Bijlage: Warmteprogramma Borne (Actualisatie H5 Energievisie) - nov. 2023
Tekst van het document
Warmteprogramma Actualisatie H5 Energievisie
November 2023
Samen stapsgewijs naar een CO 2 -neutraal Borne 1
Opgewekt in Borne: Daar krijg je energie van.
INHOUDSOPGAVE
BIJLAGE 7A – APPARTEMENT............................................................................. 51 BIJLAGE 7B – TUSSENWONING .......................................................................... 55
5.
AARDGASVRIJ ........................................................................................... 4
5.1
Inleiding ..................................................................................................................... 4
5.2
De transitieopgave in Borne .................................................................................... 6
5.3
Uitgangspunten Warmteprogramma in Borne ...................................................... 8
5.4
Isoleren is altijd goed ............................................................................................. 10
5.5
Beschikbare warmtebronnen in Borne ................................................................. 10
5.6
Welke techniek voor welke woning? ..................................................................... 19
5.7
Toelichting warmtetechnieken .............................................................................. 20
5.8
Wat gaan we de komende jaren doen? ................................................................ 23
5.9
Handelingsperspectief voor bewoners ................................................................. 31
5.10
Rol van de gemeente .............................................................................................. 32
5.11
Financieringsmogelijkheden ................................................................................. 33
5.12
Kosten van de warmtetransitie............................................................................... 35
5.13
Meedoen.................................................................................................................. 37
BIJLAGE 1 – BOUWPERIODE EN ISOLATIEGRAAD..............................................39 BIJLAGE 2 – TOELICHTING WARMTETECHNIEKEN .............................................40 BIJLAGE 4 – AQUATHERMIE ...............................................................................44 BIJLAGE 5 – DUURZAAMHEID ............................................................................45 BIJLAGE 6 – BETROUWBAARHEID ......................................................................46 BIJLAGE 7 – BETAALBAARHEID ..........................................................................47
Samen stapsgewijs naar een CO 2 -neutraal Borne 2
BIJLAGE 7C – HOEKWONING ............................................................................. 59 BIJLAGE 7D – VRIJSTAANDE WONING............................................................... 63 BIJLAGE 8 – UITGANGSPUNTEN BETAALBAARHEID .......................................... 66 BIJLAGE 9 – ACHTERGROND AANNAMES EN BEREKENINGSWIJZEN................ 72
5. Aardgasvrij De opgave is om in 2050 al onze gebouwen van het aardgas af te halen. Op die manier verlagen we onze CO2uitstoot. We beschrijven in dit hoofdstuk wat de opgave is, hoe we die de komende jaren aanpakken, waar we beginnen en wat bewoners al kunnen doen om stappen te zetten naar een duurzamere woning.
Samen stapsgewijs naar een CO2 -neutraal Borne
3
5. AARDGASVRIJ Wanneer we als inwoners aan de slag gaan met energie besparen komt ook snel het moment om na te denken over het aardgasvrij maken van de woningen en andere gebouwen in Borne. We gaan net als alle andere gemeenten in Nederland van het aardgas af. Uiterlijk in 2050 zijn alle gebouwen over op een alternatieve, duurzame warmtebron voor aardgas. Dit doen we om de doelstellingen uit het Klimaatakkoord te halen en onze afhankelijkheid van aardgas uit het buitenland te beperken. Op welke manieren bewoners en ondernemers over kunnen stappen op andere warmte staat in dit hoofdstuk. Daarbij leggen we de focus op de doelen en stappen die we nemen tot 2030. Het is een grote opgave, daarom starten we nu, zodat iedereen op een geschikt moment mee kan doen. Zie in figuur 1 de tijdlijn tot 2050 op hoofdlijnen.
Figuur 1: Route naar een klimaatneutraal Nederland
Samen stapsgewijs naar een CO 2 -neutraal Borne 4
5.1 Inleiding De gemeente heeft de regie gekregen over de lokale warmtetransitie. Dit geeft de gemeente vorm met de Transitievisie Warmte (vastgesteld in 2021) en het Wijkuitvoeringsplan (WUP). De Transitievisie Warmte beschrijft het tijdspad waarop wijken en gebieden van het aardgas gaan. Voor wijken waarvan de transitie vóór 2030 is gepland, staan in de TVW ook de potentiële alternatieve warmtebronnen. De gemeenteraad heeft in 2021 de Transitievisie Warmte vastgesteld, als onderdeel van de Energievisie voor Borne. Het Klimaatakkoord stelt dat wij daarna elke vijf jaar, of zoveel eerder als nodig, deze Transitievisie Warmte herzien. Zo kunnen wij onder andere rekening houden met innovaties en ontwikkelingen binnen de energiesector.
Van Transitievisie Warmte naar Warmteprogramma Voorliggend hoofdstuk is in november 2023 geactualiseerd. De belangrijkste reden voor deze actualisatie is de verdieping die is aangebracht door onderzoeken die zijn uitgevoerd naar de duurzaamheid, betrouwbaarheid en betaalbaarheid van verschillende warmtetechnieken. De resultaten van dit onderzoek zijn verwerkt in het hoofdstuk en de bijbehorende bijlagen. Daarnaast is het in voorbereiding zijnde wetsvoorstel Gemeentelijke instrumenten Warmtetransitie’ een reden voor actualisatie. Vooruitlopend op de inwerkingtreding van deze wet hebben wij als gemeente besloten de Transitievisie Warmte, welke is vastgesteld in 2021, aan te passen conform de eisen voor een Warmteprogramma onder de Omgevingswet. In dit hoofdstuk wordt daarom niet langer geproken over de Transitievisie Warmte, maar over het Warmteprogramma. In de periode tussen vaststelling van de Transitievisie Warmte in 2021 en de actualisatie naar het Warmteprogramma in 2023 is er 1 concreet wijkuitvoeringsplan in voorbereiding gegaan. Het betreft een Pilot project voor de wijk Wensink-Zuid waarbij bewoners zelf kunnen meebeslissen over de wijze waarop zij hun wijk in de toekomst duurzaam willen verwarmen .
Daarnaast heeft de gemeente een Energieloket opgericht voor digitale besparingsadviezen, zet zij energiecoaches in voor gratis basisadviezen aan huis, is er een gemeentelijke leenfaciliteit voor woningverduurzaming gestart en zijn er collectieve inkoopacties voor zonnepanelen en isolatiemaatregelen op wijkniveau. Hier hebben intussen tientallen bewoners gebruik van gemaakt. Uiterlijk 31 december 2026 moeten gemeenten hun warmteprogramma vastgesteld hebben. Voor vaststelling moet het warmteprogramma nogmaals geactualiseerd worden om ondermeer te voldoen aan de op dat moment geldende eisen en om voortgang van de warmtetransitie binnen Borne op dat moment weer te kunnen geven.
Samen stapsgewijs naar een CO2 -neutraal Borne
5
WIJKUITVOERINGSPLANNEN
5.2 De transitieopgave in Borne
In de Regionale Energie Strategie (RES) Twente is vastgelegd dat we in Twente moeten inzetten op een mix van duurzame warmtebronnen. De RES Twente 1.0 beschrijft de
Wij willen in Borne in 2050 niet alleen aardgasvrij zijn, maar ook CO 2-neutraal. Dat
kansen voor een Regionaal Warmtenet en voor een Regionaal Groengasnet. Daarnaast
betekent dat wij geen fossiele CO2 meer uitstoten, of dat wat er nog is gecompenseerd
worden ontwikkelingen beschreven op het gebied van geothermie, aquathermie en
wordt. Het is daarom belangrijk om de opgave van Borne in kaart te brengen. Wat is
waterstof. De adviezen van inwoners uit het Bewonersforum in aanloop naar de RES
de warmtevraag? En welke duurzame bronnen hebben we om deze vraag mee in te
Twente 2.0 bevestigen de noodzaak van inzet op een mix van duurzame
vullen?
energiebronnen. De concrete uitwerking van het duurzame warmte alternatief op wijk/buurt/gebied niveau vindt plaats in het wijkuitvoeringsplan (WUP). In het WUP betrekt de gemeente bewoners, vastgoedeigenaren en andere stakeholders nauw bij de keuze voor de warmtebron en -techniek voor de wijk en op welk moment de wijk van het aardgas gaat. Samen maken we de keuze hoe de wijk wordt verduurzaamd op basis van wat technisch en financieel haalbaar is. Het wijkuitvoeringsplan geeft inzicht in de maatschappelijke kosten en baten en in de energieverbruikskosten voor de bewoners. Hierin trekken wij samen op met actieve bewoners in de wijk, zoals een bewonersinitiatief of een energiecoöperatie. Borne gaat daarom al vroeg in gesprek met de wijk over wanneer, in welke mate en hoe ze betrokken worden. Voor wijken waarvan de transitie vóór 2030 mogelijk is, wordt als eerste gestart met het opstellen van een wijkuitvoeringsplan. Om in 2030 van het aardgas af te kunnen is er een redelijke termijn nodig, waarbinnen alle partijen stappen kunnen maken om aan de slag te gaan. Een ander warmtesysteem vinden kost meer dan 1 à 2 jaar, maar we kunnen het ons ook niet permitteren om pas over 12 jaar
Figuur 2: De warmtevraag in Borne van alle gebouwen (peiljaar 2018)
aan te slag te gaan.
