7.1 Kerkenvisie Borsele

17

Kerkenpaspoort

Gereformeerde Gemeente

Kerkenpaspoort

Geen monumentenstatus

Adres

Zuidweg 15 Nisse

S

136m2

Bouwjaar

1922

†

Christelijk gebruik

Architect

Onbekend

Bouwstijl

Traditionalisme

Denominatie

Gereformeerde Gemeenten (in Nederland en Noord-Amerika)

Gebruik

Religieus

De Gereformeerde Gemeente te Nisse is ontstaan nadat de leden van de gemeente niet langer de voetreis naar het naastgelegen ’s-Gravenpolder wilden maken. Om deze reden is in 1922 de kerk aan de Zuidweg gesticht. De kerk is gebouwd in traditionalistische stijl, waarin de vormgeving van de kerk is aangepast aan de gebouwen in de omgeving met gevels in schoonmetselwerk en een zadeldak. Het exterieur is waarschijnlijk (gedeeltelijk) vernieuwd. De kerk, in 1946 uitgebreid met een consistorie, heeft een eenvoudig interieur dat plaats biedt aan 150 kerkgangers. Het interieur van de zaalkerk heeft veel lichtinval dankzij de vele ramen aan beide zijden van de kerk en bestaat uit een kleine preekstoel,

71

voor twee rijen aan kerkbanken. Recht tegenover de preekstoel staat het orgel, afkomstig uit 1973. De kerk heeft een beperkte architectuurhistorische waarde. Wel heeft het gebouw waarde als onderdeel van de geschiedenis van het protestantse geloof in Nisse.

18

Kerkenpaspoort

Mariakerk

Kerkenpaspoort

Rijksmonument

Adres

Dorpsplein 49 Nisse

L

707m2

Bouwjaar

1425

†

Christelijk gebruik

Architect

Onbekend

Bouwstijl

Gotiek

Denominatie

Protestantse Kerk in Nederland (PKN)

Gebruik

Religieus

De geschiedenis van de Mariakerk te Nisse gaat terug tot in de 14e eeuw, naar een eerdere kerk die in 1425 werd afgebroken en waarvan de huidige kerktoren het enige overgebleven onderdeel is. Op de locatie van deze eerdere kerk aan het dorpsplein is in de 15e en 16e eeuw de Mariakerk gebouwd. De kerk heeft spitsboogvensters met gemetselde traceringen. In de oudere toren zijn blindnissen met rondbogen aangebracht. In 1920-1921 heeft een grondige restauratie plaatsgevonden waarbij muurschilderingen zichtbaar zijn geworden, waaronder boven de triomfboog. In deze schildering wordt het leven van Maria afgebeeld. Na de Tweede Wereldoorlog is een tweede restauratie uitgevoerd om de schade uit de oorlog te herstellen.

72

In het interieur zijn kerkbanken en een preekstoel bewaard gebleven. De PKN van Nisse werkt hecht samen met die van Hoedekenskerke en ‘s-Heer Abtskerke. Diensten vinden om de beurt plaats in één van de drie gebouwen. De kerk heeft hoge waarde als goed bewaard gebouw uit de 15e eeuw met een toren van een eeuw ouder. Daarnaast vormt de kerk een belangrijk onderdeel in de geschiedenis van Nisse. In het interieur zijn belangrijke stukken zoals de preekstoel, banken, schilderingen en beeldhouwerk bewaard gebleven.

19

Kerkenpaspoort

Johannes de Doperkerk

Kerkenpaspoort

Rijksmonument

Adres

Kerkring 2 ’s-Heer Abtskerke

S

249m2

Bouwjaar

14e - 15e eeuw

†

Christelijk gebruik

Architect

Onbekend

Bouwstijl

Gotiek

Denominatie

Protestantse Kerk in Nederland (PKN)

Gebruik

Religieus

De Johannes de Doperkerk in ’s HeerAbtskerke is een gotische kruiskerk. Het schip van de kerk dateert uit de 15e eeuw, maar de vrijstaande toren is afkomstig uit ca. 1350. Het schip van de kerk en de toren hebben spitsboogvensters met gemetselde traceringen. In de toren zijn ook blindnissen toegepast. Het interieur van de kerk heeft een sobere uitstraling en wordt overdekt met een spitsbogig houten tongewelf met gordelbogen. In het interieur bevinden zich een preekstoel uit de 17e eeuw en een orgel uit 1872. Bijzonder aan de Johannes de Doperkerk is dat het kerkgebouw sinds het ontstaan maar zeer beperkt is gewijzigd ten opzichte van het oorspronkelijke ontwerp. Tussen 1964 en 1968 is een grondige restauratie uitgevoerd.

73

De PKN van ’s-Heer Abstkerke werkt hecht samen met die van Nisse en Hoedekenskerke. Diensten vinden om de beurt plaats in één van de gebouwen. Ook wordt het gebouw af en toe gebruikt door de RoemeensOrthodoxe Kerk, de Biserica Ortodoxa Zeeland. De waarde van de kerk wordt gevormd door de stedenbouwkundige situatie met een kerkring. Daarnaast is de kerk van grote waarde als vrijwel gaaf bouwwerk uit de 14e en 15e eeuw.

20

Kerkenpaspoort

Dorpskerk

Kerkenpaspoort

Rijksmonument

Adres

Dorpsstraat 71 Heinkenszand

M

306m2

Bouwjaar

1844

†

Christelijk gebruik

Architect

Onbekend

Bouwstijl

Neoclassicisme

Denominatie

Protestantse Kerk in Nederland (PKN)

Gebruik

Religieus

Op de plek waar van 1406 tot 1843 een kerk heeft gestaan, is in 1844 deze hervormde kerk gebouwd. Het gebouw is ontworpen in neoclassicistische stijl, wat duidelijk herkenbaar is aan de ornamenten aan de voorzijde van de kerk, zoals het fronton en de pilasters. Aan de achterzijde van de kerk is een moderne bijeenkomstruimte toegevoegd. De toren is vormgegeven in opvallende interbellumarchitectuur met onder andere keperbogen. In het interieur van de kerk staan stukken die afkomstig zijn uit de voorgaande kerk. Het gaat hier onder andere om de preekstoel uit 1674 en twee kroonluchters. Het interieur van de kerk is gemoderniseerd en heeft een modern gedrukt tongewelf. De wanden zijn wit gepleisterd en er staan losse, moderne stoelen in de kerkzaal.

