7.1 Kerkenvisie Borsele

35

Acht hiervan worden door Erfgoed Zeeland aangemerkt als mogelijk beschermenswaardig en verdienen dus nader onderzoek naar de cultuurhistorische waarden. De kerkgebouwen zonder monumentale status hebben over het algemeen meer toekomstperspectief met een religieuze (hoofd)functie dan kerkgebouwen mét monumentenstatus. Dit komt doordat enkele vitale kerkgemeenschappen gebruik maken van modernere kerkgebouwen. Naar verwachting worden er van de negentien niet-monumentale kerkgebouwen nog zes religieus gebruikt in 2037. In 2023 zijn dit er nog tien, dus een afname van vier. Kerkinterieurs In de gemeente Borsele is meer dan 50% van de kerkinterieurs en de kerkelijke collecties vastgelegd door Museum Catharijneconvent. Deze gegevens zijn echter niet meer actueel. De meeste inventarisaties stammen uit de jaren ’90 en het begin van de jaren ’00. De norm is dat de kerkinterieurs elke vijftien tot twintig jaar geïnventariseerd moeten worden. Slechts één kerk in de gemeente Borsele voldoet hieraan. De kerkinterieurs die vastgelegd zijn, zijn vooral die van de rijksmonumentale kerken.

Twee hiervan worden bestempeld als een topensemble: De Maartenskerk in Baarland en de Mariakerk in Nisse. De modernere kerken zonder monumentenstatus ontbreken veelal, maar dit geldt ook voor de rijksmonumentale Johannes de Doperkerk in ’s-Heer Abtskerke. Bouwkundige staat Naast de verwachting van de kerkeigenaar is ook de bouwkundige staat van een kerkgebouw van belang voor de toekomstverwachting. Daarom heeft de Monumentenwacht een bouwkundige scan van alle gebouwen gemaakt. Op vier criteria (conditie fundering, conditie gevels, vensters, deuren, conditie kapconstructies en conditie dakbedekking en goten) wordt een score tussen 1 (zeer goed) en 6 (zeer slecht) gegeven. Op basis van deze vier scores wordt een gemiddelde score per kerkgebouw berekend.

6. Onderzoeksresultaten: Toekomstverwachting

De gemiddelde onderhoudstoestand van de monumentale kerkgebouwen is goed tot zeer goed, dus is er nog geen sprake van een acute bedreiging van de gebouwen zelf. Op een schaal van 1 (zeer goed) tot 6 (zeer slecht) scoren de monumentale kerken een gemiddelde van 1,4. Krimp van het ledenbestand, leegstand en een onrendabele herbestemming kunnen in de toekomst leiden tot gebrekkig onderhoud en bedreiging van het monument.

Scheur in muur

Beschadigd interieur

De bouwkundige staat van de niet-monumentale kerkgebouwen is gemiddeld iets minder goed dan die van de monumentale kerken (1,6). Dit verschil zit hem vooral in de matige condities van gevels, vensters, deuren, dakbedekkingen en goten van enkele kerken. Over het algemeen is de bouwkundige staat van de kerkgebouwen met een religieuze hoofdfunctie iets beter (1,4) dan die van herbestemde of leegstaande kerkgebouwen (1,7).

5

0 +++

Op basis van de bouwkundige scan is ook een inschatting van de onderhoudskosten gemaakt. De hoogte hiervan hangt onder andere af van de grootte van het gebouw en de materialen. Monumentale kerkgebouwen hebben vaak hogere onderhoudskosten.

36

26

++

+

2 -

0

0

--

---

Bouwkundige staat Gebreken aan schilderwerk

Losliggende dakleien

14 Gebreken aan schilderwerk

Beschadigd voegwerk 9 6 3 1 €

Scheuren in steen

Scheur in muur

€€

€€€ €€€€ €€€€€

Indicatie verwachte kosten

Bedreiging en urgentie om actie te ondernemen 6. Onderzoeksresultaten: Toekomstverwachting

De mate van bedreiging van een kerkgebouw hangt vooral af van de toekomstverwachting van de eigenaar. Hier valt de toekomstbestendigheid van het huidige religieuze gebruik onder, maar ook de verwachtingen omtrent eventuele nevenof herbestemmingen. Deze bedreiging hoeft niet in alle gevallen te betekenen dat actie moet worden ondernomen door de gemeente. De urgentie om actie te ondernemen is soms ook afhankelijk van de behoefte of wens van de eigenaar. Eén herbestemde kerk is in bezit van een particuliere stichting, waarbij culturele functies de belangrijkste inkomstenbron zijn. Een ander kerkgebouw is van een particulier, waarbij de urgentie om actie te ondernemen meer bij de eigenaar ligt dan bij de gemeente. Verder wordt één kerkgebouw (door sloop) bedreigd, maar dit gebouw wordt vervangen door een nieuw kerkgebouw. Het kerkgebouw wordt bedreigd maar er is geen behoefte om actie te ondernemen. Het onderzoek naar de toekomstbestendigheid van kerkgebouwen moet zorgvuldig gebeuren. Mensen zijn verbonden met de gebouwen, en dat geldt niet alleen voor de leden van de kerkgemeenschap die

37

het gebouw gebruiken. Ook dorpsbewoners kunnen zich verbonden voelen met het kerkgebouw. Sommige kerken hebben monumentale waarde, anderen hebben een maatschappelijke functie binnen een dorp of wijk. Daarnaast zijn de meeste dorpen opgebouwd rond een centraal gelegen dorpskerk. Ook als een kerkgebouw de religieuze functie verliest, behoudt het een waarde voor de samenleving. Op basis van de gesprekken met kerkeigenaren, de daaruit voortgekomen toekomstverwachtingen en de bouwkundige staat is per kerkgebouw bepaald hoe hoog de bedreiging voor het gebouw is. Dit is gevisualiseerd door middel van een stoplichtmodel. De kerken met een groen bolletje worden niet in hun voortbestaan bedreigd, de oranje worden op termijn, tussen 5 en 15 jaar, bedreigd en voor de rode geldt een actuele bedreiging, binnen nu en vijf jaar.

De urgentie om actie te ondernemen (door de gemeente) is op dezelfde wijze in beeld gebracht. De gebouwen met een rood bolletje vragen om actie op korte termijn en met een oranje bolletje binnen een termijn van 5 tot 15 jaar. Geen actie behoefte te worden ondernomen bij een groen bolletje, daar ligt het initiatief in principe bij de eigenaar.

6. Onderzoeksresultaten: Toekomstverwachting

Bedreiging en urgentie om actie te ondernemen Nr.

Kerk

Funct. Monu. Bedreig. Urgentie

Nr.

Kerk

Plaats

Funct. Monu. Bedreig. Urgentie

9

Gereformeerde Kerk

Baarland

​

1

De Ontmoeting

‘s-Gravenpolder

​

12

‘t Kerkje van Ellesdiek

Ellewoutsdijk

​

2

Sint-Martinuskerk

‘s-Gravenpolder

​

13

Eben Haëzer

Driewegen

3

Oud Gereformeerde Gemeente

‘s-Gravenpolder

16

Sint-Petrus-en-Pauluskerk

Ovezande

4

Elimkerk

‘s-Gravenpolder

22

Maranatha

Heinkenszand

5

Gereformeerde Gemeente

Hoedekenskerke

23

Barbesteinkerk

Heinkenszand

6

Sint-Joriskerk

Hoedekenskerke

26

Gereformeerde Kerk

Borssele

​

8

Sint-Bonifatiuskerk

Kwadendamme

​

29

Gereformeerde Gemeente

Borssele

​

10

Maartenskerk

Baarland

​

30

Gereformeerde Kerk

Nieuwdorp

​

11

Sint-Eligiuskerk

Oudelande

​

31

Noodkerk

Nieuwdorp

14

Dorpskerk

Driewegen

24

Sint-Willibrorduskerk

‘s-Heerenhoek

15

Onze-Lieve-Vrouw-Hemelvaartskerk Ovezande

34

Heilige Eligiuskerk

Lewedorp

17

Gereformeerde Gemeente

Nisse

​

18

Mariakerk

Nisse

​

19

Johannes de Doperkerk

‘s-Heer Abtskerke

​

20

Dorpskerk

Heinkenszand

21

Sint-Blasiuskerk

Heinkenszand

27

Catharinakerk

Borssele

28

Gereformeerde Gemeente

Borssele

32

Bethelkerk

Nieuwdorp

​

33

Gereformeerde Gemeente

Nieuwdorp

​

35

Gereformeerde Kerk

Lewedorp

​

Functie:

38

Plaats

Monument:

​

​

Bedreiging:

Urgentie

Religieus gebruik

Rijks

Instandhouding staat op korte termijn onder druk (0-5 jaar)

Actie vereist binnen 0-5 jaar

Herbestemd

Gemeentelijk

Instandhouding komt op termijn onder druk te staan (5-15 jaar)

Actie vereist binnen 5-15 jaar

In transitie

Beschermenswaardig

Instandhouding op de langere termijn goed (15+ jaar)

Geen actie vereist binnen 15 jaar

​

​

7.