Samen stapsgewijs naar een CO2 -neutraal Borne
6
DE WARMTEVRAAG
Naast het gasverbruik hebben de woningen in Borne ook een elektriciteitsverbruik. Dat
In figuur 2 is de totale warmtevraag van alle gebouwen in Borne weergegeven. De
is op dit moment circa een kwart van de hoeveelheid energie in vergelijking met het
warmtevraag van alle gebouwen (incl. kantoorpanden, maar exclusief proceswarmte1)
aardgasverbruik. De verwachting is dat deze zal toenemen bij het overgaan op andere
is 0,54 miljoen GJ2 per jaar. De gebouwen die niet bedoeld zijn om in te wonen, zoals
warmtebronnen dan aardgas. Dit omdat elektriciteit vaak een rol speelt in duurzame
kantoren en scholen, noemen we utiliteitsgebouwen. Daarnaast bedraagt de proces-
warmte, zoals bij het gebruik van warmtepompen.
en productiewarmtevraag van de industrie, bouwnijverheid en landbouw 0,1 miljoen GJ per jaar. Het Warmteprogramma gaat enkel over de warmtevraag van gebouwen. In hoofdstuk 4 ‘Energiebesparing’ van de Energievisie staan maatregelen benoemd om
Waar gebruiken we aardgas precies voor in onze woningen?
het energiegebruik van de industrie, bedrijven en agrariërs te verminderen. “Ongeveer 75 procent gebruiken we voor het verwarmen van de ruimte, 20 Om in 2050 aardgasvrij te zijn moeten alle woningen in Borne, circa 10.000, over op
procent voor warm water (voornamelijk douchen) en een heel klein deel voor het
een andere manier van verwarmen, warm water en koken. Dat zijn ongeveer 330
koken.”
woningen per jaar. Andere gebouwen, zoals kantoorruimtes, sportgebouwen en instellingen, zijn daarin nog niet meegenomen. Het Klimaatakkoord stelt een tussendoel voor 2030. Dan zouden er circa 2.100 woningen in Borne van het aardgas
WONINGEN EN GEBOUWEN IN BORNE
af moeten zijn en/of een grote stap zijn gezet in isolatie maatregelen.
Borne bestaat uit drie kernen en kent een verspreid buitengebied met veel individuele bebouwing. Zenderen en Hertme zijn kleine kernen in vergelijking met Borne. In totaal
AARDGASVEBRUIK WONINGEN BORNE
heeft Borne 24.524 inwoners (1-1-2023, www.allecijfers.nl) en 10.307 woningen (1-1-
Het totale aardgasverbruik van de woningen in Borne is ongeveer 14,2 miljoen m3
2023). In figuur 3 is weergegeven hoe deze woningen verdeeld zijn naar bouwjaar.
(2021) en dat van bedrijven en instellingen in Borne is iets meer dan 3,8 miljoen m3
Circa 3.700 woningen zijn na 1992 gebouwd, dit betekent dat ze relatief goed
(2021). Het gemiddelde gasverbruik per huishouden in Borne is 1.520 m (2021). Het
geïsoleerd zijn of relatief makkelijk te isoleren zijn. Dit soort woningen kunnen geschikt
gemiddelde verbruik in Nederland is 1.500 m . Het gasverbruik is afhankelijk van onder
worden gemaakt voor een lage temperatuur (LT) warmtebron. Ook is er een groot
meer de samenstelling van het huishouden, het woningtype en de ouderdom van een
aantal woningen uit de periode 1975-1992. Deze zijn vaak goed te isoleren tot een
woning. De grootte van een woning en het aantal gedeelde muren heeft impact op het
hoger energielabel (B), waardoor overstappen naar midden temperatuur (MT) of laag
gasverbruik. Zo is het gasverbruik van een vrijstaande woning vaak hoger dan dat van
temperatuur (LT) warmte mogelijk wordt. Daarnaast zijn er ook ongeveer 3.600
een appartement. Het is daarom niet vreemd dat Borne qua verbruik net iets boven het
woningen ouder dan 1975. Dit zijn woningen waarvan we goed moeten kijken tot welk
landelijk gemiddelde ligt, gezien het kleine aantal appartementen.
energielabel er geïsoleerd kan worden en welke warmtetechniek hiervoor geschikt is.
3
3
Zo’n 20% van de woningen in Borne is in het bezit van de woningcorporatie. Het
1
Warmte die benodigd is voor verschillende industriële processen
2
Gigajoule (GJ; energie-eenheid, 1000 m3 aardgas staat ongeveer gelijk aan 35 GJ)
Samen stapsgewijs naar een CO2 -neutraal Borne
7
tekstkader op deze pagina geeft kort weer welke temperatuurniveaus bij LT, MT en HT horen.
Verschil tussen LT / MT / HT warmte De benodigde temperatuur om een woning comfortabel te kunnen verwarmen. Bestaande woningen worden meestal verwarmd met hoge temperatuur warmte. 1.
- Lage temperatuur ( 25 – 50 ℃ )
2.
- Midden temperatuur ( 50 – 70 ℃ )
3.
- Hoge temperatuur ( > 70℃ )
5.3 Uitgangspunten Warmteprogramma in Borne De onderstaande 6 uitgangspunten staan centraal in de totstandkoming én uitvoering van het Warmteprogramma. We gaan daar aan de slag, waar energie zit, we streven naar duurzame, betaalbare en betrouwbare warmte alternatieven voor iedereen, we isoleren rendabel, we zijn flexibel in de tijd naar nieuwe technieken, maar kiezen er voor om nu wel van start te gaan. En onze voorkeur gaat uit naar collectieve warmtesystemen. Figuur 3: Bouwjaren in Borne
UITGANGSPUNT A: AAN DE SLAG, DAAR WAAR ENERGIE ZIT De transitie naar aardgasvrij kan alleen succesvol zijn met draagvlak en het meedoen en -denken van bewoners en andere partijen. Wij koesteren de energie van eigen initiatieven van bewoners en zien dit als dé kans om samen concrete stappen te zetten om wijken van het aardgas te halen. De transitie naar een aardgasvrij Borne is een gezamenlijke opgave. We hebben bewoners, bedrijven, de woningcorporatie en maatschappelijke organisaties nodig.
Samen stapsgewijs naar een CO2 -neutraal Borne
8
Daarnaast haken we waar mogelijk aan op ontwikkelingen in de omgeving, zoals
UITGANGSPUNT D: RENDABEL ISOLEREN
renovaties van corporatiewoningen en/of de openbare ruimte, zoals vervanging van
Het terugdringen van de warmtevraag is noodzakelijk in de transitie naar aardgasvrij.
riolering, aanpassingen van het openbaar groen en klimaatadaptatie. Dit noemen we
Om gebouwen op duurzame wijze te kunnen verwarmen en koelen met een voldoende
meekoppelkansen en kan kosten en overlast in de uitvoering beperken.
comfortniveau is goede isolatie noodzakelijk. Daarom is het belangrijk om woning- en gebouweigenaren te stimuleren om te gaan isoleren. Er hoeft niet altijd gewacht te
UITGANGSPUNT B: OVER OP DUURZAME WARMTEBRONNEN
worden tot een woning goed geïsoleerd is, vaak loopt de overstap op een alternatieve
Vrijwel alle gebouwen en woningen in Borne worden op dit moment verwarmd met
warmtebron parallel.
aardgas. Dit aardgasverbruik zorgt voor CO2-uitstoot. We willen over op duurzame
We gaan uit van rendabel isoleren. Dat is een bepaalde mate van isolatie die, door
warmtebronnen, die voor veel minder CO2-uitstoot zorgen. Het verschilt per
verlaging van de energierekening, binnen tenminste 15 jaar is terugverdiend.
alternatieve techniek en bron hoe duurzaam deze is. Dit is afhankelijk van verschillende
Vergaand isoleren is niet altijd haalbaar of betaalbaar, het is bijvoorbeeld ingewikkeld
aspecten, zoals of er grijze of groene stroom wordt gebruikt bij de productie van
om monumentale panden te isoleren en van oudere, kleine panden blijft vaak weinig
warmte en wat bijvoorbeeld de bron van een warmtenet is. Wij kiezen in dit
leefruimte over. Isoleren kan technisch complex zijn en het is niet altijd mogelijk om de
Warmteprogramma voor bronnen en technieken die zo duurzaam mogelijk zijn en
hoge investering terug te verdienen binnen een acceptabele tijd. Ontwikkelingen op
daardoor de CO2-uitstoot aanzienlijk terugdringen.
de markt voor het isoleren van monumentale panden zijn echter veelbelovend.
