Bijlage: Warmteprogramma Borne (Actualisatie H5 Energievisie) - nov. 2023
Tekst van het document
isoleren en groengas (hoge temperatuur) en/of een hybride warmtepomp. Hertme en het buitengebied Voor woningen na 1992 is er de mogelijkheid voor individuele all-electric oplossingen
De woningen in de kern Hertme komen uit diverse bouwjaren. Woningen die gebouwd
of om ook aan te sluiten op het HT/MT-warmtenet. De maatschappelijke kosten zijn het
zijn na 1992 kunnen in de toekomst mogelijk worden verwarmd met all-electric
laagst voor het regionale warmtenet (€1.400/jaar per woning). De toepassing van
individuele oplossingen met omgevingswarmte (bodem of lucht). Woningen van voor
hybride warmtepompen bij Oud Borne is duurder (€1.600/jaar per woning).
1992 zullen rendabel geïsoleerd moeten worden en hebben de optie voor een hybride warmtepomp. Voor het buitengebied liggen individuele oplossingen voor de hand,
Vogelbuurt en Spanjaardswijk
omdat woningen te ver uit elkaar staan voor een collectieve oplossing. Vanwege de
De Vogelbuurt is voornamelijk gebouwd in de wederopbouwperiode (1946-1956).
meer afgelegen ligging kan aansluiting op een groengasnet daarnaast ook een
Vanwege de grote isolatieopgave in de wijk is een hybride warmtepomp een gewenste
mogelijkheid zijn. In de bebouwde kom zijn de maatschappelijke kosten het laagst bij
tussenoplossing om uiteindelijk aardgasvrij te worden. De mogelijkheid van het
toepassing van lucht/water warmtepompen (€1.600/jaar per woning). In het
warmtenet is afhankelijk van de route van het regionale warmtenet.
buitengebied zijn de maatschappelijke kosten voor de hybride variant in combinatie met groengas vergelijkbaar met individuele all-electric oplossingen (€2.000/jaar -
Spanjaardswijk is een kleine vooroorlogse wijk met kleinere, oudere woningen (t/m
€4.000/jaar per woning).
1945) ten zuiden van het centrum van Borne. Ook in deze wijk is sprake van een grote isolatieopgave. Als warmteoplossing is hier rendabel isoleren een mogelijkheid met een hoogtemperatuur oplossing, zoals groengas of het regionale warmtenet. Een
Samen stapsgewijs naar een CO2 -neutraal Borne
26
Bedrijventerrein Molenkamp Voor bedrijventerrein Molenkamp is het regionale warmtenet een mogelijke oplossing. Hierbij moet onderzocht worden of ook restwarmte van Albras benut kan worden en of er een mogelijkheid voor een WKO-voorziening is. Eerst moet worden vastgesteld of Albras een warmteoverschot heeft. Er is een werkgroep actief op het Molenkamp, die zich inzet voor de collectieve inkoop van zonnepanelen. Dit momentum en de energie in die groep kan gebruikt worden om op collectieve wijze de warmtetransitie in gang te zetten. De maatschappelijke kosten zijn vergelijkbaar voor all-electric oplossingen (€1.650/jaar per woning). Voor collectieve oplossingen is dit onduidelijk.
Samen stapsgewijs naar een CO2 -neutraal Borne
27
Samen stapsgewijs naar een CO2 -neutraal Borne
28
Gebied
Techniek
Wanneer
Waarom
Wensink-Zuid
1. 2. 3.
HT/MT warmtenet Hybride warmtepomp All-electric warmtepomp
Voor 2030
• • •
De wijk bestaat uit veel jaren 70 woningen met een hoge bebouwingsdichtheid, wat een collectieve aanpak mogelijk maakt Gunstige ligging ten opzichte van route regionaal warmtenet Gespikkeld bezit en renovatieopgave woningcorporatie belangrijke koppelkans
Letterveld
1. 2. 3.
HT/MT warmtenet Hybride warmtepomp All-electric warmtepomp
Voor 2030
• • •
Vooral geschakelde systeembouw jaren ’70 woningen, leent zich voor een collectieve aanpak. Focus op rendabel isoleren Als een regionaal warmtenet geen reële optie is kunnen woningen uiteindelijk overgaan op een all-electric oplossing
Oldhof
1. 2. 3.
HT/MT warmtenet Hybride warmtepomp All-electric warmtepomp
Voor 2030
• • •
Vooral geschakelde systeembouw jaren ’70 woningen, leent zich voor een collectieve aanpak. Focus op rendabel isoleren Als een regionaal warmtenet geen reële optie is kunnen woningen uiteindelijk overgaan op een all-electric oplossing
Spanjaardshof
1. 2.
All-electric warmtepomp LT-warmtenet (collectieve bodemlus)
Voor 2030
• • •
Door veel nieuwbouw is een overstap op all-electric oplossingen mogelijk De hoogbouw is misschien geschikt voor een kleinschalig LT-warmtenet met een collectieve bodemlus als warmtebron De schaal van de wijk is ideaal voor een pilot.
Stroom-Esch Noord
1.
All-electric warmtepomp
Voor 2030
• •
Veel nieuwere woningen met een goede isolatiewaarde. Als de Bornse Beek een geschikte warmtebron blijkt kan deze waarschijnlijk het beste ingezet worden voor het nieuwere gedeelte van de wijk Stroom-Esch
Bornsche Maten
1. 2.
All-electric warmtepomp LT-warmtenet
Na 2030
• •
Veel nieuwere woningen met een goede isolatiewaarde. Onderzocht moet worden of de Bornse Beek als warmtebron voor een LT-warmtenet gebruikt kan worden
Stroom-Esch
1. 2. 3. 4.
All-electric warmtepomp LT-warmtenet HT/MT-warmtenet Hybride warmtepomp
Na 2030
• • •
Onderzocht moet worden of de Bornse Beek als warmtebron voor een LT- of MT-warmtenet of gebruikt kan worden Hybride warmtepomp een goede tussenoptie Starten met rendabel isoleren
Tichelkamp
1. 2. 3.
HT/MT warmtenet Hybride warmtepomp All-electric warmtepomp
Na 2030
• •
De wijk bestaat uit veel jaren 70 woningen met een hoge bebouwingsdichtheid en geschakelde woningen, wat een collectieve aanpak mogelijk maakt Focus op rendabel isoleren
Borne Centrum
1. 2. 3.
Hybride warmtepomp HT/MT warmtenet All-electric warmtepomp
Na 2030
• •
Onderzoek om te bepalen of een HT-warmtenet mogelijk is. Anders individuele oplossingen All-electric voor woningen met een bouwjaar na 1992
Wensink-Noord
1. 2. 3.
Hybride warmtepomp HT/MT warmtenet All-electric warmtepomp
Na 2030
• •
Onderzoek om te bepalen of een HT-warmtenet mogelijk is. Anders individuele oplossingen All-electric voor woningen met een bouwjaar na 1992
Oud Borne
1. 2.
Hybride warmtepomp Groengas
Na 2030
• •
Veel verschillende energielabels Voor oude woningen HT-oplossingen noodzakelijk. Monumentale restricties kunnen isoleren moeilijk maken, voor deze panden kan gedacht worden aan groengas
Vogelbuurt
1. 2.
Hybride warmtepomp HT/MT warmtenet
Na 2030
• •
Vooroorlogse woningen en wederopbouwwoningen vragen om een HT-oplossing Focus op rendabel isoleren
Spanjaardswijk
1. 2. 3.
Hybride warmtepomp Groengas HT/MT warmtenet
Na 2030
• • •
Vooroorlogse woningen en wederopbouwwoningen vragen om een HT-oplossing Focus op rendabel isoleren Mogelijkheden voor regionaal warmtenet
Hertme
1. 2. 3.
Hybride warmtepomp All-electric warmtepomp Groengas
Na 2030
• • •
Veel verschillende energielabels Afhankelijk van bouwperiode, focus op isoleren Te ver weg voor regionaal warmtenet
Buitengebied
1. 2. 3.
Hybride warmtepomp All-electric warmtepomp Groengas
Na 2030
• • •
Veel verschillende energielabels Afhankelijk van bouwperiode, focus op isoleren Te ver weg voor regionaal warmtenet
Zenderen
1. 2.
Hybride warmtepomp All-electric warmtepomp
Na 2030
•
Afhankelijk van bouwperiode, focus op isoleren
Bedrijventerrein Molenkamp
1. 2.