Onderzoeksresultaten: Sterkte-zwakteanalyse

Kerkgebouwen

39

Kerkeigenaren

Sterkte

Zwakte

Sterkte

Zwakte

Ruim 75% van de kerkgebouwen bevindt zich in goede tot zeer goede bouwkundige staat.

Enkele kerkeigenaren beschikken over onvoldoende professionele deskundigheid voor de instandhouding van het gebouw.

Kerkgemeenschappen draaien op betrokken vrijwilligers, hierbij vindt een grote en bewonderenswaardige inzet van vrijwilligers plaats.

Vrijwilligers voor met name bestuurlijke functies zijn lastig te vinden.

Voor rijksmonumenten wordt in alle gevallen gebruik gemaakt van de subsidieregeling van het rijk.

Het eigen aandeel van 40% wordt steeds lastiger op te brengen voor krimpende gemeenschappen.

Vrijwilligers in de kerkgemeenschappen zitten voor een groot deel in de leeftijdscategorie 65+.

Kerkgebouwen hebben de potentie de leefbaarheid in kernen te vergroten.

De meeste kerkgebouwen zijn in principe niet beschikbaar voor multifunctioneel medegebruik.

Vrijwilligers hebben niet alle gewenste (met name technische) kennis over de instandhouding van kerkgebouwen.

Alle kerkeigenaren hebben aandacht voor verduurzaming van hun kerkgebouw.

De benodigde interne expertise is onvoldoende ontwikkeld.

Gemeente Borsele 7. Onderzoeksresultaten: Sterkte-zwakteanalyse

Sterkte

Zwakte

Sterkte

Zwakte

Er is politiek draagvlak voor erfgoedbeleid en de gemeente heeft een gemeentelijke monumentenlijst met aparte subsidieverordening. Daarnaast heeft de gemeente een erfgoedverordening.

De gemeente heeft (nog) geen vastgesteld erfgoedbeleid.

In de meeste kernen is er sprake van actieve dorpsgemeenschappen die zich inzetten voor de leefbaarheid van de kern.

De betrokkenheid van inwoners bij de dorpskerken in de kernen is relatief beperkt.

Het gemeentelijk monumentale vastgoedbezit is beperkt en daarmee overzichtelijk waardoor een analyse eenvoudig is te maken.

Het voorzieningenniveau in de meeste dorpen is niet hoog.

De communicatie tussen de gemeente en de kerkgemeenschappen is goed ontwikkeld. De gemeente voelt zich medeverantwoordelijk voor de instandhouding van de monumentale kerkgebouwen. De gemeente heeft aandacht voor verduurzaming. Door een proactieve houding vanuit de gemeente, is er geen leegstaand gemeentelijk (monumentaal) vastgoed.

40

Inwoners

“Geld is niet het probleem: Bemensing is de grootste bedreiging.”

“Vrijwilligers komen niet aanwaaien”

Provincie 7. Onderzoeksresultaten: Sterkte-zwakteanalyse

41

Overig

Sterkte

Zwakte

Sterkte

Alle Zeeuwse gemeenten hebben een beroep gedaan op de decentrale uitkering ten behoeve van het opstellen van een kerkenvisie.

De Stichting Oude Zeeuwse Kerken is op dit moment nog niet in staat om als vangnet voor alle leegkomende kerken te dienen.

De rijksoverheid kent een Er is tot op heden nog geen subsidieregeling voor gebruik gemaakt van de haalbaarheidsonderzoeken naar bijherbestemmingsregeling van het rijk. en herbestemmingen (niet alleen voor monumenten). Hier liggen kansen voor het vervolg van het kerkenvisietraject.

De provincie Zeeland heeft sinds 2022 een herbestemmingsloods aangesteld. De gehanteerde kerkenvisieonderzoekaanpak is voor elke Zeeuwse gemeente identiek, waardoor op provincieniveau de overkoepelende thema’s zichtbaar worden. Zo kunnen vraagstukken provinciebreed worden aangepakt.

Zwakte

8. Conclusies & aanbevelingen 1. Bedreiging religieus erfgoed Borsele neemt snel toe 1a. Binnen 15 jaar dreigt twee derde van de kerkgebouwen in religieus gebruik te sluiten Door de aanhoudende ontkerkelijking is de toekomst voor veel kerkgebouwen in Nederland onzeker. In de gemeente Borsele is dit beeld zeer herkenbaar. Ten tijde van de uitvoering van het kerkenvisietraject waren er van de 33 kerkgebouwen 21 in religieus gebruik, 2 in transitie en 10 herbestemd. Binnen een termijn van 15 jaar denken van de 21 kerken met een religieuze functie er 15 mogelijk de deuren te moeten sluiten. Dit betekent in het slechtste geval binnen 15 jaar een afname van het religieuze gebruik van ongeveer 71%, waar dit in Nederland richting de 50% loopt. Andersom betekent dit dat er over 15 jaar nog 6 kerkgebouwen zullen zijn die een religieuze functie hebben weten te behouden. De hier gehuisveste kerkgemeenschappen zijn in het algemeen vitaal en zullen naar verwachting stabiel blijven en in enkele gevallen mogelijk zelfs nog groeien. 1b. Alle rijksmonumentale kerken met een religieuze functie worden bedreigd Een belangrijk inzicht is dat de van de tien rijksmonumentale kerkgebouwen met een religieuze functie die bedreigd worden er acht betrekking hebben op een PKN-kerk en er twee rooms-katholieke kerken zijn. Overigens wordt ook één herbestemd monumentaal kerkgebouw, in Ovezande, bedreigd.

Ook een gemeentelijk monument, eveneens in Ovezande (Onze-Lieve-VrouwHemelvaartkerk), wordt bedreigd. Uit de bouwkundige scan is gebleken dat de gemiddelde onderhoudstoestand van alle bedreigde monumentale kerkgebouwen goed tot zeer goed te noemen is.

42

1c. Bedreiging rijksmonumentale kerken in verschillende kernen De bedreiging in het voortbestaan van de kerkgebouwen met de status van rijksmonument is verspreid over meerdere kernen. In zes kernen gaat het daarbij om het enige kerkgebouw met een religieuze functie: Baarland, Driewegen, ’s-Heer Abtskerke, ’s-Heerenhoek, Kwadendamme en Oudelande.

8. Conclusies & aanbevelingen

Aanbeveling 1: Onderzoek op gemeenteniveau kansen voor kerken in relatie tot de toekomst en leefbaarheid van kernen Een duurzaam toekomstperspectief voor leegkomende kerken kan het beste gevonden worden als het kerkgebouw een oplossing kan bieden voor een duurzame behoefte in de kern waar het kerkgebouw staat. Tegelijkertijd is het belangrijk dat de nieuwe functie als passend wordt ervaren door de betreffende kerkgemeenschap. Denken in ‘kerken als kansen’ in plaats van in ‘kerken als problemen’ is hierbij behulpzaam en zorgt voor een positievere benadering. De gemeente Borsele kan integraal bekijken of er vanuit het sociaal of cultureel domein ruimtevragen zijn, die wellicht een nieuwe invulling kunnen geven aan kerkgebouwen. Zo kunnen gezondheids- en/of welzijnsfuncties een mooie passende functie zijn voor een kerkgebouw, terwijl de kerk wellicht ook nog op zondag voor de religieuze functie beschikbaar kan blijven. De sociaalmaatschappelijke functies worden al gesubsidieerd door de gemeente Borsele, inclusief een huisvestingscomponent. Door deze functies te verplaatsen naar een monumentaal kerkgebouw kunnen deze budgetten, die al opgenomen zijn in de gemeentelijke begroting, dubbel renderen. Letterlijk voor hetzelfde geld kan het religieuze erfgoed beleefbaar blijven, een duurzame toekomst krijgen en doorgegeven worden aan volgende generaties.

De oorspronkelijke ontmoetingsfunctie van het kerkgebouw keert terug en krijgt een nieuwe invulling. De mogelijkheden zijn reeds verkend tijdens de ambtelijke workshop over de kerkenvisie op 14 december 2022. Met name de optie van dorpshuizen in kerkgebouwen, met als voorbeeld het Masterplan Nieuwdorp, is daarbij aan de orde gesteld.

43

Uiteraard vergt zo’n soort ‘gebouwenschuif’ in het sociale domein nadere studie. Soms staat er net een nieuw dorpshuis of andere voorziening, of is dit ook een monumentaal pand. Wel kan deze denkwijze gevoelsmatig voor bewoners een grote stap zijn. Het huisvesten van personen die (tijdelijk) in de gemeente werken, is eerder al in de ambtelijk workshop besproken. Ook kan de gemeente bezien of behoeften van derden aan ruimte in een database kan worden opgenomen, waaraan de beschikbare ruimte in kerkgebouwen kan worden getoetst. Omdat er in de gemeente Borsele in enkele kernen meerdere kerkgebouwen staan kan tevens onderzocht worden of er draagvlak is voor de verhuizing van een kerkgenootschap naar een ander gebouw.

