RIB Woningmarktonderzoek en woonzorganalyse Boxtel 2022- Bijlage 2 Onderzoeksrapport SOWiB 8 september 2022 def (1301830).pdf

Onderzoeksrapport WoonZorgWelzijn 65+ jaar Gemeente Boxtel

Boxtel, september 2022 Analysegroep SOWiB

Inhoud 1.

Belangrijkste vaststellingen ................................................................................................4

Samenvatting: ...........................................................................................................................4 1.0

Algemeen ........................................................................................................................4

1.1

Demografische ontwikkelingen....................................................................................5

1.2

Wonen .............................................................................................................................5

1.3

Zorg .................................................................................................................................5

1.4

Welzijn .............................................................................................................................6

Leesadvies: .................................................................................................................................8 2.

Inleiding ...............................................................................................................................9

2.1

Waarom een woonzorganalyse? ..................................................................................9

2.2

Hoe pakken we dit in de gemeente Boxtel aan? ......................................................10

2.3

Scoop ............................................................................................................................10

2.4

Vragen bij een woonzorganalyse ...............................................................................10

3.

Demografie........................................................................................................................10

3.1

Nederland......................................................................................................................10

3.2

3.1.1

Prognose: Bevolking blijft komende 50 jaar groeien .............................................. 10

3.1.2

In 2040 een kwart van de bevolking 65-plus............................................................. 11

Gemeente Boxtel..........................................................................................................11 3.2.1

Bevolking: omvang en piramide van de gemeente Boxtel ..................................... 12

4.

Wonen ...............................................................................................................................13

4.1

Waar wonen de Boxtelaren? ......................................................................................13

4.2

Woondimensies ...........................................................................................................13

4.3

Prognose ontwikkeling woningbestand in Boxtel ...................................................14

4.4

Eenpersoons huishoudens ........................................................................................15

4.5

Definitie seniorwoning ................................................................................................17 4.5.2

4.6

Geschikte woningen om oud in te worden PBL....................................................... 18

4.5.2.1

Geschiktheid BZK .......................................................................................................... 18

4.5.2.2

Geschiktheid ANBO-Actiz ............................................................................................. 19

4.5.3

Wikipedia: ..................................................................................................................... 19

4.5.4

Langer Thuis in Huis ................................................................................................... 19

4.5.5

Funda............................................................................................................................. 20

4.5.1

Beperkingen ADL ......................................................................................................... 20

Zelfstandig Wonen .......................................................................................................20 4.6.1

Toegankelijkheid van een woning ............................................................................. 20

4.6.2

Doorgankelijkheid van een woning ........................................................................... 21

4.6.3

Zorggeschiktheid van een woning ............................................................................ 21

4.6.3.1

Zuid-Limburg ........................................................................................................... 21 1

Onderzoeksrapport woon-zorg-welzijn 65+ jaar Boxtel 2022

4.6.3.2

Zorggeschikt in Boxtel ........................................................................................... 22

4.6.4

Geschiktheid woonomgeving..................................................................................... 22

4.6.5

Dimensies van geschiktheid ...................................................................................... 23

4.6.6

Relatie met Hartjes in de Wijk .................................................................................... 23

4.6.7

Passende woning(inrichting) voor mensen met dementie ..................................... 23

4.6.8.1 Enquête woonbehoeften Alzheimer Nederland ......................................................... 25 4.6.8.2

Eisen aan de inrichting van de woning bij dementie ........................................... 26

4.6.9

Levensloopgeschiktheid van een woning ................................................................ 26

4.6.10

Zelfstandig wonen in Nederland ................................................................................ 26

4.6.11

Zelfstandig wonen in Boxtel ....................................................................................... 26

4.612

Bruikbare instrumenten .............................................................................................. 27

4.7

Merendeel 65+jaar verhuist alleen als dit noodzakelijk is ......................................28

4.8

Woonwensen 65+.........................................................................................................29 4.8.1 Overzicht van behoeften en belemmeringen inzake woonzorgvoorzieningen ......... 29 4.8.2 Programma Ouder worden 2040 .................................................................................... 29 4.8.3

Platform_31................................................................................................................... 30

4.8.4

Beschikbare inzichten over de geschiktheid van woningen in Boxtel ................ 30

4.8.5

Aanpassen van de huidige woning ........................................................................... 31

4.8.6

Milieu gerelateerd woonitem ...................................................................................... 32

4.8.7

Financiële bijdrage verhuizen en woningaanpassing ............................................. 33

4.8.7.1

65plus verhuisregeling........................................................................................................... 33

4.8.7.2

Blijverslening ......................................................................................................................... 33

4.9

Conclusies levensfasegeschikt wonen ....................................................................33

5

Zorg ...................................................................................................................................35

5.1

Beelden van de Vektis ‘zorgspiegel’ van de gemeente ...........................................36 5.1.1

Dementie in Boxtel....................................................................................................... 36

5.1.2

Wet Langdurige Zorg (WLZ) in Boxtel ....................................................................... 38

5.1.3

Zorgverzekeringswet (ZVW) in Boxtel ....................................................................... 40

5.2

Visie Huisartsenzorg voor ouderen ...........................................................................43

5.3

Wonen in relatie tot zorg: van intramuraal via extramuraal naar transmuraal.....43 5.3.1

Woonzorggebied/woonservicezone .......................................................................... 44

5.4

Kwetsbaarheid ouderen en de zorgvraag .................................................................44

5.5

Mantelzorg en vrijwilligerswerk komt steeds meer onder druk .............................44

5.6

Beschikbaarheid zorgpersoneel ................................................................................45

5.7

Oud en zelfstandig in 2030. Aangepast REISadvies (cie W. Bos) juni 2020 .........46

5.8

De houdbaarheid van de zorg bij ongewijzigd beleid: ............................................47

5.9

Behoefte aan zorg en het aanbod lopen uiteen .......................................................49

5.10

Wat vinden de lokale zorgorganisaties ervan? ........................................................49 2

Onderzoeksrapport woon-zorg-welzijn 65+ jaar Boxtel 2022

5.11

Conclusies Zorg ...........................................................................................................51

6.

Elementen van welzijn ......................................................................................................52

6.1

Langer thuis of doorstromen? ...................................................................................52

6.1

Eenzaamheid ................................................................................................................54

6.2

Conclusies Welzijn ......................................................................................................57

7.

Woon-/Leefomgeving ........................................................................................................58

7.1

De nabijheid van voorzieningen.................................................................................58

7.2

WOZO ............................................................................................................................58

7.3

Conclusies Woon-leefomgeving ................................................................................59

8

‘Ouder zijn in 2022 en 2040’, een narratieve benadering ................................................60

8.1

Uit het leven van een ouder echtpaar in Boxtel anno 2022: ...................................60

8.2

Uit het leven van een oudere in Boxtel anno 2040: .................................................61

9.

Rol gemeente bij een integrale benadering .....................................................................62 9.1. Minimale eisen wonen ........................................................................................................ 62 9.2. Minimale eisen zorg............................................................................................................ 62

10. Verantwoording van de aanpak ........................................................................................63 10.1

Onderzoeksopdracht (door SOWIB geformuleerd): ................................................63

10.2

Beschikbaarheid informatie: ......................................................................................64

10.3

Samenstelling analysegroep SOWiB.........................................................................64

3 Onderzoeksrapport woon-zorg-welzijn 65+ jaar Boxtel 2022

1. Belangrijkste vaststellingen De hierna opgesomde onderwerpen zijn naar onze mening de belangrijkste vaststellingen uit de uitwerkingen per onderwerp. Tekst in blauw betreft citaten uit geraadpleegde bronnen. Samenvatting: Zorg en wonen voor onze senioren zijn twee onderwerpen die onlosmakelijk met elkaar verbonden zijn. In de nabije toekomst zal het aantal zorgbehoevende ouderen sterk toenemen ten gevolge van de dubbele vergrijzing (er komen meer ouderen en ze worden ouder). Tegelijkertijd nemen de mogelijkheden voor intramurale zorg en inzet van het aantal zorgmedewerkers af. Langer thuis blijven wonen is een van de belangrijkste oplossingen voor de zorgproblemen, mits er voldoende levensloopgeschikte woningen beschikbaar zijn/komen. De grootste toename van het aantal senioren gebeurt in de periode tot 2030. Dat impliceert dat de grootste aanpassingen in woonbehoeften in de komende 7 jaar gerealiseerd moeten worden door het aanpassen van de bestaande woningvoorraad en nieuwbouw. Op basis van onze studie en analyse van beschikbare informatie menen wij een voorzet van visie op wonen en zorg in Boxtel te kunnen aanreiken: Boxtel is in 2040 een gemeente met voldoende geschikte woningen voor haar bewoners. Boxtel heeft woonvormen en woonzorgzones voor mensen in een kwetsbare en/of zorgafhankelijke levensfase.