HT/MT warmtenet Hybride warmtepomp
Na 2030
• •
Onderzocht dient te worden of restwarmte van Albras benut kan worden als warmtebron voor een collectief, open warmtenet Bestaande werkgroep voor zonnepanelen op het bedrijventerrein is een opstap voor een collectieve aanpak Samen stapsgewijs naar een CO2 -neutraal Borne
29
Buurt
Aantal
Aantal
Woning
Geschatte energielabel woningen
woningen
utiliteiten
Equiva-
(waarvan
lenten
A
B
C
D
E
F
G
Streefwaarde
Aantal
Huidige
Toekomstige
energielabel
woningen
warmtevraag
warmtevraag
isoleren
(mWh)
(mWh)
kantoor) Wensink Noord
441
64 (4)
492
98
93
59
53
9
39
91
B
251 (57%)
11.050
6.865
Wensink Zuid
882
75 (3)
1.016
138
110
243
256
33
56
47
B
635 (72%)
20.250
13.934
Borne Centrum
1.832
330 (64)
2.377
433
542
454
30
37
93
244
B
858 (47%)
39.749
28.369
Bornsche Maten
1.208
11 (0)
1.270
1.198
1
4
0
1
2
2
B
9 (0,1%)
15.357
15.230
Dikkerslaan-
751
112 (13)
1.106
37
124
225
125
43
117
79
B
589 (78%)
19.379
12.140
Hertme
106
8 (0)
137
15
29
32
4
3
11
13
B
63 (60%)
2.488
1.695
Letterveld 1
572
31 (1)
696
12
34
217
212
4
11
82
B
526 (92%)
14.780
9.320
Letterveld 2
1284
99 (15)
1.342
45
242
487
298
21
67
124
B
997 (78%)
30.754
20.853
Stroom-Esch
1531
64 (24)
1.631
31
420
1.073
4
0
1
2
B
1.080 (71%)
29.503
24.951
Tichelkamp
471
25 (3)
536
18
61
210
97
8
26
51
B
392 (83%)
11.477
7.644
Zenderen
392
38 (3)
569
44
77
101
77
9
30
54
B
271 (69%)
9.623
6.251
Buitengebied
464
66 (4)
723
216
61
45
19
3
25
94
B
186 (40%)
10.291
6.761
Totaal
9.934
923 (131)
11.895
2.274
1.795
3.152
1.176
173
478
885
B
6.051 (61%)
214.701
154.012
Molenkampsweg en omgeving
Samen stapsgewijs naar een CO2 -neutraal Borne
30
5.9 Handelingsperspectief voor bewoners De paragraaf hiervoor gaat in op de voor de hand liggende technieken voor de verschillende dorpen en wijken in Borne. Daarvan zijn er enkele uitgelicht als gebieden om de komende jaren mee te starten samen met bewoners en andere belanghebbenden. Als er de komende jaren nog geen wijkuitvoeringsplannen worden gestart in een bepaald gebied betekent dit niet dat je als inwoner nog niet met de warmtetransitie kan beginnen. In figuur 13 staan daarom voor elk type woning een aantal ‘no-regret’ ook wel ‘geen-spijt’ maatregelen weergegeven7. De ‘geen-spijt’ maatregelen kunnen ongeacht de toekomstige techniekkeuze altijd worden genomen. Daarnaast zijn er aanvullende maatregelen, deze hangen af van de toekomstige techniek en het type woning. De aanvullende maatregelen worden in het wijkuitvoeringsplan verder uitgewerkt. Door nu als bewoner wel al no-regret maatregelen te nemen kun je geleidelijk over gaan op een alternatief voor aardgas en hoeft niet alles in één keer. Een grote opgave is het isoleren van woningen. Naast het terugbrengen van de warmtevraag, heeft het uitvoeren van isolatiemaatregelen als effect dat zichtbaar wordt dat de warmtetransitie meer voordelen met zich meebrengt dan enkel CO 2-reductie.
Isolatie zorgt voor een lagere energierekening, verhoogt comfort, geeft minder geluidsoverlast, en zorgt voor waardevermeerdering van de woning. Iedere bewoner kan zelf aan de slag met isolatie. Een collectieve aanpak voor isolatie zorgt voor een breder draagvlak en bewustwording. Stichting Duurzame Initiatieven in Borne (DIBO) stimuleert en faciliteert inwoners om gezamenlijk isolatiemaatregelen in te kopen. Een groot voordeel van collectieve inkoopacties van isolatiemaatregelen door inwoners is
Figuur 13: Overzicht van no-regret maatregelen voor alle type woningen
een korting op de ingekochte materialen en diensten.
7
WTW-Douche staat voor douche met warmteterugwinning. Hiermee gebruik je de warmte van het wegstromende douchewater om het koude douchewater alvast op te warmen. Hierdoor verbruikt de CV-ketel minder gas.
Samen stapsgewijs naar een CO2 -neutraal Borne
31
Inwoners betalen dan een eenmalige aansluitbijdrage, een vastrechtbijdrage en een
5.10 Rol van de gemeente
variabel bedrag op basis van de warmteafname. Borne kiest voor de rol van procesregisseur in de warmtetransitie. Dit houdt in dat we zowel met een brede groep inwoners als een brede groep stakeholders tot de
De gemeente heeft wel altijd een faciliterende rol voor bewoners. Via een
wijkuitvoeringsplannen willen komen. Niet het tempo van de warmtetransitie is
samenwerkingsovereenkomst coördineert de Stichting Duurzame Initiatieven Borne
leidend, maar een zorgvuldige afweging van belangen en haalbaarheid. De
het digitale Energieloket. Via het Energieloket en www.energievanborne.nl kunnen
warmtetransitie heeft raakvlakken met allerlei andere opgaven en wij willen de
bewoners digitaal informatie ophalen over onder meer subsidie- en
meekoppelkansen vanuit andere beleidsvelden benutten. Om wel resultaat te boeken,
financieringsmogelijkheden (zoals de Duurzaam Wonen Lening). De Stichting
zien wij de warmtetransitie als zelfstandige opgave en leggen we verbindingen met
coördineert daarnaast de inzet van een team van Energiecoaches die bewoners van
andere opgaven waar dat het proces van de warmtetransitie niet frustreert.
gratis adviezen kunnen voorzien hoe de woning het beste te verduurzamen. Daarnaast vinden wij het onze rol om vernieuwende en werkende ideeën voor de warmtetransitie
Vanuit de rol van procesregisseur willen wij de warmtetransitie zorgvuldig
op
voorbereiden en daarbij de belangen van inwoners en stakeholders afwegen. Daarom
ervaringsdeskundigen. De uitvoering van de warmtetransitie gebeurt achter de
te
halen
bij
stakeholders
en
inwoners.
Als
de
echte
kenners
en
zijn bij de sprintsessie (zie voor toelichting paragraaf 5.12), als stap naar een eerste
voordeur en alleen met medewerking. Zo zorgen gemeente, stakeholders en inwoners
Transitievisie Warmte (TVW), diverse stakeholders betrokken geweest. Door deze
er samen voor dat er uitvoerbare plannen komen met realistische verwachtingen.
betrokkenheid zijn zij ook medeverantwoordelijk voor het eindresultaat. Deze betrokkenheid is verstevigd door te werken met een werkgroep voor de
RELEVANTE WETTELIJKE ONTWIKKELINGEN
warmtetransitie, net als voor energiebesparing en opwek van duurzame energie. In
Tijdens het opstellen van dit Warmteprogramma zijn er verschillende wetten in
deze
ontwikkeling die de komende jaren in werking zullen treden. In deze paragraaf worden
werkgroep
zijn
netbeheerders,
woningcorporaties
en
anderen
vertegenwoordigd. De leden van de werkgroep hebben sturing gegeven aan de eerste
de verschillende wetsvoorstellen toegelicht.
Transitievisie Warmte en de participatie en ze zijn betrokken bij de actualisatie naar het voorliggende Warmteprogramma.
Omgevingswet Met de vaststelling van het geactualiseerde Warmteprogramma wordt een koppeling
De rol van procesregisseur betekent dat de gemeente Borne in principe geen rol heeft
gelegd naar de Omgevingswet. Het Klimaatakkoord noemt dit de ‘borging’ van het
als investeerder in alternatieve duurzame warmtetechnieken. Bij individuele
programma in de instrumenten van de Omgevingswet. Als de Transitievisie Warmte als
oplossingen zijn het de inwoners zelf die investeren en deze investering zo goed
een programma onder Omgevingswet wordt vastgesteld gelden er verschillende
mogelijk proberen terug te verdienen via een besparing op de energierekening. Bij
eisen. Zodra de Omgevingsvisie door de gemeenteraad is vastgesteld kan een
collectieve oplossingen (warmtenetten) zijn het de initiatiefnemers (marktpartijen,
volgend Warmteprogramma door het college vastgesteld worden. Daarnaast moet er
bewoners collectieven en de gemeente) die investeren in het distributienetwerk.
verantwoord zijn op welke wijze participatie heeft plaatsgevonden en moet er een uniforme
openbare
voorbereidingsprocedure
zijn
toegepast.
