Bijlage: Jaarstukken 2023
Tekst van het document
Totaal baten
7.475
9.465
8.975
-490 N
-27.331
-30.590
-32.761
-2.170 N
Inburgering en vluchtelingen
V V
V
Baten:
Saldo PR3 Inclusieve samenleving
V
V
Pagina 25
Jaarstukken 2023
2.4 Bestuur en samenleving 2.4.1 Wat willen we bereiken? Het afgelopen jaar is de ambitie om een betrouwbare en servicegerichte overheid ten dienste van de samenleving te zijn, nagestreefd. Er is gestart met het opstellen van een communicatievisie en participatieleidraad, om voor raad, college en organisatie, een kader te hebben, waarlangs gewerkt kan worden. Een eenduidig kader draagt bij aan een gedragen werkwijze, waarbij aan de voorkant heldere verwachtingen zijn over te zetten stappen. Dit helpt de samenleving in haar vertrouwen in de gemeente. Daarnaast zijn er nieuwe participatie-instrumenten ingezet, zoals de Buurtbabbel, waarbij de gemeente met partners de wijken in gaat en inwoners laagdrempelig met verschillende medewerkers van de gemeente in gesprek kunnen gaan en vragen kunnen stellen. Op het vlak van veiligheid zijn meerdere acties ondernomen om op onderwerpen als cybercrime en ondermijning bewustwording te creëren en weerbaarheid te vergroten, bij zowel de samenleving als de organisatie. Ook is de bezetting bij zowel bouwtoezicht als de BOA's op orde gekomen, waardoor stappen gezet zijn rondom toezicht en handhaving.
2.4.2 Wat hebben we daarvoor gedaan? Bestuur Eind 2022 is gestart met het opzetten van een meerjarige bestuurlijke agenda. Deze meerjarige agenda draagt bij aan duidelijkheid binnen het besluitvormingsproces en een meer afgewogen planning van onderwerpen. In 2023 is gebleken dat de dynamiek waarin een gemeente werkt meermaals leidt tot aanpassing van de bestuurlijke agenda. Desalniettemin helpt de bestuurlijke agenda om meer grip te krijgen op de raads- en collegeagenda. In 2023 was gepland om te kijken naar de kwaliteit van de bestuurlijke voorstellen. Vanwege personele aangelegenheden is het niet mogelijk geweest dit onderwerp in 2023 op te pakken. In 2024 wordt hier een start mee gemaakt. Voor het programma Bestuur en Samenleving (niet zijnde het programma uit de programmabegroting) is in 2023 een programmamanager geworven. Door personele verschuivingen is deze programmamanager niet gestart in de betreffende rol. Daarnaast is geconstateerd dat de onderwerpen binnen dit programma feitelijk lijnonderwerpen zijn en daar een plek moeten krijgen. Met de analyse van de organisatie zijn de rol van programmamanager en het programma Bestuur en Samenleving komen te vervallen. Participatie en communicatie Communicatiebeleid Het communicatiebeleid dat bestaat uit de communicatievisie en participatieleidraad is voorbereid en ter inzage gelegd.
In 2024 wordt dit ter besluitvorming aan de raad voorgelegd. Hiermee ontstaat een stevig fundament voor de invulling van participatie en de manier waarop wij als gemeente willen communiceren. Participatie In 2023 is op diverse projecten (Wensink-Zuid, Spanjaardswijk, Tijdelijke sociale woningbouw) ingezet op participatie als onderdeel van de communicatie met onze inwoners. Gemeente Borne is daarin een lerende organisatie. Participatie is benaderd vanuit diverse invalshoeken (voorbeelden: evenement Bornse Dromen Dagen, Buurtbabbel, klankbordgroepen Tichelkampweg en werkgroepen in de Spanjaardswijk en WensinkZuid) en met verschillende methodieken en op verschillende niveaus doorgevoerd in plannen en projecten. Hiermee heeft de organisatie het afgelopen jaar waardevolle kennis vergaard en ervaring opgedaan rondom de mogelijkheden van participatie.
Pagina 26
Jaarstukken 2023 Inwonersinitiatieven Inwonersinitiatieven hebben een vernieuwde impuls gekregen door de actieve inzet en de toegankelijkheid van de wijkcoördinator. Voor een evaluatie van de samenwerking met dorps- en wijkraden zijn gesprekken gevoerd met besturen van de dorps- en wijkraden. Bedoeling van de gesprekken is om van gedachten te wisselen over de toekomst van de samenwerking tussen gemeente en dorps- en wijkraden en het convenant als middel hiervoor. De website MijnBorneInitiatief.nl is geactualiseerd. Deze ontwikkelingen vormen het uitgangspunt voor een campagne om de mogelijkheden voor inwonersinitiatieven breed onder de aandacht te brengen. Uitdaagrecht Er is gekeken naar mogelijkheden om invulling te geven aan een toetsingskader voor initiatieven en voor de invulling en uitvoering van het uitdaagrecht. De verzamelde informatie zal in een traject met inwoners, maatschappelijke organisaties, college en raad worden uitgewerkt tot een toetsingskader en de invulling van het uitdaagrecht (Right to Challenge). De motiemarkt heeft in 2023 niet plaatsgevonden, omdat dit, gezien de ruimte binnen de begroting, niet passend was. Jongerenparticipatie In 2023 is een begin gemaakt om mogelijkheden van jongerenparticipatie en de wensen van jongeren in onze gemeente in beeld te brengen.
Daarnaast zijn op initiatief van de gemeenteraad, georganiseerd door burgemeester en griffie, basisscholen benaderd en geënthousiasmeerd voor deelname aan het onderwijsprogramma ‘Democracity’ van ProDemos in 2024, waarbij de leerlingen van de groepen 7 en 8 kennismaken met de lokale democratie. Ook zijn de voorbereidingen gestart voor een kinderburgemeester in Borne. De organisatie hiervan ligt bij de griffier. Dienstverlening en digitalisering Informatie- en archiefbeheer Met ingang van 2023 is binnen de gemeentebegroting, in het kader van de implementatie Wet open overheid, 1 extra fte beschikbaar gekomen voor een kwaliteitsmedewerker informatiebeheer. Dit heeft o.a. geleid tot een substantiële verbetering van de dossiervorming, correctheid en compleetheid van doorlopen zaken. Verder heeft het college invulling gegeven aan het verbeteren van de online dienstverlening door middel van het digitaliseren en via internet beschikbaar stellen van de openbare volkstellingen en bevolkingsregisters van Borne (1830-1920). De originele boeken werden frequent door bezoekers ingezien in de studieruimte van het gemeentearchief. Door de digitalisering zijn de oude en vaak kwetsbare boeken voortaan plaats- en tijdonafhankelijk te raadplegen. De scans worden stuk voor stuk toegankelijk gemaakt door vrijwilligers van het gemeentearchief, in nauwe samenwerking met de Heemkundevereniging.
Verder is gedurende 2023 gewerkt aan de inventarisatie en het schonen van het archiefblok 1961-2000. Delen ervan worden binnen de inventaris gedigitaliseerd, zoals de verleende hinderwetvergunningen. Ook deze zullen op termijn online beschikbaar komen. De afronding van het archiefblok en de oplevering van de inventaris is voorzien voor 2024. In het najaar van 2023 heeft het college het verbeterplan informatie- en archiefbeheer 2024-2027 vastgesteld. Veiligheid en openbare orde Het geactualiseerde Integraal Veiligheidsplan Borne is begin 2023 is vastgesteld, waarbij de volgende speerpunten zijn bepaald: leefbaarheid & veiligheid, zorg & veiligheid en ondermijning. Er zijn op deze thema's meerdere resultaten behaald. Leefbaarheid en veiligheid In maart is in samenwerking met de buurtbus en het Crematorium, het Arrestantencomplex van de politie Oost-Nederland en het Squashcentrum een bushalte bij het arrestantencomplex gerealiseerd. De verwachting is dat de overlast voor omwonenden van heengezonden mensen bij het Arrestantencomplex hierdoor wordt verminderd. Bij de politie en gemeente zijn naderhand nauwelijks klachten van omwonenden ontvangen. Eind november zijn de drie nieuwe boa’s beëdigd.
Samen met deze nieuwe boa's is nog extra aandacht besteed aan het handhavings- en uitvoeringsprogramma, waaronder nadere kennismaking met de para commerciële verenigingen en organisaties en de controles bij evenementen. Daarnaast is in afstemming met de nieuwe boa's een begin gemaakt met de basis op orde te krijgen.
