CConstaterende datBorger-Odoorn
Koppel je AI →
Document · PDF

ThemaNummerBijenInStadEnDorp

RAAD: Lijst ingekomen stukken 10 mei 2021, gemeente Borger-OdoornBij agendapunt: Brief HymenoVaria (NEV) betreft Bijen in stad en dorp45.596 woorden

Open het PDF bij de gemeente ↗Naar de vergadering →

Tekst van het document

Uit het bestand gehaald, zonder opmaak, tabellen en afbeeldingen · deel 4 van 5

Reemer, M., 2018. Basisrapport voor de rode lijst bijen. EIS Kenniscentrum Insecten, Leiden, EIS2018-06, 171 p.

Summary In the summer of 2019, the author moved from The Hague (550,000 inhabitants) to Vriezenveen (13,000 inhabitants). This meant a movement from west to east as well as from city to village. A change that is reflected in the relationship of the inhabitants to nature. And the bee species identified in the new residence in 2020 through two inventory rounds. The residents in Vriezenveen are friendly people, but like "neat" (not very bee-friendly) gardens. On the other hand, the village has a very active nature society. There was already attention for insects: the populations of dragonflies, butterflies and grasshoppers are well known. Up to 2019, 83 species of wild bees were known from the municipality of Twenterand, to which Vriezenveen belongs. Exclusively in the center of Vriezenveen, the author counted 56 species in 2020, of which no fewer than 25 are new to Twenterand. This is of course an observer effect. Noticeably absent (as far as is currently known) in Vriezenveen, but numerous in The Hague, are Lasioglossum sexstrigatum and Anthophora plumipes. Conversely, Osmia caerulescens is definitely common in Vriezenveen, and this species has never been found by the author in The Hague. The municipality of Twenterand applies adapted mowing management in some green areas; this has a demonstrably beneficial effect on the bee population.

Nesting opportunities are always present by chance, for example via shortcut paths that are not used too intensively.

Frank van der Meer pilgrimatcreek@gmail.com

63

Themanummer Bijen in stad en dorp, maart 2021

In gesprek met Arie Koster Theo Peeters Inleiding

Interview

Sommige mensen koppel je automatisch aan een bepaald onderwerp, ploppen daarbij ongevraagd omhoog uit je geheugen, want je hebt ze gelezen, ze zijn met het onderwerp vergroeid, je blijft nieuwsgierig naar ze. Zo associeer ik stadsecoloog Arie Koster met het thema ‘Bijen in stad en dorp’. Arie is geen lid van onze sectie maar ik vind dat hij in dit themanummer niet mag ontbreken. In dit coronatijdperk ben ik via de mail met Arie in gesprek gegaan. Maar eerst met grote stappen door zijn leven dat hij zelf zeer uitgebreid beschrijft en illustreert op zijn website Bijenhelpdesk.nl.

Arie uit wat voor nest kom jij? Arie: Mijn vader was tuinman en we waren met z’n zessen thuis. Ik heb een broer en twee zussen. In mijn jeugd, tussen m’n 15e en 25e, heb ik veel gesport. Ik heb drie keer meegedaan met de elfstedentocht. In 1963 was ik de laatste starter, maar in verband met de weersomstandigheden werden we van het ijs gehaald. In 1986 en 1997 was het een makkie. Verder deed ik aan atletiek onder andere snelwandelen en heb drie keer de vierdaagse van Nijmegen gelopen.

Geboren: 18 oktober 1945 te Schiedam. Opleidingen en werkzaamheden: basisschool, leerling hovenier te Schiedam, 1960 diverse avondopleidingen lagere tuinbouwschool, opleiding hoveniersknecht, opleiding eerste knecht (niet afgerond), 1969 chrysantenteelt in De Lier, taalcursussen NTI en LOI, HBS-B, avondstudie filsofie en psychologie Internationale Faculteit, 1971 vormingswerker partieel leerplichtigen Ede, Sociale Academie Driebergen, BWO-kamp Texel (1975), partime MO-A en B biologie, 1972 getrouwd met Itty Nijdam uit Sneek, 1979 studie biologie Rijksuniversiteit Utrecht met hoofdvakken zoölogie (maskerbijen in Nederland) en vegetatiekunde (flora en vegetaties spoorwegterreinen), 1982 Adviesgroep Vegetatiebeheer (LU Wageningen) en NS, opleiding leerkracht bijenteelt, 1990 stadsecoloog bij IBN-DLO De Dorschkamp (later Alterra) in Wageningen, 1995 ambassadeur van het Europese Natuurbeschermingsjaar, 2001 gepromoveerd op ‘Openbaar groen op ecologische grondslag’ aan de universiteit van Wageningen, 2001- lector stedelijke beplantingen Hogeschool Van Hall Larenstein Velp, 2012- bijenmakelaar (ZZP-er) samen met Annemiek van Loon, 2017-2019 lector bij-vriendelijke tuinen en bijenbeheer Wellantcollege. Publicaties: tot op heden bijna 190 publicaties (zie website Hymenovaria.nl). Enkele belangrijke boeken zijn o.a.