De woon- en leefomgeving is voor hen uitnodigend en passend zowel op fysiek, sociaal als organisatorisch niveau. Mensen wonen zelfstandig in de eigen woning of in een gemeenschappelijke woonvorm en zien om naar elkaar. Kwetsbaarheid en zorgafhankelijkheid wordt voor zover mogelijk m.b.v. technologie, reablement en powerful ageing gekeerd naar zelfredzaamheid. Indien dit niet afdoende lukt dan is er de noodzakelijke zorg en ondersteuning voor een zinvol leven en uiteindelijk een menswaardig sterven. 1.0

Algemeen Achterstand inhalen. De gemeente Boxtel is laat gericht aandacht gaan schenken aan ouderenbeleid en heeft daardoor beleidsmatig achterstand opgelopen. Er is tot nu toe, ondanks signalen uit landelijke onderzoeken en programma’s, nauwelijks op de verwachte grote maatschappelijke impact van de sterke vergrijzing geanticipeerd. Er is een versnelling nodig in het uitvoeren van ouderenbeleid richting 2030. Bijzondere aandacht moet daarbij gegeven worden aan levensfasebestendig aanpassen van bestaande woningen van ouderen. •

Samenhang in de aanpak. De omvang van de opgave, de veelheid van betrokken partijen maar ook het regionale/landelijke karakter van de mogelijke oplossingen, eisen regie op de aanpak. In een groeiend aantal gemeenten wordt die regie bestuurlijk als een groot project opgepakt en gebaseerd op uitgewerkte beleidsvoornemens. Omdat in 2030 al substantiële resultaten bereikt moeten zijn, die het huidige coalitieakkoord overstijgen, zal hierop stevig regie moeten worden gevoerd.

•

Communicatie op gang brengen. Bewustwording over de maatschappelijke maar zeker ook persoonlijke omstandigheden door de vergrijzing is voor alle facetten van beleid erg belangrijk. Dat vergt langdurige, intensieve en gerichte communicatie die qua media aansluit bij die doelgroep. De doelgroep is zeer divers, hoog- en laagopgeleid, laaggeletterd of anderstalig, zeer kwetsbaar en dergelijke.

•

Boxtel is minder bijzonder dan men vaak denkt. Er zijn grote overeenkomsten tussen landelijk en provinciaal verschenen onderzoeksrapporten. De uitkomsten maken dan ook 4

Onderzoeksrapport woon-zorg-welzijn 65+ jaar Boxtel 2022

een generieke benadering mogelijk. Zoeken naar verbijzondering voor Boxtel heeft nauwelijks toegevoegde waarde en gaat ten koste van waardevolle uitvoeringstijd.

1.1 •

Demografische ontwikkelingen Het aantal inwoners in Boxtel groeit tussen 2020 (32825) en 2040 (33029) nauwelijks, terwijl het aantal 65-plussers met 2600 toeneemt.

•

Vergrijzing en toenemende zorg. Met de toename van het aantal ouderen stijgt de zorgvraag. Van de mensen van 65 jaar en ouder heeft 70% een chronische ziekte. Van de mensen van 75 jaar en ouder heeft de helft meer dan één chronische ziekte. Van hen heeft 63% twee of meer chronische ziekten en 32% drie of meer. Daardoor stijgt het zorgvolume met ongeveer 4% per jaar. Naar verwachting zal in 2030 38% van de mensen ouder dan 75 jaar meer dan drie aandoeningen hebben.

•

Grote toename 75+ jaar in 2030. De grootste stijging, zowel van 75-85 jaar als van alle ouderen 75+ jaar, vindt plaats tussen 2020 en 2030. In 2030 is het aantal inwoners 75+ jaar oud in Boxtel volgens prognoses toegenomen tot 4430 (+53,8%) t.o.v. 2020 (2880). In 2040 zal dat 5475 (+90% t.o.v. 2020) zijn. In 2040 vindt de naar verhouding grootste toename van de leeftijdscategorie 85+ jaar plaats t.o.v. 2030 (1055) tot 1705 (+61,5%). Er resten nog 8 jaren om voor deze doelgroep, die onder meer een groter risico op het ontwikkelen van (ernstige) eenzaamheid heeft, noodzakelijke ontwikkelingen in gang te zetten. Voor de doelgroep 85+ jaar heeft dat nauwelijks consequenties voor (ver-)bouwopgaven maar wel voor de intramurale zorginstellingen. Een grote bestuurlijke uitdaging!

1.2 •

•

•

1.3 •

•

Wonen Te weinig effect nieuwbouw. De aanvulling van het woningbestand tot 2030 in Boxtel met woningen die levensfasegeschikt zijn, zal niet toereikend zijn. Het kan slechts voor een gering aantal ouderen een gewenste/noodzakelijke verhuizing mogelijk maken. Als in 2022 nog zou worden begonnen met de planontwikkeling, dan zal het nog tot ongeveer 2030 duren alvorens er woningen worden opgeleverd. In tijd en volume komt dat te laat. Meer focus op geschikt maken bestaande woningen. Het beeld dat ouderen vooral in hun huidige woning zullen/willen blijven wonen wordt in veel onderzoeken bevestigd. Ruim de helft van de 55-plussers wil niet (meer) verhuizen, tenzij het niet anders kan. Van de 75plussers wil bijna drie kwart niet verhuizen. Naarmate men ouder wordt neemt het oordeel over de geschiktheid van de eigen woning toe (55-65 jaar: 60,8%, 65-75: 68,4% en 75+: 76.7%). De voorkeur voor verhuizen neemt voor dezelfde leeftijdsclusters af van 28,8%, naar 23% tot 22,1%. Uitgangspunt van beleid moet dus worden dat de meeste inwoners van 65+ jaar in Boxtel in hun huidige woning oud zullen worden en dat die woningen daarvoor geschikt gemaakt moeten worden. Verkoeling i.r.t. klimaatverandering. In 2020 gaf 11-22% van de geënquêteerde bewoners van 65+ jaar aan dat zij onvoldoende verkoeling vinden in hun woning. In Boxtel-Noord was dat in 22% het geval.

Ouderen zijn extra kwetsbaar bij extreme warmte. Zorg Zorgorganisaties stellen dat de huidige personeelsschaarste blijvend is. Het aantal mensen met een of meer chronische aandoeningen zal stijgen. De schaarste in de zorg zal mede daardoor uitmonden in een groeiend tekort. Dat brengt consequenties met zich voor het aanbod van zorg, in aard en frequentie. Groei zorggebruik. De kosten van zorggebruik zijn hoog. In Boxtel groeit het aantal inwoners dat zorg gebruikt (2016-2021 65+: WLZ +26%, ZVW +13%, net als de kosten per

5 Onderzoeksrapport woon-zorg-welzijn 65+ jaar Boxtel 2022

•

•

•

•

•

• •

1.4 •

•

patiënt (WLZ +31%. ZVW daalt licht -1,5%). Zorg zal meer gericht worden op functiebehoud en kwaliteit van leven in een maatwerkaanbod. Transmurale zorg/woonzorggebied/woonservicezone. Vivent geeft aan dat zij een toekomst ziet in de ontwikkeling van transmurale zorg. Wij hebben daarvan vooral vormen van zorg in de palliatieve fasen gevonden. Het begrip ‘woonzorggebied/woonserviceszone’ zou, ingegeven door de problemen in de zorg en samengevoegd met hedendaagse inzichten van transmurale zorg, een welkome hernieuwde aanvulling zijn van zorg in de wijk in de nabijheid van zelfstandig wonende ouderen. Woonzorggebieden zijn in onze benadering wijken waar wonen, welzijn en zorg op maat wordt geleverd, variërend van aanpassingen aan huis tot 24-uurszorg. Zo’n gebied zou kunnen bestaan uit (satellietvestigingen van) een verpleeghuis en een zorgservicecentrum met daar omheen/in de omgeving losse woongebouwen in een groene openbare ruimte. Mantelzorg neemt af. Het aantal geregistreerde mantelzorgers in Boxtel wijkt erg af van het berekende aantal van RIVM/VWS. Vanwege het groeiende belang van hun inzet, vraagt de begeleiding op korte termijn om intensivering. Het aantal beschikbare mantelzorgers neemt in Boxtel (berekend) af van OOSR-ratio 17 naar 7. Mantelzorg is daardoor (in de nabije toekomst) niet het antwoord op de tekorten aan zorgpersoneel.