2. Meer kerkgebouwen verdienen bescherming als monument 8. Conclusies & aanbevelingen

Aanbeveling 2: Onderzoek op gemeentelijk niveau kansen voor kerken in relatie tot de toekomst en leefbaarheid van de gemeente of zelfs de provincie Ook op regionaal of provinciaal niveau kunnen er kansen zijn voor leegkomende kerkgebouwen. Denk aan het ontwikkelen van een campagne en activiteiten op het gebied van cultureel toerisme, de tijdelijke behoefte aan logies voor werknemers die gedurende een korte periode werkzaam zijn in de gemeente of het ondersteunen van migrantenarbeiders. Het is zaak om bij herbestemmingen van kerkgebouwen de vijver van mogelijke en kansrijke invullingen zo groot mogelijk te maken. Hierbij kunnen toekomstige ontwikkelingen op verschillende niveaus betrokken worden bij het onderzoek.

Naast de twaalf rijksmonumentale kerkgebouwen verdienen er mogelijk meer kerkgebouwen bescherming als (gemeentelijk) monument vanwege hun stedenbouwkundige, architectuur- en/ of cultuurhistorische waarde. De gemeente Borsele kent een gemeentelijke monumentenlijst, waarop twee kerkgebouwen staan. Dit zijn de Onze-Lieve-Vrouw-Hemelvaartkerk in Ovezande en Maranatha in Heinkenszand. In de gemeente Borsele staan vijf reeds herbestemde kerkgebouwen, twee kerkgebouwen met een religieuze functie en één in transitie die, op basis van nader onderzoek, mogelijk gemeentelijk beschermd kunnen worden. Met een eventuele bescherming ontstaat er een evenwichtiger beschermd kerkenbestand, waarvan ook kerken uit de negentiende en twintigste eeuw deel uitmaken. In de rapportage is voor nu het Post’65-erfgoed buiten beschouwing gelaten omdat er op rijksniveau nog onderzoek plaatsvindt naar de selectiecriteria. Aanbeveling 3: Breid de bescherming van kerkgebouwen uit

De Noodkerk in het Bevrijdingsmuseum in Nieuwdorp (foto: Bevrijdingsmuseum Zeeland)

44

Uit het onderzoek blijkt dat diverse kerkgebouwen van bijzondere waarde zijn, maar nog geen enkele vorm van bescherming genieten. Het advies is om deze kerken nader te onderzoeken, te laten beoordelen op basis van de in hoofdstuk 4 genoemde criteria en, na consultatie van eigenaren en erfgoedorganisaties, voor te dragen voor gemeentelijke bescherming. Hiervoor komen de volgende kerkgebouwen in aanmerking: de voormalige Gereformeerde Kerk in Baarland, ’t Kerkje van Ellesdiek in Ellewoutsdijk, de voormalige Gereformeerde Kerk van Borssele, de voormalige Gereformeerde Kerk van Nieuwdorp, de Noodkerk in Nieuwdorp, De Ontmoeting in ’s-Gravenpolder, de Catharinakerk in Borssele en de Heilige Eligiuskerk in Lewedorp. Als het onderzoek naar de selectiecriteria voor het Post’65-erfgoed is afgerond kan het zinvol zijn de kerkencollectie uit deze periode nader te onderzoeken.

8. Conclusies & aanbevelingen

Aanbeveling 4: Actualiseer registraties van kerkelijke interieurs Museum Catharijneconvent adviseert met klem om bestaande registraties up-to-date te brengen en te bezien of het mogelijk is in de nooit bezochte rijksmonumenten een eerste registratie en waardenstelling te laten uitvoeren. Dit probleem doet zich niet alleen in de gemeente Borsele voor, maar speelt in de hele provincie. Door deze registratie leren eigenaren van de collecties de waarde van hun bezit kennen en kunnen ze de juiste zorg verlenen. De gemeente krijgt inzicht in waar ondersteuning in de zorg voor het meest waardevolle erfgoed nodig is, ongeacht de toekomst van het kerkgebouw. Museum Catharijneconvent denkt en/of werkt graag mee aan actualisatie. In kerkelijk Nederland geldt de ongeschreven regel dat het interieur en religieus erfgoed van kerken eens in de vijftien tot twintig jaar uitvoerig geïnventariseerd moeten worden. De niet-monumentale kerkgebouwen in de gemeente Borsele voldoen zeker niet aan deze norm. Het verdient aanbeveling om de meest bedreigde kerkgebouwen (rode kleur in de urgentietabel) voorrang te geven bij inventarisatie. Dit omdat het verlies van de huidige functie als kerkgebouw op korte termijn dreigt, wat ook invloed kan hebben op het interieur.

45

Interieur van de Sint-Bonifatiuskerk in Kwadendamme, de toekomst van kerk en interieur is onzeker

3. D  e situatie per kern en kerk is verschillend 8. Conclusies & aanbevelingen

Per kerk is de uitdaging uniek. De dynamiek van de context is steeds anders: de betrokkenheid van de bewoners, de ligging, de geschiedenis, de financiële situatie (sommige kerken zijn noodlijdend, andere hebben structurele inkomsten uit bijvoorbeeld bezittingen) en de kansen of restricties die kerkeigenaren inbrengen. Daarnaast verschillen de overkoepelende organisatiestructuren van kerkgenootschappen sterk. Uit het onderzoek is gebleken dat kerkgemeenschappen die samenwerken de ervaring hebben dat bewoners van de ene kern een zekere drempel hebben om een kerk in een andere kern te bezoeken. Samenwerking of zelfs fusies bereiken daarmee niet het beoogde doel.

aantrekkelijker gevonden als zij zich bevinden rond het monumentale erfgoed, en worden in economische zin hoger gewaardeerd.

Kernen met slechts één kerkgebouw hebben een andere aanpak nodig dan kernen met meerdere kerkgebouwen. In de laatstgenoemde situatie kan een (gebouwen)schuif tot resultaat hebben dat een monument, al dan niet tijdelijk, kan worden gered. In meerdere gesprekken is gebleken dat een kerkenaanpak in samenhang met de kern een voorwaarde voor succes is. Voor het leggen van verbindingen en contacten is de gemeente hiervoor de eerstaangewezen partij. Dit betekent dat het denken vanuit mogelijkheden kan worden bevorderd, waarbij inwoners, ondernemers en andere partners gefaciliteerd worden in hun mogelijke initiatieven of initiatieven in gang kunnen worden gezet. Monumentale kerkgebouwen zorgen voor bezieling van dorpen en wijken. Mensen genieten in een steeds sneller veranderende wereld van de schoonheid van deze gebouwen en van het gevoel van verbinding met een rijk verleden. Dit vertaalt zich ook in financiële waarde. Woningen en andere gebouwen in een dorp of wijk worden

46

De Johannes de Doperkerk in ’s-Heer Abtskerke is de enige kerk van het dorp

8. Conclusies & aanbevelingen

47

Aanbeveling 5: Bevorder herbestemmingsonderzoeken voor bedreigde kerkgebouwen

Aanbeveling 6: Betrek eigenaren, dorpsraden en bewoners bij de toekomst van kerken

Het is goed om tijdig een onderzoek te starten naar scenario’s voor invullingen van (deels) leegkomende kerken en bijbehorende financiële onderleggers. Immers, dan voorkom je dat bijvoorbeeld een maatschappelijke voorziening nieuw wordt gebouwd, terwijl de kerk ernaast leeg staat. Ook is het onwenselijk dat een kerkgebouw leeg komt te staan en bouwkundig achteruit gaat. Dit geldt in ieder geval voor de op korte termijn bedreigde historische dorpskerken van ’s-Heer Abtskerke, ’s-Heerenhoek, Baarland, Driewegen en Oudelande. Afhankelijk van de urgentie is een herbestemmingsonderzoek hiervoor de beste oplossing. Tenslotte kun je - als er genoeg tijd is - alle relevante stakeholders betrekken en maximaal creativiteit en kansen verkennen. De ervaring leert dat een goede herbestemming ongeveer 5 jaar aan voorbereiding vergt. Kerkeigenaren kunnen een subsidie aanvragen om ondersteuning van experts in te schakelen bij het onderzoeken van neven- of herbestemmingsmogelijkheden. In de gemeente Borsele is tot op heden nog geen gebruik gemaakt van de Subsidieregeling stimulering herbestemming monumenten. Het advies is om deze regeling onder de aandacht te brengen van kerkeigenaren. De gemeente Borsele heeft inmiddels ook zelf ervaring opgedaan met het herbestemmen van de voormalige Gereformeerde Kerk in Nieuwdorp. Deze kennis kan hierbij worden ingebracht.