UITGANGSPUNT C: BETAALBAAR EN BETROUWBAAR
UITGANGSPUNT E: COLLECTIEVE SYSTEMEN HEBBEN DE VOORKEUR
Wij willen een energievoorziening die betaalbaar en betrouwbaar is. Het streven is dat
We geven de voorkeur aan collectieve systemen, zoals een warmtenet, om daar eerst
de woonlasten zoveel mogelijk gelijk blijven voor alle gebruikers, ook wel
op in te zetten. De schaalgrootte hiervan kan zorgen voor een versnelling in de
woonlastenneutraal genoemd. Aardgasvrije alternatieven brengen vaak investeringen
warmtetransitie doordat grote groepen bewoners relatief snel over kunnen op andere
in de infrastructuur en in de openbare ruimte met zich mee, de maatschappelijke
warmte en daarbij ontzorgd worden. Door collectieve systemen als uitgangspunt te
kosten. De gebruikerskosten en maatschappelijke kosten moeten in balans zijn.
kiezen, zorgen we er ook voor dat er voldoende schaalgrootte is om warmtenetten
Oftewel: de oplossing moet betaalbaar zijn voor de gebruiker, zonder alle kosten bij
goedkoop uit te rollen en aan te kunnen sluiten bij een regionaal HT/MT-warmtenet in
de maatschappij neer te leggen. Met aardgas zijn we gewend dat netbeheerders voor
Twente. Een ander voordeel is dat er gebruik gemaakt kan worden van warmte die er
de
al is, zoals uit de riolering of van een groot bedrijf.
betrouwbaarheid
van
het
net
zorgen
en
energieleveranciers
voor
leveringszekerheid. Dit speelveld kan veranderen. In het WUP zijn betrouwbaarheid en betaalbaarheid daarom de uitgangspunten voor het eigendom, beheer en de
UITGANGSPUNT F: FLEXIBILITEIT – NU SAMEN VAN START!
exploitatie van de duurzame warmtevoorziening.
Er zijn nog veel onzekerheden in de transitie van aardgas naar duurzame warmtebronnen. Zo blijft de ontwikkeling van nieuwe technieken doorgaan en is het nog onduidelijk hoe de gehele opgave gefinancierd gaat worden en wie daar aan mee betalen. Toch is het essentieel dat we nu van start gaan om de doelen te halen. We
Samen stapsgewijs naar een CO2 -neutraal Borne
9
hebben circa 10.000 woningen die voor 2050 van het aardgas af gaan. In dit
verwarmd. Vanwege de extremere weersomstandigheden door klimaatverandering
Warmteprogramma is met de huidige kennis en inzichten een analyse gemaakt van de
kijken we in de uitvoering niet alleen naar warmte, maar nemen we ook de koudevraag
mogelijkheden. We houden ruimte voor initiatieven en flexibiliteit in de verdere
mee en hebben we aandacht voor goede ventilatie.
uitwerking. Woningen van na 1992 zijn relatief goed geïsoleerd of relatief makkelijk te isoleren. Dit Met deze blik op de opgave in Borne en de uitgangspunten die we daarbij de komende
heeft te maken met het Bouwbesluit uit 1992, waar een eis is opgenomen voor de
jaren centraal stellen, beschrijven we hieronder wat de te zetten stappen en te maken
isolatiewaarde van een nieuwbouwwoning. Bij woningen gebouwd vóór 1992 zijn er
keuzes voor inwoners zijn om aan de slag te gaan met de warmtetransitie. We gaan
sterke verschillen in isolatiewaarde en moet deze per woning worden vastgesteld. In
eerst in op energiebesparende maatregelen en vervolgens op de beschikbare
dit Warmteprogramma is daarom vaak een onderscheid gemaakt bij een
bronnen in Borne als alternatief voor aardgas.
techniekkeuze tussen woningen gebouwd na 1992 en woningen gebouwd vóór 1992. In realiteit hoeft deze grens niet zo scherp te zijn en zijn ook veel woningen gebouwd
5.4 Isoleren is altijd goed
na 1980 geschikt voor lage temperatuurwarmte wanneer vloer, ramen en dak zijn geïsoleerd. Meer informatie over bouwjaren en isolatiegraden staat in bijlage 1.
Het isoleren van woningen is vaak nodig om comfortabel te kunnen wonen zonder aardgas. Het isoleren van een gebouw is een no-regretmaatregel. Welke alternatieve
5.5 Beschikbare warmtebronnen in Borne
warmtebron er ook komt, het is altijd nuttig en positief voor de energierekening omdat je met isolatie je energievraag vermindert. Hoe beter de isolatie van een gebouw, hoe
Warmtebronnen met een hoge temperatuur (HT) zijn vaak schaars en niet overal
minder het warmteverlies. Hoe lager de warmtevraag van woningen, hoe meer
beschikbaar. Lage temperatuur (LT) bronnen zijn minder schaars, omdat overal om ons
woningen verwarmd kunnen worden vanuit dezelfde warmtebron. Daarnaast zorgt
heen lage temperatuur beschikbaar is in de vorm van omgevingswarmte. Zo kunnen
isoleren voor een lagere piekvraag (de vraag naar energie op momenten dat het erg
we warmte halen uit de lucht, uit water of uit de bodem. De opgave is om te zoeken
koud is), wat belangrijk is om de kosten van energienetten en duurzame bronnen
naar een optimale mix van warmtebronnen, passend bij de type woningen en de
beperkt te houden.
warmtevraag in Borne. Besparen en isoleren is een belangrijk onderdeel van de transitieopgave. Dit brengt de totale warmtevraag omlaag, waardoor minder warmte
De kosten voor het isoleren van een woning kunnen flink oplopen. Dit geldt met name
nodig is en meer woningen gebruik kunnen maken van een warmtebron.
voor oudere huizen, waar de buitengevel soms volledig vervangen moet worden om voldoende isolatiewaarde te bereiken voor lage temperatuurwarmte. Als regel geldt:
VAN HET AARDGAS AF
hoe beter de woning geïsoleerd is, hoe lager de temperatuur kan zijn om je woning te
In de jaren ’60 gingen we in Nederland over van kolen op aardgas. Nu, zo’n 60 jaar
verwarmen. Ter vergelijking: een slecht geïsoleerd huis uit de jaren ’60 wordt verwarmd
later, staat Nederland opnieuw voor een transitie: van aardgas naar duurzame warmte.
met radiatoren waar water van 90° Celsius doorheen stroomt. Een goed geïsoleerd huis
Anders dan de energietransitie in de jaren ’60 kent de energietransitie nu diverse
van na 1992 kan met een temperatuur van 35 tot 55 graden Celsius behaaglijk worden
alternatieve technieken, met verschillende temperaturen, die elk voor- en nadelen
Samen stapsgewijs naar een CO2 -neutraal Borne
10
kennen. Daarbij zijn oplossingen vaak lokaal of regionaal van aard en vraagt de ene techniek om meer en andere aanpassingen aan gebouwen dan andere.
Drie manieren om je huis alternatief te verwarmen
Om de verschillende technieken te onderscheiden delen we ze op hoofdlijn in naar het
Warmtenetten: netwerken van warm water om gebouwen mee te verwarmen.
type infrastructuur, zie het kader op pagina 11. Er zijn drie typen infrastructuren voor
Mogelijke energiebronnen zijn aardwarmte, restwarmte van bedrijven en
de verwarming van woningen: een warmtenet, elektriciteitsnet en gasnet. Deze
vormen
infrastructuren worden gevoed met energiebronnen, bijvoorbeeld aardwarmte
rioolzuiveringswater. Afhankelijk van de bron kan de leveringstemperatuur van
van
aquathermie
zoals
warmte
uit
oppervlaktewater
of
een warmtenet verschillen van HT, MT tot LT. Individueel (all-electric): woningen worden elektrisch verwarmd, meestal met
een
warmtepomp.