Wanneer
het
Samen stapsgewijs naar een CO2 -neutraal Borne
32
Warmteprogramma een kader vormt voor MER-(beoordelings)plichtige projecten
Concept Wet gemeentelijke instrumenten warmtetransitie
moet er een PlanMER zijn opgesteld. Voor het voorliggende Warmteprogramma is
In het bij het Wetsvoorstel behorende Besluit Gemeentelijke Instrumenten
deze laatste eis op dit moment niet van toepassing aangezien het programma geen
Warmtetransitie zijn de vereisten omschreven waaraan een warmteprogramma uiterlijk
kader biedt voor MER-(beoordeling)plichtige projecten. In een later stadium kan,
31 december 2026 moet voldoen. Deze eisen zijn als volgt: het warmteprogramma
wanneer noodzakelijk, een m.e.r.-procedure worden doorlopen.
biedt een overzicht van de locaties en het aantal daarin aanwezige gebouwen en milieubelastende activiteiten die aardgasvrij worden, een overzicht van het aantal
Wet collectieve warmte
gebouwen dat ter voorbereiding wordt geïsoleerd, een overzicht van de per locatie
De rol van de gemeente met betrekking tot collectieve warmtesystemen wordt
toegedachte aardgasvrij energie-infrastructuur, een beschrijving van de totale kosten
beschreven in de wet collectieve warmte (WCW). De gemeente krijgt de bevoegdheid
voor de maatschappij die de realisatie van de nieuwe warmtevoorziening met zich
om een zogenaamd ‘warmtekavel’ vast te stellen. Dit is een gebied dat zodanig van
meebrengen en een beschrijving van de verwachte gemiddelde warmtebehoefte van
omvang is dat een warmtebedrijf er een collectief warmtesysteem kan aanleggen en
de gebouwen die aardgasvrij worden. In de tabellen op pagina 29 en 30 zijn de
exploiteren en waarbinnen de leveringszekerheid voldoende gewaarborgd is. Het
vereiste data vertaald, deze worden op pagina 24 in de wijk- en dorpsbeschrijving
kavel moet daarnaast aan enkele andere criteria voldoen om te waarborgen dat het
nader toegelicht. Daarnaast moet in een warmteprogramma ook een beschrijving van
collectieve
de uitvoering en de resultaten van het vorige warmteprogramma bevatten.
warmtesysteem
zelfstandig
opererend,
duurzaam,
betaalbaar
en
betrouwbaar is. Vervolgens wijzen gemeenten binnen het warmtekavel een warmtebedrijf aan. Hiervoor moet de gemeente een transparante, non-discriminatoire
In het Wetsvoorstel is daarnaast een juridische aanwijsbevoegdheid opgenomen voor
en goed onderbouwde procedure doorlopen. In de wet is opgenomen dat een
gemeenten om wijken van het aardgas af te mogen sluiten zodra de overgang naar een
publieke partij, zoals de gemeente, een rol moet spelen in het warmtebedrijf.
volwaardige alternatieve duurzame warmtevoorziening in het Omgevingsplan van de
Daarnaast mogen ook private partijen hieraan deelnemen. Het door de gemeente
gemeente is vastgelegd. En waarbij een redelijke overgangsperiode van maximaal 8
aangewezen warmtebedrijf krijgt een exclusief recht, voor een periode van minimaal
jaar in acht wordt genomen.
20 en maximaal 30 jaar om warmte te transporteren en te leveren binnen het warmtekavel. Warmtebedrijven moeten in meerderheid (meer dan 50%) publiek
Naar verwachting treden de wet en het besluit op 1 juli 2024 in werking. Gemeenten
eigendom zijn. Het transporteren en leveren van warmte zonder een dergelijke
en andere overheden hebben met deze instrumenten veel vrijheid om op eigen wijze
aanwijzing is in beginsel verboden. De gemeente dient verder een rol te spelen in het
doelen te stellen en ze te bereiken in het kader van de warmtetransitie.
inventariseren welke woningen in een betreffende wijk aangesloten willen worden, aangezien het aantal aansluitingen bepalend is voor de investeringsbeslissing in een distributienet door een warmtebedrijf.
5.11 Financieringsmogelijkheden In het Klimaatakkoord staat dat ‘de verduurzaming voor iedereen betaalbaar moet zijn, maar ook gefinancierd (moet) kunnen worden. Ook voor degenen die daar nu geen
Samen stapsgewijs naar een CO2 -neutraal Borne
33
toegang toe hebben’. De inzet van het Rijk is om een breed palet aan aantrekkelijke, toegankelijke en verantwoorde financieringsmogelijkheden te realiseren, zodat iedereen een vorm kan vinden die in de eigen situatie past. Het Rijk beschikt over een Nationaal Warmtefonds specifiek voor het verduurzamen van de eigen woning voor particuliere woningeigenaren en voor Verenigingen van Eigenaren. Het kabinet maakt
ISDE Subsidie mogelijkheden Voor eigenaren van koopwoningen zijn er meerdere relevante subsidies vanuit de Investeringssubsidie duurzame energie en energiebesparing (ISDE) beschikbaar. Er zijn subsidies voor de aanschaf van een warmtepomp, het isoleren van de woning en bij
de komende periode middelen vrij om gemeenten te ondersteunen bij de transitie
aansluiting op een warmtenet. In 2023 is € 350 miljoen beschikbaar voor zonneboilers,
naar aardgasvrije gebieden. De gemeente Borne heeft in 2023 een lokale “Duurzaam
(hybride) warmtepompen, isolatiemaatregelen, aansluitingen op een warmtenet en een
Wonen Regeling” ingesteld waarmee bewoners gemakkelijk toegang hebben tot
elektrische kookvoorziening. Jaarlijks komt er een nieuw budget beschikbaar. De ISDE-
gemeentelijke leningen om de eigen woning te verduurzamen. Daarnaast heeft de
subsidie loopt door tot 2030 (RVO, 2023). Er zijn verschillende eisen van toepassing, zie
gemeente Borne een lokaal Energiefonds opgericht voor zakelijke pandeigenaren of –
hiervoor de website van de Rijksdienst voor ondernemend Nederland.
pachters. Uit
onderzoek
Het is belangrijk om te vermelden dat de subsidie alleen na aanschaf / aansluiting kan
in
de
eerste
wijkuitvoeringsplannen
moet
blijken
welke
financieringsinstrumenten nog meer nodig zijn en hoe deze eventueel gecombineerd
worden aangevraagd. Dit betekent dat de bewoners eerst zelf het volledige bedrag investeren, wat niet altijd voor alle bewoners mogelijk is. Hiervoor zijn ook financieringsmogelijkheden.
kunnen worden. Onderstaande tabel geeft een overzicht van de relevante subsidieregelingen. Het
BETAALBAARHEID VAN DE WARMTETRANSITIE
subsidiebedrag is voor de warmtepomp afhankelijk van het geïnstalleerde vermogen,
Wij gaan uit van een CO2-neutrale energievoorziening die betaalbaar en toegankelijk
en voor isolatie van de genomen isolatiemaatregelen. De warmtepomp subsidie geldt
is voor alle inwoners en vastgoedeigenaren. Daarbij moeten de kosten voor de maatschappij en voor de woningeigenaar in een juiste balans zijn. Niet alle technieken leveren genoeg kostenbesparing op om de investering terug te verdienen. De kosten
alleen voor woningeigenaren, niet voor huurders. Extra informatie hierover is beschikbaar op de website van de Rijksdienst voor Ondernemend Nederland (RVO). ISDE subsidies (prijspeil 2022)
kunnen verschillen van woning tot woning, afhankelijk van onder meer de huidige
Variabele
Subsidie
isolatiewaarde,
ISDE: Subsidie Warmtepomp
30% van de investering
ISDE: Subsidie Isolatie
30% van investering
ISDE: Aansluiting op een warmtenet
Vast bedrag van € 3.325,-
mogelijk
achterstallig
onderhoud
of
de
capaciteit
van
de
elektriciteitsaansluiting. Zowel de investeringen voor isolatie en installaties, als voor de warmtebron lopen uiteen. Op de website van het Energieloket staat meer informatie over subsidies en leningen (www.duurzaambouwloket.nl).
woningeigenaren
Subsidies Subsidies zijn er met name om de ‘onrendabele top’ af te dekken. Een nieuwe maatregel levert vaak besparing op, of meerwaarde voor de woning. Soms is dit niet
Samen stapsgewijs naar een CO2 -neutraal Borne
34
genoeg om de maatregel terug te kunnen betalen, of is het goed om deze maatregel
5.12 Kosten van de warmtetransitie
extra te stimuleren. Er zijn verschillende subsidies: •
Subsidies voor particulieren bij het doen van maatregelen of aanschaf van
Om in de wijkuitvoeringsplannen de keuze voor de meest geschikte techniek te
installaties (ISDE, SEEH)
onderbouwen wordt gekeken naar de maatschappelijke kosten en de kosten van
Subsidie Nationaal Isolatie Programma voor huizen met Energielabel D of
eindgebruikers. In dit Warmteprogramma is er bij de mogelijkheden per wijk of dorp
slechter
ook gekeken naar de kosten. Onder meer door de eerste inschattingen van de
Subsidie Energiearmoede voor huiseigenaren met gebundeld inkomen tot
maatschappelijke en eindgebruikerskosten vanuit de modellen van Cegoia en Vesta
150% van het sociaal minimum
MAIS mee te nemen. Dit bepaalt mede of iets wel of niet tot de opties behoord. Zo is
•
Simuleringsregeling aardgasvrije huurwoningen (SAH)
een lage temperatuur oplossing voor de meeste monumentale panden van voor 1940
•
Subsidies voor warmteleveranciers (WIS)
financieel niet haalbaar, omdat er heel veel isolatiemaatregelen genomen moeten
•
Proeftuinsubsidie aardgasvrije wijken voor gemeenten (PAW)
worden.
