ggdnog.nl/gezondheid/gezond-ouder-worden/hitte Aanpassen of verkassen? Langer zelfstandig in een geschikte woning Project Langer Zelfstandig Wonen van Ouderen PBL 2019 31
Onderzoeksrapport woon-zorg-welzijn 65+ jaar Boxtel 2022
36 procent). Dit hangt samen met het feit dat het gros van de oudere huiseigenaren in een eengezinswoning woont (84 procent), terwijl het merendeel van de oudere huurders in een appartement woont (56 procent). Opvallend genoeg gaf iets minder dan de helft van alle ouderenhuishoudens in een aangepast appartement aan dat de woningaanpassing (nog) niet noodzakelijk was. Voor de ouderenhuishoudens in een aangepaste eengezinswoning geldt dit voor ruim een derde. Deze huishoudens hebben hun woning mogelijk preventief aangepast en geanticipeerd op de kans dat zij de komende jaren slechter ter been worden. Uiteraard is het ook denkbaar dat hun woning reeds was aangepast toen zij deze betrokken. Doordat hun woning is aangepast, wordt voor deze ouderen een belangrijk zorgpunt weggenomen op het moment dat de gezondheid daadwerkelijk achteruit gaat (zie ook Ministerie van VWS 2018). Of het nou om koopwoningen, huurwoningen, eengezinswoningen of meergezinswoningen gaat, het is dus aannemelijk dat het merendeel van de woningen, circa 80 procent, waarin ouderen wonen nog niet is aangepast (zie bijvoorbeeld WoOn 2015; Spierings 2016; Lager et al. 2016). De vraag is uiteraard in hoeverre ouderen uiteindelijk overgaan tot het aanpassen van hun woning. Vorenstaande bevestigt ons beeld dat er slechts een op schattingen gebaseerd beeld over geschikte of aanpasbare woningen bestaat.
Dat verhoudt zich niet met het belang dat geschikt zelfstandig blijven wonen in Boxtel gaat spelen. Er zal tot bijna achter iedere voordeur een scan moeten worden uitgevoerd. Pas dan kan, in verhouding met uitgevoerde nieuwbouw, een inschatting worden gemaakt over een investering, zoals een stimuleringsprogramma. 4.8.6 Milieu gerelateerd woonitem In de Gezondheidsmonitor 2020 gaven geënquêteerden aan in welke mate zij verkoeling konden vinden in hun woning. Met de actuele temperatuurontwikkelingen in Nederland lijkt zich hier een ‘nieuw’ milieu-item van belang te ontwikkelen. Naar gelang de leeftijd stijgt hebben ouderen moeite hun kerntemperatuur op orde te houden. Dat in de wijk Boxtel-Noord maar 78% aangaf dat voldoende te kunnen, vereist nader onderzoek. Woningkenmerken en hitte in huis45 Mensen verblijven een groot deel van de tijd binnenshuis, zeker kwetsbare ouderen. De binnentemperatuur wordt niet alleen bepaald door de buitentemperatuur, maar ook door het gebouw. Ouderen, waarbij doorgaans de leeftijdgrens vanaf 75 jaar wordt gehanteerd, lopen risico’s tijdens periode van aanhoudende hitte46. Twee aspecten spelen daarbij een rol: •
•
45 46
In de eerste plaats gaat de ouderdom zelf gepaard met een vermindering van diverse lichaamsfuncties, waaronder de lichaamstemperatuurregeling, dorstgevoel, nierfunctie, transpiratiefunctie, reservefunctie van hart en longen. Dit maakt ouderen gevoeliger voor hittestress. Ten tweede hebben ouderen vaker te maken met ziekten en beperkingen zoals hart- en longaandoeningen, suikerziekte, dementie, enz. Als gevolg van deze ouderdomsziekten: o vertonen ouderen vaker conditionele en functiebeperkingen
Factsheet ‘hitte en gezondheid’, GGD Nederland mei 2020. RIVM/VWS 2015 32
Onderzoeksrapport woon-zorg-welzijn 65+ jaar Boxtel 2022
o
hebben ouderen vaker problemen met de mobiliteit en zelfzorg en zijn daardoor voor hun dagelijkse verzorging, waaronder ook eten en drinken, afhankelijk van zorg van anderen. o gebruiken ouderen veelvuldig medicatie. Deze medicatie kan nadelige invloed hebben op bijvoorbeeld de nierfunctie, dorstgevoel, alertheid en regulatie van de lichaamstemperatuur. Bij aanhoudende hitte kan de temperatuur in de woning hoger worden dan buiten. De opwarming van de woning kan worden beperkt door tijdig gebruik te maken van zonwering, ventilatie met een ventilator of airconditioning. 4.8.7 Financiële bijdrage verhuizen en woningaanpassing 4.8.7.1 65plus verhuisregeling De woningcorporatie JOOST! heeft een verhuis stimuleringsregeling senioren huurders, ‘De 65plusverhuisregeling’. Met deze regeling wil men de stap naar een appartement kleiner maken. Daarin werkt men samen met de Bossche corporaties Zayaz, BrabantWonen en Mooiland. Men: • krijgt 2 jaar voorrang op het geselecteerde, vrijkomende woningaanbod van WoonService Regionaal. • kan reageren op appartementen of gelijkvloerse woningen met maximaal 2 slaapkamers of op seniorenwoningen. • ontvangt eventueel een tegemoetkoming op de huurprijs van uw nieuwe woning. • men gebruik maken van een verhuiscoach en krijgt dan een adviesgesprek en ondersteuning bij de verhuisadministratie.