De ontwikkelingen van mantelzorg en vrijwilligerswerk in Boxtel vragen om permanente aandacht. Omdat de zorgvraag onder ouderen zal toenemen en tegelijkertijd het aanbod van zorg zal afnemen, worden hulpstructuren (in de omgeving) van ouderen steeds belangrijker. Omdat mantelzorg als gevolg van de vergrijzing in volume zal afnemen, wordt de inzet van vrijwilligers een kritische factor, in aantal maar ook in taakverantwoordelijkheid. WMO-zorg. Sociaal Domein Boxtel rapporteert (2021) dat de WMO-zorg zonder ingrijpen onbetaalbaar wordt. De wijze van toekennen verschilt van ZVW en WLZ en is gebaseerd op een gereserveerd budget. Indiceren voor ondersteuning vanuit de Wmo (ambtelijk) of voor zorg vanuit de zorgverzekeringswet en/of de wet langdurige zorg (zorgprofessional) in de gemeente Boxtel gaat verschillend. Het zal steeds vaker het karakter krijgen van schaarste verdelen. Daarvoor is een goede samenwerking tussen gemeente en zorginstellingen nodig evenals het verruimen van bevoegdheden voor toewijzing van zorg en/of ondersteuning. De ontwikkeling van domotica zal in een versnelling komen. Inzet van domotica zal handelingen in de zorg voor een deel kunnen overnemen. De zorg in Boxtel is gebaseerd op het aanbod van zorgorganisaties. De gemeente zal bij benadering vast moeten stellen hoeveel zorg zij de komende jaren voor haar inwoners minimaal nodig zal hebben.

Daarop kan een (strategische) zorgvraag/-bestelling aan organisaties worden opgesteld. Dat voorkomt een verdere toename in het aantal organisaties wat inefficiëntie veroorzaakt (reistijd gaat ten koste van zorgtijd). Zorgorganisaties kunnen daar organisatorisch op anticiperen. Gemeenten zullen dat regionaal in onderlinge loyaliteit moeten oppakken. Welzijn Bewustwording. De Boxtelaren moeten worden voorbereid op een vooruitzicht waarin zorg niet altijd meer vanzelfsprekend beschikbaar is. Dat zal effect hebben op het gevoel van geborgenheid en sociale veiligheid van (kwetsbare) ouderen en hun naasten. De bewustwording hierover vergt gezamenlijke communicatie door de gemeente, ouderenorganisaties en zorgorganisaties. Toename aan informatiebehoefte over de geschiktheid van woningen om daarin langer te kunnen wonen. Er zijn 2 informatielijnen te voorzien: 1e om bewustwording op gang te brengen onder de doelgroep en 2e om individuele informatie- en adviesbehoeften in te vullen. De aangetroffen datasets bieden mogelijkheden om informatie te richten op 6

Onderzoeksrapport woon-zorg-welzijn 65+ jaar Boxtel 2022

leeftijds-, maatschappelijke- of gebiedsclusters. De informatiebehoefte over de geschiktheidseisen van woningen kan zich tot op pandniveau ontwikkelen. •

Alternatieve hulpstructuren voorbereiden. Omdat het adagium ‘langer thuis’ niet meer als wens moet worden gezien maar als een feitelijke uitkomst van afnemend beschikbare zorg, zullen alternatieve hulpstructuren moeten worden opgebouwd in de omgeving van ouderen. Vooral personen/ouderen met weinig vaardigheden in zelfredzaamheid (met sociale-, mentale-, fysieke kwetsbaarheid) zullen dat als een forse achteruitgang ervaren. Dit kan tot individuele en maatschappelijke onrust leiden.

•

Soms snijdt het mes aan twee kanten. Als voorbeeld kan de woonsituatie van alleenwonende ouderen van 75+ jaar in Boxtel worden genoemd. Zij lopen een groter risico (ernstig) eenzaam te worden terwijl zij vaak een eengezinswoning bewonen. Een passende aanpak van eenzaamheid via vormen van geclusterd wonen kan resulteren in het vrijkomen van eengezinswoningen. Het betreft substantiële aantallen (1260 personen 75+ jaar waarvan 906 85+jaar in juli 2022).

•

Meet de ontwikkelingen/voortgang. Er kunnen kritische parameters voor de ontwikkeling van de vergrijzing en haar consequenties worden geduid. De ‘Gezondheidsmonitor Ouderen 65 jaar en ouder’ van de GGD is zo’n belangrijke landelijke tool waaraan in 2020 ruim 532.000 respondenten landelijk en 722 (55%) in Boxtel deelnamen. In 2024 wordt de 4 e versie uitgevoerd. De gemeente Boxtel kan deelname eraan met tijdige communicatie optimaliseren en een doelstelling in %-deelname nastreven. Wij hebben vastgesteld dat informatie over inwoners met een migratieachtergrond en laaggeletterdheid nauwelijks onderscheidbaar beschikbaar is in de laatste meting. De wijk Boxtel-Noord was er het slechtst in vertegenwoordigd. Met de gemeentespiegel van Vektis heeft de gemeente een degelijk instrument in handen om de ontwikkelingen in het zorggebruik door Boxtelaren te monitoren, mits zij haar WMO-gegevens aanlevert. De beschikbaarheid van volledige en actuele data is een voorwaarde voor ieder model van sturing.

•

Behoefte aan ‘geschiktheidslabel seniorwoningen’. Het tijdig aanpassen van woningen voor senioren is een grote ambitie. Er is landelijk ervaring opgedaan met, de inmiddels deels verplichte, energie labels voor woningen. Deze functionaliteit biedt houvast om een vrij technisch proces met eenvoudige uitkomsten uniform toe te passen, zowel voor projectontwikkelaars, bewoners die hun woning willen aanpassen als voor woningzoekenden. Het zou passen in de ambities van de provincie Noord-Brabant om een analoge methodiek voor geschiktheid van woningen voor senioren te ontwikkelen.

•

Onbalans in wijkprofielen. Wijken als Liempde en Lennisheuvel lijken minder ‘last’ te hebben van sociaal/maatschappelijke problemen. In de Gezondheidsmonitor Ouderen 2020 65+ jaar ‘scoren’ de wijken Boxtel-Noord 5 keer en Boxtel-Centrum 7 keer het slechtst op elementen van zelfstandigheid in relatie tot eigen regie, psychisch welzijn en steunmogelijkheden in de sociale omgeving. Boxtel-Noord staat ook opgenomen in de CBSlijst Armoedeprobleem-cumulatie-gebieden 2018 1met 3,1% (per 1000 huishoudens)

1

OCW 2018: Viercijferige postcodegebieden met een relatief hoog aandeel huishoudens met een inkomen onder de lage inkomensgrens en een relatief hoog aandeel huishoudens met een uitkering en een relatief hoog aandeel huishoudens met een hoofdkostwinner met een niet-westerse migratieachtergrond. Het gaat om particuliere huishoudens met waargenomen inkomen exclusief studentenhuishoudens. 7 Onderzoeksrapport woon-zorg-welzijn 65+ jaar Boxtel 2022

Leesadvies: Wij matigen ons niet aan dat we volledig zijn en (daardoor) met afgeronde adviezen kunnen komen. We schetsen vooral noties uit de grote hoeveelheid geraadpleegde informatie die in de afgelopen jaren over de sterke vergrijzing van de maatschappij beschikbaar is gekomen. Wij adviseren u bij het lezen het volgende voortdurend in uw oordeel te betrekken: 2