• •
Duurzaamheidsleningen
MAATSCHAPPELIJKE KOSTEN EN BEWONERSKOSTEN
Duurzaamheidsleningen maken het mogelijk om duurzame maatregelen te treffen,
Als we kijken naar de kosten om van het aardgas af te gaan, maken we onderscheid
zonder dat iemand veel eigen geld hoeft te gebruiken. Een maatregel kan namelijk een
tussen maatschappelijke kosten, de (her)investeringskosten voor de bewoners en de
voordelige keus zijn, maar niet direct te financieren. Een duurzaamheidslening moet
jaarlijks terugkerende gebruikerskosten voor de bewoners.
worden terugbetaald, maar kent in de regel een lage rente. Er zijn verschillende Maatschappelijke kosten - dit zijn de totale financiële kosten van de benodigde
duurzaamheidsleningen, waaronder: 1.
Energiebespaarfondsen voor particulieren. Deze bestaat er op nationaal
aanpassingen aan de infrastructuur die nodig zijn om in een wijk of dorp van het
(Nationaal Warmtefonds) en provinciaal niveau;
aardgas af te gaan. De benodigde maatregelen zijn afhankelijk van de gekozen
2.
Energiefondsen voor initiatieven/organisaties (regionaal);
warmtetstrategie in een bepaalde wijk. Denk hierbij aan de verzwaring van het
3.
Energiefonds voor zakelijke gebruikers (kleine bedrijven, verenigingen en
elektriciteitsnet, het verwijderen van het gasnet, onderhoudskosten van de
stichtingen);
infrastructuur en de eventuele additionele investering in benodigde opwek capaciteit
Op lokaal niveau beschikt de gemeente Borne over de duurzaamheidslening
voor duurzame energie. Het planbureau voor de leefomgeving (PBL) heeft een model
‘Duurzaam Wonen’. De gemeenteraad van Borne heeft hiervoor middelen
ontwikkelt om inzicht te geven in de kosten per warmtetechniek. Deze is doorgerekend
beschikbaar
4.
Stimuleringsfonds
voor elke wijk in Nederland en daarmee ook voor de gemeente Borne. De
Volkshuisvesting Nederlandse gemeenten (SVN) . Inwoners van de gemeente
investeringskosten zijn teruggerekend naar de jaarlijkse afschrijvingskosten en
Borne kunnen via de SVN tot €50.000,- lenen voor het toekomstbestendig en
gedeeld door het aantal woningen in de wijk. Dit is vervolgens opgeteld bij de jaarlijkse
duurzaam maken van een eigen koopwoning tegen lage rentelasten.
kosten per woning. Dit geeft een vergelijking van de jaarlijkse kosten per
gesteld.
Dit geld
is
gestort
in
het
warmtetechniek.
Samen stapsgewijs naar een CO2 -neutraal Borne
35
De resultaten van het model kunnen zeer verschillen per wijk. In onderstaande figuren is daarom een bandbreedte aangegeven van de minimale en maximale kosten per woning. Er is ook onderscheid gemaakt tussen woningen in de bebouwde kom (Figuur 14) of woningen in het buitengebied (Figuur 15). Door de lage bebouwingsdichtheid zijn de kosten in het buitengebied bijvoorbeeld significant groter per woning.
Figuur 15: Een vergelijking van de maatschappelijke kosten per warmtetechniek in jaarlijkse kosten per woning. De waardes gelden voor de bebouwde kom. Uit de figuren blijkt dat er in algemene zin geen significant verschil is in de maatschappelijke kosten tussen verschillende aardgas alternatieven. Daarnaast zijn de maatschappelijke kosten voor aardgasloze alternatieven ongeveer gelijk aan de huidige maatschappelijke kosten voor het beheer van het aardgasnet. Dit is positief, aangezien het betekent dat de benodigde investeringen in de infrastructuur Figuur 14: Een vergelijking van de maatschappelijke kosten per warmtetechniek in jaarlijkse kosten per woning. De waardes gelden voor de bebouwde kom.
uiteindelijk kunnen worden terugverdiend. “Ons huis is oud en dat geeft beperkingen. Maar wat we konden en kunnen doen binnen de financiële mogelijkheden pakken we aan, zoals muurisolatie en dubbel glas” - Bert Bosman Kosten voor bewoners - Kosten voor de bewoners worden onderverdeeld in investeringskosten en jaarlijkse kosten per woning. De investeringskosten zijn de eenmalige kosten voor de transitie naar een duurzamere warmtetechniek. Deze kosten
Samen stapsgewijs naar een CO2 -neutraal Borne
36
worden onderverdeeld in eenmalige (isolatie)kosten om de woning energiezuiniger te
Jaarlijkse kosten
maken, en eenmalige kosten om de woning geschikt te maken voor aansluiting op een
De opbouw van de jaarlijkse kosten verschilt sterk per warmtebron. De kosten kunnen
duurzame warmtetechniek. De jaarlasten zijn de kosten voor de bewoner die jaarlijks
variëren van €350,00 voor een bodemwarmtepomp en circa €3.000,00 voor een
betaald worden door de bewoner.
aansluiting op het MT-net (Bijlagen 7A-7D). In bijlagen 7A tot en met 7D wordt nader ingegaan op de kosten voor de verschillende type woningen en warmtetechnieken. In
VERSCHIL IN KOSTEN TUSSEN TECHNIEKEN De
kosten
om
van
het
aardgas
af
te
bijlage 8 worden zijn de uitgangspunten opgenomen die hiervoor gehanteerd zijn. gaan
zijn
afhankelijk
van
de
gebouwkarakteristieken van de woning, de leeftijd van de woning en de maatregelen
5.13 Meedoen
die in het verleden al zijn getroffen en de betreffende warmtetechniek waarop wordt overgegaan.
Het Warmteprogramma bouwt voort op de Transitievisie Warmte, welke is vastgesteld in 2021. Deze visie is met een brede groep stakeholders uit de samenleving opgesteld
Isolatiekosten
in een interactief proces.
Over het algemeen is de overstap van een oudere, slecht geïsoleerde, woning duurder dan de overstap van een relatief nieuwe, goed geïsoleerde, woning. De isolatiekosten
SPRINTSESSIE
variëren van circa €40.000,00 voor een vrijstaande woning van voor 1945 tot circa
In 2019 is een tweedaagse ‘sprintsessie’ gehouden, gefaciliteerd door het programma
€2.000,00 voor een appartement van na 1995 (Bijlagen 7A-7D). De uiteindelijke kosten
Nieuwe Energie Overijssel (NEO). Onder begeleiding en met de kennis van
zijn echter zeer afhankelijk van de maatregelen die in het verleden al genomen zijn. Dit
adviesbureaus TAUW, DWA en Buro Loo zijn in twee dagen tijd de bouwstenen van
kunnen
deze visie gelegd. De bouwstenen zijn tijdens de sprintsessie getoetst bij en aangevuld
isolatiemaatregelen
zijn,
maar
bijvoorbeeld
ook
de
aanleg
van
vloerverwarming.
door raads- en collegeleden.
Aansluitkosten
WERKGROEP TRANSITIEVISIE WARMTE
De aansluitkosten van warmtetechnieken zijn voor alle type woningen gelijk, maar
Daarna zijn deze bouwstenen verder uitgewerkt door een werkgroep Transitievisie
verschillen per maatregel. Deze kosten variëren van circa €700,00 voor het realiseren
Warmte, waarin de belangrijkste stakeholders zaten.
van inductiekoken tot ruim €17.000,00 voor het plaatsen van een lucht/water warmtepomp (Bijlagen 7A-7D). Naast de isolatiekosten en aansluitkosten zijn er
“Voorlopig wacht ik totdat mijn cv-ketel het opgeeft en gaandeweg zullen zich zeker
daarnaast de jaarlijkse kosten. Dit geldt zowel voor individuele als collectieve
slimme en efficiënte oplossingen aandienen. Ik blijf de ontwikkelingen volgen, via
warmtetechnieken.