4.8.7.2 Blijverslening De gemeente Boxtel biedt mogelijkheden voor het afsluiten van ‘blijversleningen’. 47 Blijverslening: een lening die, na toewijzing door het college, door SVn kan worden verstrekt aan een aanvrager ten behoeve van de financiering van de door het college aanvaarde werkelijke kosten van de maatregelen, die worden getroffen in de woning. Over het feitelijke gebruik ervan hebben wij geen informatie kunnen vinden. 4.9
Conclusies levensfasegeschikt wonen • •
•
•
47
Labeling uitwerken Om de oudere bewoners levensfasegeschikt te laten wonen, zal de grootste inspanning in de gemeente Boxtel bestaan uit het geschikt maken van de bestaande woningen. Veruit de meeste ouderen zullen niet verhuizen. De (geplande) aanvulling van de lokale woningmarkt met geschikte nieuwbouw zal een gering effect in een doorstroming opleveren. Zowel nieuwbouw als verbouw/aanpassen vereisen een langdurige én intensieve integrale aanpak. De mogelijkheden van nieuwbouw zijn afhankelijk van ruimte die projectontwikkelaars zullen geven en kennen een lange voorbereidingstijd. Verbouw en aanpassen van woningen zal tot op individueel niveau moeten worden gestimuleerd. De argumenten liggen op het vlak van eigen verantwoordelijkheid en de afname en/of fundamentele wijziging van toekomstige zorg. Dat vereist grote communicatie inzet en vaardigheden. Boxtel heeft ongeveer 7000 huishoudens van 55+ jaar, waarvan ongeveer 2000 van 75+. De vraag naar geschikt wonen zal substantieel stijgen. Minder omdat ouderen dat willen, maar vooral omdat een groeiend aantal de woonomstandigheden moet aanpassen om voldoende zelfstandigheid van leven te kunnen organiseren. Aanvullingen van het aanbod van levensloopbestendige woningen zal op dat volume marginaal zijn ten opzichte van het aantal aan te passen woningen.
De aandacht voor het geschikt maken van woningen voor ouderen door verbouwen/aanpassen staat in schril contrast met de aandacht voor (aanvullend) bouwen.
https://www.boxtel.nl/aanvragen-regelen-en-melden/wonen/woningaanpassing 33
Onderzoeksrapport woon-zorg-welzijn 65+ jaar Boxtel 2022
•
• •
•
• • •
•
• •
48 49
Er is nu slechts een grof beeld van het berekend aantal ongeschikte woningen in Boxtel voor huishoudens 55+ jaar met ADL-beperking48. Die behoren voor een substantieel deel tot de woningvoorraad van JOOST! JOOST! moet in staat worden geacht om haar woningen categoraal te classificeren op elementen van levensloopgeschiktheid. De verhouding tussen koop- en huurwoningen is in Boxtel 61% : 39 %. Om een volledig beeld te krijgen van de levensfasegeschiktheid van woningen in Boxtel zullen naast JOOST! nog eens 8200 huiseigenaren moeten worden gemotiveerd om een scan uit te voeren. De grote vraag stelt onconventionele eisen aan het realisatieproces. Daarom achten wij een beleidsregel om de totale toekomstige projectbouw (1400 op basis van de prognose Provincie Noord-Brabant 2022-2040) levensfasegeschikt met bijzondere aandacht voor zorggeschiktheid, uit te voeren uiterst relevant. Alleen dan zal een substantieel nieuw woonpotentieel voor ouderen beschikbaar komen. Een scenario van onderscheiden soorten woningen voor ouderen zal, op basis van de huidige ervaringen, slechts een geringe uitbreiding van levensloopgeschikte woningen opleveren. Deze aanpak kan wel een begin van verhuisgedrag onder doelgroepen veroorzaken.
Het aantal woningen zal dus tot 2040 met circa 1.400 moeten toenemen! (raming provincie Noord-Brabant) In de vergelijking van de toename van de woningvoorraad in relatie tot het nauwelijks toenemende inwoneraantal zal het aantal bewoners per woning afnemen. Wij vinden de uitkomst in de gezondheidsmonitor 2020 of er voldoende verkoeling kan worden gevonden in de woning zorgelijk omdat in de nabije toekomst meer temperatuurextremen in Nederland te verwachten zijn. Uit de geraadpleegde informatie kunnen grofweg 3 leeftijdsfasen worden onderscheiden waarin ouderen verschillende afwegingen over hun woonwensen/-mogelijkheden maken. Motivatieprogramma’s om ouderen meer en tijdig te laten anticiperen op naderende levensfasen vereist maatwerk per leeftijdscluster. Geparafraseerd onderscheiden wij: o 65+ jaar: men is recent gepensioneerd of nadert dat moment. Lang gekoesterde plannen voor bijvoorbeeld verre reizen en dergelijke worden realiseerbaar. Er is meestal nog geruime tijd beschikbaar om keuzes over het toekomstig wonen te maken. Afwegingen over de derde levensfase zijn daarin belangrijk. o 75+ jaar: men wordt geconfronteerd met de eerste eigen leeftijd gerelateerde (fysieke) beperkingen of ziet dat gebeuren bij naasten. Doorgankelijkheid, zorggeschiktheid en voorzieningen in de woonomgeving worden belangrijker.