Ouderen hoger opgeleid en digitaal vaardiger In de toekomst zijn ouderen vaker hoog opgeleid en zullen naar verwachting over meer computervaardigheden beschikken. Dit maakt het aannemelijk dat ouderen beter hun weg kunnen vinden in het zorgstelsel of hun eigen zorg kunnen organiseren. Zover is het echter nog niet! Ouderen worden mondiger Een gemiddeld hoger opleidingsniveau beïnvloedt de toekomstige zorgvraag op verschillende manieren. Zo is het goed mogelijk dat de oudere van de toekomst vaker en sneller zijn behoefte aan ondersteuning zal aangeven en daarbij kritischer en veeleisender is. Ouderen zullen gewend zijn aan (meer) regie over het eigen leven en andere ideeën dan de huidige ouderen hebben over (goed) oud worden en wat voor hen belangrijk is. Het lijkt erop dat er meer nadruk komt op kwaliteit van leven, regie, veerkracht en zingeving. Toekomstige ouderen zullen dus andere verwachtingen hebben van de zorg en ondersteuning dan de ouderen van nu. ... hebben vaak meer te besteden Naar verwachting hebben toekomstige 75-plussers ook vaker en/of langer aan de arbeidsmarkt deelgenomen dan de huidige 75-plussers en dus meer aanvullend pensioen opgebouwd. Ouderen zullen vermoedelijk meer te besteden hebben in de toekomst en kunnen vaker zelf zorg organiseren of voorzieningen aanschaffen.

“De senioren van nu zijn niet de bejaarden van vroeger. Zo lang mogelijk gezond en zelfstandig zijn, ook als je ouder bent of een beperking hebt. Dat vraagt om zorg met oog voor de verschillen tussen mensen. Ook sporten en bewegen dragen bij aan onze vitaliteit.” …

Connie Helder Minister voor Langdurige Zorg en Sport

2

Uit: Trends in de ouderenzorg, SCP 2019 8

Onderzoeksrapport woon-zorg-welzijn 65+ jaar Boxtel 2022

2.

Inleiding

2.1 Waarom een woonzorganalyse? Nederland is op dit moment onvoldoende in staat om een groeiende groep ouderen te faciliteren in hun (toekomstige) woon-, welzijn- en zorgbehoeften. Nederland vergrijst in hoog tempo, van 1,3 miljoen 75- plussers nu naar 2,1 miljoen in 2030 en in 2040 zijn dat er naar verwachting zo’n 2,5 miljoen! De jaren erna zal de vergrijzing nog verder toenemen. Het overgrote deel van deze ouderen woont zelfstandig, maar krijgt behoefte aan ondersteuning en zorg. De stijging van het aantal 75-plussers betekent dat er de komende jaren meer ouderen zullen zijn met een chronische aandoening. Dit zijn bijvoorbeeld dementie, artrose, diabetes, problemen met zien, problemen met horen en beperkingen bij het bewegen. Met name onder de groep 85-plussers nemen de lichamelijke beperkingen toe (Actiz, 2020). De verwachting is ook dat het aantal eenzame ouderen zal toenemen (SCP, 2019). Daarnaast zijn er nijpende vraagstukken op het gebied van eenzaamheid, onvoldoende geschikte woningen en toenemende tekorten aan zorgpersoneel. Gemeenten, corporaties en zorgorganisaties De term ‘langer thuis wonen’ breken zich nu al het hoofd over het vinden van Ouderen willen langer thuis wonen. Het langer thuis wonen geschikte woningen voor mensen die beleid streeft ernaar dit mogelijk te maken.

Maar uitstromen uit beschermd wonen en voorzichtigheid is geboden bij de term ‘langer thuis’. De term maatschappelijke opvang, statushouders en ‘langer thuis wonen’ impliceert dat de volgende woonlocatie dak- en thuislozen. Er dreigt daarmee een geen ‘thuis’ zal zijn (Van Pijpen, 2019). Hierdoor kunnen enorm gat tussen (langer) zelfstandig wonen mensen wellicht meer huiverig worden om te verhuizen. Het en intramurale voorzieningen en een fors tekort beleid zegt eigenlijk: verhuizen is niet fijn. Het is iets wat je aan voldoende (geclusterde) tussenvormen. En doet wanneer je écht niet meer in de huidige woning kan blijven, en je noodgedwongen bent je ‘thuis’ te verlaten. Het bestaande woningen zijn dikwijls (nog) niet is bekend dat ouderen het liefst in de eigen vertrouwde geschikt om langer zelfstandig te kunnen woning willen blijven wonen. Maar dit betekent niet dat een blijven wonen. volgend huis geen ‘thuis’ kan zijn, en dat verhuizen iets is wat De aanwezigheid en bereikbaarheid van zorgje niet moet willen. Volgens de Commissie Toekomst zorg en welzijnsvoorzieningen en een geschikte thuiswonende ouderen (2020) – ook wel Commissie Bos buitenruimte voor senioren is lang niet overal genoemd - zou ‘langer thuis’ niet moeten gaan over wonen in het huis waar altijd gewoond is. Het moet gaan over langer vanzelfsprekend.

In veel gemeenten moeten de zelfstandig wonen in een woonvorm die beter aansluit bij de lokale opgaven en urgentie nog in beeld woonzorgbehoefte. worden gebracht. En dat is echt noodzakelijk. Want er is niet één gemeente waar dit niet speelt. Er is overal sprake van urgentie en je wil als gemeente niet achter de feiten aanlopen. Een Woonzorgvisie moet in 2022 door elke gemeente in Nederland worden vastgesteld met name voor ouderen en andere mensen met een woon- en zorgbehoefte. De Rijksoverheid stimuleerde dan ook dat eind 2021 in alle gemeenten een concrete analyse is gemaakt van de opgaven op het gebied van wonen, zorg, welzijn en leefomgeving. Dit is geen vrijblijvende activiteit van een gemeente, maar een grondwettelijke verplichting volgens Artikel 22 van onze Grondwet. De resultaten van de woonzorganalyse moeten resulteren in een woonzorgvisie die wordt vertaald in ambities en keuzes die vervolgens worden vastgelegd in uitvoeringsprogramma’s. Rol van de gemeente Met de vernieuwde Wmo-wet is de gemeente sinds 1 januari 2015 integraal verantwoordelijk voor de organisatie van de ondersteuning van thuiswonende mensen met een lichtere zorgvraag. Met de Wmo regelt de gemeente de inkoop van noodzakelijke ondersteuning en biedt de gemeente maatwerk vanuit de vraag wat iemand nog zelf kan.

De herziene Woningwet van 2015 versterkt het feit dat wonen en zorg een taak is die op gemeentelijk niveau moet worden aangepakt. In deze wet staat dat gemeenten en woningcorporaties prestatieafspraken met elkaar moeten maken. Hierbij is het belang de laatste jaren steeds meer toegenomen om wonen, welzijn en zorg in de prestatieafspraken een prominentere plek te geven (ABF Research, 2019). 9 Onderzoeksrapport woon-zorg-welzijn 65+ jaar Boxtel 2022

2.2 Hoe pakken we dit in de gemeente Boxtel aan? In Boxtel volgen wij de stappen van de Taskforce Wonen en Zorg:

Een analyse (stap 1) van de woonzorgopgave in de gemeente Boxtel vormt de basis voor een goede woonzorgvisie (stap 2). Door de landelijke en lokale situatie, wensen, trends en ontwikkelingen in beeld te brengen komen wij erachter wat precies de lokale opgaven zijn op gebied van wonen, zorg, welzijn en leefbaarheid. Demografische gegevens vormen de basis van deze analyse. 2.3 Scoop Vooralsnog zal aandacht besteed worden aan de geografische eenheden Nederland, gemeente Boxtel en de 4 kernen van Boxtel. 2.4 Vragen bij een woonzorganalyse Hoe ziet de bevolkingsopbouw er in een gemeente uit? Hoe ziet de demografische ontwikkeling eruit? Welke voorzieningen zijn er in de verschillende wijken/kernen? Hoeveel geclusterde woonvormen zijn er? Hoeveel woningen zijn geschikt om aan te passen? Wat zijn de woonwensen van ouderen? Welke woningbouwplannen liggen er? Wat is de verwachte ontwikkeling van de zorgvraag? Dit is een greep uit de vragen die aan de orde komen bij het maken van een goede analyse van de woonzorgopgave. Hiervoor zijn al veel data beschikbaar. Deze data zijn verzameld en onderzocht door verschillende instanties. De ambities uit het landelijke programma ‘Langer thuis’ van VWS worden soms zeer beperkt uitgelegd. De doelstelling is veel breder en betreft vooral het langer zelfstandig kunnen blijven wonen, ook als de gezondheid achteruitgaat.