74

De toren van de kerk is enkele jaren na de kerk zelf, in 1855, aan het gebouw toegevoegd, maar later, in 1932, weer gewijzigd. De kerk heeft waarde als neoclassicistisch ontwerp, maar is wel aangetast door de modernere toren en de achteraanbouw. In het interieur zijn stukken zoals een preekstoel en koperwerk uit de 17e en 18e eeuw bewaard gebleven.

21

Kerkenpaspoort

Sint-Blasiuskerk

Kerkenpaspoort

Rijksmonument

Adres

Kerkdreef 6 Heinkenszand

M

498m2

Bouwjaar

1864

†

Christelijk gebruik

Architect

P.W. Schrauwen

Bouwstijl

Neogotiek

Denominatie

Rooms-Katholiek Kerkgenootschap in Nederland

Gebruik

Religieus

De rooms-katholieke Sint-Blasiuskerk te Heinkenszand is een neogotische kerk die is gebouwd tussen 1856 en 1866. De kerk is gelegen naast het slot Barbestein, waar vóór de bouw van de kerk de diensten werden gehouden. De kerk is gebouwd kort nadat het in 1853 voor katholieken weer mogelijk werd om eigen kerken te bouwen. Neogotiek is hierbij een veel toegepaste stijl voor katholieke kerken. De kruisribgewelven van de kerk zijn gestukadoord en hebben geen constructieve functie voor het gebouw. Dit is een veelvoorkomend verschijnsel in neogotische kerken van na 1850. Deze stijl wordt ook wel stucadoorsgotiek genoemd.

75

Behalve de kruisribgewelven is de neogotische stijl van de kerk is duidelijk te herkennen aan de spitsbogen en de

vensters van de kerk, met name aan de voorzijde van de kerk waar in het venster onder andere een vierpas en drielobbogen te zien zijn. De voorgevel is opvallend door de toepassing van twee traptorens met het entreeportaal daartussen. Het interieur is, zoals gebruikelijk bij de stucadoorsgotiek, in lichte kleuren afgewerkt. In het interieur staan nog banken, beelden en altaren uit de bouwtijd. Achter de kerk ligt de enige nog overgebleven Lourdesgrot van Zeeland, als onderdeel van het ensemble. Kernwaarde van de kerk ligt in de bijzondere architectuur van de stucadoorsgotiek, die kenmerkend is voor de periode waarin de kerk is gebouwd. De kerk is representatief voor de katholieke emancipatie en het herstelde recht van katholieken om hun eigen kerken te bouwen.

22 Kerkenpaspoort

S

Kerkenpaspoort

Maranatha

Gemeentelijk monument

Adres

Dorpsstraat 26 Heinkenszand

148m2

Bouwjaar

1882

Herbestemd

Architect

Onbekend

Bouwstijl

Eclecticisme

Denominatie

N.v.t.

Gebruik

Cultuur en ontspanning

In 1882 werd de gereformeerde kerk Maranatha in Heinkenszand gebouwd. De architectuurstijl van de eenvoudig vormgegeven zaalkerk neigt naar het eclecticisme, waarbij stijlkenmerken uit verschillende perioden worden gecombineerd. Zo bevatten de vensters van de kerk gedrukte spitsbogen, wat aansluit op de neogotiek. De ingang van het gebouw heeft een kroonlijst met consoles aan beide zijden van de deur, wat past binnen het neoclassicisme. Relatief kort na de bouw werd het gebouw in 1906 alweer buiten gebruik gesteld voor kerkdiensten. Na de sluiting als kerk werd het gebouw enige tijd gebruikt als zondagsschool. Het gebouw is aangewezen als gemeentelijk monument en op dit moment wordt het gebruikt als locatie van Muziekvereniging Euterpe.

76

Vanuit deze functies is het gebouw door de jaren heen ook sterk gemoderniseerd. De voormalige functie als kerkgebouw is hierbij in het interieur nog nauwelijks herkenbaar. Ondanks dat het interieur van de kerk gewijzigd is heeft de kerk nog waarde als voorbeeld van een zeer eenvoudige dorpskerk. Door herbestemming en buitengebruikstelling zijn dit soort kerken een zeldzaamheid aan het worden.

23 Kerkenpaspoort

M S

Kerkenpaspoort

Barbesteinkerk

Geen monumentenstatus

Adres

Clara’s pad 6 Heinkenszand

285m2

Bouwjaar

1906

Herbestemd

Architect

T. Kuipers

Bouwstijl

Rationalisme

Denominatie

N.v.t.

Gebruik

Maatschappelijk

De Barbesteinkerk van Heinkenszand is in 1906 gebouwd naar ontwerp van architect Tjeerd Kuipers. De kerk verving de gereformeerde kerk Maranatha van het dorp. Het gebouw is ontworpen in de stijl van het rationalisme dat aan het begin van de 20e eeuw opkwam. Deze stijl is in het gebouw voornamelijk te herkennen aan de logische, rechtlijnige indeling en de duidelijk zichtbare draagconstructie. In 1979-1980 heeft in de kerk een grootschalige verbouwing plaatsgevonden. Hierbij werd aan het exterieur van de kerk een voorportaal toegevoegd. Wat betreft het interieur werd de oorspronkelijke orgelgalerij bij de ingang van de kerk verwijderd en is het orgel naar de andere kant van het gebouw verplaatst.