Pagina 27
Jaarstukken 2023
In 2023 is ook gestart met de praktische uitwerking van het nieuwe wijkgericht werken, in de wijk de Vogelbuurt is de buurtbabbel geïntroduceerd. De buurtbabbel is bedoeld om in gesprek te komen met de buurtbewoners en van hen te horen welke vragen of kwesties er spelen waarvan ze hopen dat de aanwezige partijen (politie, Twente Milieu, Wijkracht, Welbions en gemeente) hier wat in kunnen betekenen. Ook de buurten De Wanne en Dorsmolen zijn in 2023 bezocht. In 2024 worden meerdere plekken in Borne door een Buurtbabbel bezocht. Zorg & veiligheid In het kader van het Lokaal preventieakkoord zijn cabaretavonden (over middelengebruik en beeldschermgebruik) in het Kulturhus voor ouders van groepen 8 van de Bornse basisscholen georganiseerd. Deze hebben op grote belangstelling kunnen rekenen en worden dan ook gecontinueerd. De Aanpak voorkomen escalatie - het werkproces voor op- en afschaling casuïstiek - is in ons Sociaal Domein (en bij partners) geïntroduceerd. Deze aanpak helpt ons bij huishoudens met oplopende problematiek dreigend escalerende situaties te voorkomen of escalerende situaties te beperken of beëindigen. Tot slot is in het kader van de sluitende aanpak van personen met onbegrepen gedrag de (regionale) pilot streettriage verlengd en de inzet van de wijk-ggd'er gecontinueerd.
Ondermijning Wat betreft het speerpunt ondermijning zijn ook stappen gezet wat betreft de weerbare samenleving en digitale criminaliteit. In het voorjaar zijn de drie beste Cyber Agents van Borne gehuldigd, deze Cyber Agents (en hun omgeving) zijn met het spelen van de game Hackshield voorbereid op online gevaar. Naast de jeugd zijn in samenwerking met de politie en de Regiobank ook de Bornse senioren weerbaarder gemaakt tegen digitale criminaliteit. In het kader van het actieplan Weerbaar Borne is - om de bewustwording van de gemeentelijke organisatie te vergroten - een ondermijningsmarkt georganiseerd. Daarnaast is het Damoclesbeleid geactualiseerd. Tot slot zijn er in het verlengde van de regionale ondermijningsweken een tweetal integrale bestuurlijke controles bij de horeca en garageboxen geweest. Vergunningverlening, toezicht en handhaving In 2023 is een start gemaakt met de herijking van het beleid rond vergunningverlening, toezicht en handhaving (VTH-beleid). Zo is er een risicomodule aangeschaft en is deze gevuld met hulp van interne professionals. Het in kaart brengen van risico's is een belangrijke stap om te komen tot het afwegen van prioriteiten en waar logischerwijs dus meer op ingezet moet gaan worden. Het uitvoeringsplan 2024 is tijdig vastgesteld waardoor is voldaan aan een verbeterpunt vanuit het Interbestuurlijk Toezicht.
In het uitvoeringsprogramma is inzicht gegeven in de benodigde capaciteit en de beschikbare capaciteit. Qua doelen wordt er aansluiting gezocht bij de vastgestelde verordening uitvoering en handhaving. De doelen hebben betrekking op de uitvoeringskwaliteit, dienstverlening en financiën. In de loop van het jaar is de capaciteit op Bouwtoezicht op orde gekomen en is er een nieuw BOA team gestart en extra opgeleid waardoor ook hier gewerkt kan worden aan de voor hen opgestelde doelen. Ook wordt een deel van de toezichttaken op het gebied van milieu opgepakt door de Omgevingsdienst Twente.
Pagina 28
Jaarstukken 2023 2.4.3 Wat heeft het gekost? In onderstaande tabel worden de begrote en gerealiseerde baten en lasten van dit programma weergegeven. Door het afronden op duizendtallen kunnen er afrondingsverschillen ontstaan. Een toelichting op deze cijfers is te vinden in de jaarrekening. PR4 Bestuur en samenleving
Primitief
Actueel
( x € 1.000)
begroot
begroot Realisatie
Verschil
Lasten: Bestuur
1.343
1.406
1.702
-296 N
Participatie en communicatie
69
69
42
27
Dienstverlening en digitalisering
1.256
1.262
1.293
-31 N
Veiligheid en openbare orde
1.912
2.430
2.425
5
52
52
55
-4 N
4.631
5.218
5.517
-300 N
Bestuur
0
0
198
198
V
Participatie en communicatie
0
0
0
0
-
Dienstverlening en digitalisering
364
364
403
40
V
Veiligheid en openbare orde
0
0
0
0
-
Vergunningverl. toezicht en handhaving
0
0
11
11
V
364
364
612
249
V
-4.268
-4.854
-4.905
Vergunningverl. toezicht en handhaving Totaal lasten
V V
Baten:
Totaal baten
Saldo PR4 Bestuur en samenleving
-51 N
Pagina 29
Jaarstukken 2023
2.5 Financieel gezond 2.5.1 Wat willen we bereiken? Bij de kaderbrief 2023 is voorgesteld de indeling van de programmabegroting aan te laten sluiten op de prioriteiten uit het raadsakkoord 2022-2026 in vijf programma’s. In deze begroting is die vertaling doorgevoerd. De komende raadsperiode bestaat de programmabegroting van de gemeente Borne uit de volgende programma’s: 1.
Ruimte voor een groeiende, leefbare gemeente programma Wonen en leven
2.
Samen sneller verduurzamen programma Duurzame toekomst
3.
Noaberschap en (veer)kracht programma Inclusieve samenleving
4.
De Bornse gemeenschap en transparant bestuur programma Bestuur en samenleving
5.
Financiën, balans en inzicht in Borne programma Financieel gezond
Onze ambitie is een structureel financieel gezonde gemeente. Met een gezonde financiële positie kunnen we onze inwoners een leefbare samenleving bieden voor de komende raadsperiode en daarna. Als gemeente Borne willen wij financieel en organisatorisch in control zijn en een realistisch en toekomstbestendig financieel beleid voeren. De financiële lasten en baten moeten meerjarig in evenwicht zijn, waarbij er grip én sturing is op zowel de structurele als incidentele lasten en baten.
2.5.2 Wat hebben we daarvoor gedaan? Financiën Sturen en verantwoorden De planning- en controlcyclus heeft in 2023 het proces van sturen en verantwoorden en de rollen en bevoegdheden tussen raad en college ondersteunt. Over de rol en positie van de raad en college inzake sturen en verantwoorden is naar aanleiding van de startnotitie in het voorjaar van 2023 in december 2023 een visie op sturen en verantwoorden en een werkwijze door het college aan de raad voorgelegd. Besluitvorming hierover vindt in het voorjaar van 2024 plaats. Gemeentefonds Jaarlijks verschijnen meestal drie circulaires vanuit het Rijk. De meicirculaire geeft de vertaling van de voorjaarsnota van de rijksoverheid. De septembercirculaire de vertaling van de miljoenennota en de decembercirculaire rond het uitkeringsjaar zoveel mogelijk af. De primaire meerjarenbegroting 2024-2027 is geënt op de meicirculaire. In de middelen die vanuit het Gemeentefonds beschikbaar komen hebben de afgelopen jaren diverse ontwikkelingen gespeeld. Te denken valt aan de herijking van de algemene uitkering uit het gemeentefonds, de aanvullende jeugdmiddelen en het woonplaatsbeginsel. Stelposten Een stelpost wordt opgenomen in een begroting op het moment dat de werkelijke kosten of benutting niet exact kan worden bepaald. Het gaat vaak om een schatting.
Gedurende het jaar kan er beleid worden gemaakt of invulling gegeven worden aan een stelpost. Er worden alleen budgetten beschikbaar gesteld voor een bepaald doel door middel van een begrotingswijziging. Er worden dus geen werkelijke baten of lasten geboekt op de stelposten. De baten en lasten worden begrotingstechnisch overgeheveld naar de kostenplaats en kostensoort. Ombuigingen In 2023 is de ombuiging op het gebied van het sociaal domein geëffectueerd. Inhoudelijk is meer informatie hierover te vinden het programma Inclusieve samenleving.