De flora van de Nederlandse spoorwegen (1987), Insektenbeheer (1988), Spoorwegen, toevluchtsoord voor plant en dier (1991), Vademecum wilde planten (1993), De Groene Omgeving (1994), Ecologisch Groenbeheer (2001), Plantenvademecum voor tuin, park en landschap (2007), Plantenvademecum voor wilde bijen, vlinder & biodiversiteit in tuinen (2019). Websites: bijenhelpdesk.nl., denederlandsebijen.nl, bijenhotels.nl, drachtplanten.nl, bomenconsulent.nl, bijenmakelaars.nl. Status: vader, opa van twee kinderen en twee kleinkinderen. Woont al vanaf 1972 in Veenendaal. Verhuist in 2021 naar Kranenburg (bij Vorden).

64

Maskerbijen Je studeerde begin jaren ’80 af aan de RUU met als hoofdvakken zoölogie en vegetatiekunde. Veel bijenliefhebbers kennen je van de eerste maskerbijentabel in ons land vandaar dat ik graag daarmee begin. In 1986 lag er ineens een prachtig overzicht met determinatietabel van de maskerbijen (genus Hylaeus) in Nederland. Het was werk in Leiden onder begeleiding van Kees van Achterberg en Jan van Tol. Wat kun je je nog herinneren over die tijd, de totstandkoming van dat project en de ‘making of’ van die prima geïllustreerde publicatie? Arie: Het was vooral ook de stimulans van Jan van Tol en Kees van Achterberg. Ik kreeg daardoor het gevoel dat het relevant was. Kees leerde me het tekenwerk. Ik heb die originele tekeningen nog en zal die voor jouw archief bewaren. Heb je nog een eigen collectie van kleine bijtjes? Circa 16 dozen gebruik ik als referentie. De afgelopen twee jaar is daar weinig aan gedaan in verband met werk aan het Plantenvademecum uit 2019; dat kostte heel veel tijd. En het afgelopen jaar moest ik de achterstand op mijn websites wegwerken. Ik wilde altijd al lid worden van jullie club, maar zat sinds 1990 met een overvolle agenda. Ik wil geen lid zijn van iets waar ik in de praktijk niks voor beteken. Ben wel lid van de KNNV en de NBV maar daar geef ik ook veel lezingen en cursussen voor. In de

Themanummer Bijen in stad en dorp, maart 2021

Figuur 1. Arie tuinierend. Fotograaf onbekend.

Figuur 2. Arie sportend. Fotograaf onbekend.

afgelopen jaren ben ik zeer actief geweest in het onderwijs. Zo heb ik 2,5 jaar docenten bijgeschoold in Houten, Buitenpost en in de provincies. En gaf ik vanuit het Wellantcollege ook bijscholingscursussen voor hoveniers, landschaps-, en groenbeheerders. Daarnaast leverde ik materiaal aan voor onderwijs, dat ook weer is gedeeld met andere scholen. Vanuit het Wellantcollege heb ik ook het Plantenvademecum uit 2019 geschreven (zie ook boekbespreking in dit nummer). Dat ging in principe om planten die wilde bijen en andere insecten kunnen aantrekken, voornamelijk bedoeld voor MBO-ers. (zie ook boekbespreking op pagina 150),

Spoorbermen & emplacementen Het inventarisatiewerk langs de spoorwegen eind jaren tachtig heeft je door geheel Nederland gebracht en onder andere je kennis en netwerk enorm vergroot. Je schreef er destijds (in 1991) o.a. een mooi boek over. Ik heb al vele jaren steeds meer schrale spoorwegemplacementen en oude lijntjes zien verdwijnen door verruiging, of vervangen worden door andere economische activiteiten, fietspaden, etc. (in NB: Halve-Zolen lijntje, Duits lijntje, Bels Lijntje, Weelde Statie). Anderzijds wordt enorm gewerkt aan nieuw spoor. Vooral grondsoort, ouderdom, grootte, vegetatie en beheer van die terreinen lijken belangrijke factoren voor de (bijen)biodiversiteit. Heb jij nog een idee van de huidige status van spoorwegen, spoorwegterreinen? En moeten we niet snel ook enkele (voormalige) spoorwegemplacementen en spoorbermen verspreid over Nederland verheffen tot Natuurmonument? Arie: De flora van de Nederlandse Spoorwegen is na 1996 zeer sterk achteruit gegaan! Plantenvademecum In een notitie over stuifmeel- en nectarleverende planten in het openbaar groen ten behoeve van bijen worden belangrijke bomen, vaste planten, één- en tweejarige en struikvormige drachtplanten opgesomd (van Blitterswijk et al. 2009). Helaas zijn deze adviezen vooral gericht op de honingbij, slechts één van de meer dan 360 soorten bijen in ons land.