Soms zijn daar aanpassingen in huis voor nodig. In andere gevallen is verhuizen de beste optie. Ook is er voldoende aanbod nodig van geschikte woningen en woonzorgvormen. Langer Thuis en de Taskforce Wonen en Zorg helpen en versnellen lokale en regionale initiatieven. Zo kunnen zoveel mogelijk ouderen zelfstandig oud worden in een geschikte woning.’ 3

3.

Demografie

3.1 Nederland 3.1.1 Prognose: Bevolking blijft komende 50 jaar groeien Na de relatief lage groei in 2020, door hoge sterfte en lagere migratie na de corona-uitbraak, trekt naar verwachting de bevolkingsgroei de komende jaren weer aan. In 2063 zal Nederland dan 20 miljoen inwoners hebben. Dat meldt het CBS op basis van de Bevolkingsprognose 2020-2070. Naar verwachting zal het inwonertal in 2026 de 18 miljoen bereiken, en in 2038 de 19 miljoen. De prognose beschrijft de meest waarschijnlijke ontwikkeling van de bevolking. De groei ontstaat vooral doordat er meer mensen naar Nederland komen dan er vertrekken, maar ook door de stijgende levensduur. Vanaf 2023 worden er ook weer meer kinderen geboren, maar dat is op den duur niet voldoende om het oplopende aantal sterfgevallen te compenseren. Volgens de huidige inzichten zullen tussen 2040 en 2060 jaarlijks meer inwoners overlijden dan er kinderen worden geboren. 3

https://www.programmalangerthuis.nl/actielijnen/wonen-en-zorg 10

Onderzoeksrapport woon-zorg-welzijn 65+ jaar Boxtel 2022

3.1.2 In 2040 een kwart van de bevolking 65-plus Het aandeel 65-plussers in de bevolking stijgt van 20% eind 2020 naar 25% rond 2040. Dit is zowel het gevolg van de naoorlogse geboortegolf en het grote aantal geboorten in de jaren zestig, als van de stijgende levensduur. Het aantal ouderen stabiliseert naar verwachting tussen 2040 en 2050, als kleinere generaties de 65 jaar passeren en veel ouderen uit de grote naoorlogse generaties overlijden. Met name het aantal oude ouderen zal meer dan verdubbelen. De kloof tussen zorgvraag en beschikbare (mantel)zorg neemt hierdoor dramatisch snel toe. De organisatie van betaalbare zorg en ondersteuning aan ouderen thuis vormt een grote uitdaging voor de toekomst. Als samenleving zullen we tot (creatieve) oplossingsrichtingen moeten komen die vaak buiten de zorg liggen. Wonen en Welzijn zijn immers voorwaarden om zorgbehoefte te voorkomen. Het is van groot belang om goed zicht te hebben en houden op thuiswonende ouderen en hoe het met hen gaat (SCP, Kennissynthese 2019 4 5).

3.2 Gemeente Boxtel De demografische ontwikkeling en de trend van langer zelfstandig thuiswonende ouderen leiden tot veranderende (woon)behoeftes. Naar verwachting groeit het aandeel 65+ers in de gemeente Boxtel van 23,5% van de bevolking in 2022 naar 30,7% in 20406. De groep 75+ers groeit in Boxtel het sterkst: van 10,5% van de bevolking in 2022 naar 17,6% in 2040 (Provincie Noord-Brabant, 2020). De stijging van het aantal 75-plussers betekent dat er de komende jaren meer ouderen zullen zijn met een chronische aandoening. Dit zijn bijvoorbeeld dementie, artrose, diabetes, problemen met zien, problemen met horen en beperkingen bij het bewegen. Met name onder de groep 85-plussers nemen de lichamelijke beperkingen toe (Actiz, 2020). De verwachting is ook dat het aantal eenzame ouderen zal toenemen (SCP, 2019). De gemeente Boxtel vergrijst meer dan gemiddeld.7 Bij het zoeken naar demografische cijfers over Boxtel werd diverse malen vastgesteld dat de databanken voor meerjarenbeelden van CBS, PBL en provincie Noord-Brabant nog niet voldoende zijn geactualiseerd met de toevoeging van de kern Esch. Waar mogelijk worden cijfers gepresenteerd met de volgende gelaagdheid: land, gemeente en kern (=CBS wijk).

4

Zorg voor Thuiswonende Ouderen Trends in de ouderenzorg 6 De ontwikkeling van de bevolking in Noord-Brabant, 2020-2040, provincie Noord-Brabant sept 2020 7 Beleidsnotitie ‘Samen ouder worden in Boxtel’ 5

11 Onderzoeksrapport woon-zorg-welzijn 65+ jaar Boxtel 2022

3.2.1 Bevolking: omvang en piramide van de gemeente Boxtel

Leeftijd Boxtel 2020 2025 2030 2035 2040 0- 4 jaar 1.365 1.435 1.545 1.520 1.581 5- 9 jaar 1.450 1.465 1.545 1.635 1.699 10-14 jaar 1.865 1.525 1.515 1.610 1.576 15-19 jaar 1.960 1.870 1.585 1.550 1.374 20-24 jaar 1.640 1.660 1.575 1.365 1.276 25-29 jaar 1.765 1.710 1.660 1.560 1.517 30-34 jaar 1.645 1.865 1.795 1.785 1.737 35-39 jaar 1.690 1.740 1.910 1.815 1.928 40-44 jaar 1.805 1.730 1.775 1.900 1.931 45-49 jaar 2.065 1.820 1.745 1.750 1.707 50-54 jaar 2.200 2.070 1.825 1.755 1.542 55-59 jaar 2.280 2.180 2.045 1.790 1.640 60-64 jaar 2.170 2.220 2.175 2.005 1.966 65-69 jaar 1.990 2.070 2.170 2.115 1.935 70-74 jaar 2.035 1.925 2.020 2.155 2.105 75-79 jaar 1.305 1.885 1.815 1.935 2.075 80-84 jaar 805 1.080 1.560 1.530 1.690 85-89 jaar 485 545 720 1.055 1.080 90-94 jaar 215 220 260 340 505 95+ 70 70 75 80 125 32825 33110 33345 33285 33029 Totaal Prognose provincie Noord-Brabant 2020 Ouderen in Boxtel met mobiliteitsbeperking 8

Het totaal aantal inwoners van Boxtel per 13 december 2021: 32 9739. Het aantal Leeftijd 65-75 75-85 85+ inwoners van Boxtel zal in 2040 Aantal in 2020 400 600 250 marginaal zijn toegenomen. Dit wordt Aantal in 2040 390 1010 480 volgens de provincie met name veroorzaakt door de toename van het aantal (niet) westerse arbeidsmigranten. Vooral in de leeftijdscategorie 75+ is sprake van een substantiële stijging t.o.v. de andere leeftijdscategorieën. De leeftijdscategorie 45-65 neemt tot 2040 flink af. Naar verwachting zal omstreeks 2040 de demografische ontwikkeling landelijk stabiliseren. Tussen 2020 en 2030 zijn de veranderingen het grootst (+1550 personen 75+ jaar). Actiz heeft in 2020 een prognose gepubliceerd over het aantal personen 65+ jaar in Boxtel met mobiliteitsbeperking. De daarop gebaseerde kosten in Boxtel voor woningaanpassingen voor 2040 worden daarin geraamd op €16.000.000 en die voor verhuizen op €12.000.000. Verhuizen kan alleen plaatsvinden als de woningvoorraad tijdig met geschikte woningen is aangevuld of aangepast. Actiz legt een directe relatie tussen de geschiktheid van de woning en langer zelfstandig thuis kunnen wonen met mobiliteitsbeperkingen.

8

Investeringsopgave langer thuis wonen Anbo-Aktiz 2020

9

CBS-statline, regionale kerncijfers Nederland 12

Onderzoeksrapport woon-zorg-welzijn 65+ jaar Boxtel 2022

4.