Pagina 30
Jaarstukken 2023 Vastgoed Gemeenten hebben een voorbeeldfunctie als het gaat om het verduurzamen van vastgoed. De kernportefeuille is geïnventariseerd en de gebouwen die voor verduurzaming in aanmerking komen zijn in beeld gebracht. Er is een begin gemaakt met de uitvoering hiervan. Dit heeft geresulteerd in een toekenning van de subisidieregeling duurzaam maatschappelijke vastgoed (DUMAVA) voor sporthal Wensinkhof. In de zomer van 2023 is kindcentrum de Horsten opgeleverd, hiermee is de vastgoedportefeuille uitgebreid met kinderopvanglocatie de Horsten. Ten slotte is in de kerstvakantie van 2023 de noodschool van locatie de Goudbes in de Bornsche Maten overgeplaatst naar de Dingeldeinstraat nabij de Jan Ligthartschool. Grondzaken Meer informatie over het thema grondzaken is te vinden in paragraaf 3.7 grondbeleid.
2.5.3 Wat heeft het gekost? In onderstaande tabel worden de begrote en gerealiseerde baten en lasten van dit programma weergegeven. Door het afronden op duizendtallen kunnen er afrondingsverschillen ontstaan. Een toelichting op deze cijfers is te vinden in de jaarrekening. PR5 Financieel gezond
Primitief
Actueel
( x € 1.000)
begroot
begroot Realisatie
Financiën
11.301
31.726
24.556
7.170
Vastgoed
2.356
1.893
2.102
-209 N
Grondzaken
3.536
3.843
5.095
-1.252 N
Totaal lasten
17.192
37.462
31.753
5.709
V
Financiën
51.101
75.001
77.213
2.212
V
Vastgoed
646
646
894
248
V
Grondzaken
3.536
3.843
3.943
100
V
Totaal baten
55.282
79.490
82.050
2.560
V
Saldo PR5 Financieel gezond
38.090
42.028
50.297
8.269 V
Verschil
Lasten: V
Baten:
Pagina 31
3 Paragrafen
Jaarstukken 2023
3.1 Lokale heffingen De paragraaf Lokale Heffingen geeft inzicht in de diverse gemeentelijke belastingen en de consequenties daarvan voor de inwoners van Borne. Lokale heffingen hebben tot doel dat de gemeente door het verwerven van eigen middelen dekking vindt van haar uitgaven in het kader van de uitvoering van de gemeentelijke taken. De invoering, wijziging of intrekking van lokale heffingen dient door middel van een door de gemeenteraad vast te stellen verordening te geschieden. De definitieve vaststelling van de tarieven door de gemeenteraad heeft plaatsgevonden in december 2022. De lokale heffingen bestaan uit gemeentelijke belastingen, rechten en retributies. Deze vormen een belangrijke inkomstenbron voor de gemeente, welke vooral door de burgers dienen te worden opgebracht. Lokale belastingen worden onderscheiden in heffingen waarvan de besteding gebonden dan wel ongebonden is. Ongebonden lokale heffingen (zoals de OZB) worden tot de algemene dekkingsmiddelen gerekend, omdat zij niet aan een inhoudelijk begrotingsprogramma zijn gerelateerd. De besteding is niet gebonden aan een bepaalde taak. Gebonden heffingen, zoals de afvalstoffen- en rioolheffing, worden verantwoord op het betreffende programma en worden niet door de algemene dekkingsmiddelen gerekend. Voor het betalen van rechten en retributies verricht de gemeente diensten.
De kosten van de gemeentelijke dienstverlening worden doorberekend in de tarieven. Het beleid is er op gericht deze kosten zoveel mogelijk te beperken en daar waar mogelijk rechtvaardiger te verdelen. Hierdoor wordt een evenwichtige lastenverdeling bereikt. De paragraaf Lokale Heffingen geeft inzicht in de diverse gemeentelijke belastingen en de consequenties daarvan voor de inwoners van Borne.
3.1.1 Inkomsten Van elke euro die huishoudens en bedrijven in Nederland aan belastingen en sociale premies betalen ging in 2023 3,2% naar de gemeenten. De decentrale overheden nemen samen 4,6% voor hun rekening, de rijksoverheid 95,4%. Het aandeel van de gemeente Borne aan ontvangen belastingen en retributies bedraagt in dit geheel € 13,6 miljoen.
Grafiek: uit Coelo-atlas overzicht van de lokale lasten 2023
Pagina 33
Jaarstukken 2023
Type belasting (bedragen x € 1.000) Soort belasting Algemene belastingen
OZB
begroot 2023 werkelijk 2023 -7.279
-7.659
-199
-228
-7.478
-7.887
Afvalstoffenheffing
-2.009
-2.066
Rioolheffing
-1.880
-1.878
-3.889
-3.944
Begraafplaatsrechten
-122
-143
Leges Burgerzaken
-172
-167
-1.026
-1.398
Leges overig
-26
-24
Marktgelden
-47
-11
Totaal leges en rechten
-1.393
-1.743
Eindtotaal
-12.760
-13.574
Reclamebelasting Totaal Algemene belastingen Bestemmingsbelastingen Totaal Bestemmingsbelastingen Leges en rechten
Leges Omgevingsvergunning
3.1.2 Beleid Het beleid betreffende de lokale heffingen is opgenomen in: •
de diverse belastingverordeningen en –regelingen;
•
het raadsprogramma 2022-2026;
•
landelijke wet- en regelgeving.
Hervorming lokaal belastinggebied In 2015 kondigde het Rijk destijds een belastingherziening aan. Grote veranderingen in lokale heffingen hebben zich sinds die tijd niet voorgedaan en de richting is niet eenduidig: tegenover het verdwijnen van de macronorm voor de OZB (minder Rijksbemoeienis) staat het afschaffen van de precario op ondergrondse leidingen (verkleinen gemeentelijk belastinggebied). In het coalitieakkoord van het huidige demissionaire kabinet is nu het volgende opgenomen: “Om een stabielere financiering voor de medeoverheden te realiseren en hun autonomie te vergroten, wordt in de komende jaren een nieuwe financieringssystematiek voor de periode na 2025 uitgewerkt, waarbij de mogelijkheid voor een groter eigen belastinggebied wordt betrokken. Daarbij worden ook alternatieven voor de OZB en MRB in de beschouwing betrokken.” Daarmee is de discussie over een ruimer (lokaal) belastinggebied weer actueel. Uitbreiding kan echter in 2026 (inzet coalitieakkoord) slechts aan de orde komen als aan de geformuleerde randvoorwaarden is voldaan. Daarbij vormen met name ‘de financiële verhoudingen op orde’ en 'geen verhoging van de lastendruk’ harde ijkpunten. Waterzorgheffing Wateroverlast en verdroging vragen steeds meer maatregelen in de publieke ruimte. Meer percelen kunnen in de heffing worden betrokken, want van de maatregelen in de publieke ruimte heeft iedereen profijt.
De huidige verordening Rioolheffing (model VNG) dekt dan niet meer de lading Het schept een beeld van een belasting voor een buizenstelsel. Bij belastingplichtigen die daar niet op zijn aangesloten roept dat weerstand op. De gemeentelijke watertaken omvatten een breed palet. Zorgplichten voor afval-, hemel- en grondwater hebben een centrale plaats in de ordening van de publieke ruimte. Gemeenten moeten maatregelen nemen om wateroverlast en -schade te voorkomen. Denk aan het onderhoud van bermen en slootkanten om overtollig water af te voeren, zodat er over een droge weg kan worden gereden. Iedereen heeft daar profijt van. De VNG heeft hiervoor een nieuw modelverordening Riool- en Waterzorgheffing opgesteld. Bij invoering is een zorgvuldige communicatie en belangenafweging naar nieuwe belastingplichtigen van belang. Bijvoorbeeld cultuurgronden en natuurterreinen dragen nu veelal nog niet bij in de kosten van de gemeentelijke watertaken.
Pagina 34
Jaarstukken 2023
De Omgevingswet en leges Op 1 januari 2023 zou de nieuwe Omgevingswet en de Wet kwaliteitsborging voor het bouwen (WKB) in werking treden. Dit is uitgesteld naar 1 januari 2024. Dit geeft het Rijk, gemeenten, provincies, waterschappen en uitvoeringsorganisaties meer ruimte om de implementatie van de wet op een zorgvuldige en verantwoorde wijze af te ronden. Door deze inwerkingtreding van beide wetten kan er veel veranderen. Dit is sterk afhankelijk van de lokale ambities, beleidsinvulling en inrichtingskeuzes. Het principe van legesheffing verandert niet. Ook de wettelijke grondslag voor het heffen van leges verandert niet. Toch zijn er een aantal zaken die wel gaan veranderen: • Nieuwe activiteiten toegestaan om leges over te heffen; • (Mogelijk) minder vergunningplichten; • De ‘knip’: het splitsen van de bouwtechnische en de ruimtelijke vergunning; • Gemeentelijke kosten worden hoger of lager; • Gemeentelijke kosten verschuiven; • Meer integrale vergunningen (meerdere gezagen betrokken); • Planactiviteiten worden minder complex (of juist complexer). De VNG vraagt met de notitie 'Discussie-leidraad leges en de stelselwijziging Omgevingswet' aandacht voor het onderwerp en het belang voor gemeenten om hier - op basis van de eigen keuzes - over na te gaan denken. Ook worden suggesties gedaan voor de onderwerpen. Zij vragen gemeenten om hierover met hen van gedachten te wisselen.