De naderende vierde levensfase is geen abstractie meer, die is in de sociale omgeving waarneembaar. Men kan meestal nog tijdig anticiperen en aanpassen. De consequenties van het adagium ‘langer thuis’ worden merkbaar. Vragen over het netwerk komen centraal te staan49, zoals: ‘wie zorgt er voor je als je hulpbehoevend wordt? Hoe ziet je netwerk eruit? Op welke manier kun je je netwerkwerk opbouwen of verder uitbouwen? De oudere is zich bewust wat nodig is om grip op zelfstandigheid te houden en realiseert zich dat er meer kan en mogelijk nodig is dan men oorspronkelijk denkt. o 85+ jaar: de beperkingen die optreden eisen een escalatie in het oplossen ervan. Er moeten vaak op kortetermijnoplossingen komen. Zelfstandigheid staat onder druk en er is een grote afhankelijkheid van hulp door derden. Het is zinvol om een meetinstrument met labeling te ontwikkelen voor levensfasegeschiktheid van een woning. De zorgverlening en woningmarkt zijn regionaal georiënteerd. Daarin past een gemeentelijke beleidsoriëntatie slecht. De woon-zorg-welzijn opgave voor de gemeente Boxtel is dermate complex, urgent en afhankelijk van regionale ontwikkelingen, dat een aanpak zoals in ZuidLimburg welhaast vanzelfsprekend lijkt.
https://55plus.datawonen.nl/dashboard/dashboard/ouderenhuisvesting/ Zorgsaamwonen. https://www.zorgsaamwonen.nl/artikel/geschikt-wonen-voor-senioren-bewustwording-betrekken-en-bouwen 34
Onderzoeksrapport woon-zorg-welzijn 65+ jaar Boxtel 2022
5 Zorg …"De grens van wat noodzakelijke zorg is, schuift steeds meer op. De veiligheid en de hygiëne mag niet in gedrang komen. Dus drie keer in de week douchen is prettig, maar qua hygiëne niet altijd nodig. Ook het 's avonds controleren of alles goed is gegaan, schalen we af." … (directeur Zorg Wilgaerden NH-nieuws juli 2022)
… De WRR komt tot de conclusie dat we – om de groei van de zorg te begrenzen - beter moeten gaan kiezen waar onze
prioriteiten in de zorg liggen. Als uitgangspunt zijn hierbij drie overwegingen leidend. Waar kunnen we de meeste gezondheidswinst behalen voor zoveel mogelijk mensen? In welke delen van de zorg moeten kwaliteit en toegankelijkheid versterkt worden? En hoe houden we de financiële, personele en maatschappelijke houdbaarheid op de lange termijn op peil en in balans? Om op een betere manier keuzes over de houdbaarheid van zorg te maken, adviseert de WRR een aanpak langs drie pijlers. Ten eerste moeten burgers voorbereid worden op schaarste in de zorg, en meegenomen in de keuzes die daarom nodig zijn. Bijvoorbeeld door het instellen van een burgerforum. Ten tweede dient de politiek haar verantwoordelijkheid voor houdbaarheid van zorg actiever op te pakken door prioriteiten te stellen. Dat betekent bijvoorbeeld inzetten op sectoren waar kwaliteit en toegankelijkheid structureel onder druk staan, maar ook op preventie. Ten derde moeten we meer dan nu voor alle zorgsectoren de collectief georganiseerde zorg helder afbakenen. Dat vraagt een heldere verdeling van verantwoordelijkheden tussen politiek en uitvoeringsorganisaties.… (WRR september 2021)
In het Trendscenario stijgt de totale levensverwachting bij geboorte tussen 2015 en 2040 met 4,4 jaar voor mannen en 4,2 jaar voor vrouwen. De levensverwachting in goede ervaren gezondheid stijgt met 4,4 jaar voor mannen en 3,6 jaar voor vrouwen (zie ook de vorige grafiek). De levensverwachting zonder beperkingen neemt in die periode toe van 72,0 naar 77,0 jaar voor mannen (een toename van 5 jaar) en van 69,9 naar 75,0 jaar voor vrouwen (een toename van 5,1 jaar). Het gaat hier om beperkingen in het uitvoeren van activiteiten op het gebied van zien, horen en bewegen. De levensverwachting zonder beperkingen groeit dus harder dan de totale levensverwachting. Dit komt doordat er in het Trendscenario op alle leeftijden een lichte daling is in het percentage mensen dat beperkingen ervaart. Bij de levensverwachting zonder chronische aandoeningen zien we maar een kleine stijging: van 40,7 naar 41,3 jaar voor mannen (+ 0,6 jaar) en van 37,8 naar 38,2 jaar voor vrouwen (+ 0,5 jaar). We krijgen er in de toekomst dus nauwelijks jaren zonder chronische aandoeningen bij, maar wel zo’n 4 jaar in goede ervaren gezondheid en 5 jaar zonder beperkingen. Bron: Levensverwachting Hoe oud worden we in de toekomst? RIVM/VWS 2018 https://www.vtv2018.nl/Levensverwachting
Het Nederlands Zorginstituut50 publiceerde in mei 2022 over 4 basisprincipes van ‘passende zorg’. Dat is een aanpak om ervoor te zorgen dat iedereen ook in de toekomst goede zorg kan krijgen. • • • •
Passende zorg is zorg die werkt tegen een redelijke prijs. Passende zorg betekent dat patiënt en zorgverlener samen beslissen. Passende zorg wordt waar dat kan, zo dicht mogelijk bij de patiënt georganiseerd. Passende zorg gaat niet alleen over ziekte, maar ook over gezondheid en zelfredzaamheid.