Eigenaren staan centraal, zij gaan immers over hun eigendom. Geadviseerd wordt om het vervolgtraject van de kerkenvisie op te splitsen tussen de rooms-katholieke kerken en de overige (protestantse) kerken vanwege de grote verschillen tussen de overkoepelende organisatiestructuren. Daarnaast zijn bewoners en dorpsraden cruciaal bij het nadenken over de toekomst van (dorps) kerken. Zij voelen zich vaak betrokken, hebben ideeën en netwerken, kunnen wellicht donaties bevorderen of vrijwillige inzet bieden en zijn voor sommige functies potentiële toekomstige gebruikers van een kerkgebouw.

4. Krimpende kerkgemeenschappen zijn zoekende 8. Conclusies & aanbevelingen

Het nadenken over de toekomst is een zoekproces met voor de meeste leden van de kerkgemeenschappen een emotionele lading, zeker als het einde van de religieuze functie in zicht begint te komen. Immers, zij en hun (groot)ouders en kinderen zijn in de kerk gedoopt, getrouwd en hebben er afscheid genomen van geliefden. De onderlinge band binnen een gemeenschap voelt als een ‘warm bad’. Krimpende kerkgemeenschappen gaan verschillend om met de gestage afname van het vertrouwde aantal dienstbezoekers en activiteiten. Veelal worden geleidelijke veranderingen ingevoerd. Jeugdactiviteiten nemen af. Ook voelt de kerkzaal te groot voor een steeds kleiner groepje kerkgangers. Een steeds kleiner wordend team van vrijwilligers moet meer doen en kan lastig opvolgers vinden. Met name bij bestuursfuncties speelt dit. Bestuurders voelen de verantwoordelijkheid voor het onderhoud van een (rijksmonumentale) kerk steeds zwaarder op de schouders drukken. Voor de instandhouding van kerkgebouwen is steeds meer behoefte aan specifieke expertise op het gebied van exploitatie, bouwkundige zaken, duurzaamheid en financiën. De inkomsten uit collectes worden lager en het kerkgebouw wordt steeds minder gebruikt. De meeste krimpende kerkgenootschappen vinden het interessant om passende nevenbestemmingen te vinden en/of uit te breiden, maar zijn behoudend als het gaat om het soort activiteiten.

In de gesprekken brengen vrijwel alle geïnterviewden ook in dat een kerkenaanpak in samenhang met de kern een voorwaarde voor succes is.

48

Overigens hebben ook reeds herbestemde kerkgebouwen, zoals ’t Kerkje van Ellesdiek en de Sint-Petrus-en-Pauluskerk in Ovezande, te kampen met een afnemende betrokkenheid vanuit de eigen gemeenschap, zowel qua bezoek als qua bereidheid om mee te werken. Aanbeveling 7: Onderzoek op provinciaal niveau of een professionalisering van de Stichting Oude Zeeuwse Kerken mogelijk is Bij steeds meer kerkbesturen ontstaat de roep om deze kerken over te kunnen dragen aan een professionele partij die het eigenaarschap overneemt met alle bijbehorende verantwoordelijkheden (met eventueel de mogelijkheid om terug te huren voor de religieuze activiteiten, zolang die nog doorgaan). Deze partij kan andere passende structurele functies en programmering op professionele wijze verzorgen om de exploitatie van het kerkgebouw te optimaliseren. De Stichting Oude Groninger Kerken heeft dit in de provincie Groningen gedaan voor meer dan 100 monumentale kerken en is een robuuste professionele organisatie. In Zeeland bestaat de Stichting Oude Zeeuwse Kerken, die in dit opzicht wel ambitieus is, maar met vier kerken in bezit nog bescheiden van omvang is. Overigens is deze stichting de eigenaar van de Maartenskerk in Baarland. De bedreigde rijksmonumentale kerken in de gemeente Borsele, maar ook in andere Zeeuwse gemeenten, vragen om urgentie om hierover op een overkoepelend niveau na te denken.

Hierbij is het belangrijk om aan te haken op landelijke ontwikkelingen op dit gebied (Zeeland is niet de enige provincie waar dit speelt) en om landelijke ervaring en expertise in te zetten.

5. Gebrek aan financiële middelen voor onderhoud 8. Conclusies & aanbevelingen

De meeste kerkgebouwen in de gemeente Borsele zijn goed tot zeer goed onderhouden. Het zijn juist de rijksmonumentale kerkgebouwen (zowel bedreigd als niet bedreigd) in de gemeente Borsele die worstelen met het vinden van middelen om de hoge instandhoudingskosten te bekostigen. Alle eigenaren kennen de rijkssubsidieregeling en vragen meestal ook de beschikbare subsidies aan. Hiertoe worden zij, als enige in Zeeland, gestimuleerd door de gemeente Borsele. Het opbrengen van de eigen bijdrage is echter steeds vaker een probleem. Hierdoor bestaat het risico op achterstallig onderhoud, waardoor aanzienlijke bedragen nodig zijn om dit aan te pakken. Zonder structurele oplossing komt de staat van onderhoud in gevaar en daarmee de toekomst van het kerkgebouw.

6. Investeren in duurzaamheidsmaatregelen rendeert voor oudere monumentale kerken (nog) niet Met name de jongere kerken beschikken over bouwsystemen die veelal makkelijker te isoleren zijn en de installatietechnische basis is veel geschikter voor een duurzamer concept. Voor oudere monumentale kerkgebouwen blijft het een vraagstuk welke investeringen in duurzame maatregelen zullen renderen. Wanneer de intensiteit van het gebruik achter blijft, zal er geen aanleiding zijn om investeringen te doen in het verlagen van de stookkosten.

Aanbeveling 8: Monitor op gemeentelijk niveau de rijksmonumentale kerkgebouwen De meeste rijksmonumentale kerkgebouwen worden regelmatig geïnspecteerd door de Monumentenwacht Zeeland. De inspectierapporten worden alleen aan de eigenaar verstrekt. Overwogen zou kunnen worden, in overleg met de eigenaren, om aan de Monumentenwacht Zeeland te verzoeken jaarlijks de inspectiegegevens te vertalen naar een monitor. Zo kan de gemeente overzicht houden op de onderhoudsstaat van de monumentale kerkgebouwen.

49

Onderhoud is een worsteling voor eigenaren van monumentale kerkgebouwen

8. Contactambtenaar dringend gewenst voor kerkeigenaren en voor collega’s bij de gemeente Borsele 8. Conclusies & aanbevelingen

Aanbeveling 9: Voer duurzaamheidsscans uit in combinatie met onderzoek naar neven- of herbestemming Om de cirkelredenering te doorbreken, wel of niet investeren in duurzaamheidsmaatregelen als voorwaarde voor een intensiever gebruik van een kerkgebouw, zullen stappen gezet moeten worden. Inventariserende duurzaamheidsscans kunnen daarin helpen, maar dan wel in combinatie met een onderzoek naar neven- of herbestemming. Wellicht kan in samenwerking met het Restauratiefonds worden overwogen aan kerkeigenaren de mogelijkheid van duurzaamheidsscans aan te bieden. Sinds 2023 is het mogelijk om gebruik te maken van het Ontzorgingsprogramma Verduurzaming Monumenten van het Restauratiefonds.

7. Ondersteuning bij het vinden van goede vrijwilligers is gewenst Goede vrijwilligers zijn onmisbaar voor de instandhouding van religieus erfgoed op de langere termijn. Het niet meer adequaat kunnen vervullen van vrijwillige bestuursfuncties is nu één van de grootste knelpunten voor bedreigde kerkgebouwen met een religieuze functie. Aanbeveling 10: Zet in op slimme werving van vrijwilligers Op korte termijn is het belangrijk om een aantal knelpunten in besturen te helpen oplossen. Daarbij moet blijvend geïnvesteerd worden in het opzetten van vruchtbare netwerken en slimme wervingsmethoden van vrijwilligers. Een gemeentelijke databank van vrijwilligers kan daarbij behulpzaam zijn.

50

Kerken geven aan behoefte te hebben aan een duidelijk aanspreekpunt bij de gemeente Borsele. De gemeente heeft capaciteit ten behoeve van de erfgoedtaken van de gemeente. Het toevoegen van de taak van aanspreekpunt als contactambtenaar maakt dat kerkeigenaren mogelijk sneller het contact met de gemeente zullen leggen. Zonder deze contactambtenaar kan de constructieve relatie, die via de kerkenvisie met de kerkbesturen is opgebouwd, weer verwateren. Gezien de uitdagingen waar een aanzienlijk deel van de kerkbesturen voor staat en de bedreiging die dit vormt voor een deel van het religieuze erfgoed van de gemeente Borsele is dit ongewenst. Ook binnen de gemeentelijke organisatie staat de kerkenproblematiek nog niet voldoende scherp op het netvlies van beleidsafdelingen waar wellicht kansen liggen voor leegkomende kerkgebouwen. Denk aan gemeentelijke taken als: het huisvesten van sociaal-maatschappelijke functies (dorpshuizen of een bibliotheek), stimuleren van cultuur (muziekvoorstellingen, muziekschool), toerisme en recreatie (onthaalmogelijkheden), energietransitie bevorderen (zonnepanelen), etc. Een centrale aanjager, een contactambtenaar of erfgoedcoördinator is hierbij onontbeerlijk.