77

Het huidige eenvoudige interieur bestaat uit een preekstoel met daarboven het orgel. De kerk is enkele jaren geleden, in 2018, gesloten en wordt nu gedeeltelijk gebruikt door het Leger des Heils als kledingwinkel. De kerk is van architectuurhistorische waarde als rationalistisch bouwwerk van T. Kuipers. Het toegevoegde voorportaal doet echter afbreuk aan het ontwerp. In het interieur is vooral de kap/gewelfconstructie van belang. De architectuurhistorische waarde van deze kerk moet nader onderzocht worden, mogelijk is deze beschermenswaardig.

24 Kerkenpaspoort

S L

Kerkenpaspoort

Sint-Willibrorduskerk

Rijksmonument

Adres

Deken Holtkampstraat 9 ’s-Heerenhoek

863m2

Bouwjaar

1873

Leegstaand/ in transitie

Architect

Th. Asseler

Bouwstijl

Neogotiek

Denominatie

Rooms-Katholiek Kerkgenootschap in Nederland

Gebruik

Leegstaand

De Sint-Willibrorduskerk in ’s Heerenbroek is een zeer grote roomskatholieke kerk uit 1873-1874. Met haar 863 m2 is het de grootste kerk van voor de 20e eeuw in de gemeente Borsele. De kerk is gebouwd op de locatie waar vanaf 1797 een schuurkerk stond en is ontworpen door architect Theo Asseler. De neogotische stijl is in de kerk duidelijk te herkennen aan de vele gotische elementen, zoals de spitsbogen en het maaswerk van de vensters, onder andere te zien in het rozet van de kerk, en de spitse toren. In het rijke interieur van de driebeukige kerk is de stijl goed te herkennen aan de bewaarde interieurstukken, met name in het altaar. Behalve het altaar bevat de kerk ook een preekstoel en een bijzonder orgel uit 1907.

78

Het interieur zal van oorsprong een meer veelkleurige afwerking hebben gehad. Het gebouw is nog grotendeels in oorspronkelijke staat en is momenteel nog in gebruik voor kerkdiensten. Er is besloten dat vijf van de acht katholieke kerken op Zuid-Beveland op termijn moeten sluiten, waaronder de Sint-Willibrorduskerk. In de loop van november 2023 zal de laatste kerkdienst worden gehouden. Kernwaarde van de kerk ligt in de architectuur van Asseler. De kerk is representatief voor de katholieke emancipatie en herstelde recht van katholieken om hun eigen kerken te bouwen.

26 Kerkenpaspoort

M S

Kerkenpaspoort

Gereformeerde Kerk

Geen monumentenstatus

Adres

Westsingel 23 Borssele

330m2

Bouwjaar

1846

Herbestemd

Architect

Onbekend

Bouwstijl

Neoclassicisme

Denominatie

N.v.t.

Gebruik

Wonen

De voormalige Gereformeerde Kerk in Borssele komt uit 1846. De stijl van het gebouw neigt naar het neoclassicisme, wat voornamelijk te herkennen is aan de rondbogen in de vensters van het gebouw en de inzwenkende topgevel. Naast de vensters heeft het exterieur van het gebouw een kenmerkende voorgevel, met hierachter een zadeldak. Informatie over het huidige interieur van de kerk is ontbreekt aangezien het gebouw is herbestemd tot woonhuis, maar na de sluiting van de kerk in 2005 zijn waardevolle onderdelen van het interieur vóór de herbestemming verwijderd en overgebracht naar de Nederlandse Hervormde Kerk. Na het besluit dat er in 2006 een fusie plaats zou vinden tussen de Hervormde Kerk en de Gereformeerde Kerk diende

79

er een kerkgebouw afgestoten te worden. Gezien de verslechterende staat van het gereformeerde kerkgebouw werd besloten om dit gebouw te verkopen. Ondanks dat het interieur van de kerk gewijzigd is, heeft de kerk nog waarde als voorbeeld van een eenvoudige dorpskerk. Door herbestemming en buitengebruikstelling zijn dit soort kerken een zeldzaamheid aan het worden.

27

Kerkenpaspoort

Catharinakerk

Kerkenpaspoort

Geen monumentenstatus

Adres

Plein 66 Borssele

S

205m2

Bouwjaar

1846

†

Christelijk gebruik

Architect

A. de Muijnck

Bouwstijl

Neoclassicisme

Denominatie

Protestantse Kerk in Nederland (PKN)

Gebruik

Religieus

De Catharinakerk, ook wel de Kleine Kerk genoemd, is een protestantse kerk in Borssele uit 1846-1851. Al in 1616 waren er plannen voor de bouw van een kerk, maar door geldgebrek ging dit niet door. Hierop werden de diensten tot de bouw van de Catharinakerk in het gemeentehuis gehouden. De kerk is ontworpen door architect A. de Muijnck en kan worden gezien als een zogenaamde ‘waterstaatskerk.’ Waterstaatskerken zijn een veelvoorkomend type kerken gebouwd rond het midden van de 19e eeuw, ontworpen door ingenieurs van Waterstaat. De bouwstijl van de kerk komt het meeste overeen met het neoclassicisme. Dit kan voornamelijk herkend worden aan de rondbogen in de vensters rondom de kerk en aan de kroonlijst en consoles die de ingang van de kerk versieren. Tijdens een storm in 1965 is de toren van de kerk zwaar beschadigd.

80

Twee jaar later is dit hersteld, waarmee de kerk haar originele vorm terugkreeg. In 2002 heeft de kerk een restauratie ondergaan, waarbij ook het interieur is gemoderniseerd. Aan de achterzijde van de kerk is een moderne aanbouw toegevoegd. In 2020 fuseerden de protestantse gemeenten van Borssele, Nieuwdorp, Lewedorp en ’s-Heer Arendskerke tot Protestantse Gemeente Het Vierhuis. Sinds 2019 worden er diensten in de Catharinakerk gehouden door hervormde wijkgemeente De Bron, die in 2021 een zelfstandige gemeente werd. De kerk heeft waarde als neoclassicistisch bouwwerk in Borssele maar originele interieur is ernstig aangetast. De architectuurhistorische waarde van deze kerk moet nader onderzocht worden, mogelijk is deze beschermenswaardig.