kennisplatforms als Energie van Borne” - Michel Leermakers
Samen stapsgewijs naar een CO2 -neutraal Borne
37
MEEPRATEN VIA WIJK- EN DORPSRADEN De werkgroep voor de eerste Transitievisie Warmte heeft gesprekken gevoerd met een aantal wijk- en dorpsraden. De kansrijke duurzame warmtealternatieven zijn hier besproken. In verband met de corona maatregelen konden in 2021 geen gesprekken met alle wijk- en dorpsraden georganiseerd worden. Er is toen besloten een Webinar voor inwoners te organiseren. DE ACTUALISATIE NAAR EEN WARMTEPROGRAMMA Voor het geactualiseerde Warmteprogramma is er één inloopavond voor bewoners georganiseerd
vanuit
warmteprogramma
de
naar
veronderstelling concrete
dat
in
de
uitwerking
Wijkuitvoeringsplannen,
de
van
het
verdiepende
gesprekken met wijk- en dorpsbewoners zullen plaatsvinden. Het concept Warmteprogramma is expliciet aan alle wijk- en dorpsraden aangeboden voor eventuele zienswijzen. MEEDOEN MET WIJKUITVOERINGSPLANNEN (WUP) Inwoners krijgen zelf een grote rol om een plan te maken hoe hun wijk aardgasvrij kan worden. De gemeente zal daarbij helpen, samen met experts, de netbeheerder en bijvoorbeeld de woningbouwcorporatie. Dat is echt meedoen. Het Warmteprogramma van Borne is een richting naar aardgasvrij, de WUP’s zijn de plannen naar de definitieve keuzes voor duurzame warmte. Samen kijken we naar de haalbaarheid van de verschillende alternatieven voor aardgas. En we kijken naar de periode wanneer de wijk aardgasvrij kan worden. Inwoners worden via de weekbladen, de wijkvereniging, de website en social media opgeroepen mee te denken en mee te doen. Aanmelden kan ook via info@energievanborne.nl
Samen stapsgewijs naar een CO2 -neutraal Borne
38
BIJLAGE 1 – BOUWPERIODE EN ISOLATIEGRAAD Het bouwjaar van een woning geeft op hoofdlijnen inzicht in de mate van isolatie en daarmee geschiktheid voor HT- of LT-temperatuuroplossingen. Over het algemeen geldt: hoe ouder de woning, hoe slechter de isolatiewaarde en hoe hoger de benodigde temperatuur om de woning te kunnen verwarmen. Energielabels geven accurater dan het bouwjaar weer wat de isolatiewaarde is, maar van niet alle woningen is het energielabel bekend. Hieronder wordt per bouwperiode weergegeven wat in de basis de benodigde isolatiemaatregelen zijn en welke warmtebron het beste past bij deze woningen. WONINGEN VOOR 1980 Voor woningen van voor 1980 is het nodig om de muren, daken en vloeren beter te isoleren om van LT warmte gebruik te kunnen maken. Echter lopen de kosten van isolatie voor dit soort huizen snel op. Hierdoor kan het soms kostenefficiënter zijn om van een andere bron gebruik te maken (HT). WONINGEN VAN 1980 TOT 1992 Voor woningen van na 1980, maar voor 1992, is er een minimale isolatie van 5 cm in de spouwmuren aanwezig. De woningen hebben gemiddeld een RC waarde van 1,5. De RC waarde geeft het totale isolerende vermogen van een gebouw weer. RC staat voor Resistance of Construction, oftewel warmteweerstand. Bij deze woningen is het vaak voldoende om de vloer, de ramen en het dak te isoleren om naar LT-warmte over te gaan.
Er dient dan ook een groter warmteafgifteoppervlak te worden gecreëerd. Vaak zit de spouwmuur van deze woningen al bijna vol met isolatie waardoor het navullen
Samen stapsgewijs naar een CO 2 -neutraal Borne 39
hiervan wel zinvol is, maar minder bijdraagt dan de reeds aanwezige isolatie. Hierdoor is de terugverdientijd van muurisolatie voor dit soort woningen een stuk langer. BOUWBESLUIT 1992 Dankzij de invoer van het bouwbesluit van 1992 zijn woningen met een bouwjaar van 1992 of later relatief goed geïsoleerd of ‘eenvoudig’ te isoleren. Het bouwbesluit schrijft minimale isolatie standaarden voor. Zo is er een minimale RC-waarde voor gevels, ramen en vloeren van 2,5. Dit houdt onder andere in dat panden gebouwd onder het Bouwbesluit 1992 voorzien zijn van een gevulde spouwmuur en dubbel glas. Hierdoor is de gevel in orde en is het pand daarom relatief ‘eenvoudig’ geschikt te maken voor een LT-oplossing. Aanpassingen elders in het gebouw zijn wel aan te bevelen. Dit gaat voornamelijk om, wanneer het moment daar is, dubbel glas vervangen door minimaal HR++ en idealiter triple glas. Daarnaast zijn er voldoende grote warmteafgifteoppervlakten nodig (zoals grotere radiatoren, convectoren of vloerverwarming) om LT mogelijk te maken. NIEUWBOUW Per 1 juli 2018 is de wet Voortgang Energietransitie (VET) in werking getreden en geldt dat alle nieuwbouwwoningen aardgasvrij moeten zijn. Omdat nieuwbouwwoningen zeer goed geïsoleerd zijn, kunnen deze goed aangesloten worden op een LT warmtenet of retourleiding van een MT of HT warmtenet, als deze beschikbaar is.
Als een warmtenet niet mogelijk is, dan zijn deze woningen zeer geschikt voor een allelectric oplossing (warmtepomp).
BIJLAGE 2 – TOELICHTING WARMTETECHNIEKEN In de paragrafen 5.6 en 5.7 is een toelichting opgenomen over verschillende warmtetechnieken. In deze bijlage wordt een aanvullende toelichting gegeven op de technieken ‘warmtenetten’, gassen en overige alternatieven. Tenslotte zijn ter illustratie afbeeldingen opgenomen van verschillende technieken. WARMTENETTEN WKO – warmtenet en elektriciteit Op ondiepe schaal kan middels een warmte-koude-opslag (WKO) een kantoorpand of een woonwijk verwarmd worden. Een WKO is een aanvulling op een andere duurzame bron, en kan een verschil in warmtevraag en -aanbod opvangen. Een WKO is als het ware een opslagvat onder de grond dat warmte vast kan houden. Een WKO zorgt voor opslag van warmte in de zomer die in de winter gebruikt kan worden om te verwarmen en opslag van koude in de winter die in de zomer gebruikt kan worden om te koelen. Het in balans houden van een WKO is essentieel. Dit betekent dat een WKO alleen geschikt is voor wijken of gebieden die naast een warmtevraag ook te maken hebben met een koudevraag, waardoor een WKO niet overal toepasbaar is. Aquathermie – warmtenet en elektriciteit Aquathermie gaat over het gebruiken van warmte uit oppervlaktewater (TEO), drinkwater (TED) en afvalwater (TEA). Het gebruik van warmte uit rioolwater heet ook wel riothermie.
Warmte uit drinkwater ontstaat bij het afkoelen van drinkwater, voordat het in het net gaat. Warmte uit oppervlaktewater en afvalwater kan direct uit de bron (rivier, rioolwaterzuivering) worden gewonnen. De warmte van deze drie bronnen zorgt
voor de verwarming van een LT of MT warmtenet. Bij oppervlaktewater wordt hierbij vaak een koppeling gemaakt met een WKO, omdat de warmte in de winter nodig is, maar vooral in de zomer aanwezig is en daarom opgeslagen moet worden. Geothermie - warmtenet Geothermie is warmte afkomstig uit de bodem en aarde en kan middels verschillende technieken een woning van warmte voorzien. Met geothermie in de warmtetransitie bedoelt men meestal het gebruik van warmte uit diepe aardlagen dat gebruikt kan worden voor de verwarming van water in een warmtenet. In diepe aardlagen (dieper dan 500 meter) wordt de aarde niet langer verwarmd door de zon, maar door de kern van de aarde. Hierdoor kunnen we ‘onbeperkt’ grondwater uit deze diepe lagen oppompen en hier afgekoeld water voor terug in de plaats stoppen. Dit afgekoelde water warmt vervolgens op den duur vanzelf weer op en de warmte die vrijkomt gebruiken we om een hoge temperatuur warmtenet te realiseren. In Nederland kunnen we echter niet overal in de grond boren en niet elke aardlaag is geschikt voor geothermie. Daarnaast zijn de investeringen voor het oppompen van water uit diepe aardlagen hoog, waardoor er veel woningen dicht bij de bron nodig zijn om het betaalbaar te houden. Een warmtenet gevoed door geothermie is daarom lang niet overal mogelijk. Restwarmte – warmtenet Warmte kan ook afkomstig zijn van bedrijven.
In dit geval spreken we vaak van restwarmte. Bij industriële processen ontstaat er soms warmte dat een bedrijf zelf niet meer nuttig kan gebruiken en een warmtenet van warmte kan voorzien. Voordat een restwarmtebron als bron voor een warmtenet wordt gekozen moet er altijd een garantie komen dat ook als het bedrijf weg gaat een andere bron het net van warmte kan voorzien. Dit in verband met de leveringszekerheid. Daarnaast is van veel bedrijven onvoldoende bekend hoeveel restwarmte er in potentie beschikbaar is en hoe zich dat
Samen stapsgewijs naar een CO2 -neutraal Borne
40
in de toekomst ontwikkelt. Restwarmte is daarom als warmtebron voor een warmtenet
kunnen immers onze woning middels gas blijven verwarmen. Dit klinkt aantrekkelijk,
organisatorisch vaak complexer te realiseren, als er geen grote restwarmtebronnen
maar de benodigde biomassa is slechts beperkt aanwezig, waardoor we zuinig om
aanwezig zijn, dan bijvoorbeeld aqua- of geothermie. Afhankelijk van de
moeten gaan met de inzet van groengas. Dit betekent dat ook woningen die
leveringstemperatuur kan het nodig zijn om (op buurtniveau of individueel) met
aangesloten blijven op een gasnet hun warmtevraag naar beneden moeten brengen.
warmtepompen de temperatuur van het tapwater op te hogen naar minimaal 55-60 ⁰C8
Dit kan door goed te isoleren en door gebruik te maken van een hybride warmtepomp
en ruimteverwarming van minimaal 35 ⁰C.
in combinatie met een HR-ketel. Hierbij zorgt elektriciteit voor verwarming op de warme dagen en wordt alleen het groengas gebruikt als het buiten te koud is of voor
Biomassa – warmtenet
verwarming van tapwater.