9. Gemeentelijk erfgoedbeleid ontbreekt 8. Conclusies & aanbevelingen

51

Aanbeveling 11: Maak van de erfgoedmedewerker bij de gemeente Borsele ook de kerkencoördinator Het opstellen van een kerkenvisie is een eerste stap. Nu de kerkenopgave in beeld is en kerkbesturen zich gesteund voelen om noodzakelijke vervolgstappen te zetten, is het belangrijk om binnen de gemeente Borsele een structurele aanjager beschikbaar te hebben. Op dit moment is hiervoor nog niemand aangewezen voor deze taak. Kerkeigenaren zijn zelf aan zet, maar uit het onderzoek blijkt dat het bundelen van krachten tussen de gemeente Borsele en de kerkbesturen van bedreigde kerken de kansen voor deze kerken aanzienlijk groter maakt om een volgende stap naar een duurzaam toekomstperspectief te zetten. Wellicht kan dit de zoektocht bevorderen naar functies waardoor de kerkgebouwen publiek toegankelijk blijven en het erfgoed beleefbaar blijft (denk aan maatschappelijke of culturele functies). Een erfgoedcoördinator als aanspreekpunt/loket voor de kerkeigenaren is randvoorwaarde om deze kansen voor de kerkenopgave in Borsele, vanuit gemeentezijde, te verzilveren.

In hoofdstuk 5 is aangegeven dat de gemeente zich verantwoordelijk voelt voor een aantal erfgoedtaken. Ook wordt geconstateerd dat een actueel gemeentelijk erfgoedbeleid ontbreekt. Dit erfgoedbeleid moet voorzien in een beschrijving van zowel wettelijke als autonome taken. Ook de uitkomsten van deze kerkenvisie kunnen in het gemeentelijk erfgoedbeleid worden opgenomen. Het bestuurlijke en politieke klimaat lijkt rijp voor een erfgoedvisie of –nota. Aanbeveling 12: Geef opdracht voor het opstellen van een erfgoedvisie Het vormgeven van een actueel erfgoedbeleid kan mede worden gebaseerd op de uitkomsten van deze kerkenvisie. Voor een gemeente met een groot aantal rijksmonumenten en gemeentelijke monumenten is het van belang dat het beleid wordt vastgesteld. Daarnaast is een afwegingskader gewenst waarin wordt vastgelegd hoe moet worden omgegaan met het religieus erfgoed vanuit gemeenteperspectief. Ook is het van belang de werkwijze binnen de gemeente Borsele, tussen de verschillende betrokken afdelingen vast te leggen. Tenslotte is een koppeling van de kerkenvisie met de omgevingsvisie wenselijk. De erfgoedcoördinator/contactpersoon kerken regisseert deze procesketen en zorgt dat het kerkenvraagstuk voldoende bekend is bij relevante gemeentelijke vakgebieden.

9. Actieplan De kerkenvisie heeft als belangrijkste inzicht opgeleverd dat een deel van de kerkbesturen ervaart dat de toekomst van hun kerkgemeenschap onzeker is. Ongeveer 67% van het religieuze erfgoed in de gemeente Borsele heeft geen vanzelfsprekend duurzaam toekomstperspectief. Nu deze toekomstverwachtingen in beeld zijn gebracht, biedt dit de kans om te anticiperen op kansen en bedreigingen. Het voordeel hiervan is dat voorkomen kan worden dat kerkgebouwen leeg komen te staan, in verval raken en op den duur moeilijk meer te redden zijn. Proactief handelen kan een nieuw duurzaam toekomstperspectief voor kerkgebouwen opleveren, al dan niet in combinatie met de religieuze functie, als daarmee tijdig wordt gestart. Uit de gesprekken en uit andere onderzoeken in Nederland blijkt dat zowel leden van kerkgemeenschappen als inwoners het liefst zien dat sociaal-maatschappelijke of culturele functies in leegkomende kerken worden ondergebracht. Het kost vaak meerdere jaren om de haalbaarheid van dergelijke projecten te onderzoeken en tot realisatie te komen. Het is dus zaak om tijdig te starten.

52

Ook om andere kansrijke oplossingsrichtingen voor het ontkerkelijkingsvraagstuk te vinden is actie geboden. Voorstel De gemeente Borsele pakt de rol van initiator en inspirator en nodigt alle kerkeigenaren uit die actief over de toekomst van hun kerkgebouw willen nadenken. Binnen het project Kerkenvisie (verdiepend onderzoek, fase 2) is hiervoor bij de gemeente nog een bedrag beschikbaar uit de decentrale uitkering van het Rijk. In een projectgroep “Toekomst kerken Borsele” vindt een nadere verkenning plaats naar de meest urgente en kansrijke vervolgprojecten en een stappenplan (niet alles kan en hoeft tegelijkertijd) met als uitgangspunt de 12 aanbevelingen uit de kerkenvisie. De projectgroep stelt een vervolgaanpak/ uitvoeringsprogramma op en legt dit voor aan het college van Burgemeester en Wethouders, dat de gemeenteraad hierin kan betrekken. Het voorstel sluit overigens niet uit dat zowel de kerkeigenaren als de gemeente Borsele ook zelf actie ondernemen.

9. Actieplan

Gemeente Borsele

53

Kerkeigenaren Borsele

Platform Toekomst kerkgebouwen Borsele

• Doe mee aan het Platform Toekomst kerkgebouwen Borsele; • Kerken met onzeker toekomstperspectief: vraag subsidie aan bij de rijksoverheid om de haalbaarheid- en duurzaamheidsmogelijkheden tijdig te onderzoeken en werk hierbij samen met het platform en de gemeente (aanbeveling 5).

• Leer elkaar beter kennen en doe inspiratie en kennis op bij elkaar en eventueel bij anderen, ook buiten de gemeente Borsele; • Bepaal gezamenlijk welke projecten het meest urgent en kansrijk zijn door: • Mee te denken over de opzet van een sterke stichting die kerkgebouwen kan overnemen, waarbij de Stichting Oude Zeeuwse Kerken een gesprekspartner kan zijn (aanbeveling 7); • Kansen te onderzoeken voor kerkgebouwen in relatie tot de toekomst en de leefbaarheid van kernen door het onderbrengen van sociaal-maatschappelijke of culturele functies (aanbeveling 1); • Bedenk hoe inwoners, dorpsraden en ondernemers bij projecten kunnen worden betrokken en maak daarbij onderscheid tussen de rooms-katholieke kerken en de protestantse kerken, omdat de overkoepelende organisatiestructuren anders werken (aanbeveling 6); • Zet in op een slimme werving van vrijwilligers, door bijvoorbeeld een kennisbijeenkomst te organiseren met een organisatie die hiervoor expertise heeft (aanbeveling 10).

• Stel een contactpersoon/coördinator erfgoed aan bij de gemeente als aanspreekpunt voor kerkeigenaren en collega’s en maak deze persoon projectleider vanuit de gemeente voor het Platform kerkgebouwen Borsele (aanbeveling 11); • Stimuleer kerkeigenaren van, in ieder geval de bedreigde, kerkgebouwen om nevenen/of herbestemmingsmogelijkheden, alsmede duurzaamheidsmaatregelen tijdig te onderzoeken (aanbevelingen 5 en 9); • Geef opdracht voor het opstellen van erfgoedbeleid (aanbeveling 12); • Onderzoek de beschermenswaardigheid van tenminste acht kerkgebouwen (aanbeveling 3); • Stimuleer de actualisatie van de beschrijving van de kerkelijke interieurs (aanbeveling 4); • Onderzoek, eventueel samen met de provincie Zeeland, of een structurele monitor onderhoudsachterstanden bij monumentale kerkgebouwen wenselijk en haalbaar is (aanbeveling 8).

54

Bijlage 1

Kerkenpaspoorten

Legenda kerkenpaspoorten †

55

Christelijk gebruik

S

Klein

Rijksmonument

Herbestemd

M

Middelgroot

Gemeentelijk monument

Leegstaand / in transitie

L

Groot

Geen monumentale status

XL

Zeer groot

1

Kerkenpaspoort

De Ontmoeting

Kerkenpaspoort

Geen monumentenstatus

Adres

’s-Gravenstraat 1 ’s-Gravenpolder

S

175 m2

Bouwjaar

1935

†

Christelijk gebruik

Architect

Onbekend

Bouwstijl

Expressionisme

Denominatie

Protestantse Kerk in Nederland (PKN)

Gebruik

Religieus

De gereformeerde kerk ‘De Ontmoeting’ te ’s-Gravenpolder is in 1935 gebouwd en in gebruik genomen. Het expressionistische karakter van het gebouw, een zaalkerk, is herkenbaar aan de verticale ramen en de topgevel. Het ontwerp van de kerk is ook karakteristiek voor de architectuur van het interbellum. Het gebruik van siermetselwerk is bij dit gebouw beperkt en past hiermee binnen het zakelijke expressionisme. De kerk is gebouwd ter vervanging van de eerste gereformeerde kerk van het dorp uit 1899. De kerk is op dit moment niet meer in gebruik voor kerkdiensten en het gebouw is in 2004 in gebruik genomen als verenigingsgebouw van de lokale PKN. De kerkdiensten zijn overgenomen door de SintMartinuskerk. Als onderdeel van de nieuwe functie van het gebouw

56

is ook de naam ‘De Ontmoeting’ geïntroduceerd. Het interieur van het voormalige kerkgebouw is sterk gemoderniseerd. Waarschijnlijk heeft dit plaatsgevonden bij de transformatie tot het verenigingsgebouw van de PKN. In het gebouw is nog altijd het orgel van de kerk uit 1958 te vinden. De kerk is van waarde als eenvoudige dorpskerk uit het interbellum en vanuit de geschiedenis van de Gereformeerde Kerk. De architectuurhistorische waarde van deze kerk moet nader onderzocht worden, mogelijk is deze beschermenswaardig.