28

Kerkenpaspoort

Gereformeerde Gemeente

Kerkenpaspoort

Geen monumentenstatus

Adres

Oostsingel 21 Borssele

L

988m2

Bouwjaar

2000

†

Christelijk gebruik

Architect

J. Fierloos

Bouwstijl

Modernisme

Denominatie

Gereformeerde Gemeenten (in Nederland en Noord-Amerika)

Gebruik

Religieus

Het gebouw van de Gereformeerde Gemeente van Borssele is ontworpen door architect J. Fierloos in modernistische stijl en werd gebouwd in 2000. De kerk is hiermee de jongste kerk uit de gemeente Borsele en het enige kerkgebouw in de gemeente uit de 21e eeuw. De kerk is gelegen aan de Oostsingel tegenover de voormalige kerk van de Gereformeerde Gemeente. De nieuwe kerk verving het eerdere kerkgebouw nadat dit te klein was geworden voor de gemeente.

81

Het hoofdvolume van de kerk heeft een zadeldak en de muren zijn opgetrokken in lichtkleurig baksteen. Haaks op de voorgevel is een toren opgemetseld die de aandacht vestigt op de bijzondere functie van het gebouw. Tegen het hogere volume is in donkerkleurige baksteen een ontmoetingsruimte gebouwd.

Het interieur van de kerk heeft een grote zaal met een bijzondere lichtinval door de plaatsing van de vensters. De zaal heeft een houten gewelf. In de zaal wordt de aandacht getrokken naar het orgel, met hieronder de preekstoel. De kerkbanken staan hier naartoe gericht. Het orgel is oorspronkelijk in 1870 gebouwd in Engeland en is in 2001 gerestaureerd. De kerk met opvallende architectuur neemt een prominente plaats in bij de entree van het dorp via de provinciale weg en is met zijn markante spits een landmark. Deze moderne kerk heeft betekenis in de post ’65-architectuur.

29 Kerkenpaspoort

M S

Kerkenpaspoort

Gereformeerde Gemeente

Geen monumentenstatus

Adres

Oostsingel 14 Borssele

262m2

Bouwjaar

1914

Herbestemd

Architect

Onbekend

Bouwstijl

Neogotiek

Denominatie

N.v.t.

Gebruik

Wonen

De kerk van de Gereformeerde Gemeente te Borssele is een kerkgebouw daterend uit 1914. De groei van de gemeente maakte nieuwbouw noodzakelijk. De kerk heeft een opvallende voorgevel met blindnissen met daarin spits- en rondboogvensters. In de zijgevels zijn tussen de steunberen gekoppelde spitsboogvensters aangebracht. De muren zijn gemetseld in verschillende kleuren baksteen en zijn voorzien van enig siermetselwerk. Het gebouw is sinds de opening van het nieuwe kerkgebouw van de Gereformeerde Gemeente in 2000 buiten gebruik gesteld. Nadien is het herbestemd tot woonhuis. Het interieur van de voormalige kerk is daarmee ook lastig vast te stellen.

82

Het gebouw is voorheen een zaalkerk geweest, met tegenover de ingang een preekstoel met hierboven het orgel. Bij de herbestemming van het gebouw is het orgel, waarvan het binnenwerk als rijksmonument is aangewezen, verwijderd en opgeslagen bij orgelbouwer Boogaard in Rijssen. De kerk heeft waarde als relatief eenvoudige kerk uit het midden van de 19e eeuw. De waarde is wel aangetast door de verbouwingen aan het interieur.

30 Kerkenpaspoort

S L

Kerkenpaspoort

Gereformeerde Kerk

Geen monumentenstatus

Adres

Ring 2 Nieuwdorp

612m2

Bouwjaar

1841

Herbestemd

Architect

Onbekend

Bouwstijl

Neoclassicistisch

Denominatie

N.v.t.

Gebruik

Wonen

De Gereformeerde Kerk te Nieuwdorp is gebouwd in 1841. Na een relatief korte periode van gebruik is de kerk in 1868 vergroot. Hierna is in 1904 de consistorie afgebroken en zijn tien jaar later, in 1914 twee zijgalerijen toegevoegd aan het gebouw. Deze zijn in 1950 vanwege een afnemend ledenaantal weer verwijderd. De kerk heeft een neoclassicistisch ontwerp, hoewel ook neogotische elementen zoals spitsboogvensters zijn gebruikt. Het neoclassicistische karakter komt vooral tot uitdrukking in de kopgevels met een klimmend rondboogfries en ronde vensters. Ook het torentje draagt bij aan dit karakter. In 2002 vond er een fusie plaats met de hervormde gemeente van de Bethelkerk, waarmee al sinds 1998 samen diensten werden

83

gehouden. Bij deze fusie is besloten de Gereformeerde Kerk af te stoten en in 2002 werd de laatste dienst in de kerk gehouden. Na de sluiting is het gebouw verkocht en in 2003 herbestemd tot appartementencomplex. Het oorspronkelijke interieur van de kerk is hierbij volledig verwijderd en er zijn vijf appartementen van meerdere verdiepingen in de kerk ingebouwd. De kerk heeft waarde als eenvoudige kerk uit het midden van de 19e eeuw. De waarde is aangetast door de verbouwingen, waarbij de vensters en interieur werden aangepast. De kerk is gebouwd in een relatief jong dorp. De stedenbouwkundige inrichting daarvan is ook van belang. De waarde van deze kerk moet nader onderzocht worden, mogelijk is deze beschermenswaardig.

31 Kerkenpaspoort

S

Kerkenpaspoort

Noodkerk

Geen monumentenstatus

Adres

Coudorp 41 Nieuwdorp

135m2

Bouwjaar

1946

Herbestemd

Architect

Onbekend

Bouwstijl

Noodbouw

Denominatie

N.v.t.