Via de regionale implementatiecoaches (RIO's) zullen er (digitale) discussies sessies worden opgezet, om deze materie samen verder uit te diepen. Proceskosten uitvoering Wet WOZ Gemeenten moeten een vergoeding betalen als via no cure – no pay bureaus (NCNP-bureaus) de WOZ -waarde van woningen en bedrijven wordt aangepast. Dat kan gebeuren wanneer NCNP-bureaus namens burgers een bezwaarschrift indienen bij de gemeente of door een beroep bij de rechter. Dat levert die bureaus zo veel geld op dat er sprake is van een verdienmodel. Burgers profiteren daar niet van. Terwijl de regeling is bedoeld als kostenvergoeding voor burgers. De enorme toename van de bureaus heeft een aantal maatschappelijk ongewenste gevolgen: 1. De uitvoering van de Wet WOZ loopt vast. 2. De rechters komen te weinig toe aan andere zaken. 3. De relatie met de burger formaliseert. 4. In 2021 keerden gemeenten € 18 miljoen uit aan kostenvergoedingen. Mede op initiatief van GBTwente en een aantal andere uitvoeringsorganisaties heeft de Staatssecretaris Fiscaliteit, de heer mr. Marnix van Rij op 19 september 2023 het wetsvoorstel Herwaardering proceskostenvergoeding WOZ en Bpm ingediend bij de Tweede Kamer. De Tweede Kamer heeft op 27 oktober 2023 hiermee ingestemd en de Eerste Kamer volgde op 19 december 2023. Voor de Wet waardering onroerende zaken (WOZ) bevat het wetsvoorstel in het kort het volgende: 1. 2.
3. 4. 5.
De vergoeding in de bezwaarfase van rechtsbijstand wordt vermenigvuldigd met 0,25 als de WOZbeschikking wordt vernietigd of gewijzigd. De vergoeding van rechtsbijstand in de fase van beroep, hoger beroep of cassatie wordt vermenigvuldigd met 0,25 als de WOZ-beschikking wordt vernietigd of gewijzigd en vermenigvuldigd met 0,10 in de overige gevallen. De vergoeding voor immateriële schade wordt beperkt tot € 50 per half jaar (was € 500) waarmee de redelijke termijn voor afhandeling van een bezwaar is overschreden. Vergoedingen mogen uitsluitend worden uitbetaald op een bankrekening die staat op naam van de belanghebbende zelf. Het wetsvoorstel treedt in werking per 1 januari 2024.
Pagina 35
Jaarstukken 2023
Overgangsrecht De wet treedt op 1 januari 2024 in werking. De proceskosten en schadevergoedingen worden vanaf die datum uitbetaald aan belanghebbende. Ook als het proceskosten en schadevergoeding zijn waarvan het bezwaar of beroep vóór 1 januari 2024 is gestart. De matiging van de kosten van rechtsbijstand geldt alleen voor bezwaar en beroep tegen een besluit (beschikking op uitspraak) dat op of na 1 januari 2024 is bekendgemaakt. De matiging van de immateriële schadevergoeding is van toepassing op procedures waarvan de redelijke termijn op of na 1 januari 2024 aanvangt. De redelijke termijn vangt aan op het moment dat een bezwaarschrift wordt ingediend. Verdere maatregelen zijn in onderzoek: • introductie van verplicht informeel contact vóór de bezwaarfase • geen recht op proceskostenvergoeding bij beperkte aanpassing van de WOZ-waarde Met name een eventuele regeling voor verplicht informeel contact vraagt om een uitgebreide uitvoeringsscan bij gemeenten en andere uitvoeringsorganisaties van de Wet WOZ. Digitaal procederen ook bij rechtbanken Vanaf 4 december 2023 is het mogelijk om in alle belastingzaken bij alle rechtbanken en gerechtshoven digitaal te procederen. Het is dan dus ook mogelijk om digitaal in beroep te procederen in de lokale belasting- en WOZzaken. Het was al langer mogelijk om digitaal in hoger beroep in de lokale belastingzaken te procederen.
Digitaal procederen biedt een snelle en meer eenvoudige toegang tot de rechtspraak en altijd een actueel overzicht van ingediende zaken en bijbehorende berichten. Vooralsnog is digitaal procederen vrijwillig, maar op enig moment wordt het verplicht voor organisaties en juridische professionals. Bezwaar en beroep bij kwijtschelding Op dit moment is er geen bezwaar mogelijk tegen een beschikking uitstel van betaling. Tegen een beschikking kwijtschelding van gemeentelijke belastingen is nu administratief beroep bij het college mogelijk. In de toekomst is in beide gevallen eerst bezwaar bij de invorderingsambtenaar mogelijk en is daarna de fiscale rechter bevoegd (rechtbank in eerste aanleg, gerechtshof in hoger beroep en Hoge Raad in cassatie). Wanneer deze landelijke wijziging in werking treedt is nog niet bekend.
3.1.3 Overzicht Onroerendezaakbelasting Op basis van artikel 220 van de Gemeentewet kunnen gemeenten onroerende-zaakbelastingen (OZB) heffen. De OZB is een algemene belasting, er is geen relatie tussen de heffing en bepaalde taken van de gemeente. De opbrengst is onderdeel van de algemene middelen. Vanaf 2020 is een benchmark woonlasten ingevoerd om jaarlijks de ontwikkeling van de lokale lasten inzichtelijker te maken. Met de invoering van de benchmark wordt afgestapt van de afspraak dat de ontwikkeling van de lokale lasten jaarlijks wordt gemonitord met de macronorm onroerende zaakbelasting (ozb, de macronorm). De OZB is een tijdstipbelasting. Dit betekent dat voor het bepalen van de belastingplicht de situatie per 1 januari van het belastingjaar geldt. Veranderingen in de loop van het jaar, bijvoorbeeld de verkoop van een huis, worden meegenomen in het volgende belastingjaar. Belastingplichtigen zijn eigenaren van woningen; eigenaren van niet-woningen; gebruikers van niet-woningen. Indien iemand zowel eigenaar als gebruiker is van een niet-woning, dan betaalt hij of zij beide belastingen. De grondslag voor de berekening van de OZB is de WOZ-waarde van de onroerende zaak. Deze wordt jaarlijks opnieuw bepaald. Het tarief van de OZB wordt uitgedrukt in een percentage van de WOZ-waarde. Voor iedere groep belastingplichtigen wordt een afzonderlijk tarief vastgesteld.
De hoogte van het tarief leidt tot de opbrengst die met de begroting is vastgesteld. De beoogde opbrengst van de OZB per belastingplicht wordt eerst vastgesteld. Vervolgens wordt op basis van de totale WOZ-waarde van de belastingplicht het OZB-tarief
Pagina 36
Jaarstukken 2023 berekend. De ontwikkeling van het OZB-tarief is dus naast de ontwikkeling van de OZB-opbrengst afhankelijk van de ontwikkeling van de vastgoedmarkt. Als de gemiddelde waarde op de vastgoedmarkt stijgt, leidt dit tot een neerwaartse bijstelling van het OZB-tarief. Anders zou de OZB-opbrengst evenredig meestijgen. Andersom geldt hetzelfde. Een negatieve waardeontwikkeling van de vastgoedmarkt leidt tot een verhoging van het OZBtarief, om te voorkomen dat de OZB opbrengst daalt. De tariefaanpassing op basis van de ontwikkeling van de vastgoedmarkt heeft voor de gemiddelde eigenaar en gebruiker geen effect op de hoogte van de OZB-heffing. Immers, een gemiddeld vastgoedobject volgt de ontwikkeling op de vastgoedmarkt. Reclamebelasting Op grond van artikel 227 van de Gemeentewet kunnen gemeenten reclamebelasting heffen. Reclamebelasting kan worden geheven over openbare aankondigingen die vanaf de openbare weg zichtbaar zijn. Het gaat om aankondigingen in letters, symbolen, voorwerpen kleuren of een combinatie daarvan. Voorbeelden zijn gevelreclame, bestickering ramen, posters, vlaggen, uithangborden, luifels of spandoeken. De reclamebelasting is in overleg met ondernemers ingevoerd.