Warmtepompen
verwarmen
met
een
lage
temperatuur. Als bron wordt de temperatuur uit de lucht, bodem of grondwater gebruikt. Deze techniek wordt vaak op individueel woningniveau toegepast, maar kan ook op grotere schaal. Een wijk all-electric maken vraagt vaak om een verzwaring van het elektriciteitsnet. Als tussenstap naar een allelectric oplossing kan gekozen worden voor een hybride warmtepomp. Daarmee is de woning nog niet volledig aardgasvrij, maar wordt het aardgasverbruik wel verlaagd. Gasnetten: gasnetten kunnen duurzame, hoge temperatuur gassen als groengas en waterstofgas naar woningen vervoeren. De beschikbaarheid en marktrijpheid van deze gassen is nog deels onbekend. De vraag naar duurzaam gas kan worden verminderd door de inzet van hybride warmtepompen. Deze verwarmen met elektriciteit en schakelen enkel bij koude dagen over op gas.
Samen stapsgewijs naar een CO2 -neutraal Borne
11
(geothermie), energie van zon, wind of water, restwarmte van bedrijven of duurzame
mogelijkheid is voor een hoge temperatuur warmtenet, is duurzaam gas een
gassen (groengas of waterstof). Meer informatie over verschillende warmtetechnieken
verantwoord duurzaam alternatief.
en bronnen staat in paragraaf 5.7 en bijlage 2. Met name het landelijk gebied in Borne, Oud Borne en delen van Zenderen en Hertme HOGE TEMPERATUUR OF LAGE TEMPERATUUR WARMTE
hebben hier de eigenschappen voor. Er zijn volop ontwikkelingen in warmtetechnieken
We maken een onderscheid tussen hoge en lage temperatuur warmtebronnen. De
en zodoende kunnen er de komende jaren verschuivingen plaatsvinden in de meest
temperatuur van de warmtebron bepaalt welke mate van isolatie en afgiftesysteem
geschikte alternatieven.
(radiatoren of muur- en vloerverwarming) de woning moet hebben. Voor HTwarmtebronnen zijn vaak geen tot weinig aanpassingen in de woning nodig. Dit is daarom met name geschikt voor oudere woningen. Bij LT-warmtebronnen moet de woning wel worden aangepast (andere radiatoren, vloerverwarming etc.) en moet de woning goed geïsoleerd zijn. LT-warmtebronnen zijn daarom met name voor nieuwere woningen geschikt. Figuur 4 op de volgende pagina geeft het temperatuurniveau van diverse warmtebronnen weer op een schaal van LT (links) naar HT (rechts). IS EEN TECHNIEK MARKTRIJP EN GESCHIKT VOOR WONINGEN? De verschillende alternatieven voor aardgas hebben allemaal voor- en nadelen. Niet elke techniek is al marktrijp of een logische keuze voor alle woningen. Sommige technologieën moeten nog verder worden uitgewerkt, terwijl andere technologieën zich meer lenen voor bedrijven en industrie. In figuur 5 is de marktrijpheid en toepasbaarheid van technieken voor woningen te zien. Op dit moment zijn met name een warmtenet en all-electric verwarming (met een warmtepomp) interessante oplossingen voor de huidige woningbouw. Vervanging van aardgas door duurzaam gas lijkt daarentegen een minder logische keuze voor nieuwbouwwoningen. De reden hiervoor is dat duurzame gassen schaars zijn. De behoefte aan gas vanuit de industrie en mobiliteit is groot.
Deze sectoren hebben hoge temperatuur gas nodig en hier is nog geen of nauwelijks een alternatief voor handen. Er kunnen goede redenen zijn om voor duurzaam gas te kiezen in de gebouwde omgeving. Indien het isoleren van woningen kostbaar is en er geen
Samen stapsgewijs naar een CO2 -neutraal Borne
12
Figuur 4: Warmtebronnen naar temperatuur (van laag naar hoog)
Samen stapsgewijs naar een CO2 -neutraal Borne
13
Figuur 5: Marktrijpheid en toepasbaarheid verschillende technieken voor woningen
Samen stapsgewijs naar een CO2 -neutraal Borne
14
WARMTEBRONNEN IN BORNE Niet elke gemeente heeft de beschikking over dezelfde alternatieve warmtebronnen. Zo heeft de ene gemeente bijvoorbeeld meer mogelijkheden voor energie uit oppervlaktewater en een andere uit aardwarmte. Hieronder staat de warmtepotentie van de meest kansrijke bronnen in Borne beschreven op hoofdlijnen. Dit overzicht is een inschatting van verschillende studies, aangevuld met kennis en data van de lokale stakeholders. We geven de mogelijke inzet van de warmtebron, de potentie, aan in woningequivalenten3. Het totale aantal woningequivalenten in Borne is circa 18.500. 1 - Het Twentse HT/MT-warmtenet Borne wil collectieve warmtenetten toepassen waar mogelijk. Dit is in Borne mogelijk door de grote beschikbaarheid van industriële restwarmte in de regio. Bestuurders van de Twentse gemeenten hebben daarover in de Regionale Energie Strategie (RES) afspraken gemaakt. Een onderdeel daarvan is het realiseren van een regionaal HT/MTwarmtenet: de bestaande warmtenetten in de regio worden in de toekomst uitgebreid en aan elkaar gekoppeld. Door middel van het HT/MT-warmtenet kunnen de beschikbare regionale (rest)warmtebronnen in de regio optimaal benut worden.
hoge
Figuur 6: Indicatie van het HT/MT-warmtenet volgens de RES Twente (2020). Dit net verbindt Borne via de westzijde met Hengelo en Almelo. Het exacte tracé is nog niet bekend
temperatuurwarmte in Twente. Twence heeft nog veel restwarmte beschikbaar,
Het HT/MT-warmtenet biedt voor Borne een grote kans, het geplande tracé loopt door
voldoende om ruim 100.000 woningequivalenten in Twente mee te verwarmen. Het is
of langs Borne. De hoge temperatuur warmte heeft als voordeel dat aanpassingen aan
nu nog niet mogelijk om aan te geven hoeveel woningequivalenten in Borne op het
de woning op het gebied van isolatie en installaties niet direct nodig zijn. Uiteraard blijft
HT/MT-warmtenet kunnen aansluiten. De toekomstbestendigheid en continuïteit van
het wel wenselijk de woningen die aangesloten worden op een warmtenet op termijn
de productie van warmte van Twence wordt voor langere tijd in afspraken vastgelegd.
verder energiezuinig te maken. Doordat isolatie niet direct noodzakelijk is, heb je te
Het HT/MT-warmtenet is een initiatief van Cogas en Twence4. Energie- en grondstoffenproducent
Twence
is
de
grootste
producent
van
maken met een lagere aanvangsinvestering ten opzicht van de aanschaf van een
3
Eén woningequivalent komt overeen met de energievraag van een standaard woning. Eén woningequivalent is volgens het CBS: 27 GJ/jr. Omdat bepaalde woningen, maar ook kantoren en winkels een grotere warmtevraag hebben, zijn er meer woonequivalenten dan er daadwerkelijk gebouwen zijn.
4
Oorspronkelijk was het HT/MT-warmtenet een initiatief van Cogas, Ennatuurlijk en Twence. Op 30 maart 2023 heeft Ennatuurlijk aangekondigd zich terug te trekken als partner voor de ontwikkeling van het Regionaal Warmtenet Twente (RWT).
Samen stapsgewijs naar een CO2 -neutraal Borne
15
warmtepomp. Daardoor is de kans groter dat meer huishoudens vanuit het oogpunt
huidige status van het elektriciteitsnet. Dus zeker niet alleen de overgang op duurzame
van financiële daadkracht mee kunnen doen. Voor de voorziene wijken levert het
warmte zorgt ervoor dat we het net moeten verzwaren. Ook de aanleg van
HT/MT-warmtenet de warmte aan de lokale distributienetten in Borne. Vanuit de
zonnepanelen op onze daken en de overgang naar elektrisch rijden zorgen ervoor dat
hogere temperaturen van het HT/MT-warmtenet kunnen lokale HT, MT en LT-netten
het net verzwaard moet worden.
van warmte worden voorzien. De haalbaarheid voor het regionale warmtenet wordt op
Naast de impact van warmteoplossingen zelf, heeft ook de verzwaring van het
dit moment uitgewerkt en kan grote impact hebben op de Wijkuitvoeringsplannen in
elektriciteitsnet impact op de openbare ruimte. Om het net te verzwaren moeten extra
Borne.
kabels in de grond worden gelegd en extra transformatorhuisjes worden geplaatst. Daarnaast zullen mogelijk ook in de meterkast in woningen aanpassingen gedaan
2 – Omgevingswarmte (all-electric)
moeten worden. Zo vereist elektrisch of inductie koken vaak een extra groep in de
Omgevingswarmte is warmte afkomstig uit bijvoorbeeld de lucht, de bodem of het
meterkast.