Gebruik

Cultuur en ontspanning

De Noodkerk is een voormalig kerkgebouw dat kort na de bevrijding gebouwd is in Ellewoutsdijk, nadat de kerk van het dorp tijdens de oorlog was verwoest. De Noodkerk is tot 1951 in gebruik geweest, tot de bouw van ‘t Kerkje van Ellesdiek op de fundamenten van de kerk die tijdens de oorlog verloren is gegaan werd afgerond en de Noodkerk niet langer nodig was. Hierna is het gebouw jarenlang gebruikt als opslag van een boer uit Baarland. Het gebouw is eenvoudig vormgegeven, met een grote zaal en een klein torentje bovenop. In de kerk was een eenvoudige preekstoel te vinden. Voor de bouw van de kerk is gebruik gemaakt van twee nissenhutten, een type verblijf voor manschappen dat in beide Wereldoorlogen werden ingezet. Deze hutten van metaal en hout werden

84

achter elkaar geplaatst en verbreed om de zaal van de kerk te vormen. Het gebouw is op deze manier ontworpen omdat het nadrukkelijk voor tijdelijk gebruik ingezet zou worden. Hierbij was het van belang dat de kerk voor een zo laag mogelijk bedrag werd gebouwd. De bouw van de gehele kerk heeft uiteindelijk minder dan 5000 gulden gekost. De Noodkerk is in 2015 afgebroken en herbouwd in het Bevrijdingsmuseum bij Nieuwdorp. In bijzijn van de Canadese ambassadeur en de commissaris van de Koning in Zeeland werd het gebouw geopend De kerk is van grote waarde als voorbeeld van een noodkerk die na de Tweede Wereldoorlog werd gebouwd. Ook de gebruikte techniek met lage kosten is van historisch belang. De waarde van deze kerk moet nader onderzocht worden, mogelijk is deze beschermenswaardig.

32

Kerkenpaspoort

Bethelkerk

Kerkenpaspoort

Geen monumentenstatus

Adres

Coudorp 1 Nieuwdorp

M S

423m2

Bouwjaar

1918

†

Christelijk gebruik

Architect

H. van der Kloot Meijburg

Bouwstijl

Zakelijk expressionisme

Denominatie

Protestantse Kerk in Nederland (PKN)

Gebruik

Religieus

De Bethelkerk te Nieuwdorp is in 1917-1918 gebouwd naar ontwerp van architect Herman van der Kloot Meijburg. In 1928 werd de kerk uitgebreid met een pastorie. De bouwstijl is karakteristiek voor de interbellumarchitectuur en kan worden gezien als een vroeg voorbeeld van de expressionistische Nieuwe Haagse School. Dit is te herkennen aan de strakke horizontale en verticale lijnen in het gebouw die doen denken aan het kubisme. Het exterieur van de kerk heeft aan de voorgevel een toren met een spits en daarachter gelegen een zadeldak.

85

Het interieur van de kerk wordt dankzij de vele ramen goed verlicht. De zaalkerk heeft een eenvoudige indeling, met een absis waarin de preekstoel aanwezig is en daarboven het orgel. Het interieur is gemoderniseerd en heeft geen

banken meer maar losse stoelen. De wanden en het gewelf zijn wit geschilderd. In 2002 vond de fusie met de Gereformeerde Kerk van het dorp plaats, waarop besloten werd de Bethelkerk te behouden en te restaureren gezien de betere staat. In 2020 kocht de gemeente Borsele het gebouw met de intentie om het te herbestemmen tot een multifunctionele accommodatie met dorpshuisfunctie. Bij de verkoop is afgesproken dat de protestantse gemeente nog tien jaar gebruik mag maken van het gebouw. Later in 2020 fuseerde de PKN van Nieuwdorp met die van Borssele, Lewedorp en ’s-Heer Arendskerke tot Het Vierhuis. De kerk is van architectuurhistorische waarde als voorbeeld van interbellumarchitectuur en als onderdeel van het oeuvre van Van der Kloot Meijburg.

33

Kerkenpaspoort

Gereformeerde Gemeente

Kerkenpaspoort

Geen monumentenstatus

Adres

Havenweg 26 Nieuwdorp

M

262m2

Bouwjaar

1921

†

Christelijk gebruik

Architect

Onbekend

Bouwstijl

Modernisme

Denominatie

Gereformeerde Gemeenten (in Nederland en Noord-Amerika)

Gebruik

Religieus

De kerk van de Gereformeerde Gemeente van Nieuwdorp is oorspronkelijk gebouwd in 1921. Sindsdien is het kerkgebouw drastisch vernieuwd. Het gebouw is tijdens de Tweede Wereldoorlog beschadigd geraakt waardoor reparaties uitgevoerd moesten worden. Ook in de jaren ’60 is er verbouwd en gerestaureerd. De gevel vertoont grote overeenkomsten met de gevel van de kerk van de Gereformeerde Gemeente in Kortgene. Tussen 1966 en 1970 is ook het interieur gemoderniseerd. De voornaamste aanpassingen hebben echter plaatsgevonden bij de verbouwing in 1988. Hierbij werd het gebouw verbreed en uitgebreid met een aankomsthal.

86

De kerk is toentertijd wit geschilderd en de kenmerkende zwarte spits is toegevoegd. Het huidige interieur van de kerk bestaat uit een moderne zaal met een houten plafond. In de zaal bevinden zich de preekstoel en aan de overzijde een klein orgel, boven de ingang. In 2020 zijn plannen gemaakt om de kerk opnieuw te vergroten, aangezien de kerk te klein werd voor de gemeenschap. Door de leden van de gemeente werd de voorkeur gegeven aan een volledige nieuwbouw op de locatie van de huidige kerk. Het huidige gebouw zal dan gesloopt worden. Door de vele verbouwingen en toevoegingen heeft de kerk weinig architectonische waarde meer. Wel is de kerk onderdeel van de geschiedenis van de Gereformeerde Gemeente in Nieuwdorp

34 Kerkenpaspoort

87

M

Kerkenpaspoort

Heilige Eligiuskerk

Geen monumentenstatus

Adres

Burgemeester Lewestraat 11 Lewedorp

425m2

Bouwjaar

1928

Leegstaand/ in transitie

Architect

P.J.J.M. Cuypers jr.

Bouwstijl

Expressionisme

Denominatie

N.v.t.