Besloten is om de opbrengst van de reclamebelasting, na aftrek van de kosten, beschikbaar te stellen voor de verbetering van leefbaarheid, veiligheid en attractiviteit van winkelgebieden en bedrijventerreinen. Afvalstoffenheffing De wettelijke basis voor het heffen van afvalstoffenheffing is geregeld in artikel 15.33 van de Wet Milieubeheer. Op basis van de Wet Milieubeheer heeft de gemeente de wettelijke taak om zorg te dragen voor de inzameling van afvalstoffen die afkomstig zijn van particuliere huishoudens. De inzameling van afval wordt sinds 1996 uitgevoerd door Twente Milieu. De verwerking van met name restafval en GFT vindt plaats bij Twence. De kosten van de inzameling en verwerking van afvalstoffen worden betaald uit de afvalstoffenheffing. Voor 2023 is er naast een inflatoire verhoging ook een extra verhoging op de afvalstoffenheffing doorgevoerd. Deze verhoging was nodig, omdat de verwachting was dat de stand van de egalisatievoorziening op korte termijn door de ondergrens zou gaan waardoor deze op een negatief saldo zou uitkomen. Dit is niet toegestaan volgens het BBV en ook niet wenselijk. begroot 2023
Afvalstoffenheffing (x € 1.000) Lasten taakvelden
werkelijk 2023
Afval
2.103
2.177
Inkomensregelingen
124
68
Afval
-732
-728
Overhead
131
156
BTW
383
393
Totale lasten
2.009
2.066
Opbrengst heffingen
-2.009
-2.066
Totaal baten
-2.009
-2.066
Dekkingspercentage
100%
100%
Baten taakvelden excl. Heffingen Toe te rekenen kosten:
Rioolheffing De wettelijke basis voor het heffen van rioolheffing ligt in artikel 228a van de Gemeentewet. In de rioolheffing worden kosten doorgerekend die verbonden zijn aan het in stand houden van het gemeentelijk rioleringsstelsel. Met de invoering in 2008 van de Wet gemeentelijke watertaken heeft de gemeente naast de zorgplicht voor het afvoeren van huishoudelijk afvalwater en regenwater ook de zorgplicht voor het grondwater. Daarmee is ook de mogelijkheid ontstaan om de kosten die verbonden zijn aan de taken die voortvloeien uit de Wet
Pagina 37
Jaarstukken 2023 gemeentelijke watertaken, toe te rekenen aan de rioolheffing. De rioolheffing is een bestemmingsheffing (bestemming is watertaken), er staan geen aanwijsbare tegenprestaties tegenover. Elke gemeente is verplicht een Gemeentelijk Rioleringsplan (GRP) vast te stellen. In een GRP wordt meerjarig inzicht gegeven in de kosten die gemaakt worden voor de instandhouding van het gemeentelijk rioolstelsel. Om deze kosten transparant te maken splitsen wij eerst uit op welke taakvelden wij deze kosten zullen maken. Vervolgens gaan wij in op de herkomst van de middelen voor het financieren van deze taken. Rioolaansluitrecht De wettelijke basis voor het heffen van het rioolaansluitrecht ligt in artikel 229 van de Gemeentewet. In het rioolaansluitrecht worden kosten doorgerekend die verbonden zijn aan het maken van een verbinding tussen het hoofdriool en een nog niet aangesloten pand. begroot 2023
Rioolheffing (x € 1.000) Lasten taakvelden
werkelijk 2023
Riolering
1.576
1.568
Inkomensregelingen
67
68
Straatreiniging
46
51
Baten taakvelden excl. Heffingen
Riolering
-195
-19
Toe te rekenen kosten:
Overhead
215
193
BTW
170
173
Totale lasten
1.879
2.033
Opbrengst heffingen
-1.879
-2.033
Totaal baten
-1.879
-2.033
Dekkingspercentage
100%
100%
Leges en rechten De mogelijkheid tot het heffen van leges is geregeld in artikel 229, lid 1, b van de Gemeentewet. De gemeente levert op aanvraag van individuele burgers een uiteenlopend pakket aan diensten. Door het heffen van leges worden de kosten die hiervoor worden gemaakt in principe verhaald op de burger die de dienst afneemt. Voorbeelden zijn het verstrekken van een paspoort of het verlenen van een vergunning. Degene die de dienst aanvraagt betaalt ook de leges. De heffingsmaatstaf is zeer divers en wordt vermeld in de tarieventabel die hoort bij de legesverordening. De leges zijn in de tarieventabel van de legesverordening ingedeeld in drie titels: • titel 1, algemene dienstverlening; • titel 2, dienstverlening vallend onder de fysieke leefomgeving/omgevingsvergunning; • titel 3, dienstverlening vallend onder Europese dienstrichtlijn. Op grond van artikel 229b van de Gemeentewet mag de legesverordening als geheel bezien maximaal kostendekkend zijn. Niet elke post zal dus afzonderlijk op zijn kostendekkendheid worden beoordeeld. Dit laatste zou ook moeilijk realiseerbaar zijn gezien het feit dat de kosten voor de individuele diensten moeilijk zijn te bepalen. Dat neemt niet weg dat een gemeente wel een kostendekkendheid per dienst of per samenhangende groep van diensten mag nastreven, als de gemeente in dit opzicht maar een consequente lijn volgt.
Op grond van het bovenstaande is het mogelijk om kruissubsidiëring toe te passen. Onder kruissubsidiëring wordt verstaan: het hoger stellen van tarieven van leges voor sommige diensten om daarmee de tarieven voor andere diensten laag te kunnen houden. Daarnaast kan bij de tariefstelling uitdrukking worden gegeven aan het profijtbeginsel. Dat is een aparte beleidsmatige afweging. Onderlinge verschillen in - op zichzelf geoorloofde - kostendekkingspercentages tussen groepen van diensten zijn niet in strijd met de wet of met
Pagina 38
Jaarstukken 2023 enig algemeen rechtsbeginsel. De mogelijkheden tot kruissubsidiëring zijn door de komst van de Europese Dienstenrichtlijn (EDR) beperkter geworden. De EDR maakt kruissubsidiëring binnen een cluster van samenhangende vergunningstelsels mogelijk. Dit betreft alleen de diensten aan dienstverrichters waarop de EDR van toepassing is (titel 3 van de Legesverordening). De wetgever heeft hierin geen aanleiding gezien om artikel 229b van de Gemeentewet te wijzigen. De EDR doorkruist daarmee de wettelijke regeling van artikel 229b Gemeentewet. Bij de introductie van de Wabo in 2010 (omgevingsvergunning, zie Titel 2 van de Legesverordening) ging de wetgever ervan uit dat kruissubsidiëring tussen het cluster omgevingsvergunning en andere in de legesverordening opgenomen dienstverleningen niet mogelijk is. De wens van de wetgever is echter niet in een wettelijke bepaling vastgelegd, zodat in principe artikel 229b van de Gemeentewet onverkort geldt. Wij gaan echter uit van maximaal 100% kostendekkendheid binnen titel 2. Voor een aantal tarieven binnen titel 1 geldt dat deze door het Rijk zijn gemaximeerd: paspoorten, rijbewijzen, kansspelen en wet bescherming persoonsgegevens. Leges en rechten
Begroting 2023
(x €1.000) Lasten taakvelden
927
928
Verkeer en vervoer
9
11
Wonen en bouwen
932
944
Baten taakvelden exclusief heffingen Verkeer en vervoer
4
6
Wonen en bouwen
2
4
1.785
1.844
3.659
3.737
Burgerzaken
-189
-167
Verkeer en vervoer
-12
-16
Wonen en bouwen
-1.026
-1.398
Totale baten
-1.227
-1.581
Dekkingspercentage
17,80%
42,31%
Toe te rekenen kosten
Burgerzaken
Rekening 2023
Overhead
Totale kosten Opbrengst heffingen
Begraafrechten Op grond van artikel 229 van de Gemeentewet wordt een vergoeding gevraagd voor het gebruik van de begraafplaatsen en voor het door de gemeente verlenen van diensten in verband met de begraafplaatsen. De heffing wordt geheven naar de maatstaven en de tarieven zoals die in de verordening begraafrechten zijn opgenomen. De tarieven worden jaarlijks verhoogd met de inflatiecorrectie. Begraafrechten (x € 1.000) Lasten taakvelden
begroot 2023 werkelijk 2023 Begraafplaatsen en crematoria
264
263
264
263
0
-3
-122
-143
Totaal baten
-122
-146
Dekkingspercentage
46%
56%
Totale lasten Overige baten Opbrengst heffingen
Begraafplaatsen en crematoria Begraafplaatsen en crematoria
Pagina 39
Jaarstukken 2023
Marktgelden Op grond van artikel 229 van de Gemeentewet kan de gemeente een recht heffen voor het ter beschikking stellen van een standplaats op een deel van de openbare ruimte die gebruikt wordt voor een markt. Belastingplichtig is degene aan wie de standplaats beschikbaar is gesteld. In totaal verwachten we het komende jaar € 48.000 aan kosten te maken om deze zorgplichten na te komen. Om deze kosten transparant te maken splitsen wij uit op welke taakvelden wij deze kosten zullen maken. Marktgelden (x € 1.000) Lasten taakvelden
begroot 2023 werkelijk 2023 Bedrijvenloket en bedrijfsregelingen Overhead
40
36
8
4
48
40
0
0
-46
-11
Totaal baten
-46
-11
Dekkingspercentage
96%
28%
Toe te rekenen kosten Totale lasten Baten taakvelden excl. heffingen Opbrengst heffingen
Bedrijvenloket en bedrijfsregelingen Bedrijvenloket en bedrijfsregelingen
3.1.4 Woonlastenontwikkeling Het COELO berekent jaarlijks per gemeente de belastingdruk. Uit hun publicatie "Atlas van de lokale lasten 2023" blijkt dat voor de veertien Twentse gemeenten de woonlasten voor een gemiddeld meerpersoonshuishouden als volgt zijn weer te geven:
Pagina 40
Jaarstukken 2023 In bovenstaande tabel de ranglijst van de 14 Twentse gemeenten op basis van de lasten de meerpersoons huishoudens. Nummer 1 is de duurste gemeente en nummer 14 de goedkoopste gemeente in Twente. Borne staat op nummer 6 en zit daarmee bovenin de middenmoot.