Het Sociaal en Cultureel Planbureau (2021)51 publiceerde het volgende: …De oorzaken van knelpunten liggen in het stelsel, de uitvoering ervan door organisaties en het gedrag van individuen. Oplossingen moeten dus op alle niveaus gezocht worden. Bij het verbeteren van de zorg voor thuiswonende ouderen heeft dan ook iedereen een rol: overheidsinstanties
50 51
'Bron: Zorginstituut Nederland - www.zorginstituutnederland.nl' mei 2022 Passende zorg voor ouderen thuis, knelpunten in kaart 35
Onderzoeksrapport woon-zorg-welzijn 65+ jaar Boxtel 2022
(wetgevend, beleidsmakend of uitvoerend; nationaal of lokaal), zorgverzekeraars, zorgkantoren, zorgaanbieders, individuele zorgverleners, de oudere zelf en hun sociale netwerk. … Chronisch ziek52 Met de toename van het aantal ouderen stijgt de zorgvraag. Van de mensen van 65 jaar en ouder heeft 70% een chronische ziekte. Van de mensen van 75 jaar en ouder heeft de helft meer dan één chronische ziekte. Van de mensen van 75 jaar en ouder met een chronische ziekte, heeft 63% twee of meer chronische ziekten (multimorbiditeit) en 32% drie of meer. Daardoor stijgt het zorgvolume met ongeveer 4% per jaar. Naar verwachting zal in 2030 38% van de mensen ouder dan 75 jaar meer dan drie aandoeningen hebben.
5.1 Beelden van de Vektis ‘zorgspiegel’ van de gemeente Met toegang tot de gemeentelijke data in het Vektis 53systeem wordt hier het zorgbeeld van Boxtel uitgewerkt. 5.1.1
Dementie in Boxtel In Vektis werd alleen een betrouwbaar beeld over het aantal inwoners van Boxtel met een Medisch-specialistische zorg (MSZ) indicatie aangetroffen. Het aantal inwoners van Boxtel dat instroomde in een Wlz-instelling werd in 2020 geschat op 245 (Vektis dec 2021) waardoor het totaal op 600 personen komt.
Thuiswonend met indicatie dementie Boxteleren >40 jaar totaal 400 390 380 370 360 350 340 330
391
389
355
352
2.017
2.018
2.019
2.020
Aantal inwoners >40 jaar per wijk in de gemeente Boxtel met dementie (Vektis 2022) 400 265
300
295 285 261
200 100
15
25
31
31
0
0
0
46
0
51
49
34
0 Esch
Lennisheuvel
2017
52
2018
Boxtel
2019
Liempde
2020
Zorg voor Beter: Cijfers: vergrijzing en toenemende zorg https://www.zorgvoorbeter.nl/veranderingen-langdurige-zorg/cijfers-vergrijzing Vektis draagt bij aan goede zorg in Nederland. Vektis Streams biedt handige tools waarmee operationele processen tussen zorgverzekeraars, zorgverleners en overheden slimmer georganiseerd kunnen worden. Hiermee verzamelt men waardevolle data. Vektis beschikt over een unieke database met alle declaratiedata in de zorg. Vektis Intelligence geeft op basis van deze data inzicht in het gebruik van zorg over de volle breedte. 36 53
Onderzoeksrapport woon-zorg-welzijn 65+ jaar Boxtel 2022
Alzheimer Nederlands publiceerde in 2020 een prognose over het aantal inwoners met dementie in Boxtel: 2020: 550, 2025: 660, 2030: 800, 2040: 1000 en 2050: 1100. Met de opdracht naar de toekomst om ook mensen met dementie langer thuis te laten wonen, wacht de gemeenschap van Boxtel een maatschappelijke uitdaging. De recente lock down tijdens de Coronapandemie toonde al een grote sociale impact onder de mensen mét dementie en hun partners. Er zal een grote vraag naar dagopvang en respijtzorg ontstaan.54
Vastgestelde dementie (MSZ) onder Boxtelaren >40 jaar thuiswonend (Bron: Vektis 2022) 200
169
150
124
115
100 50
163
143 74
112
79
73 25
20
156 123 64
24
23
0
2017
2018
MSZ 40 t/m 64 jaar
2019
MSZ 65 t/m 74 jaar
2020
MSZ 75 t/m 84 jaar
MSZ 85 jaar en ouder
13,0%
14,4%
6,6%
1,5%
1,8%
1,7%
1,8%
0,2%
0,2%
0,2%
5,0%
0,2%
10,0%
7,3%
7,0%
15,0%
7,9%
20,0%
14,7%
13,9%
% per leeftijdsklasse met dementie thuiswonend in de gemeente Boxtel (Vektis 2022)
0,0% 40 t/m 64 jaar
65 t/m 74 jaar
2017
54
2018
75 t/m 84 jaar
2019
85 jaar en ouder
2020
Respijtzorg betekent dat iemand de zorg overneemt van de mantelzorger. Bijvoorbeeld als de mantelzorger op vakantie gaat, of als hij of zij de zorg tijdelijk niet aan kan. Ook logeren of dagopvang is een vorm van vervangende zorg die de mantelzorger ontlast. Het kan gaan om professionele zorg, maar ook vrijwilligerszorg. (def Ministerie VWS) 37 Onderzoeksrapport woon-zorg-welzijn 65+ jaar Boxtel 2022
5.1.2 Wet Langdurige Zorg (WLZ) in Boxtel
10,90%
4,90%
5,30%
5,60%
8,50%
10,20%
9,00%
8,80% 5,70%
5,40%
6%
8,30%
7,80%
5,30%
8%
8,2%
7,60%
10%
8,60%
12%
8,50%
10,80%
WLZ % van de bevolking per wijk gemeente Boxtel (Bron: Vektis 2022)
4%
0%
0%
0%
0%
0%
0%
2% 0% 2016
2017
Esch
2018
Boxtel
2019
Liempde
2020
2021
Lennisheuvel