Gebruik

Leegstaand/ in transitie

De van oorsprong rooms-katholieke Heilige Eligiuskerk in Lewedorp is een kerk gebouwd in 1928 naar ontwerp van architect Pierre Cuypers jr. De kerk is ontworpen in expressionistische stijl, wat te herkennen is aan de hoge topgevels en het baksteengebruik met siermetselwerk en de vorm van de vensters. In het werk van Cuypers jr. komen deze elementen vaak terug.

In 2022 is bepaald dat vijf van de acht rooms-katholieke kerken van ZuidBeveland gesloten zullen worden. Dit betekende voor de Heilige Eligiuskerk dat op 8 januari 2023 de laatste dienst in de kerk werd gehouden en het gebouw nadien buiten gebruik is gesteld.

In het interieur van de kerk is de draagconstructie van het houten plafond duidelijk zichtbaar en zijn in de zaal meerdere spitsbogen te zien die tot de grond doorlopen en de zijbeuken en het altaar van de zaal scheiden. Aan de andere zijde van de kerk, boven de ingang, is het orgel van de kerk aanwezig.

het oeuvre van Cuypers jr. De kerk is

De kerk is van belang als bouwwerk uit het interbellum en als onderdeel van ook van belang als onderdeel van de katholieke gemeenschap in Lewedorp. De waarde van deze kerk moet nader onderzocht worden, mogelijk is deze beschermenswaardig.

35

Kerkenpaspoort

Gereformeerde Kerk

Kerkenpaspoort

Geen monumentenstatus

Adres

Zandkreekstraat 31 Lewedorp

S

237m2

Bouwjaar

1953

†

Christelijk gebruik

Architect

A. Rothuizen en P.J. ‘t Hooft

Bouwstijl

Traditonalisme

Denominatie

Protestantse Kerk in Nederland (PKN)

Gebruik

Religieus

De bouw van de Gereformeerde Kerk van Lewedorp werd in 1953 afgerond. Het gebouw van architectenbureau Rothuizen en ’t Hooft is ontworpen in traditionalistische stijl, maar de bouwstijl is daarbij ook beïnvloed door vernieuwingen ten tijde van het bouwjaar van de kerk. Bij deze zogenaamde ‘shake-hands’ architectuur werden traditionele materialen zoals baksteen en modernistische, zoals beton, gecombineerd.

een rechthoekige toren. Het interieur van de zaalkerk heeft een eenvoudige indeling en een kleine preekstoel in een hoek van de kerk.

De kerkenraadskamer en de hal van de kerk zijn respectievelijk in 1966 en 1983 vergroot, waarbij de hal ook is gemoderniseerd. In 2000 is vervolgens het gehele interieur gemoderniseerd.

Het exterieur van de kerk is een gaaf behouden voorbeeld van een dorpskerk ontworpen door Rothuizen en ‘t Hooft.

Het exterieur van de kerk is eenvoudig vormgegeven met een zadeldak en aan de rechterzijde van het gebouw

88

Bij een fusie met vier andere protestantse gemeenten in 2021 is besloten dat de Gereformeerde Kerk verkocht wordt. Diensten worden echter nog tot 2026 in de kerk gehouden, waarna deze functie zal worden overgenomen door de kerk in ’s-Heer Arendskerke.

Bronnenlijst afbeeldingen Kerkenpaspoort

Kerk 2 Historische foto: Delemarre, G.Th., Collectie Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, 49.818 Kerk 3 Historische foto: Reliwiki, ’s-Gravenpolder Oud geref. Gem. in Ned. 1869 Provincialeweg 16 Zld., Dijk, A. van, 1970 Exterieufoto’s : J.P. Sinke Kerk 4 Exterieurfoto en interieurfoto: J.P. Sinke Kerk 5 Exterieurfoto en interieurfoto: J.P. Sinke Kerk 6 Historische foto: Nispen tot Sevenaer, E.O.M. van, Collectie Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, 48.414 Kerk 8 Historische foto: Dukker, G.J, Collectie Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, 306.369 Exterieurfoto: Cumulus, Bonifatiuskerk te Kwadendamme, Wikimedia, 2008 Interieurfoto: Dukker, G.J., Collectie Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, 306.372 Kerk 9 Historische foto: Zeeuws Archief, Fotoarchief J. Torbijn, Goes, nr BAA-4

89

Kerk 10 Historische foto: Dukker, G.J, Collectie Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, 103.065 Kerk 11 Historische foto: Nispen tot Sevenaer, E.O.M. van, Collectie Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, 49.711 Kerk 12 Historische foto: Reliwiki, kerk Ellewoutsdijk, 1951 Exterieurfoto: Booms, C.S., Collectie Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, 522.243 Kerk 13 Interieurfoto: Reliwiki, Driewegen vm. Geref. Kerk Eben Haëzer 1907 Korteweg 21 Zld. Kerk 14 Historische foto: Dukker, G.J., Collectie Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, 221.888 Kerk 15 Historische foto: Dukker, G.J., Collectie Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, 158.511 Kerk 16 Historische foto: Dukker, G.J., Collectie Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, 90.374 Historische interieurfoto: Dukker, G.J., Collectie Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, 138.646

Kerk 17 Exterieurfoto en interieurfoto: J.P. Sinke Kerk 18 Historische foto: Dukker, G.J., Collectie Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, 319.073 Interieurfoto: Reliwiki, Nisse PKN. Hervormd Mariakerk 15e toren 1375 Dorpsplein 49 Zld., Visser, J., 2009 Kerk 19 Historische foto: Delemarre, G.Th., Collectie Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, 80.624 Interieurfoto: Roderburg, K. en P. Galen, Collectie Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, 534.687 Kerk 20 Historische foto: Dukker, G.J., Collectie Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, 190.995 Kerk 21 Historische foto: Koning, J.P. de, Collectie Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, 349.598 Kerk 23 Historische foto: Reliwiki, Heinkenszand Geref. kerk. Kerk 25 Historische foto: Reliwiki, ’s-Heerenhoek.Kerk en klooster Historische exterieurfoto: Beeldbank Bevelanden, BorsFoto003982, gemeente Borsele, 1963