Biomassa is plantaardig en dierlijk restmateriaal (GFT, mest, snoeiafval, etc.) dat gebruikt kan worden om warmte uit te krijgen. Door biomassa, vooral snoeiafval, in een
Om aan de toekomstige vraag naar groen gas te kunnen voldoen is de ambitie
biomassacentrale te verstoken ontstaat warmte. Doordat er bij dit proces fijnstof
uitgesproken om de productie van groen gas flink te verhogen, naar 2 miljard m³ in
vrijkomt en er geen ongelimiteerde regionale biomassavoorraad is, wordt deze
2030. Dit groene gas wordt gebruikt in woningen via het bestaande aardgasnet, maar
warmtebron minder snel gekozen.
ook als basis voor autobrandstoffen. Nu wordt groen gas nog vaak door kleine bedrijven geproduceerd, en zijn er voor een verhoogde productie ook grotere groen
GASSEN
gas-projecten nodig9.
Groen gas Biogas ontstaat door het vergisten van biomassa. Hierbij wordt onder andere gebruik
Een gemiddeld Nederlands huishouden verbruikt jaarlijks 1.500 m³ gas10. Ervan
gemaakt van mest, GFT-afval en rioolslib. Door dit te vergisten ontstaat biogas. Biogas
uitgaande dat dit gelijk blijft kunnen er met 2 miljard m³ groen gas, dus 1,6 miljoen
kunnen we echter niet zomaar in ons bestaande aardgasnet invoeren. De
woningen, worden verwarmd. Naar verwachting zullen er in 2030 ruim 10 miljoen
eigenschappen (calorische waarde) van biogas verschillen te sterk van aardgas.
woningen in Nederland staan, hiervan kan dus maar 16% op groen gas worden
Daarom kan biogas worden opgewaardeerd naar groengas. Door biogas te zuiveren
verwarmd. Het is daarom van belang om de vraag zo veel mogelijk te reduceren en
en te drogen ontstaat een (groen) gas met dezelfde eigenschappen als aardgas,
alleen de huizen die echt niet zonder gas kunnen op groen gas te stoken. In de
waardoor het in het bestaande gasnet kan worden ingevoerd. Groengas is een hoge
kamerbrief van minister Wiebes uit 2020 geeft hij aan dat groen gas met name ingezet
temperatuur warmtebron. Doordat groengas dezelfde eigenschappen als aardgas
zal worden voor het leveren van piekvermogen in warmtenetten en voor de
heeft vraagt dit weinig aanpassingen aan de bestaande infrastructuur en woningen. We
Tapwater (water voor douche/bad/keuken) moet tot minimaal 55 ⁰C verwarmd worden in verband met legionella. 8
9
Groen gas: alternatief voor aardgas | Milieu Centraal Gemiddeld gasverbruik per maand en per jaar | Vattenfall
10
Samen stapsgewijs naar een CO2 -neutraal Borne
41
verduurzaming van buurten, zoals oude stadskernen en buitengebieden, waar warmtenetten of elektrificatie beperkt haalbaar zijn
11
ANDERE ALTERNATIEVEN Naast de reeds beschreven alternatieven zijn er nog andere alternatieven voor aardgas beschikbaar. Dit zijn veelal alternatieven die op individueel niveau en kleine schaal
De verwachting is dat groen gas, door een groeiende vraag, duur zal zijn en wellicht
worden toegepast. Deze alternatieven worden daarom nooit voor een gehele wijk
alleen beschikbaar voor daarvoor aangewezen woningen. Hoe dit zich gaat
aangewezen, maar bieden op individueel niveau soms wel uitkomsten. Het gaat
ontwikkelen zal de toekomst moeten uitwijzen, maar het lijkt niet onverstandig om de
bijvoorbeeld om de pelletkachel die hoge temperatuurwarmte kan leveren aan oude
vraag naar gas in de gemeente zo veel mogelijk terug te dringen.
panden in het buitengebied, zolang de fijnstofuitstoot wordt beperkt. Of melkveehouders die warmte uit melk kunnen halen om hun woning te verwarmen.
Waterstofgas
Daarnaast is het de verwachting dat er in de toekomst meerdere alternatieven voor
Waterstofgas is in tegenstelling tot alle eerder genoemde warmtebronnen geen bron
aardgas geschikt worden voor de woningmarkt, zoals de hoge temperatuur
die van nature voorkomt. Waterstof ontstaat op dit moment vooral door een chemische
luchtwarmtepomp.
reactie waarbij aardgas wordt omgezet naar waterstof en CO2. Waterstof kan echter ook duurzaam worden verkregen door met veel elektriciteit water te splitsen, waarbij
AFBEELDINGEN TER ILLUSTRATIE
waterstof en zuurstof vrijkomt. In dit laatste geval spreken we over groene waterstof,
Op de volgende pagina zijn ter illustratie afbeeldingen opgenomen van verschillende warmtetechnieken.
een geschikt duurzaam alternatief voor aardgas. Productie van deze groene waterstof vindt op dit moment nog nauwelijks plaats. Of en hoe de productie en het gebruik van groene waterstof zich gaat ontwikkelen is nog onbekend. Waarschijnlijk wordt een groot deel van de groene waterstofproductie door de industrie en mobiliteitssector gebruikt. Of en hoeveel er voor de woningen overblijft en tegen welke prijs is nog onzeker. Wij houden daarom de optie voor waterstofgas in de toekomst zeker open, maar kiezen daar waar andere opties beschikbaar zijn voor andere, meer toekomst zekere alternatieven voor aardgas.
11
Kamerbrief betreffende Routekaart groen gas. Minister Wiebes van Economische zaken en klimaat 30 maart 2020 [- (overheid.nl)]
Samen stapsgewijs naar een CO2 -neutraal Borne
42
Samen stapsgewijs naar een CO2 -neutraal Borne
43
BIJLAGE 4 – AQUATHERMIE
Warmte uit afvalwater (TEA) in gemeente Borne (data: Syntraal)
Oppervlaktewater met potentie voor TEO (data: Syntraal)
Samen stapsgewijs naar een CO2 -neutraal Borne
44
BIJLAGE 5 – DUURZAAMHEID De mate van duurzaamheid van de verschillende warmtetechnieken is bepaald aan de hand van de CO2-reductie. UITGANGSPUNTEN Voor de bepaling van de CO2-reductie is allereerst per warmtetechniek berekend hoeveel energie wordt verbruikt. Bij een LT-warmtenet is rekening gehouden met energiekosten voor de warmtedistributie. Dit is een standaard kental van 0,04 GJ gebruikte energie per GJ geleverde warmte. Deze som van het energieverbruik is vervolgens gecombineerd met CO2-emissie factoren. Hierbij zijn twee verschillende kentallen gebruikt voor elektriciteit. Namelijk de huidige emissiefactor, en de verwachte gemiddelde emissiefactor over een periode van 30 jaar (80 kg/MWh). Deze waarde is op een basis van een prognose van het Planbureau voor de Leefomgeving (PBL). Zie onderstaande emissiefactoren: •
Aardgas: 57 kg/GJ
•
Elektriciteit (toekomstig): 22 kg/GJ
•
Elektriciteit (nu): 127 kg/GJ
CO2 - REDUCTIE
Huidige CO2 besparing van verschillende warmtetechnieken Warmtetechniek Referentie (aardgas) Twence LT-warmtenet Luchtwarmtepomp Bodemwarmtepomp Hybride
CO2 uitstoot [kg per woning / jaar] 2.027 945 1.100 1.478 1.031 1.516
Besparing (%) 0% 53% 46% 27% 49% 25%
CO2 besparing van verschillende warmtetechnieken over een periode van 30 jaar Warmtetechniek Referentie (aardgas) Twence LT-warmtenet Luchtwarmtepomp Bodemwarmtepomp Hybride
CO2 uitstoot [kg per woning / jaar] 1.954 0* 193 259 181 625
Besparing (%) 0% 100% 90% 87% 91% 68%
*Twence heeft de ambitie om vanaf 2030 alle fossiele CO2 uitstoot af te vangen en de benodigde hulpenergie zelf duurzaam te voorzien.
De besparing van CO2 is berekend ten opzichte van een aardgasreferentiescenario. De resultaten zijn samengevat in onderstaande tabel (bij een warmtevraag van een woning van 35 GJ/jaar). De tabellen geven een overzicht voor de huidige en toekomstige besparing.