3.1.5 Kwijtscheldingsmogelijkheden De gemeente moet bij het vaststellen van kwijtschelding landelijke regels toepassen. Binnen deze mogelijkheden zijn de volgende eigen beleidskeuzes gemaakt: • Voor de ozb, riool- en voor de afvalstoffenheffing is kwijtschelding mogelijk, waardoor minima geen woonlasten betalen; • Voor het vaste bedrag en voor een gedeelte van het variabele deel (ledigingen) wordt voor de afvalstoffenheffing kwijtschelding verleend. Voor de rioolheffing wordt alleen kwijtschelding verleend voor een grondslag < 500 m3. • Bij de normkosten van bestaan wordt uitgegaan van 100% van de bijstandsnorm; • Kosten voor kinderopvang worden in aanmerking genomen als uitgaven bij de berekening van de betalingscapaciteit en; • Bij de normkosten van bestaan voor AOW’ers wordt uitgegaan van 100% van de netto AOW-norm.
Pagina 41
Jaarstukken 2023
3.2 Financieel Weerstandsvermogen en Risicobeheersing Inleiding Eén van de factoren om de financiële positie van de gemeente te kunnen beoordelen is het in kaart brengen van het weerstandsvermogen. Het weerstandsvermogen is de mate waarin de gemeente in staat is middelen vrij te maken, de beschikbare weerstandscapaciteit, om onverwachte financiële tegenvallers (risico's) op te kunnen vangen. De financiële kengetallen geven een aanvullend inzicht in de weer- en wendbaarheid van de gemeente en hoeveel financiële ruimte er is om structurele en incidentele lasten te kunnen dekken. In december 2023 heeft de raad de nota risicomanagementbeleid uit 2019 geactualiseerd vastgesteld. Uitgangspunt van deze paragraaf is de Nota risicomanagementbeleid 2023 en de Nota reserves en voorzieningen 2023.
3.2.1 Beschikbare weerstandscapaciteit Structurele weerstandscapaciteit Middelen die permanent (structureel) kunnen worden ingezet om tegenvallers in de begroting (exploitatie) op te vangen, zonder dat dit ten koste gaat van de uitvoering van de bestaande taken. •
Onbenutte belastingcapaciteit In gemeente Borne is geen sprake van onbenutte belastingcapaciteit. Gezien de OZB norm artikel 12 is de onbenutte belastingcapaciteit nihil. Ten aanzien van rioolrechten, afvalstoffenheffing, geldt dat deze max 100% kostendekkend mogen zijn. Bij overige heffingen of leges die niet 100% kostendekkend zijn is een verhoging van het tarief op dit moment niet reëel, waardoor ook op deze onderdelen geen sprake is van onbenutte belastingcapaciteit.
•
Begrotingsoverschot komende jaren Incidentele weerstandscapaciteit Het vermogen om calamiteiten en andere éénmalige tegenvallers op te kunnen vangen zonder dat deze invloed hebben op de voortzetting van taken op het te gelden niveau.
•
Algemene reserve De Algemene reserve kan volledig worden gezien als buffer om financiële tegenvallers op te vangen. Wel zijn door de raad afspraken gemaakt over het doel en het gebruik van de reserve.
•
Algemene reserve grondexploitatie Op grond van het voorzichtigheidsbeginsel worden voorziene verliezen in de jaarrekening opgenomen zodra zij bekend zijn. Positieve resultaten, ofwel winsten, worden pas verwerkt als zij met voldoende zekerheid vaststaan en dus zijn gerealiseerd. Vanwege dit uitgangspunt wordt de stand van de reserve gehanteerd in de berekening van de weerstandscapaciteit.
•
Reserve beleidsontwikkeling De Reserve beleidsontwikkeling kan, uitgezuiverd van verplichtingen, gebaseerd op door de raad genomen besluiten, volledig worden meegenomen als weerstandscapaciteit.
•
Post onvoorzien De algemene post onvoorzien is, op basis van een bedrag per inwoner, begroot voor spoed uitgaven die voldoen aan de drie o's (onvoorzienbaar, onontkoombaar, onuitstelbaar).
Pagina 42
Jaarstukken 2023 In onderstaande tabel 1 wordt inzicht gegeven in het verloop van de omvang van de beschikbare weerstandscapaciteit (algemene reserve, algemene reserve grondexploitatie en reserve beleidsontwikkeling) en de benodigde weerstandscapaciteit (risico’s) over de jaren 2020 tot en met 2023 (incl. begroting 2024). De cijfers uit tabel 1 worden grafisch gepresenteerd in grafiek 1. Tabel 1 Opbouw weerstandsvermogen in relatie tot de benodigde weerstandscapaciteit:
Weerstandsvermogen
Begr.
Jaarrek .
Begr.
Jaarrek .
Begr.
Jaarrek .
Begr.
Jaarrek .
Begr.
(x € 1.000)
2020
2020
2021
2021
2022
2022
2023
2023
2024
Algemene reserve
5.628 16.577
9.090
5.862
6.121
7.705
6.718
8.452
8.453
Reserve grondexploitatie
5.551
1.817
1.817
2.704
3.840
2.704
2.704
1.789
1.789
Reserve beleidsontwikkeling
2.628
0
65 16.814
2.281 15.899 16.584
9.847
7.889
0
0
0
Stille reserves Rekeningssaldo voor bestemming
0
0
0
0
4.221
6.062
Totaal weerstandsvermogen
13.807 18.394 10.972 25.380 12.242 30.529 26.013 26.150 18.131
Bestemmingsreserves
17.787
5.732
9.377
Totaal reserves
31.594 28.115 19.570 36.272 20.124 39.718 31.745
27.508
Totaal weerstandsvermogen
13.807 18.394 10.972 25.380 12.242 30.529 26.013 26.150 18.131
Risico's/ weerstandscapaciteit
7.531
9.721
4.693
8.598 10.892
7.755
4.691
7.882
4.686
9.189
8.976
8.313
5.748
4.936
Grafiek 1 Beschikbare versus benodigde weerstandscapaciteit 2018 – 2023
Pagina 43
Jaarstukken 2023
Benodigde weerstandscapaciteit Door inzicht in de risico's wordt de organisatie in staat gesteld om op verantwoorde wijze besluiten te nemen, zodat de risico’s nu en de risico’s gerelateerd aan toekomstige investeringen in verhouding staan tot de vermogenspositie van de gemeente. Met de vaststelling van de geactualiseerde nota risicomanagement wordt een risico als volgt gedefinieerd: ‘een kans op het optreden van een positieve dan wel negatieve gebeurtenis van materieel belang die niet voorzien is in de begroting van enig jaar’. Periodiek worden de risico's van de gemeente beoordeeld. In deze cyclus ontvangen de teamleiders en de proceseigenaren een verzoek om de gebruikelijke stappen als risico-identificatie, risicoanalyse, het ontwerpen en het implementeren van maatregelen te doorlopen. Deze periodieke actualisatie is in het kader van de jaarrekening 2023 anders van opzet geweest: in zogenoemde scrumsessies zijn teamleiders (in hun rol als procesverantwoordelijke) en medewerkers (in hun rol als proceseigenaar) bevraagd om bestaande risico’s te actualiseren en eventueel nieuwe risico’s te identificeren. Deze zogenoemde scrumsessies zijn ook bedoeld om het bewustzijn op risico’s te bevorderen om zodoende een volgende stap te zetten in de richting van niveau 4 van het volwassenheidsmodel.