2

Kerkenpaspoort

Sint-Martinuskerk

Kerkenpaspoort

Rijksmonument

Adres

Bosseweide 1 ’s-Gravenpolder

M

321m2

Bouwjaar

14e eeuw

†

Christelijk gebruik

Architect

Onbekend

Bouwstijl

Gotiek

Denominatie

Protestantse Kerk in Nederland (PKN)

Gebruik

Religieus

De Sint-Martinuskerk is in verschillende fasen tot stand gekomen. Het deel uit de oudste bouwperiode van de kerk bestaat uit het rechtgesloten koor, dat waarschijnlijk in de 14e eeuw is gebouwd. In de vroege 15e eeuw volgde het schip van de kerk en in de 16e eeuw is het zuiderdwarspand gebouwd. Hiermee is de huidige indeling als kruiskerk ontstaan. In 1874 werd de toren bepleisterd. Gedurende de Tweede Wereldoorlog is de kerk beschadigd geraakt, waarop in 1957 met een restauratie werd gestart die in 1961 werd afgerond. Bij deze restauratie werd de kerktoren teruggebracht naar de vorm van voor 1874. In 2022 werd vastgesteld dat de torenspits mogelijk schimmel bevatte en voor behoud afgezaagd en in een werkplaats behandeld moest worden.

57

In het interieur van de kerk bevinden zich de preekstoel uit 1641 en een doopvont uit 1552. Hiernaast is in de kerk ook nog een gotisch paneelwerk te vinden, dat dateert uit de 16e eeuw. In 2007 fuseerden de hervormde gemeenten en gereformeerde kerken van ’s-Gravenpolder en Baarland. Een belangrijke waarde van het gebouw is de historische gelaagdheid, voortkomend uit de verschillende bouwperiodes. De belangrijke positie die de kerk inneemt in de geschiedenis van ‘s-Gravenpolder maakt het cultuurhistorisch waardevol.

3

Kerkenpaspoort

Oud Gereformeerde Gemeente in Nederland

Kerkenpaspoort

Geen monumentenstatus

Adres

Provincialeweg 16 ’s-Gravenpolder

M

250m2

Bouwjaar

1869

†

Christelijk gebruik

Architect

Onbekend

Bouwstijl

Neoclassicisme

Denominatie

Oud Gereformeerde Gemeenten in Nederland

Gebruik

Religieus

De zaalkerk van de Oud Gereformeerde Gemeente in Nederland heeft een sobere stijl, maar de rondboogvensters met steunberen daar tussenin, de lange zijgevels en de entree en vensters in de voorgevel geven het gebouw een licht neoclassicistisch karakter. De kerk dateert uit 1869 en werd in eerste instantie gebruikt door de Bakkeriaanse Gemeente onder leiding van ds. Bakker. Deze gemeente groeide in aantallen, waarmee ze behoefte kreeg aan een eigen kerk. Het gebouw heeft de functie als kerk voor de gemeente vervuld tot 1887, toen de gemeente uit elkaar viel en vanuit deze gemeente de ‘Oud Nederduitsch Gereformeerde Gemeente’ gevormd werd. In 1922 is echter ook deze gemeente opgesplitst en vertrok de meerderheid in 1924 naar een tijdelijke kerk in een

58

uiendroogschuur, om zich enkele maanden later een permanente kerk te vestigen. Deze kerk werd in 1975 vervangen door de Elimkerk. Waarde van het kerkgebouw ligt in de geschiedenis van de verschillende gebruikers en het ontstaan van het gebouw naar aanleiding van de groei van de Bakkeriaanse Gemeente.

4 Kerkenpaspoort

59

Kerkenpaspoort

Elimkerk

Geen monumentenstatus

Adres

Langeweg 61 ’s-Gravenpolder

XL

2.222m2

Bouwjaar

1976

†

Christelijk gebruik

Architect

M. van Dijk

Bouwstijl

Modernisme

Denominatie

Gereformeerde Gemeenten (in Nederland en Noord-Amerika)

Gebruik

Religieus

De Elimkerk van de Gereformeerde Gemeenten in ’s-Gravenpolder is ontstaan nadat de in 1922 afgesplitste leden van de Oud Gereformeerde Gemeenten in Nederland rond 1975 een grotere modernere kerk nodig had. De kerk, in 1976 gebouwd in modernistische stijl, werd in 1977 in gebruik genomen. Het ontwerp voor het kerkgebouw is afkomstig van architect M. van Dijk, die eerder kerkgebouwen in soortgelijke stijl had ontworpen. Vooral de spitse toren en het gebruik van glas passen bij het werk van deze architect.

Het interieur heeft een zeer moderne, lichte uitstraling dankzij de grote ramen aan beide zijden van de zaal en via de spots in het plafond.

In het interieur van de kerk staan de preekstoel en het orgel centraal, waarbij de kerkbanken in een halve cirkel op deze prominente onderdelen van de kerk zijn gericht.

De kerk met een opvallende architectuur neemt een prominente plaats in in de wijk en is met zijn opvallende spits een landmark. Deze moderne kerk heeft in de toekomst mogelijk betekenis voor de post ‘65-architectuur.

De kerk heeft meerdere uitbreidingen gekend, waarvan de eerste in 1990. Hierbij werd de galerij toegevoegd en steeg het aantal zitplaatsen van 700 naar 1100. Om opnieuw te voorzien in het groeiende aantal bezoekers is in 2005 een volgende uitbreiding uitgevoerd. Het aantal zitplaatsen in de kerk is hiermee gestegen tot een totaal van 1524.

5

Kerkenpaspoort

Gereformeerde Gemeente

Kerkenpaspoort

Geen monumentenstatus

Adres

’s-Gravenpoldersestraat 4 Hoedekenskerke

S

201m2

Bouwjaar

1881

†

Christelijk gebruik

Architect

Onbekend

Bouwstijl

Traditionalisme

Denominatie

Gereformeerde Gemeenten (in Nederland en Noord-Amerika)

Gebruik

Religieus

De Gereformeerde Gemeente in Hoedekenskerke is gevestigd in een eenvoudige kerk. Het is een verbouwde schuur uit het einde van de 19e eeuw. De buitengevels en vensters zijn vernieuwd, waarschijnlijk in het derde kwartaal van de 20e eeuw. Het gebouw met flauw hellend zadeldak heeft rondboogvensters en een portiek in een van de kopgevels. Het interieur van de kerk is in 2009 gemoderniseerd, waarbij door vrijwilligers werkzaamheden zijn uitgevoerd aan het plafond en de muren en er nieuwe verlichting is aangebracht. De kerk telt 171 zitplaatsen. De spanten, die in het zicht zitten, zijn mogelijk nog onderdelen uit de 19e eeuw.

60

De kerk heeft beperkte architectuurhistorische waarde. Binnen de ontwikkeling van de Gereformeerde Gemeenten heeft de kerk sinds het einde van de 19e eeuw wel een belangrijke plaats ingenomen.

6

Kerkenpaspoort

Sint-Joriskerk

Kerkenpaspoort

Rijksmonument

Adres

Kerkstraat 32 Hoedekenskerke

S

214m2

Bouwjaar

1420-1430

†

Christelijk gebruik

Architect

Onbekend

Bouwstijl

Gotiek

Denominatie

Protestantse Kerk in Nederland (PKN)

Gebruik

Religieus

De Sint-Joriskerk in Hoedekenskerke is gebouwd tussen 1420 en 1430 op de locatie van een eerdere kerk uit ca. 1280.

waarna deze door de geallieerden is beschoten. Na de oorlog is de kerk, een rijksmonument, in 1948-1949 door monumentenzorg gerestaureerd.

De kerk, die ook wel ‘De Ark’ wordt genoemd, is gebouwd in een stijl die is beïnvloed door de Scheldegotiek. Deze stijl kenmerkt zich door de overgang van de romaanse naar de gotische stijl. Deze architectuurstijl is voornamelijk te herkennen in het koor, aangezien dit gedeelte van de kerk nog grotendeels origineel is.

Het interieur van de kerk is een kleine ruimte met voldoende lichtinval vanuit de meerdere spitsboogvensters. Bij het koor van de kerk bevindt zich de preekstoel, met hier tegenover aan de aan de andere zijde van de kerk het orgel.