Wonen

4.1

Waar wonen de Boxtelaren?

4.2 Woondimensies Welke dimensies zijn van belang voor een zelfstandig levensloopbestendig leven? • •

Een bouwkundig geschikte woning Een passende omgeving waarin men zich geborgen en veilig voelt en waar de noodzakelijke voorzieningen bereikbaar zijn. Wij hebben gezocht naar beschikbare instrumenten om deze condities in beeld te brengen. De uitkomsten worden elders in deze analyse uitgewerkt .

13 Onderzoeksrapport woon-zorg-welzijn 65+ jaar Boxtel 2022

Vooralsnog hebben wij nauwelijks specifieke analyses over Boxtel aangetroffen. Nagenoeg alle beelden zijn bewerkte uitkomsten uit landelijke analyses c.q. databestanden.

575

500

695

1765

1450

1405

3955

1105

945

1110

1980

4030

3515

4170

5000

3630

11310 4909

10000

4653

15000

4991

20000

14553

Samenstelling huishoudens in gemeente en kern Boxtel (CBS 2021)

0

Gemeente Boxtel

4.3

Kern Boxtel

Boxtel-Centrum

Boxtel-Oost

Huishoudens totaal

Eenpersoonshuishoudens

Huishoudens zonder kinderen

Huishoudens met kinderen

Boxtel-Noord

Prognose ontwikkeling woningbestand in Boxtel

6000 5000 4000 3000

10

Het aantal woningen zal dus volgens de provincie tot 2040 met circa 1.400 moeten 32.973 33.110 33.345 33.285 33.029 toenemen, het aantal 14.320 14.970 15.555 15.915 15.755 inwoners zal met 56 2,30 2,21 2,14 2,09 2,10 toenemen. Een vergelijking van de toename van de woningvoorraad met de Boxtel eenpersoonhuishoudens (prognose) toename van het inwoneraantal resulteert in een afname van het aantal bewoners per woning. Tevens neemt het aantal eenpersoonshuishoudens toe. De verdeling van woningen naar bezit en huur was in 2020 als volgt:

Provincie Noord-Brabant (prognose 2020) Inwoners Boxtel Woningvoorraad Boxtel Inwoners per woning

2022

2025

2030

2035

2040

2000

0

2020 2021 2022 2023 2024 2025 2026 2027 2028 2029 2030 2031 2032 2033 2034 2035 2036 2037 2038 2039 2040 2041 2042 2043 2044 2045 2046 2047 2048 2049 2050

1000

10

De provincie Noord-Brabant maakt allereerst een prognose van het aantal inwoners. Vervolgens maakt zij op basis hiervan een prognose van het aantal huishoudens. Hieruit resulteert dan de benodigde woningvoorraad. Vanaf 2010 zijn de bevolkingsprognoses te laag geweest. Iedere volgende prognose is naar boven bijgesteld. De oorzaak hiervan is het structureel onderschatten van de buitenlandse immigratie. (Bron: Niek Bargeman senior adviseur bevolking en wonen Provincie Noord-Brabant) 14 Onderzoeksrapport woon-zorg-welzijn 65+ jaar Boxtel 2022

Totaal aantal alleenwonende Boxtelaren 75+ jaar per buurt ( bron: gemeente Boxtel, extract 18 juli 2022)

350 300

62 250

102

200

120 150

43

239

52

100

151 109

50

0 2

0

5 16

0 1

9 13

1 5

1 0

6 5

1 0

1 2

75-85

1 3

4 17

0

0

0 2

39

2 7

2 3

1 2

1

0

3 2

85+

1260 alleenwonende 75+ Boxtelaren (jul 2022)

1400 1200 1000 800 600 400 200 0

4.4

107

25

92

1

vrouw 85+

335

vrouw 75-85

107

man 85+

571

Man 75-85

247

Eenpersoons huishoudens

Aantal 75+ jaar, EGW én alleenhuurder in Boxtel per wijk (JOOST! 2022) 80

71

70 60 50

40

31

30

36

20

20 10

0

4

0 Munsel-Selissen

Lennisheuvel

Boxtel Centrum

Boxtel Noord

Liempde

Boxtel Oost

15 Onderzoeksrapport woon-zorg-welzijn 65+ jaar Boxtel 2022

Bovenstaande grafieken zijn gebaseerd op een extract uit de Basisregistratie Personen (BRP) van de gemeente Boxtel. Ze presenteren het aantal personen van 75+ jaar dat als enige bewoner op een adres is geregistreerd en dus alleen woont. Alleenstaand kán daarvan het gevolg zijn.

Aantal bewoners per woning(voorraad) in Boxtel (Prov NB 2020) 2,26

2,30

2,22 2,20

2,15

2,10

2,10

2035

2040

2,10 2,00 2022

2025

2030

Het PBL/CBS publiceerde in 2019 in de Regionale bevolkings- en huishoudens-prognose voor Boxtel de volgende ontwikkeling van eenpersoonshuishoudens: In 2019 woonden 1980 alleenstaande11 personen van 65+ jaar in een particulier huishouden in Boxtel. Ten opzichte van 2018 was dat aantal met 242 toegenomen.

Eenpersoonshuishouden in de gemeente Boxtel per leeftijdscategorie 65+ jaar 2019 466

500

404

403

400

323 251

300 200

106

100

27

0 65 tot 70 jaar

70 tot 75 jaar

75 tot 80 jaar

80 tot 85 jaar

85 tot 90 jaar

90 tot 95 jaar

95 jaar of ouder

Eenpersoonshuishoudens Boxtel

(PBL/CBS bevolkings- en huishoudenprognose 2019) 6000 5000

4500

4700

5000

5300

5400

5500

5600

2035

2040

2045

2050

4000 3000 2000 1000 0 2020

2025

2030

11

CBS 2021: Persoon die alleen in een woonruimte woont en een eenpersoonshuishouden vormt. Tot alleenstaanden worden ook personen gerekend die met anderen op eenzelfde adres wonen maar een eigen huishouding voeren. Alleenstaanden kunnen een relatie hebben en zelfs gehuwd zijn met een persoon met wie ze niet samenwonen. 16 Onderzoeksrapport woon-zorg-welzijn 65+ jaar Boxtel 2022

Eenpersoonshuishoudens en samenwonende zonder kinderen 65+ in Boxtel (prognose prov. NB) 1170 1270 1280 1305

Samenwonenden - zonder kind(eren) 65-75 jaar

Eenpersoonshuishoudens 65-75 jaar

950 895

1030 955 990 960

Samenwonenden - zonder kind(eren) 75-85 jaar 805

Eenpersoonshuishoudens 75-85 jaar

975

795

1215

1335

1455

260 255 185 115 105

Samenwonenden - zonder kind(eren) 85+ jaar

Eenpersoonshuishoudens 85+ jaar

355 335

0 2040

4.5

1415

1115 1145 1070

455

675

500 2035

2030

830

1000 2025

1500

2000

2022

Definitie seniorwoning

Er is een grote diversiteit aan (pogingen tot) definities van het begrip ‘seniorwoning’. Daarover is geen consensus aangetroffen. Projectontwikkelaars prijzen typen woning wel als zodanig aan maar hanteren daarbij hun eigen interpretaties. Wij hebben geen generieke voorzieningendefinities voor woningen aangetroffen waar woningen in het kader van de ADL-beperkingen aan zouden moeten voldoen. Het betreft vooral persoonsgebonden maatwerkvoorzieningen en geen noodzakelijke aanpassingen van de woning om zelfstandig te kunnen blijven wonen. Ouderen blijken er regelmatig voor te kiezen om te leren leven met de ongemakken van hun woning. Onderzoek laat zien dat ze meesters zijn in ‘coping’ . Zo zijn er ouderen die de bovenverdieping van hun huis niet meer gebruiken, omdat zij de trap niet meer op kunnen. Ook zijn er ouderen die op hun billen de trap op en af gaan. Dergelijke strategieën kunnen het risico op valpartijen vergroten. Bron: Aanpassen of verkassen? Langer zelfstandig in een geschikte woning PBL 2019