Aantal WLZ-patiënten per wijk Boxtel (bron: Vektis juli 2022) 450 400 350 300 250 200 150 100 50 0
Boxtel Centrum
Boxtel Noord
Boxtel Oost
Liempde
Esch
Munsel Selissen
Lennisheuvel
2016
336
36
42
50
31
0
0
2017
347
21
39
51
37
0
0
2018
410
25
45
54
36
0
0
2019
421
25
52
54
46
0
0
2020
402
31
51
54
45
10
0
2021
405
35
56
48
50
12
0
38 Onderzoeksrapport woon-zorg-welzijn 65+ jaar Boxtel 2022
Kosten WLZ per patiënt en per wijk in gemeente Boxtel (bron Vektis juli 2022) 90000 80000 70000 60000 50000 40000 30000 20000 10000 0 Boxtel Centrum
Boxtel Noord
2016
Boxtel Oost
2017
Liempde
2018
Esch
2019
2020
Munsel Selissen
Lennisheuvel
2021
Aantal patiënten WLZ Zorg Thuis per wijk gemeente Boxtel (bron: Vektis juli 2022) 45 40 35 30 25 20 15 10 5 0
Boxtel Centrum
Boxtel Noord
Boxtel Oost
Liempde
Esch
Munsel Selissen
2016
21
0
0
0
14
0
2017
24
0
0
0
15
0
2018
31
13
16
0
18
0
2019
38
14
19
12
26
0
2020
30
17
26
10
27
0
2021
41
18
24
0
29
0
39 Onderzoeksrapport woon-zorg-welzijn 65+ jaar Boxtel 2022
5.1.3 Zorgverzekeringswet (ZVW) in Boxtel
Ontwikkeling aantal patiënten Zorgverzekeringswet (ZVW) per buurt in Boxtel (Vektis 2022) 2500 2000 1500 1000 500 0
2016
2017
2018
2019
2020
2021
Ontwikkeling kosten per patiënt Zorgverzekeringswet per buurt in Boxtel (Vektis 2022) 25000 20000 15000 10000 5000 0
2016
2017
2018
2019
2020
2021
40 Onderzoeksrapport woon-zorg-welzijn 65+ jaar Boxtel 2022
69 72 90 79 90 72 3118 3213 3271 3410 3326 3410
€ 10.000.000,00
€ 5.000.000,00
2016
2016 2017
2017
Onderzoeksrapport woon-zorg-welzijn 65+ jaar Boxtel 2022
2018
2018 2019
2019 5971 6186 6293 6468 6545 6679
2020
2020
€ 4.584.963,42 € 5.158.527,65 € 4.860.393,74 € 4.965.569,34 € 4.693.960,00 € 4.357.500,62
€ 273.307,74 € 263.850,33 € 456.743,44 € 481.085,28 € 600.613,60 € 269.732,26
€ 4.061.510,87 € 3.777.998,36 € 3.986.353,09 € 3.636.251,55 € 4.062.302,26 € 3.764.573,25
€ 25.000.000,00
€ 3.734.557,79 € 3.917.437,44 € 4.085.985,36 € 4.433.285,80 € 4.501.181,37 € 4.156.585,05
€ 30.000.000,00
6150 6294 6520 6661 6704 6984
€ 15.000.000,00
€ 2.145.537,73 € 2.254.804,47 € 2.383.450,51 € 2.508.151,36 € 2.722.972,32 € 2.878.554,07
€ 35.000.000,00
€ 20.638.815,72 € 20.467.272,11 € 21.907.507,29 € 21.855.640,85 € 21.383.627,13 € 19.537.663,95
€ 35.792.423,84 € 36.348.921,08 € 38.110.757,58 € 38.262.622,76 € 38.269.133,03 € 35.390.143,34
€ 40.000.000,00
5926 6056 6290 6437 6319 6486
6480 6674 6842 6998 7097 7330
8000 7000 6000 5000 4000 3000 2000 1000 0 764 764 815 779 755 739
€ 45.000.000,00
Ontwikkeling kosten per zorgsoort ZVW in Boxtel (Vektis 2022)
€ 20.000.000,00
€ 0,00
2021
Aantal patiënten per zorgsoort ZVW in Boxtel (Vektis 2022)
2021
41
6000
5926 6056 6290 6437 6319 6486
5971 6186 6293 6468 6545 6679
7000
6150 6294 6520 6661 6704 6984
8000
6480 6674 6842 6998 7097 7330
Ontwikkeling aantal patiënten per zorgsoort ZVW in Boxtel (Vektis 2022)
3118 3213 3271 3410 3326 3410
5000 4000 3000
764 764 815 779 755 739
2000
69 72 90 79 90 72
1000 0
Farmaceutische zorg
GGZ
Huisartsenzorg
2016
2017
Medisch Specialistische Zorg
2018
2019
Wijkverpleging
2020
Overig
ZVW totaal
2021
Procentuele stijging patiënten per jaar tov 2016 van zorgkosten ZVW in Boxtel (Vektis 2022) 219,8
250
100 112,5 106 108,3 102,4 95
100 101,6 106,5 106,9 106,9 98,9
100 93 98,1 89,5 100 92,7
100 105,1 111,1 116,9 126,9 134,2
98,7
100 99,2 106,1 105,9 103,6 94,7
100
100 95,5
100 104,9 109,4 118,7 120,5
150
167,1 176
200
Overig
ZVW totaal
0
50
0 Farmaceutische zorg
GGZ
Huisartsenzorg
Medisch Specialistische Zorg
Wijkverpleging
2016
2018
2020
2017
2019
2021
42 Onderzoeksrapport woon-zorg-welzijn 65+ jaar Boxtel 2022
5.2
Visie Huisartsenzorg voor ouderen Functiebehoud en kwaliteit van leven (2017) 55 … Een uitgangspunt van de Toekomstvisie Huisartsenzorg 2022 is dat de patiënt zoveel mogelijk zorg op maat krijgt in de eigen woonomgeving, door optimaal gebruik te maken van zelfredzaamheid en samenredzaamheid, door een beroep te doen op naasten en vrijwilligers en − indien nodig − door een beroep te doen op de expertise en ondersteuning van de huisartsenvoorziening, de wijkverpleging en andere hulp- en/of zorgverleners. De medische begeleiding van de ouder wordende patiënt vraag soms een andere benadering dan die van andere patiënten. Het hoofddoel is niet zozeer zo lang mogelijk leven, maar functiebehoud en kwaliteit van leven. Het vraagt extra competenties en vaardigheden binnen de huisartsenvoorziening, nu en in de toekomst, om de oudere patiënt met dit doel proactief te benaderen. …