Samen stapsgewijs naar een CO2 -neutraal Borne
45
BIJLAGE 6 – BETROUWBAARHEID Voor alle warmtechnieken die zijn beschreven in hoofdstuk 5 geldt een hoge mate van betrouwbaarheid. De technieken zijn meerdere keren toegepast in Nederland en de betrouwbaarheid van de technieken is aangetoond. Toch zijn er verschillen aan te
rekenen. Hiermee wordt de gebruiker beschermd tegen onevenredig hoge prijzen en prijsstijgingen. Techniek HT/MTwarmtenet
Mate van betrouwbaarheid Hoge mate van betrouwbaarheid
LT-warmtenet
Hoge mate van betrouwbaarheid
Lucht warmtepomp
Hoge mate van betrouwbaarheid
Bodem warmtepomp
Hoge mate van betrouwbaarheid
Hybride warmtepomp
Redelijke hoge mate van betrouwbaarheid
wijzen tussen de technieken. Deze verschillen worden in deze bijlage toegelicht. De tabellen op deze pagina tonen de mate van betrouwbaarheid van de vijf meest voor de hand liggende warmtetechnieken in de gemeente Borne. GELIJKTIJDIGHEIDSPRINCIPE Met het gelijktijdigheidsprincipe wordt bedoeld dat niet alle woningen op hetzelfde moment warmte zullen vragen. Hoe hoger het aantal woningen wat aangesloten wordt op het warmtenet, hoe kleiner de kans dat alle woningen tegelijk gaan douchen of verwarmen. Het totaal benodigde vermogen voor een collectief systeem is hierdoor lager dan voor individuele oplossingen per woning. WETTELIJKE GARANTIE OP LEVERING In art. 2 lid 1 van de Warmtewet staat vermeld: “een leverancier draagt zorg voor een betrouwbare levering van warmte tegen redelijke voorwaarden en met inachtneming van een goede kwaliteit van dienstverlening”. In artikel 3a van dezelfde wet staat beschreven dat de leverancier de verbruiker een compensatie verschuldigd is bij ernstige storing in de levering van warmte. Dit artikel fungeert als het ware als een boeteclausule in het geval de warmteleverancier faalt in het leveren. Naast de regels rondom het leveren van energie zijn er in de warmtewet ook artikelen opgenomen rondom de prijsbepaling. Artikel 5 bepaalt dat de Autoriteit Consument en Markt (ACM) de maximumprijs vaststelt die de leverancier voor de geleverde warmte mag
Toelichting Collectieve buffer in de vorm van een warmte-koude opslag en voordeel gelijktijdigheid. Wettelijke garantie op levering. Collectieve buffer en voordeel gelijktijdigheid. Wettelijke garantie op levering. Zelf in de hand, maar geen collectieve buffer. Bij onvoldoende bronvermogen (als de buitenlucht te koud is) gaat de warmtepomp over op een elektrisch element (met een COP van 1). Een Lucht-waterwarmtepomp is 25% tot 30% minder efficiënt dan een Water-water warmtepomp (zie warmtenet en MT-net). Doordat de bodem jaarrond een redelijk constante temperatuur heeft is het functioneren zeer betrouwbaar. Problemen die kunnen ontstaan in de betrouwbaarheid van bodemlussen hebben te maken met interferentie. Hierbij beïnvloeden meerdere systemen elkaar en kan de bodem bevriezen. Voor de leveringszekerheid is het daarom van belang dat de gemeente interverentiebeleid opstelt. In veel Nederlandse gemeenten is dit nog niet het geval. Er is een achtervang op aardgas, maar het is onbekend of er op de lange termijn nog aardgas wordt geleverd.
Samen stapsgewijs naar een CO2 -neutraal Borne
46
BIJLAGE 7 – BETAALBAARHEID Om een nauwkeuriger beeld te geven van de kosten die per woning te verwachten zijn is voor verschillende categorieën woningen een kostenindicatie gemaakt. Deze bijlage geeft een toelichting op de verschillende type kosten die meegenomen zijn in de analyse. De bijlage eindigt met een overzichtstabel van de totale investering. Dit betreft de totale investering per warmtetechniek, per type woning, per bouwjaar en daarnaast een overzichtstabel van de geschatte kosten over 30 jaar. In de bijlagen 7A7D worden kosten uiteengezet per type woning. Naast het type woning wordt daarbij ook gekeken naar het bouwjaar van de woning. Deze twee indicatoren zijn belangrijk voor het energieverbruik voor ruimteverwarming. Bijlage 8 gaat nader in op de uitgangspunten die voor de analyse zijn gehanteerd. INITIËLE KOSTEN De initiële kosten bestaan uit aanpassingen aan de woning en isolatiekosten. Voor de analyse is als uitgangspunt genomen dat een woning eerst geïsoleerd wordt tot de isolatiestandaard (energielabel B). Dit uitgangspunt is voor alle warmtebronnen gelijk. Andere woningaanpassingen kunnen verschillen per warmtebron, omdat de aanvoertemperatuur en de benodigde techniek verschilt. Het is belangrijk om te realiseren dat ervan uit wordt gegaan dat er nog geen isolatiemaatregelen genomen zijn sinds de oplevering van het pand.
Voor veel woningen zullen de isolatiekosten in de praktijk lager uitvallen. Zeker bij oudere woningen zijn vaak al aanpassingen gedaan waardoor niet alle meegenomen maatregelen nodig zijn. Ook zijn niet altijd alle meegenomen isolatiemaatregelen nodig om over te gaan op een aardgasloze optie. De berekende kosten in deze analyse gaan uit van het meest negatieve scenario. De
werkelijke kosten zullen per woning geanalyseerd moeten worden. Het is daardoor alleen mogelijk om algemene bedragen te geven. De initiële kosten zijn onderverdeeld in isolatiekosten en aansluitingskosten. Isolatiekosten De kosten voor isolatie zijn ingeschat op basis van de bepaalde streefwaarden in het onderzoek van adviesbureau Niemann (2018)12. Deze streefwaarden zijn bedoeld om de warmtevraag significant te reduceren tot een energielabel A/B (exclusief zonnepanelen). Op basis van dit rapport is bepaald welke maatregelen nodig zijn per type woning voor: •
Dakisolatie
•
Gevelisolatie
•
Ramen
•
Vloer/bodemisolatie
•
Kierdichting
•
Ventilatie
Aansluitkosten Om een woning aan te kunnen sluiten op een alternatieve warmtebron zijn vaak verschillende aanpassingen nodig. Afhankelijk van de warmtetechniek zijn verschillende maatregelen nodig: •
Plaatsen inductieplaat
•
Aanpassen inpandig leidingwerk
•
Aanpassen meterkast
12
Adviesbureau Nieman: https://www.nieman.nl/wp-content/uploads/2021/03/rapportstandaard-en-streefwaarden-bestaande-woningbouw-nieman-raadgevend-in.pdf
Samen stapsgewijs naar een CO2 -neutraal Borne
47
•
Plaatsen luchtwarmtepomp
LT-warmtenet: Bij een aansluiting op een warmtenet wordt alleen een jaarlijks
•
Plaatsen hybride warmtepomp
vastrecht in rekening gebracht. Dit hangt af van de grote van de leidingaansluiting en
•
Plaatsen bodemwarmtepomp
gaat om ongeveer €450,- tot €750,- per jaar.. Naast het vastrecht moet de bewoner zelf
•
Aanpassen leidingwerk + aanleg bodemlus
onderhoud plegen aan de warmtepomp en zijn er elektriciteitskosten.
•
Plaatsen PVT panelen
•
Aanschaf afleverset warmtenet
Individuele oplossingen: Voor de individuele alternatieven zijn er eveneens kosten voor onderhoud en elektriciteitskosten voor de warmtepomp.
De inductieplaat wordt bij alle warmtebronnen meegenomen, omdat deze maatregel altijd nodig is om aardgasvrij te worden. De aanpassingen van het inpandig
OVERZICHT INVESTERINGEN
leidingwerk en daarbij behorende kosten kunnen daarentegen echter sterk
In de linker tabel op de volgende pagina zijn de totale kosten per woningcategorie en
verschillen per woning.
warmtetechniek samengevat.
De kosten zijn inclusief isolatiekosten en de
installatiekosten / aansluitkosten van een bepaald warmteconcept. De ISDE subsidies zijn niet meegenomen in de berekeningen.
JAARLIJKSE KOSTEN De jaarlijkse kosten bestaan uit gas- warmte- en/of elektriciteitsverbruik, huur afleverset, vastrecht en onderhoudskosten. De prijsontwikkeling in het vastrecht als
OVERZICHT KOSTEN OVER 30 JAAR
gevolg van netwerkverzwaring is niet meegenomen in de eindgebruikerskosten. De
De rechter tabel op de volgende pagina geeft een overzicht van de totale kosten per
opbouw van de jaarlijkse kosten verschilt sterk per warmtebron.
warmtetechniek over 30 jaar. Dit betreft de investeringskosten, eventuele herinvesteringen en de som van de jaarlijkse kosten. Deze kosten zijn vergeleken met
HT/MT-warmtenet: Bij een aansluiting op het HT/MT-warmtenet zijn de jaarlijkse
een aardgasreferentie. Voor de gasprijs is een verwachte indexatie meegenomen van
kosten
2% per jaar. Dit betekent dat aardgas relatief steeds duurder zal worden.
naar verwachting het
hoogst.
Omdat
de warmte
collectief
wordt
opgewaardeerd rekent de leverancier kosten in rekening per afgenomen GJ in de
Uitgangspunten bij de aardgasreferentie zijn een toenemende energiebelasting,
vorm van warmte. Het ACM stelt jaarlijks vast wat de maximale warmteprijs is die een
stoppen van de gaswinning in Groningen en de daardoor toenemende
warmteleverancier in rekening mag brengen, zodat de energiekosten niet hoger
afhankelijkheid van (duurder) gas uit andere landen.
kunnen zijn dan bij gebruik van een cv-ketel. In verhouding met de aangenomen aardgasprijs is voor de berekeningen een warmteprijs gerekend van €37,94 per GJ. Daar bovenop komt een jaarlijks bedrag van 454,03 incl. BTW voor vastrecht, huur van de afleverset en het meettarief.