water, die gebruikt kan worden als bron voor een warmtepomp om zo lage temperatuurwarmte te creëren. Deze warmte is onbeperkt voorradig, maar niet voor
Voor een individuele warmtepomp moet een woning goed geïsoleerd zijn of worden,
elke woning geschikt. In dit Warmteprogramma zetten we omgevingswarmte daar in
om in de wintermaanden voldoende comfort te kunnen garanderen. Isoleren kan te
waar het optimaal gebruikt kan worden, zoals bij de nieuwere woningen, en daar waar
kostbaar zijn in verband met de ouderdom van een pand. Dan is een hybride
(voorlopig) geen ander alternatief voor handen ligt. Bij de inzet van elektrische
warmtepomp een optie. Het pand blijft bij een hybride warmtepomp in combinatie met
warmtepompen houden we rekening met een stijging in het elektriciteitsversbruik, de
een HR-ketel aangesloten op het bestaande gasnet. Hierbij zorgt elektriciteit voor
mogelijke verzwaring van het elektriciteitsnet en de mogelijkheden die er de komende
verwarming en wordt alleen het (duurzaam) gas gebruikt als het buiten te koud is of
jaren komen op het gebied van slimme opslagsystemen (thuis/ buurtbatterij). Op dit
voor verwarming van tapwater.
gebied moet de komende jaren een slag gemaakt worden van ééndags batterijen naar seizoensbatterijen, zodat het overschot van de zomer in de winter kan worden ingezet.
3 - Groengas Het buitengebied in Borne bestaat voor een groot deel uit oudere woningen die
De overgang naar duurzame warmtebronnen betekent (zo goed als altijd) ook een
behoefte hebben aan een hogere temperatuur. Groengas is hier een geschikte
grotere vraag naar elektriciteit. Bijvoorbeeld een warmtepomp gebruikt gemiddeld
oplossing voor aangezien vooroorlogse woningen vaak moeilijk geschikt te maken zijn
circa 3000 kwh per jaar, wat gelijk staat aan circa 10 zonnepanelen. In vrijwel elke buurt
voor lage temperatuur. Er is echter onduidelijkheid over de toekomstige
in de gemeente Borne is het bestaande elektriciteitsnet hier niet op berekend. Het
beschikbaarheid van groengas. Dit komt omdat er niet voldoende aanbod is voor alle
nieuwe elektriciteitsnet moet worden aangelegd op de piekbelasting. Het maakt
woningen en nog niet bekend is hoe het verdeeld wordt over de sectoren en
daarbij niet alleen uit voor welke warmteoplossing gekozen wordt. De omvang en de
gebouwen.
urgentie van de netverzwaring zal van buurt tot buurt verschillen. De benodigde
Warmteprogramma gaan we uit van de inzet van groengas voor circa 2.000
netverzwaring is afhankelijk van veel lokale factoren, zoals de toename in elektrisch
woningequivalenten.
Daarom zetten
we
groengas
zo
efficiënt
mogelijk in.
In
dit
laden, zon-pv en warmtepompen, de grootte en isolatiegraad van de woningen, en de
Samen stapsgewijs naar een CO2 -neutraal Borne
16
zomer gebruikt kan worden om te koelen. Voor een verdere toelichting op een WKOsysteem zie bijlage 3. De toepassing van TEA is het meest waarschijnlijk aan de Onderzoek riothermie
(zuid)oostzijde van Borne.
Door Syntraal, zusteronderneming van TAUW, is er een onderzoek
De theoretische potentie van warmte uit oppervlaktewater (TEO) is zo’n 9.500
uitgevoerd naar de haalbaarheid van riothermie voor het Dijkhuis (een
woningequivalenten in Borne. In de praktijk wordt ook TEO vaak toegepast in
woonzorgcomplex) en een locatie van Welbions. Dit is in opdracht van
combinatie met een open WKO-systeem. TEO zorgt ervoor dat de WKO in balans
woningcorporatie Welbions en thuiszorgorganisatie TMZ. De locatie is
wordt gehouden. In de winter wordt warmte uit de WKO onttrokken en in de zomer
kansrijk, omdat er daar veel energie uit het rioolwater te halen is. Het gaat om
wordt de WKO weer aangevuld met warmte. In bijlage 4 is weergegeven waar er
circa 250 tot 350 woningen/appartementen die met warmte uit het riool
oppervlaktewater is in Borne en waar TEO een hoge potentie heeft. Oppervlaktewater
verwarmd kunnen worden. Uit het onderzoek komt de mogelijkheid voor een
met potentie voor TEO is de Bornsche Beek, de Gammelkerbeek, de Weideplas, en de
lokaal warmtenetwerk in combinatie met bodemlussen naar voren. Uit een
Veldovenplas.
eerder onderzoek zijn ook nog twee andere geschikte locaties voor riothermie naar voren gekomen.
Recent onderzoek in de gemeente heeft echter aangetoond dat een collectief open WKO systeem niet overal haalbaar is vanwege de ongeschikte bodemkwaliteit in de gemeente. Dit onderzoek is uitgevoerd in het kader van de nieuwbouw in de Bornsche
4 - Aquathermie – warmte uit water (TEO en TEA) De mogelijkheid om warmte uit afvalwater (TEA) te halen is in Borne ongeveer 110 woningequivalenten en de potentie voor warmte uit het rioolgemaal Borne is 460 woningequivalenten. Samen zijn dit 570 woningequivalenten. In bijlage 4 is weergegeven waar de rioolbuizen liggen in onze gemeente waar we mogelijk warmte
Maten. We gaan in dit Warmteprogramma daarom uit van een totaal gebruik van warmte uit water voor circa 1.000 woningequivalenten. “We moeten alle mogelijkheden voor groene energie aangrijpen en daarbij moeten we concessies doen wat betreft voorkeuren en bezwaren” - August ten Berge
uit kunnen halen, net als de locatie van het rioolgemaal Borne. Als TEA wordt toegepast in combinatie met een open WKO-systeem (Warmte Koude Opslag), dan is het mogelijk om nog meer warmte te gebruiken vanuit deze bron en dus meer woningen aan te sluiten. Bijvoorbeeld, de combinatie van TEA vanuit het rioolgemaal Borne en een open WKO-systeem zorgt ervoor dat de potentie 732 woningequivalenten wordt (in plaats van 460). Een WKO is als het ware een opslagvat onder de grond dat warmte vast kan houden. Een WKO zorgt voor opslag van warmte in de zomer die in de winter gebruikt kan worden om te verwarmen en opslag van koude in de winter die in de
INNOVATIE IN TECHNIEKEN Er is sprake van een continu proces van vernieuwing en innovatie in technieken en bronnen, wat kan leiden tot nieuwe of verbeterde alternatieven. Zo worden er na 2030 meer kansen gezien voor waterstof, zijn er ontwikkelingen met zonthermie en met hoge temperatuur warmtepompen. In dit Warmteprogramma gaan we uit van de bestaande en bewezen technieken. We starten in de wijken die nu goed aansluiten op de bestaande technieken en kijken of innovaties meer mogelijkheden kunnen bieden voor
Samen stapsgewijs naar een CO2 -neutraal Borne
17
de wijken die technisch gezien moeilijker zijn. Dit Warmteprogramma wordt minimaal elke 5 jaar vernieuwd, waarbij innovaties worden meegenomen. Opslag van energie en warmte is daarbij ook een belangrijk onderwerp, dat voor nu een plek krijgt in de wijkuitvoeringsplannen.
Figuur 7: Energiemix van Borne
Samen stapsgewijs naar een CO2 -neutraal Borne
18
ENERGIEMIX BORNE
In figuur 8 staat hoe deze vier punten samen tot de keuze leiden voor de meest
Met bovenstaande omschrijving van de aanwezige warmtebronnen in Borne is de inschatting in figuur 7 gemaakt van de toekomstige energiemix , dat is de wijze waarop we in de toekomst onze gebouwen voorzien van warmte, anders dan aardgas. Onderzoek in de komende jaren zal laten zien of dit inderdaad de energiemix is, of dat
geschikte techniek voor een woning of gebied. In de praktijk zal vaak een combinatie van verschillende technieken nodig zijn in een gebied. Omdat de meeste bronnen vooral in de zomer warmte leveren, wordt warmte-opslag in de bodem cruciaal. In de wijkuitvoeringsplannen wordt dit gedetailleerd onderzocht en uitgewerkt.
de potentie van bepaalde bronnen hoger of lager is.