Kerk 26 Historische foto: Zeeuws Archief, Verzameling P.S.G. Raas, nr 68 Kerk 27 Historische foto: Zeeuws Archief, Fotoarchief J. Torbijn, Goes, nr BOR-42 Kerk 28 Exterieurfoto en interieurfoto: J.P. Sinke Kerk 30 Detailfoto: Beeldbank Bevelanden, BorsFoto010332, Gemeente Borsele, 2001 Kerk 31 Beiden: Bevrijdingsmuseum Nieuwdorp Kerk 32 Historische foto: Zeeuws Archief, Fotoarchief J. Torbijn, Goes, nr NDP-24 Kerk 33 Historische foto: Zeeuws Archief, Verzameling P.S.G. Raas, nr 401 Exterieurfoto en interieurfoto: J.P. Sinke Kerk 34 Historische foto: Zeeuws Archief, Fotoarchief J. Torbijn, Goes, nr LEW-26 Kerk 35 Historische foto: Zeeuws Archief, Fotoarchief J. Torbijn, Goes, nr LEW-2

90

Bijlage 2

Interessante voorbeelden van Zeeuwse herbestemde kerkgebouwen

91

Bijlage 2. Interessante voorbeelden van Zeeuwse herbestemde kerkgebouwen

1. Nieuwe Kerk te Zierikzee

2. Oostkerk te Middelburg

De Nieuwe Kerk in Zierikzee is in de periode 1835-1848 gebouwd in neoclassicistische stijl. De kerk is sinds 1977 eigendom van de Stichting Oude Zeeuwse Kerken en is na een aantal restauraties nu in gebruik als evenementenlocatie. De kerk is heringericht ten behoeve van multifunctioneel gebruik.

Deze voor de protestantse eredienst gebouwde koepelkerk is gebouwd in de periode 1647-1667 en begin 2017 aan het kerkelijk gebruik onttrokken. In 2018 is het eigendom overgedragen aan de beheersstichting van de Nationale Monumentenorganisatie, de Stichting Monumentenbezit. Voor de exploitatie van de Oostkerk is Stichting de Oostkerk verantwoordelijk. Deze stichting organiseert tal van evenementen en daarmee is de Oostkerk multifunctioneel te gebruiken.

Foto: H. Uil

92

Bijlage 2. Interessante voorbeelden van Zeeuwse herbestemde kerkgebouwen

93

3. Voormalig kerkgebouw Oud Gereformeerde Gemeente te Kamperland

4. Voormalige Gereformeerde Kerk te Baarland

Kerkgebouw daterend uit 1917. In april 1990 werd dit gebouw afgestoten en de kerkelijke gemeente ondergebracht bij dezelfde gemeente in ’s-Gravenpolder. Het kerkgebouw is in particulier bezit en al geruime tijd in gebruik als kapsalon.

Het neoromaanse kerkgebouw met toren is in 1912-1913 gebouwd, De laatste kerkdienst in deze voormalige Gereformeerde kerk vond plaats in 2003, waarna het in 2006 zijn huidige bestemming heeft gekregen: restaurant De Kleine Toren.

Bijlage 2. Interessante voorbeelden van Zeeuwse herbestemde kerkgebouwen

94

5. Voormalige Christelijke Gereformeerde Kerk te Biezelinge Deze karakteristieke zaalkerk dateert uit 1917 en werd gebruikt door de christelijk gereformeerden. Deze kerkelijke gemeenschap verhuisde in 1990 naar een nieuw kerkgebouw in Biezelinge, de Opstandingskerk. In het kerkgebouw is De Quilterie gevestigd, waarmee het gebouw in gebruik is als atelier en verkoopruimte van quiltstoffen en patchworkbenodigdheden. Achter het kerkgebouw is een woning. 6. Voormalige Maria Hemelvaartkerk te Sas van Gent Deze voormalige rooms-katholieke neogotische kerk met hoge toren dateert uit 1891-182 en was een karakteristiek vroeg werk uit het oeuvre van Joseph Cuypers, zoon van de bekende Pierre Cuypers. In 2017 is deze kerk wegens een teruglopend kerkbezoek buiten gebruik gesteld. De Cuyperskerk werd in 2018 overgedragen aan de Stichting Behoud Cuyperskerk en is nu in gebruik als markthal, waar naast een versmarkt ook een sociaal-maatschappelijk restaurant gevestigd is.

Bijlage 2. Interessante voorbeelden van Zeeuwse herbestemde kerkgebouwen

95

7. Voormalige Johannes de Doperkerk te Sint Jansteen Deze voormalige rooms-katholieke kerk is gebouwd in de periode 1857-1860 door de in Zeeuws-Vlaanderen bekende architect P. Soffers. De kerk is in 2016 aan het kerkelijk gebruik onttrokken. Twee particuliere ondernemers hebben, onder de naam The Holy Spiritus, de kerk overgenomen. Zij noemen zich fruitwijnfanaten en houden zich bezig met een ambachtelijke brouwerij en stokerij en organiseren regelmatig proeverijen en daarmee samenhangende activiteiten.