17 Onderzoeksrapport woon-zorg-welzijn 65+ jaar Boxtel 2022

4.5.2 Geschikte woningen om oud in te worden PBL12 … Hoewel er geen brede consensus bestaat … Vergrijzing en langer thuis wonen vergen over wat nu eigenlijk een geschikte woning is, meer aangepaste woningen wordt de geschiktheid van een woning vaak afgeleid aan de hand van een tweetal Bij het scheiden van wonen en zorg blijven ouderen langer zelf verantwoordelijk voor een eigenschappen. Ten eerste van de fysieke geschikte woonomgeving. Dit sluit aan bij de eigenschappen van de woning: heeft de woning langjarige trend van, gemiddeld genomen, steeds een of meerdere trappen waardoor het moeilijk actievere en zelfredzamere ouderen die langer is om bijvoorbeeld van de slaapkamer naar de thuis kunnen en willen wonen. Op een gegeven badkamer of keuken te komen en zijn de moment is vaak wel een aangepaste woning doorgangen bijvoorbeeld wel breed genoeg? nodig om dit op een veilige manier te kunnen Dergelijke eigenschappen geven feitelijk aan volhouden. Van de 75+ huishoudens kampt hoe makkelijk het is om in de woning te blijven namelijk ruim de helft met wonen wanneer sprake is van toenemende mobiliteitsbeperkingen. 83% van de gemeenten (mobiliteits-)beperkingen, al dan niet na enige geeft dan ook aan dat de woningvoorraad moet aanpassingen aan de woning. Hierbij kan onder veranderen om ouder wordende bewoners andere worden gedacht aan zogenoemde passend te huisvesten.

… nultredenwoningen en levensloopbestendige Bron: ING Meer clustering van ouderenwoningen woningen. Ten tweede wordt de geschiktheid nodig om zorg en woningmarkt te ontlasten, vaak afgeleid aan de hand van eigenschappen Mei 2022 die iets zeggen over de woning in relatie tot de directe omgeving, in sociaal opzicht dan wel wat betreft de mogelijkheden om gebruik te maken van zorg- of dienstverlening vanuit een nabij de woning gelegen steunpunt. Het kan hier gaan om een heel scala aan verschijningsvormen: serviceflats, woon-zorgcomplexen, aanleunwoningen et cetera. Woonconcepten die vallen in het grijze gebied tussen zelfstandig thuis wonen en het wonen in een zorginstelling verdienen in de discussie over de geschiktheid van de woning bijzondere aandacht. Het kan hier bijvoorbeeld gaan om hofjeswoningen, kangoeroewoningen maar ook om kleinschalige woonverbanden met intensieve zorg en ondersteuning. Dergelijke woonvormen worden gezien als geschikte woonvormen voor ouderen, ofwel vanwege de fysieke eigenschappen, ofwel vanwege de eigenschappen die meer te maken hebben met de directe (sociale) omgeving van de woning en de mogelijkheden om hulp en zorg te ontvangen. … Het ontbreken van een eenduidige definitie waarover nationale consensus bestaat en een tegelijkertijd intensief gebruik van termen, genereert verwarring.

Ook de term ‘geschikte woning voor ouderen’ 13 is een multi interpreteerbaar begrip. Het programma ‘Langer thuis’ verwijst naar de uitkomst van geïnventariseerde woonwensen van ouderen in gemeente en buurten. 4.5.2.1 Geschiktheid BZK In januari 2021 publiceerde het ministerie van BZK de Monitor Ouderenhuisvesting 2020, BZK. Daarin werd voor Boxtel het volgende beeld over de geschiktheid van woningen voor bewoners van 55+ jaar gepresenteerd14 :

12

ZELFSTANDIG THUIS OP HOGE LEEFTIJD Verkenning van knelpunten en handelingsperspectieven in beleid en praktijk PBL 2019 https://www.rijksoverheid.nl/onderwerpen/seniorenwoningen/meer-geschikte-woningen-voor-senioren 14 Geschikte woning Een woning die reeds geschikt is of die met een beperkte investering (van maximaal 10.000 euro) geschikt te maken is voor ouderen met een fysieke beperking. Bij een geschikte woning is de woonkamer extern bereikbaar (te maken) vanaf de straat zonder trap te hoeven lopen. Vanuit de woonkamer kunnen intern de keuken, het toilet, de badkamer en tenminste één slaapkamer zonder traplopen (eventueel na beperkte aanpassingen) bereikt worden. https://55plus.datawonen.nl/dashboard/dashboard/ouderenhuisvesting/ 18 13

Onderzoeksrapport woon-zorg-welzijn 65+ jaar Boxtel 2022

Geschiktheid (N) woningen 55+ huishoudens in Boxtel (Monitor ouderenhuisvesting 2020 BZK jan 2021)

2500

2295

2150

2000 1500

1145

1000 500

280

255

390

225

115

0 Woning niet geschikt

Woning geschikt

Woning niet geschikt

55-64

Woning geschikt

Woning niet geschikt

65-74

Woning geschikt

Woning niet geschikt

75-84

Woning geschikt

85+

Het aantal niet geschikte woningen voor 55+ jaar in Boxtel werd voor 2020 berekend op 875 waarvan er 340 werden bewoond door personen van 75+ jaar. 4.5.2.2 Geschiktheid ANBO-Actiz In 2020 publiceerde ANBO-Actiz gezamenlijk over de geschiktheid van woningen per gemeente. Dat leverde voor Boxtel het volgende beeld op 15:

Zonder mobiliteitsbeperkingen Met mobiliteitsbeperking

Niet aanpasbaar

Aanpasbaar

Geschikt

2040 470

2020 410

2040 5.740

2020 4.230

2040 760

2020 960

120

100

1.550

890

210

260

4.5.3 Wikipedia: Een seniorenwoning is in Nederland een kleine huurwoning waar mensen die zestig plus zijn voor in aanmerking komen. Deze mensen kunnen in de meeste gevallen redelijk zelfstandig wonen. Vaak zijn de woningen van extra faciliteiten voorzien. Met extra voorzieningen als thuiszorg kunnen bejaarden vaak nog lang in een dergelijke woning zelfstandig blijven wonen. Praktische hulpmiddelen inzake thuiszorg, kunnen verkregen worden in een thuiszorgwinkel. … …De seniorenwoningen die een sociale huisvestingsmaatschappij ter beschikking stelt, vergen van de bewoner of gebruiker nog een behoorlijk hoge graad van zelfredzaamheid en onafhankelijkheid omdat hij, niettegenstaande zijn mogelijkheden om zelf een beroep te doen op thuiszorgdiensten voor gezinsbijstand, niet in het beschermde milieu van serviceflats of bejaardenhomes vertoeft. … 16 4.5.4 Langer Thuis in Huis … Een seniorenwoning is een woning die geschikt is voor iedereen vanaf ongeveer 55 jaar. De woning is geschikt voor mensen die wat minder mobiel zijn, maar wel zelfstandig willen/kunnen

15 16

https://www.actiz.nl/actiz-en-anbo-lanceren-online-tool-woonopgave-ouderen-voor-gemeenten https://nl.wikipedia.org/wiki/Seniorenwoning 19

Onderzoeksrapport woon-zorg-welzijn 65+ jaar Boxtel 2022

wonen. Ze zijn vaak gelijkvloers en hebben brede gangen en deurposten. Een seniorenwoning is niet hetzelfde als een aanleunwoning, een kangoeroewoning, of een zorgwoning. 17 … 4.5.5 Funda Funda hanteert geen definitie maar een omschrijving van seniorenwoning: ‘Een woning die toegankelijk is voor ouderen. Een seniorenwoning ligt vaak op de begane grond of is bereikbaar via een lift.’ 18 Zij gebruikt de volgende filters over ‘toegankelijkheid’ in haar zoekapplicatie: • • • •

Aangepaste woning Een woning met bijvoorbeeld een slaap- en badkamer op de begane grond. Gehandicaptenwoning Een woning die beter toegankelijk is voor mindervaliden. Mogelijke kenmerken zijn brede deuren, een laag aanrecht en drempelvrij.