Dit betekent dat bij de volgende actualisatie het beeld dat nu in de paragraaf weerstandsvermogen is opgenomen verder doorontwikkeld wordt en daarmee ook kan veranderen. Vanwege het bedrijfsgevoelige karakter liggen de top tien risico’s van zowel de lijnorganisatie en projecten als de grondexploitatie ter inzage bij de griffie en worden ze niet verwerkt in de openbare jaarstukken. Het geactualiseerde gemeente brede risicobeeld laat ten opzichte van de jaarrekening 2022 een daling zien. Dit was ook het geval bij de jaarrekening 2022 ten opzichte van 2021. Het totale maximale geldgevolg van de gekwantificeerde risico’s bedraagt per 31/12/23: Lijn en projecten
€. 16,9 mln. (2022: € 21.9 mln.)
Grondexploitaties
€ 7,0 mln. (2022: € 10,0 mln.)
Totaal
€ 23,9 mln. (2022: € 32.0 mln.)
De (relatief) grootste daling in de risico’s, die de gemeente loopt, is te zien bij grondexploitaties. Dit heeft te maken met feit dat een contractuele verplichtingen met derden zijn afgerond, zonder dat de daaraan verbonden risico’s zich daadwerkelijk hebben voorgedaan. Net als vorig jaar wordt opgemerkt dat de grondexploitatie Veldkamp de komende jaren afgerond wordt waardoor de risico’s rondom de Veldkamp nagenoeg geheel zijn vervallen. De economische ontwikkelingen zoals de gestegen rente en de doorwerking daarvan zijn aanleiding om een risico op te voeren waarbij sprake kan zijn van toekomstige grondprijsdalingen. Op korte termijn wordt de Horsten in exploitatie genomen. Dit kan er toe bijdragen dat het risicobeeld kan veranderen. De risico’s in de ambities in de projecten zijn ten opzichte van vorig jaar veranderd. Voor een groot deel heeft dit te maken met het feit dat de aanbesteding van het Huis van Borne is meegevallen. Tevens heeft de raad op 23 april 2024 ingestemd met het aanvullend krediet zodat de oversteek naar het Kulturhus definitief is geworden. Het risico dat dit project geen doorgang meer vindt is daarmee vervallen. Begin 2023 heeft de gemeenteraad besloten niet verder te gaan met het project ’t Wooldrik. De projectkosten vielen veel hoger uit dan door de gemeenteraad beschikbaar gestelde financiële middelen. Het project kende veel risico’s.
Later in 2023 heeft de gemeenteraad besloten in te stemmen met het realiseren van een nieuw sportcomplex op de locatie Sportpark ’t Wooldrik (denkrichting D) en het college van burgemeester en wethouders opdracht te geven voor het uitwerken van het ontwerp en het voorbereiden van de aanbestedingsprocedure. Het risicobeeld van Borne West is afgestemd op deze nieuwe opdracht. Voor de lijn geldt met name dat risico’s rondom het gemeentefonds (ravijnjaar), de spooronderdoorgang en informatieveiligheid zijn toegenomen.
Pagina 44
Jaarstukken 2023 In de voor de raad ter inzage gelegde overzichten is eveneens een overzicht bijgevoegd van risico’s die zijn vervallen of nieuw zijn. Uitgangspunt is dat risico’s, waarbij het waarschijnlijk is dat ze zich voor zullen doen (1 x per jaar of vaker 90%), worden opgenomen in de exploitatiebegroting. Het college kan de afweging maken om deze risico’s op te nemen in het risicomanagementsysteem. Mocht dit zo zijn dan zal deze keuze door het college worden beargumenteerd. Dit is het geval bij het risico zoals omschreven als krapte op de arbeidsmarkt. Het college kiest er niet voor om op voorhand extra middelen hiervoor vrij te maken. Dit met het oog op de verwachte toekomstige financiële ontwikkelingen (ravijnjaar). Het college kiest er voor om in voorkomende situaties te faseren dan wel te prioriteren. Op basis van het volledige risicoprofiel is de benodigde weerstandscapaciteit bepaald met een statistisch rekenmodel. Dit model gaat er vanuit dat niet alle risico's op hetzelfde moment en in volledige vorm plaats vinden. Hiervoor gebruiken we een zekerheidspercentage van 90%. Op basis van de meest recente risicoinventarisatie en simulatie is de benodigde weerstandscapaciteit € 5,7 mln (31/12/22: € 7,5 mln).
3.2.2 Weerstandsvermogen Om te bepalen of het weerstandsvermogen toereikend is, dient de relatie te worden gelegd tussen de financieel gekwantificeerde risico's en de daarbij gewenste weerstandscapaciteit en de beschikbare weerstandscapaciteit. De benodigde weerstandscapaciteit die uit de risicosimulatie voortvloeit kan worden afgezet tegen de beschikbare weerstandscapaciteit. De uitkomst van die berekening vormt het weerstandsvermogen. Ratio Weerstandsvermogen Bedrag Ratio Weerstandsvermogen A. Beschikbare weerstandscapaciteit € 26,2 mln. (afgerond) B. Benodigde weerstandscapaciteit € 5,7 mln. (afgerond) De ratio weerstandsvermogen is met 4,5 zonder meer uitstekend te noemen en is ten opzichte van de jaarrekening 2022 (3,52) zelfs gestegen. De weerstandsratio van 4,5 is gebaseerd op het jaarrekeningresultaat voor bestemming. Hierbij wordt opgemerkt dat vanaf 2026 gemeenten in Nederland worden geconfronteerd met financieel “zwaar weer”. Hierdoor kan het weerstandsvermogen op termijn onder druk komen te staan. Nu is het weerstandsvermogen bedoeld om financiële tegenvallers, zoals een lagere uitkering vanuit het gemeentefonds, op te kunnen vangen. Echter, met de kennis van nu is de opgave om de exploitatiebegroting structureel dekkend te krijgen, erg groot.
Het huidige weerstandsvermogen inzetten om de begroting sluitend te krijgen kan om die reden dan ook alleen incidenteel van aard zijn. Structurele oplossingen zijn de sleutel voor een sluitende begroting en dat vraagt om keuzes van de gemeente die ingrijpend kunnen zijn voor de samenleving. De minimale norm die met de raad is afgesproken ligt tussen 1,0 tot 1,4. De ratio’s weerstandsvermogen over de jaren 2020 – 2023 bedroegen (ratio jaarrekening): 2020 3,92 2021 3,21 2022 3,52 2023 4,54
Pagina 45
Jaarstukken 2023 Tabel 2 Weerstandsnorm Waarderingscijfer
Ratio
Betekenis
A
> 2.0
Uitstekend
B
1.4 - 2.0
Ruim voldoende
C
1.0 - 1.4
Voldoende
D
0.8 - 1.0
Matig
E
0.6 - 0.8
Onvoldoende
F
< 0.6
Ruim onvoldoende
3.2.3 Risicokaart Risico’s waarvan de oorzaken en gevolgen in klassen ingedeeld zijn kunnen geplaatst worden in een risicokaart. De risicokaart geeft inzicht in de spreiding van de risico’s naar kans en gevolg. De nummers in de risicokaart corresponderen met de aantallen risico’s die zich in het desbetreffende vak van de risicokaart bevinden. Een risico dat in het groene gebied zit, vormt geen direct gevaar voor de continuïteit van de organisatie. Een risico dat een score heeft die in het oranje gebied zit, vraagt om aandacht. Een risico dat een risicoscore heeft die in het rode gebied zit vereist directe aandacht.