Kwetsbare ouderen thuis handreiking voor integrale zorg en ondersteuning in de wijk (maart 2021) 56 Deze handreiking is vooral gericht op het tijdig signaleren van problemen onder ouderen om daar in een gezamenlijke inzet van zorgverleners op te acteren. Er worden in die opzet geen functionele elementen over de woningen of de woonomgeving van ouderen genoemd, wel de betrokkenheid van mensen uit de woonomgeving en mantelzorgers. 5.3 Wonen in relatie tot zorg: van intramuraal via extramuraal naar transmuraal Om budgettaire redenen stimuleert de overheid ouderen - maar niet alleen ouderen - om zo lang mogelijk thuis (extramuraal) te wonen om hiermee de muren van een instelling te vermijden. Dit is ook wat de meeste ouderen het liefst willen en wat voor het merendeel van de ouderen ook voldoende57 is. Als het dan echt niet anders kan hebben ze vrede met een verblijf in een instelling (intramuraal). Er is een beweging gaande om steeds meer zorg thuis aan te bieden in verband met de hoge kosten van de intramurale zorg. Deze trend noemen we transmuralisering en stelt mogelijkerwijs extra eisen aan de woning. De noodzakelijke zorg moet zo Langer leven, langer ziek, meer medicijnen goedkoop mogelijk verstrekt worden. In Veel ziektes zijn niet meer (direct) fataal.
Hierdoor neemt het aantal dit kader onderscheiden we mantelzorg, mensen met chronische ziektes toe en hebben meer mensen huishoudelijke hulp en verpleegzorg. meerdere aandoeningen tegelijk: dit noemen we multimorbiditeit. Mantelzorg wordt hierbij gedefinieerd als De zorgvraag neemt toe en wordt complexer omdat meer zorg verleend door bloedverwanten, medicijnen tegelijkertijd worden gebruikt. vrienden, kennissen en buren, waarbij geen beroep gedaan wordt op Bron: Ouder worden 2040 overheidsfinanciën. Huishoudelijke hulp is hulp bij het verrichten en organiseren van huishoudelijke werkzaamheden verleend door een beroepskracht tegen betaling. Verpleegkundige hulp is hulp gericht op het gebied van genezen en verzorgen tegen betaling door een hiervoor gediplomeerd persoon. Om met name de zorg voor ouderen zo goedkoop mogelijk te houden, wordt allereerst een beroep gedaan op mantelzorg. Pas daarna komt professionele hulp in beeld. Ook bij intramurale zorg wordt steeds meer een beroep gedaan op de mantelzorg.
Uit ‘Visie Huisartsenzorg voor ouderen, Samen werken aan persoonsgerichte zorg’ Nederlands Huisartsen Genootschap 2017 https://www.beteroud.nl/beteroud/media/documents/handreiking-kwetsbare-ouderen-thuis-A4_versie-april-2021.pdf 57 In mei 2021 publiceerde SpringerLink een onderzoek over hulp in 2018 waarin de volgende werd gesteld: het merendeel van de Nederlandse volwassenen heeft geen aandoeningen of beperkingen. Ruim 82% van de Nederlandse 18-plussers ontvangt in 2018 dan ook geen hulp. Van de 18% zorggebruikers is de groep die alleen informele hulp ontvangt veruit de grootste (41% van de zorggebruikers), op afstand gevolgd door de mensen die de zorgpakketten wijkverpleging (15%), zelf betaalde hulp (13%), begeleiding (12%) of huishoudelijke hulp (12%) ontvangen. 6% van de zorgontvangers woont in een verpleeghuis. 55 56
43 Onderzoeksrapport woon-zorg-welzijn 65+ jaar Boxtel 2022
5.3.1 Woonzorggebied/woonservicezone Een woonservicezone is een woonwijk met vijf- tot twintigduizend bewoners met een verhoogd voorzieningenniveau. Er zijn aangepaste woningen, woonondersteuning en welzijns- en zorgdiensten. Het is mogelijk dat mensen zorg aan huis krijgen en er zijn steunpunten zoals een huisartsenpost, zorgservicepunt, gezondheidscentrum of activiteitencentrum. 58 Daardoor kunnen mensen die zorg nodig hebben gewoon in de buurt blijven wonen. Een woonservicezone heeft allerlei soorten woningen, met en zonder aanpassingen, voor jong en oud. Naast voldoende aanpasbare (levensloopbestendige) en/of aangepaste woningen is er ook (woon)ondersteuning en zijn er diverse welzijns- en zorgdiensten voor bewoners. Zorg aan huis is mogelijk, maar bewoners kunnen voor zorg ook zelf naar een steunpunt als een huisartsenpost gaan. In een woonservicezone hebben ze zowel lichte ondersteuning als intensieve zorg binnen handbereik, plus (welzijns)activiteiten voor jong en oud. Deze ontwikkeling is alleen mogelijk als er sprake is van een integrale gebiedsontwikkeling voor de middellange termijn en met deelname van veel actoren in wonen, zorg en welzijn. Het concept sluit aan bij de huidige inzichten. 5.4 Kwetsbaarheid ouderen en de zorgvraag Naarmate mensen ouder worden is de kans dat ze ouderdomsgebreken krijgen groter.