De kleuren in de figuur geven aan in hoeverre het financieel aantrekkelijk is om in een bepaalde warmtetechniek te investeren. Hoe groener de kleur in de figuur, hoe minder kosten ten opzichte van de aardgasreferentie. Hoe roder de kleur, hoe hoger de kosten ten opzichte van de aardgasreferentie. In algemen zin blijkt dat
Samen stapsgewijs naar een CO2 -neutraal Borne
48
investeringen zich makkelijker terug verdienen bij woningen met een hoge warmtevraag.
Samen stapsgewijs naar een CO2 -neutraal Borne
49
Tabel met totale investeringskosten per warmtetechniek voor elk
Tabel met de totale kosten van eigenaarschap over een periode van 30
woningtype (de som van de isolatiekosten & aansluitkosten).
jaar (de som van (her)investeringskosten en de jaarlijkse kosten.
Samen stapsgewijs naar een CO2 -neutraal Borne
50
BIJLAGE 7A – APPARTEMENT Deze bijlage geeft een overzicht van de kosten voor een appartement. Daarbij wordt allereerst een samenvatting gegeven van de totale kosten over 30 jaar. Vervolgens worden de aansluitkosten per warmtetechniek uiteengezet. Tenslotte wordt een globaal overzicht gegeven van de jaarlijkse kosten per warmtetechniek. Bijlage 8 gaat nader in op de uitgangspunten die voor de analyse zijn gehanteerd. De genoemde kosten zijn exclusief ISDE subsidie.
Maximale kosten isolatie <1945
€
10.000
1945-1975
€
9.000
1975-1995
€
5.500
>1995
€
2.000
Kosten
HT/MT Warmtenet
LT Warmtenet
Lucht Warmtepomp
Bodem Warmtepomp
woningaanpassing/
Hybride
CV ketel
Warmtepomp
aansluiting/ apparatuur Initiele kosten 1)
€
9.100
€
20.300
€
16.800
nvt
€
10.200
€
-
Vervangings- en
€
-
€
5.200
€
13.600
nvt
€
8.000
€
11.200
indexatiekosten 30 jaar
Samen stapsgewijs naar een CO 2 -neutraal Borne 51
Jaarlijkse
HT/MT Warmtenet
LT Warmtenet
Lucht Warmtepomp
Bodem Warmtepomp
Verbruikskosten na
Hybride
CV ketel
Warmtepomp
isolatiemaatregelen 2) €
Totale Kosten
1.170
HT/MT Warmtenet
€
850
LT Warmtenet
€
620
Lucht Warmtepomp
nvt
€
Bodem Warmtepomp
Hybride
over 30 jaar
830
€
960
Aardgas
Warmtepomp
<1945
€
54.000
€
61.000
€
59.000
nvt
€
53.000
€
50.000
1945-1975
€
53.000
€
60.000
€
58.000
nvt
€
52.000
€
49.000
1975-1995
€
50.000
€
57.000
€
54.000
nvt
€
49.000
€
45.000
>1995
€
46.000
€
53.000
€
51.000
nvt
€
45.000
€
42.000
Samen stapsgewijs naar een CO2 -neutraal Borne
52
Tabel 1 Uitsplitsing initiele kosten per warmtetechniek: Omschrijving
Kosten
Inductiekoken Inpandig leidingwerk aanpassen Aanpassen meterkast (3 fase)
€ 699 € 1.120 € 1.851
Luchtwarmtepomp Hybride warmtepomp Bodemwarmtepomp Leidingwerk + aanleg bodemlus PVT-panelen Aanschaf afleverset LT-warmtenet
€ 13.172
Bijdrage aansluitkosten Twence Bijdrage aansluitkosten LT-warmtenet TOTAAL
€ 7.260 € 4.500
HT/MTwarmtenet X X
LT-warmte net X X X
Luchtwarmte pomp X X X
Bodemwarmte pomp X X X
Hybride warmte pomp X X X
X X
€ 6.534 N.v.t. N.v.t. N.v.t. € 1.344
X
X X X
X X X € 9.100
€ 20.300
€ 16.800
N.v.t.
€ 10.200
Tabel 2 Uitsplitsing jaarlijkse verbruikskosten: Kostenpost
Huur afleverset Vastrecht
HT/MTwarmtenet
LTwarmte net
Lucht warmte pomp
Bodem warmte pomp
Hybride warmte pomp
Aardgas referentie
€ 160
-
-
-
-
-
€ 460
€ 450
-
-
€ 250
€ 250
Onderhoud
-
€ 60
€ 70
-
€ 30
€ 50
Elektriciteitverbruik Warmteverbruik Aardgasverbruik Totaal
-
€ 340
€ 550
-
€ 390
-
€ 550
-
-
-
-
-
-
-
-
-
€ 160
€ 660
€ 1.170
€ 850
€ 620
N.v.t.
€ 830
€ 960
Samen stapsgewijs naar een CO2 -neutraal Borne
53
Samen stapsgewijs naar een CO2 -neutraal Borne
54
BIJLAGE 7B – TUSSENWONING Deze bijlage geeft een overzicht van de kosten voor een tussenwoning. Bijlage 8 gaat nader in op de uitgangspunten die voor de analyse zijn gehanteerd. De genoemde kosten zijn exclusief ISDE subsidie. Maximale kosten isolatie <1945
€
17.000
1945-1975
€
11.000
1975-1995
€
7.500
>1995
€
4.000
Kosten
HT/MT Warmtenet
LT Warmtenet
Lucht Warmtepomp
Bodem Warmtepomp
woningaanpassing/
Hybride
CV ketel
Warmtepomp
aansluiting/ apparatuur Initiele kosten 1) Vervangings-
en
€
9.100
€
21.000
€
17.600
€
35.300
€
10.600
€
-
€
-
€
5.500
€
14.000
€
7.200
€
9.500
€
11.300
indexatiekosten 30 jaar
Samen stapsgewijs naar een CO2 -neutraal Borne
55
Jaarlijkse
HT/MT Warmtenet
LT Warmtenet
Lucht Warmtepomp
Bodem Warmtepomp
Verbruikskosten na
Hybride
CV ketel
Warmtepomp
isolatiemaatregelen 2) €
Totale Kosten
1.360
HT/MT Warmtenet
€
1.050
LT Warmtenet
€
810
Lucht Warmtepomp
€
350
Bodem Warmtepomp
over 30 jaar
€
1.030
Hybride
€
1.190
Aardgas
Warmtepomp
<1945
€
67.000
€
75.000
€
73.000
€
70.000
€
68.000
€
64.000
1945-1975
€
61.000
€
69.000
€
67.000
€
64.000
€
62.000
€
58.000
1975-1995
€
58.000
€
65.000
€
63.000
€
61.000
€
58.000
€
55.000
>1995
€
54.000
€
62.000
€
60.000
€
57.000
€
55.000
€
52.000
Samen stapsgewijs naar een CO2 -neutraal Borne
56
Tabel 1 Uitsplitsing initiele kosten per warmtetechniek: Omschrijving
Kosten
Inductiekoken Inpandig leidingwerk aanpassen Aanpassen meterkast (3 fase)
€ 699 € 1.120 € 1.851
Luchtwarmtepomp Hybride warmtepomp Bodemwarmtepomp Leidingwerk + aanleg bodemlus PVT-panelen (4) Aanschaf afleverset LT-warmtenet
€ 13.903 € 6.897 € 11.436 € 11.680 € 8.512 € 1.344
Bijdrage aansluitkosten Twence Bijdrage aansluitkosten LT-warmtenet TOTAAL
€ 7.260 € 4.500
HT/MT-warmte net X X
LT-warmte net X X X
Luchtwarmte pomp X X X
Bodemwarmte pomp X X X
Hybride warmte pomp X X X
X X X
X X X
X X X € 9.100
€ 21.000
€ 17.600
€ 35.300
€ 10.600
Tabel 2 Uitsplitsing jaarlijkse verbruikskosten: Kostenpost
Huur afleverset Vastrecht Onderhoud Elektriciteitverbruik Warmteverbruik Aardgasverbruik Totaal
HT/MTwarmte net
LTwarmte net
Lucht warmte pomp
Bodem warmte pomp
Hybride warmte pomp
Aardgas referentie
€ 160
-
-
-
-
-
€ 460 -
€ 530 € 60 € 460
€ 70 € 740
€ 100 € 250
€ 250 € 35 € 530
€ 250 € 50 -
€ 740
-
-
-
-
-
-
-
-
-
€ 215
€ 890
€ 1.360
€ 1.050
€ 810
€ 350
€ 1.030
€ 1.190
Samen stapsgewijs naar een CO2 -neutraal Borne
57
Samen stapsgewijs naar een CO2 -neutraal Borne
58
BIJLAGE 7C – HOEKWONING Deze bijlage geeft een overzicht van de kosten voor een hoekwoning. Bijlage 8 gaat nader in op de uitgangspunten die voor de analyse zijn gehanteerd. De genoemde kosten zijn exclusief ISDE subsidie. Maximale kosten isolatie <1945