Pagina 46
Jaarstukken 2023 3.2.4 Kengetallen In onderstaande tabel worden de kengetallen bij de jaarrekening afgezet tegen de kengetallen vanuit de begroting en de jaarstukken 2022. Er zitten behoorlijke afwijkingen in de kengetallen op begrotingsbasis (2023) enerzijds en de jaarrekeningen van zowel 2022 als 2023 anderzijds. Dit wordt vooral veroorzaakt door het in de tijd verschuiven van de investeringen (bijvoorbeeld 't Wooldrik, nu sportcentrum Borne-West) en de Oekraïne middelen. Hierdoor is de financieringsbehoefte gewijzigd en dit werkt door in de kengetallen. Financiële kengetallen
Rekening 2022 Begroting 2023 Rekening 2023
1a Netto schuldquote
79%
151%
78%
1b Netto schuldquote gecorrigeerd voor alle verstrekte leningen
79%
151%
78%
2 Solvabiliteitsratio
31%
21%
32%
3 Grondexploitatie
53%
51%
46%
4 Structurele exploitatieruimte
3%
1%
0%
107%
101%
102%
5 Belastingcapaciteit
Netto schuldquote Dit cijfer geeft inzicht in het niveau van de gemeentelijke schuldenlast ten opzichte van de eigen middelen. Het geeft een indicatie van de mate waarin de rentelasten en de aflossing op de exploitatie drukken. Een laag percentage is gunstig. De VNG adviseert om 130% als maximum norm te hanteren en daarboven de schuld af te bouwen. Het eerste jaar zit de gemeente Borne boven deze maximum norm, door de in verhouding grote grondexploitaties en de hoeveelheid projecten. Binnen de kengetallen wordt onderscheid gemaakt ten aanzien van de schuldquote inclusief en exclusief door verstrekte leningen. Aangezien onze gemeente geen lening door verstrekt zijn beide kengetallen gelijk. Solvabiliteit Dit cijfer drukt het eigen vermogen uit als percentage van het totale vermogen en geeft daarmee inzicht in de mate waarin de gemeente in staat is aan haar financiële verplichtingen te voldoen. Hoe hoger percentage, hoe gunstiger dit is voor de financiële weerbaarheid van de gemeente. Het solvabiliteitspercentage ligt op 32%. Dit wil zeggen dat het risico neutraal is. Grondexploitaties Dit cijfer geeft aan hoe groot de grondexploitatie is ten opzichte van de totaal geraamde baten. De boekwaarde van de grond moet worden terugverdiend bij de verkoop. Kenmerkend voor de grondexploitaties is dat de looptijd meerdere jaren betreft.
Naarmate de inkomsten verder in de toekomst liggen, brengt dit meer rentekosten en risico's met zich mee. Een grondexploitatie van 10% of hoger wordt beschouwd als kwetsbaar. Het percentage van de grondexploitaties ligt in Borne hoger dan de hierboven gestelde norm, dit houdt in dat Borne meer risico loopt op het niet verkopen van kavels waarbij de gronden al wel bouwrijp zijn gemaakt. Structurele exploitatieruimte De structurele exploitatieruimte wordt aangegeven als een percentage op basis van de structurele baten en lasten. Hoe hoger het percentage, hoe meer structurele ruimte. De jaarrekening laadt per saldo geen structurele overschotten zien. Het resultaat dat wordt gerealiseerd wordt vooral veroorzaakt door incidentele financiële meevallers zoals de Oekraïnemiddelen. Gemeentelijke belastingcapaciteit Dit kengetal geeft aan hoe de gemiddelde woonlasten binnen de gemeente zich verhouden tot het landelijk gemiddelde. De gemiddelde woonlasten liggen 2% boven het landelijk gemiddelde, er is relatief minder ruimte om belastingen te verhogen.
Pagina 47
Jaarstukken 2023
3.3 Onderhoud kapitaalgoederen 3.3.1 Wegen Beleidskader Borne heeft een beheerplan wegen 2021-2025 Uit het beleid voortvloeiende consequenties Voor het noodzakelijke onderhoud wordt een tweejaarlijkse inspectie uitgevoerd die resulteert in een meerjaren onderhoudsplan (MJOP). Er wordt in het MJOP onderscheid gemaakt tussen klein en groot onderhoud. Klein onderhoud is ondergebracht in de dienstverleningsovereenkomst (DVO) met Twente Milieu, terwijl de gemeente zelf opdracht geeft voor groot onderhoud. Binnen de totaal beschikbare budgetten voor groot en klein onderhoud kan jaarlijks, in overleg tussen Twente Milieu en gemeente, worden geschoven. In de Nota kapitaalgoederen 2021- 2024 is de actuele onderhoudssituatie in beeld gebracht. Door het instellen van een voorziening kan de geconstateerde situatie van achterstallig onderhoud (niveau D) in de komende jaren worden aangepakt, waardoor de functionaliteit en veiligheid van de wegen weer op basisniveau (B) kan worden gebracht. Trends en ontwikkelingen Binnen de bebouwde kom wordt vaker geluid reducerend asfalt toegepast. Dit werkt kostenverhogend voor het onderhoud, omdat de vervangingscyclus korter is dan bij normaal asfalt. In verband met langer thuiswonende ouderen wordt er extra aandacht gevraagd voor de toegankelijkheid en de vlakheid van voetpaden. Dit speelt vooral in bepaalde buurten (bijvoorbeeld Oud Borne).
In verband met de klimaatproblemen en verdroging wordt bij nieuwbouw en herinrichtingen vaker gebruik gemaakt van water passerende verharding. Voor het onderhoud betekent dit extra maatregelen om de doorlatendheid te kunnen garanderen. Meerjarig Investeringplan (MJIP) Het MJIP richt zich op het wijkgericht en integraal vervangen van de openbare ruimte. Aanleiding voor deze behoefte zijn de 10 oude wijken (50+ jaar oud) die de komende jaren aan vervanging toe zijn. De buitenruimte is zodanig verouderd of versleten, dat onderhoud niet langer toereikend en effectief is. In de Spanjaardswijk en Wensink-zuid fase 1 is inmiddels al ervaring opgedaan in deze manier van werken. Met het meerjarig investeringsplan borduren we voort op deze ervaringen en maken we de vervangingsopgave voor de overige oude wijken (financieel) inzichtelijk en concreet. Het gedurende de levensduur in stand houden van de verschillende objecten is dus geen onderdeel van dit plan, daarvoor zijn de (verschillende disciplinaire) beheer- en onderhoudsplannen. De basis van dit plan is het vervangen van de objecten in de openbare ruimte aan het einde van de (technische) levensduur. Andere aanleidingen om objecten te vervangen, bijvoorbeeld omdat deze niet meer aan de huidige inrichtingseisen of het esthetisch beeld voldoen, worden waar mogelijk geïntegreerd, maar zijn niet de basis.
Hiervoor wordt aansluiting gezocht bij andere beleidskaders en geldstromen. Het is de bedoeling dat het MJIP de komende periode verder afgestemd en geïntegreerd gaat worden in de organisatie. Verder dient er ook een bestuurlijk traject te worden doorlopen met het college en de raad zodat tot verdere kaderstelling met betrekking tot het prioriteringskader waarmee wijken worden geselecteerd, de ambtelijke capaciteit en financiële middelen kan worden besloten.
3.3.2 Openbare verlichting Beleidskader Het beleidsplan openbare verlichting bestrijkt de periode 2021-2031. In dit plan komt het thema duurzaamheid ruim aan bod. Dit sluit aan bij de inmiddels afgeronde vervangingsoperatie van de openbare verlichting. Uit het beleid voortvloeiende consequenties De gehele gemeente is voorzien van duurzame (LED) verlichting. Daarnaast is (waar mogelijk uit oogpunt van sociale- en verkeersveiligheid) een dim-regime ingesteld. Ondanks deze maatregelen is het energiebudget met
Pagina 48
Jaarstukken 2023 € 100.000 overschreden door de sterk stijgende energieprijzen (€ 38.000) en een nabetaling van energiebelasting over de periode 2018 t/m 2021 van € 62.000.
3.3.3 Straatmeubilair Beleidskader Er is geen beleidsplan beschikbaar voor straatmeubilair. De staat van het straatmeubilair is meegenomen in de Nota kapitaalgoederen 2021- 2024. Uit het beleid voortvloeiende consequenties In de Nota Kapitaalgoederen zijn de consequenties inzichtelijk gemaakt. Op grond hiervan heeft de raad voor 2023 een bedrag van € 70.000 beschikbaar gesteld voor de noodzakelijke vervanging van de NBd bewegwijzering (de voormalige ANWB borden). Voorafgaand hieraan dient te worden gecheckt of de bewegwijzering nog goed aansluit op de gewenste routering in de gemeente. Deze voorbereidingen lopen en uitvoering is gepland voor 2024. Trends en ontwikkelingen Bij de vervangingsoperatie die in 2023 plaatsvond werd een deel van de middelen gereserveerd voor een proef met duurzame borden. Deze borden worden toegepast in de in 2024 te renoveren Spanjaardswijk.