Hierdoor neemt hun kwetsbaarheid toe en worden ze steeds afhankelijker van hun omgeving. Hierdoor verliezen ze de regie over hun eigen leven en worden ze uiteindelijk vaak afhankelijk van intramurale zorg. 5.5 Mantelzorg en vrijwilligerswerk komt steeds meer onder druk ‘Mantelzorg is alle hulp aan een hulpbehoevende door iemand uit diens directe sociale omgeving. Ook minder intensieve hulp, de hulp aan huisgenoten en de hulp aan instellingsbewoners zijn meegenomen. Mantelzorg is hulp die verder gaat dan de zogenoemde ‘gebruikelijke hulp’ (definitie 58
Ouderenwegwijs 2017, PCSOH en HEVO ontwikkelen woonservicezone 2019 44
Onderzoeksrapport woon-zorg-welzijn 65+ jaar Boxtel 2022
SCP). De mantelzorgers zitten merendeels in leeftijdscategorie van 50 tot 75. Mensen in de leeftijdscategorie 75 tot 85 hebben genoeg aan zichzelf. Boven de 85 kan bijna niemand meer zonder mantelzorg. Net als in de rest van Nederland verandert de verhouding tussen mantelzorgers en mantelzorgbehoevenden dramatisch. Voor Boxtel daalt deze ratio van 17 in 2020 naar 7 in 2040.59 In 2021 waren in Boxtel 1080 aangemelde mantelzorgers bekend (CdT). RIVM/VSW 60 stellen het aantal mantelzorgers in 2020 voor Boxtel op 14,6% van de bevolking 18+ jaar (=>3500). Wij pleiten ervoor om deze hulp ‘mantelhulp’ te noemen zodat zorg voorbehouden blijft aan zorgprofessionals. De Raad Volksgezondheid & Samenleving (VRS) heeft in mei 2022 een uitgebreid advies ‘Anders leven en zorgen’ gepubliceerd over een gelijkwaardig samenspel tussen naasten, vrijwilligers en beroepskrachten. Daarin worden behandeld verwachtingen, belemmeringen en waardering. De gemeente Boxtel heeft de begeleiding van mantelzorgers geheel belegd bij Contour de Twern. Het is de vraag of de bestaande afspraken daarover passen bij de komende ontwikkelingen. ‘Meer mantelzorg verwachten is politiek wensdenken’. Mantelzorgers kunnen niet nog meer zorgtaken op zich kunnen nemen. Dat stelde Kim Putters, directeur van het Sociaal en Cultureel Planbureau (SCP) in augustus 2018.