5.6 Welke techniek voor welke woning? Het is duidelijk dat er veel verschillende technieken en bronnen zijn. De eerste stap in de warmtetransitie is om te bepalen welke techniek en warmtebron het meest geschikt en voordeligste zijn voor een bepaald gebied/type woning. Hierbij zijn 4 punten van belang: 1.
Woningtype – aspecten als hoogbouw/laagbouw en de woningdichtheid bepalen of een individuele of collectieve techniek voor de hand ligt.
2.
Bouwjaar en isolatiegraad – het bouwjaar van een woning geeft vaak inzicht in de mate van isolatie en daarmee de geschiktheid voor HT, MT of LT. Energielabels helpen daar deels bij. Energielabels geven een indicatie wat de isolatiewaarde is. Echter is niet van alle woningen in Nederland het energielabel bekend.
3.
Beschikbare technieken – er moet gekeken worden welke bronnen er in de omgeving
beschikbaar
oppervlaktewater
zijn.
sterk
Zo
afhankelijk
is
de van
potentie de
voor
aanwezige
warmte
uit
hoeveelheid
oppervlaktewater en stroomsnelheid en verschilt per gebied de mogelijkheid voor diepe geothermie. 4.
Techniek en marktrijpheid – nog niet elke techniek is financieel haalbaar of marktrijp. Zo is geothermie vaak pas financieel haalbaar vanaf een groot aantal aan te sluiten huishoudens.
Figuur 8: Keuzemodel meest geschikte techniek In het proces zijn daarnaast de modellen van CEGOIA en Vesta MAIS gebruikt als informatiebron om de laagst maatschappelijke kosten mee te wegen in de techniekkeuze. Beide modellen berekenen de kosten van duurzame warmteopties. Ze houden onder andere rekening met de kosten voor distributie en productie, maar ook de CO2-besparing en de kosten voor de eindgebruiker. Dit doen ze op buurtniveau,
Samen stapsgewijs naar een CO2 -neutraal Borne
19
waarbij de specifieke kenmerken van een buurt worden meegenomen, zoals het
Per warmtetechniek wordt de techniek en de impact op de woning beschreven.
isolatieniveau en de dichtheid van de bebouwing en de afstand tot een mogelijke
Daarnaast wordt ingegaan op de mate van duurzaamheid en betrouwbaarheid van de
warmtebron. De modellen laten op buurtniveau zien wat op basis van de huidige
verschillende warmtetechnieken.
informatie de duurzame warmteoptie is met de laagste maatschappelijke kosten. Paragraaf 5.12 gaat nader in op de kosten van de warmtetransitie.
HT/MT-WARMTENET Techniek Warmte afkomstig van bedrijven, ook wel restwarmte genoemd, kan als warm water
CEGOIA-model
geleverd worden aan het warmtenet. Het gaat om warmte die bij industriële processen
CE Delft heeft het CEGOIA-model ontwikkeld. Dit model is ontwikkeld om
vrijkomt en die een bedrijf zelf niet meer nuttig kan gebruiken. Dit geldt ook voor het
provincies, regio’s en gemeenten inzicht te geven in de goedkoopste
bedrijf Twence, dat al restwarmte levert aan warmtenetten van Enschede en Hengelo.
duurzame warmtevoorziening per buurt.
De gemiddelde temperatuur is in dit geval maximaal 70°C. Zoals beschreven in paragraaf 5.5 biedt het beoogde regionale warmtenet kansen voor Borne aangezien
Vesta MAIS
het geplande tracé door of langs Borne loopt.
Vesta MAIS staat voor Multi Actor Impact Simulatie en is een ruimtelijk energiemodel dat is ontwikkeld door het Planbureau voor de Leefomgeving
Impact woning
(PBL). Dit model berekent de effecten van de warmtetransitie en beleid voor
Wanneer een woning op een HT of MT-warmtenet wordt aangesloten komt er in plaats
actoren.
van een aardgasleiding een warmwaterleiding het huis binnen. Daarnaast wordt er een warmte-afleverset in plaats van de cv-ketel opgehangen. Deze afleverset zorgt ervoor dat er warm water naar de radiatoren en kranen stroomt. De maten van een afleverset
5.7 Toelichting warmtetechnieken Deze paragraaf gaat dieper in op de meest voor de hand liggende technieken in de gemeente Borne: 1.
HT/MT-warmtenet
2.
LT-warmtenet, gevoed met aquathermie of riothermie
3.
Luchtwarmtepomp (all-electric oplossing)
4.
Bodemwarmtepomp (all-electric oplossing)
5.
Hybride warmtepomp
kunnen per type en merk verschillen, maar zijn circa 0,6 m (B) x 0,45 m (H) x 0,11 m (D). Het HT/MT-warmtenet heeft een gemiddelde temperatuur van circa 70°C. Met deze temperatuur is een matig geïsoleerde woning goed te verwarmen. In oudere wijken waar een goede isolatie van de woning niet mogelijk is, kan een warmtenet van 70°C uitkomst bieden. LT-WARMTENET MET AQUATHERMIE OF RIOTHERMIE Techniek Naast warmte van bedrijven kunnen ook oppervlaktewater (aquathermie) en afvalwater (riothermie) een warmtebron vormen voor warmtenetten. Door de relatief lage watertemperatuur is een warmtepomp nodig die de warmte naar een bruikbare
Samen stapsgewijs naar een CO2 -neutraal Borne
20
temperatuur brengt zodat het betreffende gebouw gedurende het hele jaar
buitenlucht en de binnenunit zorgt ervoor dat de warmte de woning in gaat. De
comfortabel verwarmd kan worden.
buitenunit wordt op de grond, op het dak of aan de wand van een woning geplaatst. Onderstaande tabel laat zien wat de afmetingen binnen en buiten kunnen zijn. De
Impact woning
exacte maten van de onderdelen zijn afhankelijk van het merk en het type
Ook wanneer een woning op een LT-warmtenet wordt aangesloten wordt er warm
warmtepomp.
water aangeleverd. Wanneer er sprake is van een relatief hoge aanvoertemperatuur (55°C of daarboven) wordt in de woning een warmte-afleverset geinstallerd in plaats
Buitenunit Binnenunit Buffervat Boiler Gecombineerde binnenunit en boiler
van een CV-ketel. Deze afleverset zorgt ervoor dat er warm water naar de radiatoren en kranen stroomt. De maten van een afleverset kunnen per type en merk verschillen maar zijn circa 0,6 m (B) x 0,45 m (H) x 0,11 m (D). Wanneer de aanvoertemperatuur lager is dan 55°C is er een aanvullende voorziening nodig zoals een warmtepomp. Een
0,9 x 0,8 x 0,4 meter (lxbxh) 0,8 x 0,4 x 0,4 meter (lxbxh) diameter 0,5 - 0,8 meter en hoogte 1,0 - 1,5 meter diameter 0,5 - 0,8 meter en hoogte ±1,5 meter6 0,9 x 0,8 x 1,2 meter (lxbxh) – vergelijkbaar met een koelkast
warmtepomp brengt de temperatuur met behulp van electra verder omhoog om de woning comfortabel te verwarmen en warm te kunnen douchten. LT-warmtenetten zijn toepasbaar in goed geïsoleerde woningen. LUCHTWARMTEPOMP Techniek Een warmtewisselaar onttrekt warmte (of koude) uit de buitenlucht en geeft dit af aan een luchtwarmtepomp. Met elektriciteit wordt de warmte opgewaardeerd naar een comfortabel niveau. De huidige generatie warmtepompen leveren vaak een COP5 tot 3: voor elke hoeveelheid energie die erin gaat, komt er drie keer zoveel energie uit. Luchtwarmtepompen worden steeds efficiënter, dus de COP zal in de toekomst vermoedelijk hoger liggen. Figuur 9: Luchtwarmtepomp Impact woning
Een belangrijk aandachtspunt voor de luchtwarmtepomp is dat de warmte van lagere
Het systeem van een luchtwarmtepomp bestaat uit een buitenunit, meestal een
temperatuur is dan bij verbranding van bijvoorbeeld aardgas (aanvoertemperatuur van
binnenunit, een boiler en een buffervat. De buitenunit haalt de warmte uit de
circa -7-12°C). Daarom moet de woning tot minimaal energielabel B geïsoleerd zijn.
5
COP: Coëfficiënt Of Performance. Deze waarde geeft het rendement van een warmtepomp (of ander toestel) weer: hoe hoger de COP, hoe hoger het rendement, hoe zuiniger de pomp.
6
Bij sommige warmtepompen is de boiler geïntegreerd in het buffervat.