Gedurende het bestaan van de kerk is deze meerdere keren zwaar beschadigd geraakt. In 1782 stortte de toren van de kerk in, waarna de kerk in 1850 zonder de toren te herbouwen is hersteld. In de Tweede Wereldoorlog is de kerk tijdens de Slag om de Schelde ook beschadigd. De kerk werd als uitkijktoren gebruikt,

61

De PKN van Hoedekenskerke werkt hecht samen met die van Nisse en ’s-Heer Abtskerke. Diensten vinden om de beurt plaats in één van de drie gebouwen. De kerk is van waarde door zijn bouwgeschiedenis, zijn plaats in de geschiedenis van het dorp en de toegepaste bouwstijl.

8

Kerkenpaspoort

Sint-Bonifatiuskerk

Kerkenpaspoort

Rijksmonument

Adres

Johan Frisostraat 7 Kwadendamme

L

738m2

Bouwjaar

1902

†

Christelijk gebruik

Architect

P.J. van Genk

Bouwstijl

Neogotiek

Denominatie

Rooms-Katholiek Kerkgenootschap in Nederland

Gebruik

Religieus

De rooms-katholieke SintBonifatiuskerk in Kwadendamme is een neogotische kerk. De kerk is ontworpen door architect P.J. van Genk. De stijl van de kruiskerk wordt gekenmerkt door de spitse toren en het gebruik van natuursteen. Natuursteen werd door Van Genk veelvuldig toegepast in zijn ontwerpen. De kerk heeft naast gotische, ook neoromaanse kenmerken. Van Genk baseerde zich voor zijn werk vaak op de vroege gotiek en de Belgische kerkarchitectuur. Het interieur van de kerk is versierd met muurschilderingen en een beschilderd houten gewelf, die grotendeels oorspronkelijke onderdelen van de kerk zijn. De toren van de kerk is bij een storm in 1919 verwoest, waarbij deze op de pastorie terecht is gekomen.

62

De toren is in 1938 naar oorspronkelijk ontwerp weer hersteld. Enkele jaren later, in 1945, hebben opnieuw herstelwerkzaamheden plaatsgevonden aan de kerk. Ditmaal ging het echter om het herstellen van schade uit de Tweede Wereldoorlog. De kerk is van waarde als goed bewaard onderdeel van het oeuvre van Van Genk. Daarnaast is het gebouw een getuigenis van de emancipatie van het katholieke volksdeel in het dorp en de omgeving.

9 Kerkenpaspoort

M S

Kerkenpaspoort

Gereformeerde Kerk

Geen monumentenstatus

Adres

Nieuweweg 3 Baarland

270m2

Bouwjaar

1913

Herbestemd

Architect

J. Sterk

Bouwstijl

Eclectisch

Denominatie

N.v.t.

Gebruik

Horeca

De Gereformeerde Kerk in Baarland is een voormalig kerkgebouw uit 1912-1913. Het gebouw is ontworpen door architect J. Sterk en laat zowel invloeden uit de neorenaissance als uit de neoromaanse architectuur zien. In de voorgevel en toren zijn de stijlen herkenbaar in de toegepaste rondbogen en de frontons die bij de torenspits staan. In 1992 is de kerkgemeenschap van de Gereformeerde Kerk samengevoegd met de hervormde gemeenschap van de nabije, eveneens in Baarland gelegen Maartenskerk. Het gebouw heeft hierna nog ca. 11 jaar dienst gedaan als kerk, waarna is besloten om het gebouw af te stoten. In september 2003 werd de laatste dienst gehouden. In 2006, drie jaar na de laatste dienst, is het kerkgebouw verkocht aan restaurant ‘De Kleine Toren’.

63

Bij de transformatie tot restaurant is het interieur van kerkgebouw gemoderniseerd en gerestaureerd. De oorspronkelijke vorm van de kerk is door het behouden van de open zaal echter nog goed herkenbaar. De waarde van de kerk wordt bepaald door de grote rol van de Gereformeerde Kerk in Baarland en omgeving. Dat is af te lezen uit de grootte van de kerk in een relatief klein dorp. De architectuurhistorische waarde van deze kerk moet nader onderzocht worden, mogelijk is deze beschermenswaardig.

10 Kerkenpaspoort

64

Kerkenpaspoort

Maartenskerk

Rijksmonument

Adres

Slotstraat 3 Baarland

M

392m2

Bouwjaar

14e eeuw

†

Christelijk gebruik

Architect

Onbekend

Bouwstijl

Gotiek

Denominatie

Protestantse Kerk in Nederland (PKN)

Gebruik

Religieus

De Maartenkerk in Baarland is rond 1280 gebouwd maar is kort hierop, samen met de rest van het dorp, verbrand. In 1300 volgde herbouw van de kerk. Door toedoen van een blikseminslag werd de kerk in 1532 wederom getroffen door een brand, waarbij het gebouw gedeeltelijk afbrandde.

De kerk was oorspronkelijk een driebeukige hallenkerk. Bijzonder zijn de a-typische vormen in de vensters. Ze bevatten keperbogen, bogen met een driehoekige vorm. De vensters zijn op verschillende punten onregelmatig gevormd. Mogelijk heeft dit te maken met het afbreken van de twee zijbeuken.

Door financiële problemen als gevolg van de restauraties zijn de zijbeuken van de kerk in 1774 afgebroken en is de kerk verkleind tot het huidige grondplan. Enkel het middenschip is bewaard gebleven waarmee het gebouw een eenbeukige kerk is geworden. Twee jaar later werd het doopvont van de kerk verwijderd en herbestemd tot drinkbak voor vee. Later kwam het doopvont via het Zeeuws Genootschap der Wetenschappen in het Zeeuws Museum terecht.

De aangebouwde toren met tentdak is in 1955 gerestaureerd en wordt door haakse steunberen ondersteund. In 2004 is het originele doopvont teruggekeerd. De kerk bevat ook een 18e -eeuwse preekstoel en een orgel uit 1768 dat in 1999 is gerestaureerd. In 2007 fuseerde de gemeente met die van ’s-Gravenpolder. Er vindt tweewekelijks een dienst plaats in het gebouw. De waarde van de kerk is gelegen in zijn middeleeuwse oorsprong en zijn bijzondere bouwgeschiedenis die onder andere af te lezen is aan details, zoals de vensters in de hoofdbeuk.

11

Kerkenpaspoort

Sint-Eligiuskerk

Kerkenpaspoort

Rijksmonument

Adres

Burgemeester van Lierestraat 5 Oudelande

M

258m2

Bouwjaar

Ca. 1375

†

Christelijk gebruik

Architect

Onbekend

Bouwstijl

Gotiek

Denominatie

Protestantse Kerk in Nederland (PKN)

Gebruik

Religieus

De Sint-Eligiuskerk in Oudelande is een hervormde kerk, gebouwd in gotische stijl. Het oudste deel van de kerk is gebouwd rond 1375. Het schip is echter pas in de 15e eeuw aangebouwd, met rond 1500 de toevoeging van de zuiderdwarsarm. Toen de kerk zich in de 17e eeuw in slechte staat bevond werden in 1769 de noorderdwarsarm en het koor van de kerk afgebroken. Alleen het middenschip en de zuiderdwarsarm resteren. De vensters van de kerk lijken verder moderner te zijn dan de rest van het exterieur. Deze zijn mogelijk in de 19e eeuw geplaatst. Tijdens de Tweede Wereldoorlog zijn de klokken van de 14e-eeuwse, sobere toren in beslag genomen. Na de oorlog zijn deze weer teruggeplaatst.

65

In 1925 vond er een blikseminslag plaats in de kerk, met veel materiële schade tot gevolg.

De schade is in 1962 tijdens renovatiewerkzaamheden hersteld, waarna de kerk en de kerktoren enkele jaren later, in 1966 als rijksmonument zijn aangewezen. In 2002 is de toren, met achtkantige torenspits, opnieuw gerestaureerd. In het interieur van de kerk staat een preekstoel en aan de andere zijde van de kerk, op het balkon boven de ingang, het orgel uit de 19e eeuw. Dit orgel is in 1998 gerestaureerd nadat eerder in 1961 ook al reparaties hebben plaatsgevonden. Het plafond van de kerk bestaat uit gedrukte spitsbogen. Het plafond wordt ondersteund door boogfriezen. De waarde van de kerk is gelegen in zijn middeleeuwse oorsprong, zijn bouwgeschiedenis en de plaats van de kerk in het dorp en zijn religieuze geschiedenis.

12 Kerkenpaspoort

M S

Kerkenpaspoort

‘t Kerkje van Ellesdiek

Geen monumentenstatus

Adres

Van Hattumstraat 5 Ellewoutsdijk

313m2

Bouwjaar

1951

Herbestemd

Architect

A. Rothuizen en P..J. ‘t Hooft

Bouwstijl

Traditionalisme

Denominatie

N.v.t.