8. Voormalige Onze-Lieve-VrouwVisitatiekerk te Westdorpe Deze voormalige parochiekerk werd in 1947 in gebruik genomen. Eind 2012 werd de kerk onttrokken aan de eredienst en daarna door het parochiebestuur verkocht aan de Stichting Kerk Westdorpe. De kerk werd, met steun van de gemeente Terneuzen, omgevormd tot gemeenschapshuis met de naam ‘De Kirke’. In de kerk is een glazen inbouw geplaatst waar verschillende verenigingen, die voorheen in het dorpshuis zaten, hun activiteiten kunnen houden. Elke vereniging is uitgerust met een eigen kast waar zij hun benodigdheden kunnen bewaren. Foto: G. Barbiers

Bijlage 2. Interessante voorbeelden van Zeeuwse herbestemde kerkgebouwen

96

9. Masterplan Nieuwdorp Aan de Prinses Irenestraat 1 in Nieuwdorp ligt basisschool ‘De Regenboog’. Direct ten oosten daarvan, op het adres Coudorp 1, is de protestantse Bethelkerk met voormalige pastorie, Coudorp 3, gesitueerd. Het huidige schoolgebouw voldoet niet meer aan de behoeften en eisen van het huidige onderwijs. Om onderwijs op deze locatie te kunnen behouden is het noodzakelijk om hier een goede en toekomstbestendige huisvesting te realiseren. Na beraad is er door de gemeente Borsele, waarbij een intensief participatief proces met en voor de hele kern is doorlopen, voor gekozen om op dezelfde locatie een nieuwe basisschool met gymzaal te realiseren. Daarnaast zal in de voormalige pastorie de kinderopvang worden gehuisvest, waardoor een integraal kindcentrum ontstaat. Tevens wordt de mogelijkheid geboden om flexibele werkplekken in de voormalige pastorie te huren, zodat optimaal van de beschikbare ruimte gebruik wordt gemaakt. Tot slot is in samenhang met deze ontwikkeling overeengekomen het bestaande dorpshuis, nu gevestigd aan de Hertenweg 2, te verplaatsen naar de Bethelkerk,

welke ruimte, naast religieuze bijeenkomsten (zoals uitvaarten en huwelijken), tevens voor feesten en partijen, dienstverlenende beroepen en in de nabije toekomst mogelijk voor een restaurant kan worden aangewend. De aanleiding hiervoor is dat de Bethelkerk, net als vele andere kerken, kampt met een teruglopend bezoekersaantal en het behouden van de kerk hoge restauratiekosten met zich meebrengt. Door de beoogde transformatie toe te staan kunnen deze restauratiekosten worden gedragen en kan het gebouw voor de toekomst worden behouden. Uitgangspunt hierbij is wel dat het met name om interne verbouwingen gaat, zodat het historische en cultureel waardevolle karakter van de kerk zoveel mogelijk behouden blijft. Het toestaan van deze functies in de kerk voldoet hieraan. Meer concreet: het samenvoegen van voornoemde functies, waarbij de nadruk ligt op het creëren van samenhang en synergie, biedt de mogelijkheid een multifunctionele accommodatie in de kern van Nieuwdorp te ontwikkelen en realiseren. Op deze wijze worden niet alleen de gebruiks- en toekomstwaarde van de voorzieningen,

maar ook van de beeldbepalende elementen voor de kern behouden en versterkt. Het huidige dorpshuis is, net als de huidige basisschool en kerk, in het bestemmingsplan ‘Kern Nieuwdorp’ bestemd tot ‘Maatschappelijk’. De voormalige pastorie is in hetzelfde plan als woning bestemd. De beoogde huisvesting van een school past daarmee formeel binnen de huidige bestemming. Echter, binnen het bestaande bouwvlak is volgens de geldende bestemming te weinig ruimte beschikbaar voor de beoogde en gewenste behuizing, voor zowel de school als gymzaal. Dit betekent dat er een uitbreiding van de bouwmogelijkheden noodzakelijk is. Daarnaast zal in de voormalige pastorie primair een kinderdagopvang worden gevestigd en de kerk, naast gebedshuis voor religieuze bijeenkomsten, multifunctioneel worden aangewend, voor onder meer dorpshuis, feesten en partijen, dienstverlenende beroepen en onder voorwaarden in de (nabije) toekomst voor zelfstandige horeca (restaurant).

Bijlage 2. Interessante voorbeelden van Zeeuwse herbestemde kerkgebouwen

97

Verder worden de kerk en pastorie fysiek met de school verbonden. Om voornoemde uitbreidingen en functiewijzigingen mogelijk te maken dienen derhalve zowel de gebruiks- als bouwmogelijkheden te worden verruimd. Door een nieuw bestemmingsplan wordt de beoogde herontwikkeling van het dorpshart van de kern Nieuwdorp juridischplanologisch mogelijk gemaakt.

98

Bijlage 3

Voorstel stappenplan

99

Stappenplan voor kerkeigenaren 1. Probleemanalyse Bijlage 3. Voorstel stappenplan

Wat is het huidige toekomstperspectief, wat gaat er goed/mis, waar liggen uitdagingen?

2. Principebesluit Wat is de intentie? Hoe wordt vorm gegeven aan de plannen?

Nevenbestemming

Herbestemming

Hergebruik

3. Haalbaarheidsonderzoek en

3. Haalbaarheidsonderzoek en

cultuurhistorische verkenning

3. Gesprekstafel

cultuurhistorische verkenning

Is het idee uitvoerbaar en rendabel? Wat zijn de

Welke denominaties komen in aanmerking

Is het idee uitvoerbaar en rendabel? Wat zijn de

ruimtelijke en functionele eigenschappen? Wat is

voor hergebruik? Wat is nodig voor het kerkelijk

ruimtelijke en functionele eigenschappen? Wat is

daarvan de waarde en betekenis?

hergebruik?

4. Exploitatieonderzoek en financiering

4. Nadere uitwerking

4. Exploitatieonderzoek en financiering

Wat zijn de behoeftes van partijen op korte en

Hoe kunnen benodigde aanpassingen woren

Wat zijn de behoeftes van partijen op korte en

lange termijn? Welk scenario bied een gezonde (verzelfstandige) exploitatie?

verwezenlijkt?

daarvan de waarde en betekenis?

lange termijn? Welk scenario biedt een gezonde (verzelfstandige) exploitatie?

5. Exploitatieonderzoek

5. Nadere uitwerking

Is hergebruik een voldoende economische

5. Nadere uitwerking

Is alle benodigde informatie opgehaald en

kostendrager?

Hoe kunnen benodigde aanpassingen worden

in het plan verwerkt?

verwezenlijkt?

6. Vergunningsprocedure Kan het schetsontwerp één op één worden omgezet naar een definitief plan? Haalt het plan de vergunningstoets? Is het plan ingediend voor een omgevingsvergunning? Doorloop de vergunningsprocedure.

100