4.5.1 Beperkingen ADL De ADL-indicator (Algemene Dagelijkse Levensverrichtingen) van het CBS 19 is gebaseerd op vragen in de Gezondheidsenquête van het CBS 2016 over de volgende 11 verrichtingen:

1. Gaan zitten en opstaan uit een stoel 2. In- en uit bed stappen 3. De trap op- en aflopen 4. Eten en drinken 5. Aan- en uitkleden 6. Het gezicht en de handen wassen 7. In bad gaan of douchen 8. Van het toilet gebruik maken 9. Zich verplaatsen naar een andere kamer op dezelfde verdieping 10. De woning verlaten en binnengaan 11. Zich verplaatsen buitenshuis 4.6

Zelfstandig Wonen

Om zo lang mogelijk zelfstandig te kunnen blijven wonen moeten bestaande en nieuw te bouwen woningen toegankelijk, doorgankelijk en zorggeschikt zijn en in een passende woonomgeving staan. 4.6.1 Toegankelijkheid van een woning Een woning is toegankelijk (te maken) als (men relatief eenvoudig kan zorgen, dat) men met een rollator/rolstoel de voordeur van de woning kan bereiken en passeren. TNO heeft alle woningen van de Nederlandse woningvoorraad op toegankelijkheid voor mensen met mobiliteitsbeperkingen geclassificeerd. Daarbij kwam TNO tot een indeling in 3 hoofdgroepen voor de toegankelijkheid voor mensen met mobiliteitsbeperkingen. Deze hoofdgroepen zijn: •

woningen die niet geschikt zijn voor en niet aangepast kunnen worden aan de behoeften van mensen met mobiliteitsbeperkingen (hierna ‘niet-aanpasbare woningen’ genoemd);

17

https://langerthuisinhuis.nl/seniorenwoning/ https://help.funda.nl/hc/nl/articles/4405068058514-Wat-zijn-de-definities-van-de-opties-bij-het-filter-Toegankelijkheid19 https://www.cbs.nl/nl-nl/achtergrond/2015/18/beperkingen-in-dagelijkse-handelingen-bij-ouderen 18

20 Onderzoeksrapport woon-zorg-welzijn 65+ jaar Boxtel 2022

•

woningen die geschikt zijn voor of aangepast kunnen worden aan de behoeften van mensen met mobiliteitsbeperkingen (hierna ‘aanpasbare woningen’ genoemd); • specifiek aangepaste woningen zoals ADL-woningen (ADL-assistentie in de buurt) en beschermd wonen (intensieve 24-uurs zorgverlening mogelijk). Deze woningen zijn veelal ook geschikt voor mensen met andere beperkingen. Voorbeelden van niet-aanpasbare woningen zijn bovenwoningen van portiekappartementen. Bij deze woningen is de toegankelijkheid voor mensen met mobiliteitsbeperkingen niet tegen aanvaardbare kosten in te bouwen. Voor een nadere uitwerking verwijzen wij naar: ‘Woningvoorraad, woningaanpassingen en langer zelfstandig wonen’ november 2016’ 20

4.6.2 Doorgankelijkheid van een woning Een woning is doorgankelijk (te maken) als (men relatief eenvoudig kan zorgen, dat) men met een rollator/rolstoel de deur van elke leef/slaapruimte kan bereiken en passeren. Toilet en badkamer blijven hierbij v.w.b. ‘passeren van de deur’ buiten beschouwing. In de publicatie ‘Ouderen langer zelfstandig thuis! Maar hoe dan?’, een kennisbundeling voor het creëren van optimale woon(zorg)omgevingen voor ouderen van het Ben Sajet Centrum (2020) 21 worden dimensies van wonen door ouderen en een daarbij behorende checklist aangereikt. 4.6.3 Zorggeschiktheid van een woning Een woning is zorggeschikt (te maken) als (men relatief eenvoudig kan zorgen, dat) daarin zorg aan een bewoner op een Arbo-technisch verantwoorde manier verleend kan worden. Dit stelt bijvoorbeeld eisen aan de ruimte rond een bed in geval van een bedlegerige patiënt en daarmee impliciet aan het vertrek waarin het bed staat 4.6.3.1 Zuid-Limburg De provincie Limburg heeft een online dashboard operationeel waarin onder andere de zorggeschiktheid van woningen per gemeente wordt gepresenteerd 22. Er wordt daarin onderscheid gemaakt tussen een drietal woonzorgdoelgroepen c.q. zorgcategorieën. - OZ; ouderenzorg - GZ; gehandicaptenzorg c.q.

mensen met een beperking - GGZ; geestelijke gezondheidszorg De Zuid-Limburgse gemeenteraden hebben eind 2020/ begin 2021 individueel de Beleidsregel “Ruim baan voor goede woningbouwplannen 2021”23 vastgesteld. Nieuwe woningbouwinitiatieven worden sub-regionaal afgestemd en toegevoegd aan de regionale woningmarktprogrammering. Onderdeel van deze beleidsregel zijn de onderstaande definities: •

•

Levensloopbestendig/ levensloopgeschikt: een woning waarin bewoners kunnen blijven wonen als hun levensomstandigheden veranderen, bijvoorbeeld door ouderdom, ziekte of handicap. Senioren: de doelgroep senioren betreffen personen met een AOW-gerechtigde leeftijd.

20

TNO icb 088 866 3032, https://www.zorgopdekaart.nl/bagwoningen/pdfs/toelichting/toelichting-woningvoorraad-woningaanpassingenen-langer-zelfstandig-thuis-11.pdf 21 https://bensajetcentrum.nl/Ouderen-langer-zelfstandig-thuis!-Maar-hoe-dan_Volledig-rapport.pdf 22 https://dataportaal-viewer.prvlimburg.nl/dashboard/dashboards/woningvoorraad 23 Beleidsregel ‘Ruim baan voor goede woningbouwplannen 2021’, https://goedewoningbouwplannenzuidlimburg.nl/ 21 Onderzoeksrapport woon-zorg-welzijn 65+ jaar Boxtel 2022

De subregionale afstemming zorgt er voor dat gezamenlijke oordeelsvorming plaatsvindt en het gemeenschappelijk belang voorop blijft staan (geen onderlinge concurrentie en overschotten op subregionaal niveau). De subregio bepaalt of het plan aan de subregionale woningmarktprogrammering wordt toegevoegd. Woningbouwplannen die concurrerend zijn op regionale schaal (de Zuid-Limburgse woningmarkt), worden ook op Zuid-Limburgse schaal afgestemd. 4.6.3.2

Zorggeschikt in Boxtel

Zorg verlenende organisaties (in Boxtel) kunnen vanuit hun praktijk aangeven welke fysieke problemen onder de uitvoerenden te relateren zijn aan zorghandelingen. Deze organisatie stellen al in toenemende mate gebouwelijke en inrichtingseisen voor het verlenen van zorg omdat het uitval onder hun personeel veroorzaakt. De verwachting is dat de eisen over zorggeschiktheid strikter zullen worden naarmate de druk op de zorg groter wordt zoals verwacht.

4.6.4 Geschiktheid woonomgeving Uit: Langer zelfstandig wonen in een geschikte woonomgeving 24 … Of een buurt als woonomgeving geschikt is om zelfstandig te kunnen blijven wonen, wordt bepaald door een drietal factoren: fysieke (bijvoorbeeld de inrichting van de gebouwde omgeving), functionele (zoals de aanwezigheid en nabijheid van primaire en secundaire voorzieningen) en sociale factoren (bijvoorbeeld de contacten in de buurt) (Van den Berg et al. 2015; Van Campen et al. 2017; Driest 2004; Höppner & Arnold 2013; Timmermans et al. 2016). … … Een functioneel geschikte woonomgeving definiëren we hier als een woonomgeving waar primaire voorzieningen op een loopafstand zijn binnen 500 meter (over de weg) vanaf de woning. Die primaire voorzieningen zijn een arts, apotheek en supermarkt en een openbaarvervoerhalte. De afstand van 500 meter staat gelijk aan 10 tot 20 minuten wandelen voor 70+-ouderen zonder beperking (Burton & Mitchell 2006, Timmermans et al. 2016). … Woonservicegebieden lijken een noodzakelijke conditie om bij de grote toename van de vergrijzing passende woonomgevingen te kunnen aanbieden. ... Een woonservicegebied is een dorp of wijk waar de organisatie van zorg en welzijn op elkaar is afgestemd. Hierdoor kunnen kwetsbare ouderen en mensen met een beperking langer zelfstandig wonen.