Gebruik

Maatschappelijk

’t Kerkje van Ellesdiek (Ellewoutsdijk) is in 1950-1951 gebouwd op de fundamenten van de kerk die in de Tweede Wereldoorlog verloren is gegaan. De kerk is door architecten A. Rothuizen en P.J. ’t Hooft ontworpen in traditionalistische stijl, maar heeft ook modernistische kenmerken zoals zichtbaar in de vensters in de zijbeuken. De kerk is gebouwd als Nederlands Hervormde Kerk, maar de kerkgemeenschap is opgeheven nadat het ledenaantal zodanig was afgenomen dat het niet mogelijk was om als zelfstandige gemeente de diensten voort te zetten. Na een samenvoeging met de hervormde gemeenten van Driewegen en Ovezande werd in 2001 de laatste dienst in het gebouw gehouden.

66

Op dit moment heeft het gebouw een maatschappelijke functie en wordt het gebruikt als cultureel centrum. Er worden onder andere lezingen, voorstellingen en tentoonstellingen georganiseerd. Het gebouw is ook in gebruik als locatie voor oecumenische bijeenkomsten. De waarde van de kerk ligt in het gebruik van de kerk door de huidige gemeenschap. Met name de tweetaligheid met Nederlands en het Zeeuws dialect is van belang voor de Zeeuwse cultuur. De kerk is ook van belang als onderdeel van het vroege oeuvre van Rothuizen en ‘t Hooft. De architectuurhistorische waarde van deze kerk moet nader onderzocht worden, mogelijk is deze beschermenswaardig.

13 Kerkenpaspoort

S

Kerkenpaspoort

Eben Haëzer

Geen monumentenstatus

Adres

Korteweg 21 Driewegen

241m2

Bouwjaar

1909

Herbestemd

Architect

Onbekend

Bouwstijl

Neoromaans

Denominatie

N.v.t.

Gebruik

Bedrijf

De gereformeerde Eben-Haëzer in Driewegen werd gebouwd in 1909 nadat in 1907 de lokale Gereformeerde Kerk werd gesticht. De rechthoekige zaalkerk, gelegen aan de Korteweg, is gebouwd in neoromaanse stijl naar ontwerp van architect Jacob de Muijnck. Het siermetselwerk aan de voorzijde van de kerk is een bijzonder kenmerk van de vormgeving van het kerkgebouw binnen de toegepaste architectuurstijl. Het bakstenen gebouw heeft een zadeldak en zowel in de gevel als in beide zijden boogramen. De kerk heeft gedurende de periode dat ze voor diensten is gebruikt een kleine gemeente gehad. De kerk is aan het einde van de jaren ’90 buiten gebruik gesteld nadat de gemeente met de lokale Hervormde Gemeente was gefuseerd.

67

Nadat een reisbureau voor opera- en concertreizen het kerkgebouw kocht heeft het interieur in 2021 en 2022 een grondige renovatie ondergaan. Het gebouw wordt op dit moment gebruikt als kantoor voor het reisbureau en voor kleinschalige concerten en optredens. Het exterieur van de kerk is van waarde als voorbeeld van een eenvoudige dorpskerk waarbij details zijn aangebracht om het als bijzonder gebouw te markeren. Het interieur is vanwege verbouwingen minder van belang.

14

Kerkenpaspoort

Dorpskerk

Kerkenpaspoort

Rijksmonument

Adres

Van Tilburghstraat 27 Driewegen

S

248m2

Bouwjaar

1678

†

Christelijk gebruik

Architect

Onbekend

Bouwstijl

Classicisme

Denominatie

Protestantse Kerk in Nederland (PKN)

Gebruik

Religieus

De Dorpskerk in Driewegen, gelegen aan de Van Tilburghstraat, is gebouwd in 1678 en was hiermee een van de eerste nieuw gebouwde reformatiekerken van Zuid-Beveland. De kerk is uitgevoerd in classicistische stijl en wordt gekenmerkt door de vele natuurstenen versieringen. De bakstenen gevel is voorzien van ornamenten als festoenen en voluten de ingang wordt bekroond met een gebroken fronton. Achter de gevel ligt een zadeldak met hier bovenop een dakruiter. In dit torentje bevindt zich ook de kerkklok uit 1734. De kerk heeft een tongewelf dat in 1914 bij een grote restauratie is toegevoegd. Tijdens deze renovatie zijn aan de voorzijde ramen toegevoegd naast de ingang en is er een nieuw orgel geplaatst.

68

Ondanks deze vele ingrepen is de kerk wat betreft de vorm overwegend gelijk gebleven. Het interieur van de kerk is eenvoudig, met als belangrijkste aspect de preekstoel uit 1679. De kerk is op dit moment nog steeds in religieus gebruik en behoort toe aan een PKN-fusiegemeente van de dorpen Driewegen, Ellewoutsdijk en Ovezande. De waarde van de kerk komt voort uit de rijke classicistische architectuur van het gebouw. Het gebouw is samen met het voormalige raadhuis van Driewegen een belangrijk onderdeel van de geschiedenis van het dorp.

15

Kerkenpaspoort

Onze-Lieve-Vrouw-Hemelvaartkerk

Kerkenpaspoort

Gemeentelijk monument

Adres

Hoofdstraat 60 Ovezande

M

440m2

Bouwjaar

1859

†

Christelijk gebruik

Architect

W.J. Vogelpoel

Bouwstijl

Neogotiek

Denominatie

Rooms-Katholiek Kerkgenootschap in Nederland

Gebruik

Religieus

De rooms-katholieke Onze-LieveVrouw-Hemelvaartkerk in Ovezande, gelegen aan de Hoofdstraat, is een vroege neogotische kerk. Met het herstel van de bisschoppelijke hiërarchie in 1853 werd het voor katholieken weer mogelijk om kerken te bouwen en ontstond er een enorme groei aan katholieke kerken in Nederland. De Onze-Lieve-VrouwHemelvaartkerk, daterend uit 1859, is een goed voorbeeld van deze nieuwe, neogotische katholieke kerken uit de tweede helft van de 19e eeuw. De kerk, een gemeentelijk monument, is gebouwd naar ontwerp van architect W.J. Vogelpoel. De neogotische stijl is te herkennen aan de spitsbogen in het gewelf en de ramen van de kerk. De kerk is gebouwd in de Willem II-gotiek, waarvan Vogelpoel een bekend representant is.

69

Bij Willem II-gotiek worden de vormen van gotische voorbeelden in stucwerk en hout nagebootst maar de contructies uit die periode worden niet gebruikt. De stijl wordt ook wel stucadoorsgotiek genoemd. Bij een uitbreiding van de kerk in 1906-1907 is de torenspits van de kerk aangebracht en werd ook het koor van de kerk uitgebreid. Waarde van de kerk ligt in de bijzondere architectuur van de Willem II-gotiek, die kenmerkend is voor de periode waarin de kerk is gebouwd. De kerk is representatief voor de katholieke emancipatie en het herstelde recht van katholieken om hun eigen kerken te bouwen.

16 Kerkenpaspoort

S

Kerkenpaspoort

Sint-Petrus-en-Pauluskerk

Rijksmonument

Adres

Kerkplein 8 Ovezande

189m2

Bouwjaar

15e eeuw

Herbestemd

Architect

Onbekend

Bouwstijl

Gotiek

Denominatie

N.v.t.

Gebruik

Cultuur en ontspanning

De Sint-Petrus-en-Pauluskerk in Ovezande, ook wel de Dorpskerk genoemd, is in de 15e eeuw gebouwd en bestaat uit een eenbeukig schip met een zadeldak. De kerk is herkenbaar aan de bakstenen toren met een ingesnoerde torenspits, maar vooral ook aan de witte kleur van het schip. De kerk kwam in 1578 door de Reformatie in handen van de protestanten. In 1801 kregen de katholieken nog de mogelijkheid om de kerk terug te kopen, maar de prijs werd door een deel van de katholieken te hoog bevonden, zodat de kerk in protestantse handen bleef en in 1859 de nieuwe katholieke Onze-Lieve-VrouwHemelvaartkerk in het dorp werd gebouwd. Gedurende de 19e eeuw heeft de kerk meerdere veranderingen ondergaan.

70

De 15e-eeuwse koorsluiting is afgebroken voor 1818 en vervolgens zijn in 1837 de sacristie en het transept verwijderd. Gedurende deze tweede verbouwing is ook de naastgelegen school die aan de kerk verbonden was afgebroken. De kerk heeft een gestuct tongewelf en de kerkbanken zijn wit geschilderd. In het interieur staat een orgel uit 1893 en een preekstoel uit de 18e eeuw. Sinds 2003 is de kerkgemeente opgeheven en zijn er geen diensten meer gehouden. De huidige eigenaar noemt het gebouw ‘Wit Arjaentje’. De waarde van de kerk wordt bepaald door zijn bouwgeschiedenis en zijn huidige interieur met gestuct tongewelf, orgel en preekstoel. In de kerk is ook een belangrijke muurschildering bewaard gebleven.