Samen stapsgewijs naar een CO2 -neutraal Borne
21
Daarnaast moet het oppervlak dat warmte afgeeft vergroot worden. Dit kan door
Impact woning
vloerverwarming aanleggen, grotere radiatoren of convectoren. Dit alles is nodig om
Een bodemwarmtepomp bestaat uit een binnenunit en een ondergronds
het met een lagere temperatuur alsnog comfortabel warm te krijgen in de woning.
buizennetwerk. Via dit buizennetwerk verwarmt de warmte uit de bodem het water in het buizennetwerk. De buizen kunnen verticaal geplaatst worden (van 25 tot 150 meter
BODEMWARMTEPOMP
diepte) en horizontaal (op 1,5 meter diepte). Horizontaal kost het meer
Techniek
grondoppervlakte, maar is het minder duur. Omdat de warmte uit de bodem nog niet
Door bodemlussen te gebruiken kan ook bodemwarmte een bron zijn voor een
hoog genoeg is (aanvoertemperatuur van circa 4-10°C), moet het opgewarmd worden
individuele warmtepomp. Een bodemwarmtepomp haalt zo’n 80% van de warmte uit
met een warmtepomp. Onderstaande tabel laat zien wat de maten binnen en buiten
de bodem en 20% uit elektriciteit. Afhankelijk van de bodemsamenstelling kan dit
kunnen zijn. De exacte maten zijn afhankelijk van het merk en het type
variëren. In de meeste gevallen heeft de bodemwarmtepomp een hoger rendement
bodemwarmtepomp.
dan de luchtwarmtepomp. Een bodemwarmtepomp is geschikt voor een enkele woning met grootverbruikers, zoals een grote, vrijstaande woning waar veel mensen wonen of de mensen vaak thuis zijn. Een grotere boring kan ook meerdere woningen aansluiten op hetzelfde bodemsysteem. Dat noemen we een kleine collectieve oplossing. Om de bodemwarmtepomp in balans te houden is het belangrijk om de woning in de zomer actief te koelen.
Binnenunit Buffervat Boiler
1,0 x 0,6 x 0,4 meter (lxbxh) diameter 0,5 - 0,7 meter en hoogte 1,0 - 1,5 meter diameter 0,5 - 0,8 meter en hoogte ±1,5 meter
HYBRIDE WARMTEPOMP Techniek In tegenstelling tot de lucht- en bodemwarmtepomp verbruikt de hybride warmtepomp niet alleen elektriciteit, maar ook nog een deel gas. Voor het deel elektriciteit wordt meestal een luchtwarmtepomp gebruikt. Voor het deel gas een hoogrendementsketel (hr-ketel). De hybride warmtepomp haalt energie uit de buitenlucht en zet deze om in warmte voor het verwarmingssysteem. Afhankelijk van de buitentemperatuur en de gevraagde warmte, levert de ene keer de warmtepomp de meeste warmte en de andere keer de cv-ketel (aanvoertemperatuur van circa -2-12 °C). Op deze manier blijft het huis altijd comfortabel warm. Bij een goed geïsoleerde woning bespaart de hybride warmtepomp tot 70% van het aardgas in vergelijking met alleen de hr-ketel. Impact woning
Figuur 10: Bodemwarmtepomp
Voor een hybride warmtepomp is binnen extra ruimte nodig. Maar wanneer de hr-ketel gebruikt blijft worden voor de verwarming van water, is deze extra ruimte beperkt. De
Samen stapsgewijs naar een CO2 -neutraal Borne
22
hybride warmtepomp kan zowel met als zonder binnenunit (monoblok) geplaatst
DUURZAAMHEID
worden. Voor een hybride warmtepomp met buitenunit geldt hetzelfde als dat
Voor alle warmtetechnieken die zijn beschreven in deze paragraaf geldt dat er sprake
beschreven staat bij de luchtwarmtepomp. Onderstaande tabel laat zien wat de maten
is van een CO2-besparing. De hoeveelheid CO2-besparing in de huidige situatie
binnen en buiten kunnen zijn. De exacte maten van de onderdelen zijn afhankelijk van
verschilt echter per type techniek en varieert van 25% voor een hybride warmtepomp
het merk en het type warmtepomp.
tot 49% voor een bodemwarmtepomp. Over een periode van 30 jaar varieert de besparing van 68% voor een hybride warmtepomp tot 99% voor een MT-warmtenet. In
Binnenunit Buffervat Boiler
1,0 x 2,0 x 1,0 meter (lxbxh) 1,0 x 0,6 x 0,4 meter (lxbxh) diameter 0,6 - 0,7 meter en hoogte 0,7 meter
De hybride warmtepomp is een goede tussenoplossing als een woning nog niet geschikt is voor een all-electric warmtepomp. Hij kan ook geïnstalleerd worden als een woning niet voldoet aan de hoogste isolatiewaarden of als de woning geen verwarmingssysteem heeft voor lage temperatuurverwarming. De woning moet wel redelijk geïsoleerd zijn. Energielabel D is voldoende. De hybride warmtepomp is met name geschikt voor oudere woningen die moeilijk te isoleren zijn.
bijlage 5 wordt de hoeveelheid CO2-besparing verder uitgewerkt en wordt eveneens toegelicht welke uitgangspunten zijn gehanteerd voor het berekenen van de CO2besparing. BETROUWBAARHEID Alle warmtechnieken in deze paragraaf zijn op meerdere plekken in Nederland ingezet en de betrouwbaarheid daarvan is aangetoond. In bijlage 6 wordt nader ingegaan op de verschillen in betrouwbaarheid tussen de verschillende warmtetechnieken.
5.8 Wat gaan we de komende jaren doen? In de paragrafen hierboven staat beschreven wat de warmtebronnen in Borne zijn en voor welke type woningen welke technieken en bronnen interessant zijn. Vanaf de vaststelling van de Energievisie in 2021 informeren we overal over de warmtetransitie en het faciliteren van individuele aanpakken op het gebied van energiebesparing. Dit zal steeds intensiever worden. Naast informeren zullen we initiatieven van inwoners en bedrijven uit de wijken en dorpen ondersteunen om energie te besparen en over te gaan op andere warmte.
Figuur 11: Hybride warmtepomp
Samen stapsgewijs naar een CO2 -neutraal Borne
23
TOT EN MET 2030
BESCHRIJVING PER WIJK OF DORP
Na het vaststellen van het Warmteprogramma staan de komende jaren vooral in het
De kaart op pagina 28 geeft weer wat de voorkeursmogelijkheden per dorp of wijk zijn
teken van het opstellen van de eerste wijkuitvoeringsplannen voor wijken die mogelijk
op basis van de huidige kennis en stand van zaken. Hieronder lichten we dit nader toe
voor 2030 van het aardgas kunnen gaan. Deze wijkuitvoeringsplannen, waarin de
per wijk of dorp. We gaan daarbij in op de meekoppelkansen, dit zijn kansen die het
haalbaarheid van de transitie wordt onderzocht, worden in samenwerking met
mogelijk maken om ergens te starten en de opgave integraal met een andere opgave
bewoners opgesteld. De uitgangspunten duurzaamheid, betrouwbaarheid en
op te pakken. Conform de vereisten die het Wetsvoorstel Gemeentelijke Instrumenten
betaalbaarheid zijn hierbij leidend. De definitieve keuze voor de techniek wordt
Warmtetransitie stelt, hebben we op pagina 29 een overzichtstabel opgenomen per
daarom pas gemaakt in het WUP. Tot 2030 leggen we de focus op drie startwijken:
wijk/dorp met de fasering voor het aardgasvrij maken. Vervolgens hebben we op
Wensink-Zuid, Letterveld en Oldhof. Waarom we voor deze wijken kiezen, staat
pagina 30 op basis van de PBL Startanalyse van 2019 een tabel opgenomen over
verderop in deze paragraaf toegelicht. Om uiterlijk in 2030 van het aardgas af te gaan
hoeveel woningen, utilteitsgebouwen en woningequivalenten we in 2019 per
willen we het eerste wijkuitvoeringsplan in 2024 hebben vastgesteld. Voor Wensink-
wijk/dorp beschikten, wat op dat moment per wijk/dorp de status van de isolatiegraad
Zuid is een proces gestart waarin bewoners de ruimte krijgen om zelf keuzes te bepalen
was en wat op basis van de na te streven minimale isolatiegraad de verwachte effecten
voor hun wijk. Wat we leren in dit traject nemen we mee in de wijkuitvoeringsplannen
van de verduurzamingsmaatregelen voor de toekomstige warmtevraag zijn op
voor Letterveld en Oldhof.
wijkniveau. In Bijlage 9 wordt een toelichting gegeven op de aannames en berekeningswijzen die voor deze tabel gebruikt zijn.