De rekenmodellen over de toekomst van mantelzorg (OOSR) voorspellen een grote afname van mantelzorgers. Desondanks noemen nog veel bestuurders van zorgorganisaties een grotere inzet van mantelzorgers als een oplossing voor de afnemende beschikbaarheid van zorgpersoneel. … 1 op de 4 werknemers in de zorgsector combineert werk met langdurige (onbetaalde) zorg voor een naaste. Zij doen dit minimaal 8 uur per week en/of 3 maanden of langer. … … In 2020 gaf 44 procent van de bevolking van 15 jaar of ouder aan zich minstens één keer per jaar als vrijwilliger ingezet te hebben voor een organisatie of vereniging. Er is sprake van een daling ten opzichte van de voorgaande jaren. Toen lag dat aandeel rond de 49 procent. In 2020 waren er vooral minder vrijwilligers voor sportverenigingen, scholen, jeugdwerk en voor wijk of buurt dan in 2019. Deze daling kan (deels) het gevolg zijn van Corona en de daaraan gerelateerde beperkende maatregelen. … 61
In overleggen over de ontwikkeling van ‘Hartjes in de Wijk’ in Boxtel signaleren vrijwilligersorganisaties en Contour de Twern dat het werven van vrijwilligers naar verwachting geen gelijke tred zal houden met de toename in de noodzakelijke inzet. In de gemeente Echt-Susteren heeft dat ertoe geleid dat vrijwilligers in de ‘huiskamers’ 62een geringe vergoeding voor hun inzet kregen. Daardoor kon de bemensing op peil blijven. Vrijwilligers, die actief zijn in terreinen die ook zorg betreffen, worden in hun rol zwaarder aangesproken. Beleid maken van de werving van vrijwilligers in Boxtel is noodzakelijk om te voorkomen dat er, naast zorgpersoneel en mantelzorgers, in de nabije toekomst ook een tekort aan vrijwilligers ontstaat. De Nederlandse Organisaties Vrijwilligerswerk (NOV) publiceerde in 2020 63over vrijwilligersvergoedingen. … Ruim tweederde van de vrijwilligers ontvangt helemaal geen vergoeding. Een klein deel 14% ontvangt een vergoeding in natura, 8% ontvangt een vergoeding op basis van de werkelijk gemaakte kosten, 5% ontvangt een vast bedrag per maand en 1% ontvangt de maximale vrijwilligersvergoeding van €170,- per maand en €1700,- per jaar. Hieruit blijkt dat het merendeel van de vrijwilligers geen enkele vergoeding ontvangt. … 5.6
Beschikbaarheid zorgpersoneel
59
Dit wordt de Oldest Old Support Ratio (OOSR) genoemd: het aantal mensen in de leeftijdsklasse 50 tot 75 gedeeld door het aantal mensen van 85 jaar en ouder. Deze maat geeft aan hoeveel mensen potentieel in staat zijn informele zorg te bieden aan één hoogbejaarde. 60 Het percentage personen van 18 jaar en ouder dat mantelzorg geeft (minimaal 8 uur per week en/of langer dan 3 maanden). 61 CBS Vrijwilligerswerk 2020, nov 2021 62 Echt-Susteren wil dat inwoners zo lang mogelijk zelfstandig en op eigen kracht thuis kunnen wonen. Dit is mede mogelijk als inwoners gebruik kunnen maken van voorzieningen dicht bij huis, zoals Huiskamerprojecten en Huiskamer Plus. 63 https://vrijwilligerswerk.nl/themas/wetenschap/cijfers/default.aspx 45 Onderzoeksrapport woon-zorg-welzijn 65+ jaar Boxtel 2022
De verhouding van het aantal werkenden ten opzichte van het aantal niet-werkenden neemt af van 1 op 3 in 2015 naar 1 op 2 in 2040. Dit heeft ook zijn weerslag op de behoefte aan zorgpersoneel. In 2015 was het voldoende als 1 op de 7 Nederlanders in de zorg werkte, in 2040 vereist dit - bij ongewijzigd beleid – 1 op de 4 Nederlanders.
Aantal patiënten 65+ jaar WLZ zorg thuis in Boxtel (Vektis 2022) 140
129
120
116
2019
2020
120 88
100 80
65
54
60
40 20 0 2016
2017
2018
2021
Ontwikkeling kosten per patiënt WLZ zorg thuis in Boxtel (Vektis 2022) € 25.000 € 20.000
€ 16.875
€ 16.086
2016
2017
€ 21.809
€ 21.514
€ 22.173
2019
2020
2021
€ 18.032
€ 15.000
€ 10.000 € 5.000 €0 2018
Aantal patiënten WLZ zorg thuis in Boxtel geindexeerd 2016=100 (Vektis 2022) 35 30 25 20 15 10 5 0 -5 -10
29
31 27
7 0
2016
2017 -5
2018
2019
2020
2021
5.7 Oud en zelfstandig in 2030. Aangepast REISadvies (cie W. Bos) juni 2020 In het aangepast REISadvies juni 2020 werkte de commissie 14 sub adviezen uit. De voor deze analyse meest relevante zijn: •
Versterk het bewustzijn in de samenleving dat mensen, met een goede voorbereiding, in hun derde levensfase een grote bijdrage kunnen leveren aan de maatschappij. 46
Onderzoeksrapport woon-zorg-welzijn 65+ jaar Boxtel 2022
• • •
• • • •
• 5.8
Bied op transitiemomenten actief voorlichting en ondersteuning aan en zorg dat ouderen weten waar ze met vragen en problemen terecht kunnen. Ondersteun en stimuleer de doorstroming naar geschikte woningen. Heroverweeg het motto ‘langer thuis’. Het woord ‘thuis’ zorgt voor veel verwarring. Zelfstandig wonende 75-plussers denken begrijpelijkerwijs aan het huis waarin zij nú wonen; een motto als ‘langer zelfstandig’ lijkt al aanmerkelijk preciezer en doeltreffender. Blaas de discussie over (combinaties van) pensioensparen en sparen of liquide maken van de eigen woning voor woningaanpassing, verhuizen en gezond blijven nieuw leven in. Kies voor een geleidelijke doorvoering van de financiële scheiding van wonen en zorg door deze in te laten groeien met de toename van nieuwe woonvormen. Geef op korte termijn opdracht tot het uitvoeren en evalueren van een proefimplementatie van een reablement programma Nederlandse stijl. Spreek aanbieders van zorg en ondersteuning, zorgverzekeraars, zorgkantoren en gemeenten aan op hun rol in de toepassing van bewezen effectieve en doelmatige technologieën. Zorg voor voldoende verpleeghuiscapaciteit. De houdbaarheid van de zorg bij ongewijzigd beleid: 30
26
Totaal WLZ 65+ jaar geindexeeerd (2016=100 Vektis 2022)
25 20
19
19
2019
2020
14
15 10
7
5 0 0 2016
2017
2018
2021
1.
Het gebruik van zorg is in belangrijke mate leeftijd gerelateerd. De grote toename van het aantal ouderen (65+) heeft consequenties voor de groei van zorgbehoefte.