NA 2030 Voor de andere buurten en kernen in de gemeente gaan we uit van een natuurlijk
Per dorp of wijk wordt ook kort beschreven welke techniek de laagste maatschappelijke
moment om te beginnen met de aanpak om van het aardgas af te gaan en stimuleren
kosten heeft om toe te passen. De maatschappelijke kosten zijn de totale kosten van
we initiatieven vanuit bewonersgroepen. De planning van de dorpen en wijken om van
de benodigde investeringen in de openbare infrastructuur. De bepaling van de
het aardgas af te gaan hangt vaak samen met de benodigde inspanning om woningen
maatschappelijke kosten wordt beschreven in paragraaf 5.12.
geschikt te maken om over te kunnen gaan op een andere warmtebron (technisch) en andere aspecten, zoals bestaande initiatieven en reeds geplande werkzaamheden
Wensink-Zuid
(koppelkansen). De routekaart gaat uit van geclusterde buurten of delen van buurten.
Omdat Wensink-Zuid direct naast het mogelijke tracé van het HT/MT-warmtenet ligt, is
Deze clustering is ontstaan vanwege relevante opgaven of ontwikkelingen in de
een hoogtemperatuur warmtenet een reële optie. Omdat de wijk uit betrekkelijk veel
omgeving zoals bewonersinitiatieven, de openbare ruimte, woningdichtheid,
jaren ’60 en ‘70 woningen bestaat, is een collectieve wijkaanpak mogelijk. De woonwijk
isolatieniveau of aanwezigheid van bronnen. De aanpak is gebiedsgericht; de grenzen
kent een verdeeld bezit (deels huur- en deels koopwoningen), hierdoor kan aansluiting
van buurten of wijken zijn niet leidend. De indeling is tot stand gekomen met
op het warmtenet van het woningcorporatiebezit van Welbions een koppelkans zijn.
stakeholders en in meerdere overleggen onderbouwd.
Andere alternatieven zijn individuele oplossingen, waarbij de nieuwere, goed geïsoleerde woningen over gaan op een luchtwarmtepomp en de oudere woningen
Samen stapsgewijs naar een CO2 -neutraal Borne
24
op een hybride warmtepomp. De maatschappelijke kosten zijn het laagst voor het
Stroom-Esch
regionale warmtenet (€1.250/jaar per woning).
De buurt Stroom-Esch is voornamelijk gebouwd in de jaren ’80. Deze woningen, met overwegend energielabels B of C, zijn minder geschikt voor individuele (all-electric)
Oldhof en Letterveld
oplossingen, omdat de woningen vaak moeilijk rendabel te isoleren zijn tot A of A+.
De wijken Oldhof en Letterveld bestaan uit jaren ‘70 woningen (deels huur- en deels
Met de ontwikkeling van warmtepompen die propaan als koudemiddel gebruiken
koopwoningen). Dit zijn vaak geschakelde en systeemgebouwde woningen, die
kunnen woningen in de toekomst naar verwachting echter eerder overstappen op een
geschikt zijn voor een collectieve wijkaanpak. De voorgestelde techniek is om de
warmtepomp. Aquathermie is mogelijk met aanvoer op lage temperatuur, of op
woningen te verwarmen met een midden- of hoge temperatuur warmtenet of hybride
midden temperatuur als de bron via een centrale warmtepomp opgewaardeerd wordt
warmtepompen. Voor deze wijken is het mogelijk om vóór 2030 een flinke stap te
naar 70-75 graden. In afwachting van de ontwikkelingen over een mogelijk warmtenet
maken met verduurzaming. Als er een HT/MT-warmtenet komt is het echter minder
is een hybride warmtepomp inclusief isolatiemaatregelen een goede tijdelijke
noodzakelijk om de woning vooraf te isoleren tot een zeer hoog energielabel.
oplossing. Van de bovenstaande opties zijn de maatschappelijke kosten het laagst bij
Aangezien er in dat geval warmte op hoge temperatuur de woning zal binnenkomen.
toepassing van lucht/water warmtepompen (€1.300/jaar per woning).
Een hybride warmtepomp is een eerste oplossing als het HT/MT-warmtenet hier niet komt. Op termijn kan overgestapt worden op luchtwarmtepompen, waarbij naar een
Bornsche Maten en Stroom-Esch Noord
hoger isolatieniveau gestreefd kan worden. De maatschappelijke kosten zijn het laagst
Bornsche Maten en Stroom-Esch Noord bestaan uit nieuwbouwwoningen van na 1992.
voor het regionale warmtenet (€1.300/jaar per woning).
Met deze reden is een laagtemperatuur oplossing (all-electric) een efficiënte en logische optie. Bij deze oplossing worden de huizen verwarmd met omgevingswarmte.
Spanjaardshof
Ondanks dat de bodem slecht geschikt is voor warmte- koude opslag (WKO) kan de
De wijk Spanjaardshof bestaat uit relatief veel nieuwbouw (na 1992) in combinatie met
Bornse Beek mogelijk een geschikte lage temperatuur warmtebron zijn voor een LT-
hoogbouw. Met deze reden is een all-electric individuele aanpak een mogelijkheid,
warmtenet voor de wijk Bornsche Maten. De wijk Stroom-Esch Noord ligt naar
waarmee de woningen middels laagtemperatuur omgevingswarmte (bodem of lucht)
verwachting te ver af van de Bornse Beek om daar gebruik van te maken. Qua
verwarmd worden. Voor individuele woningen heeft een luchtwarmtepomp de
maatschappelijke kosten is er geen verschil tussen een LT-net of een individuele all-
voorkeur. Omdat de wijk beschikt over hoogbouw, onderzoeken we wat de
electric oplossing (€1.200/jaar per woning).
mogelijkheden zijn voor een collectieve bodemlus, oftewel een laagtemperatuurwarmtenet. Afhankelijk van de wijkgesprekken kan de transitie vóór 2030 in gang gezet
Tichelkamp
worden. Een LT-warmtenet of individuele lucht/water warmtepompen brengen
Tichelkamp bestaat voornamelijk uit jaren ‘70 woningbouw. Deze wijk is door de
vergelijkbare maatschappelijke kosten met zich mee (€1.450/jaar per woning)
systeembouw zeer geschikt voor een wijkaanpak. Hierbij moet ook rendabel geïsoleerd worden. Het lijkt vanuit technisch en financieel oogpunt logisch om deze huizen te verwarmen met een middentemperatuur warmtebron (bijvoorbeeld het HT/MT-warmtenet) of hybride warmtepompen. Als er geen HT/MT-warmtenet
Samen stapsgewijs naar een CO2 -neutraal Borne
25
gerealiseerd wordt kan op termijn gedacht worden aan all-electric oplossingen. De
goede tussenoplossing is een hybride warmtepomp. De maatschappelijke kosten bij
maatschappelijke kosten zijn het laagst voor het regionale warmtenet (€1.250/jaar per
toepassing van hybride warmtepompen is relatief hoog (€1.800/jaar per woning).
woning). Zenderen Wensink-Noord, Borne Centrum en Oud Borne
De kern Zenderen kent woningen uit verschillende bouwjaren. Woningen die gebouwd
De wijken Wensink-Noord en Borne Centrum kennen een variatie aan bouwjaren; van
zijn na 1992 kunnen in de toekomst mogelijk worden verwarmd met all-electric
woningen gebouwd voor 1945 tot nieuwbouw. Woningen die vóór 1992 zijn gebouwd
individuele oplossingen met omgevingswarmte (bodem of lucht). Woningen van voor
zijn lastiger om rendabel te isoleren tot label A of A+. Voor oudere panden in het
1992 zullen rendabel geïsoleerd moeten worden en hebben de optie voor een hybride
centrum kan dit te kostbaar zijn, technisch niet haalbaar, of niet mogelijk in verband
warmtepomp. Daarnaast liggen er mogelijkheden om biogas dat vrijkomt bij de
met monumentale restricties. Bij monumentale panden kan op lange termijn gedacht
mestverwaarding op Elhorst-Vloedbelt op te waarderen tot groengas of aan te sluiten
worden aan het benutten van groen gas. Door de overwegend oude karakteristieke
bij het HT/MT-warmtenet, wanneer besloten wordt het net door te trekken naar Almelo.
woningen en beschermd stadsgezicht van Oud Borne is hier het voorstel om bij
De maatschappelijke kosten zijn het laagst bij toepassing van lucht/water
woningen gebouwd voor 1992 te kiezen voor een individuele aanpak met rendabel
warmtepompen (€1.600/jaar per woning).