Goede richtlijnen voor het verbeteren van de dracht zoals onder andere spreiding van bloeiperioden, soortechtheid, afstemmen op bodemeigenschappen en lichtcondities, en een bloemvriendelijk maai- en snoeibeheer worden genoemd door Koster (2009, Molenaar & Koster 2010). Het meest waardevolle en wellicht ook het meest gebruikte naslagwerk is jouw plantenvademecum dat in 1993 verscheen en daarna een paar keer terugkeerde met andere accenten (Koster 2007, Koster 2019). De drie plantenvademecums zijn opgedragen aan respectievelijk je vader Kees Koster (1993), je vrouw Itty (2007) en je kleinkinderen Asja en Rifka (2019). Belangrijke planten voor wilde bijen worden o.a. genoemd in Reemer et al. (1999), Peeters et al. (2012) en op jouw website www.denederlandsebijen. Heb jij favoriete bloemplanten? Arie: Even nog over die websites. Ik had 4 actieve websites en die zijn in het afgelopen jaar in elkaar gevlochten. De volgende stap is overschakelen naar een ander systeem. Een bevriende top itc-er werkt daar aan. De naam van de website is nu www.denederlandsebijen.nl. Het probleem is om de dubbele navigatie te behouden. Achter iedere bijenplant staat de link ‘bij’ en die laat de bijen zien die de plant bezoeken.

65

Themanummer Bijen in stad en dorp, maart 2021 afgestemd op de bloeitijd van belangrijke gewassen voor insecten en worden inheemse planten gebruikt. Voortrekkers van ecologisch beheer in ons land waren bijvoorbeeld Ger Londo, Piet Zonderwijk en (zijn student) jij, Arie Koster. Uitgaven zoals ‘Natuurtuinen en -parken’ (Londo 1977), ‘Naar meer natuur in tuin, park en landschap’ (Londo 2010), ‘De bonte berm’ (Zonderwijk 1979), ‘Vademecum wilde planten’ (Koster 1993), ‘Openbaar groen op ecologische grondslag’ (Koster 2001) ‘Ecologisch groenbeheer’ (Koster 2001), Figuur 3. Aspect van de tuin van Arie en Itty Koster in Veenendaal. Foto Arie ‘Plantenvademecum voor tuin, Koster. park en landschap’ (Koster In onze tuin zijn onder meer ruig klokje, prachtklokje 2007), ‘Plantenvademecum voor wilde bijen, vlinders en andere Campanula’s, maar ook veel composieten & biodiversiteit in tuinen’ (Koster 2019) hebben in favoriet. Maar het zijn niet allemaal bijenplanten; ook belangrijke mate bijgedragen aan meer bewustwording veel varens en o.m. klimopbremraap. Gele ganzenin de sectoren die voor dit beheer verantwoordelijk bloem is favoriet bij bijen en wordt elk jaar door zes of zijn. Vanaf 2009 heb je door onderwijs en lezingen zeven wilde bijensoorten bezocht met een uitschieter maar ook via internet op diverse websites (zie naar tien.

Onze tuin is ± 500 m2 groot, met meer dan www.bijenhelpdesk.nl) informatie over onder andere 200 planten en 52 bijensoorten. Vaste gasten zijn grote ecologisch groenbeheer verspreid. Belangrijke en kleine klokjesbijen, kattenstaartdikpoot, uitvoerders van het ecologisch groenbeheer waren, zijn slobkousbij, klokjesdikpoot en geelgerande tubebij. groene mbo’ers, beheerders met groene vingers. ‘Maak het niet moeilijker dan het is’, voor ecologisch Exoten in de stedelijke gebieden zijn vaak ondervergroenbeheer ‘heb je geen universitaire opleiding of tegenwoordigd als geschikte bijenplanten in de meeste onderzoek nodig maar gewoon beheerders met groene lijstjes. Mijn ervaring is dat bijvoorbeeld bloeiende vingers’. ‘Deze kennis moet weer terug naar de groene heesters zoals mahonie, laurierkers, zuurbes, die in werkvloer en niet het exclusieve domein worden van sommige plantsoenen talrijk zijn, aardig wat (stadse) bijensoorten lokken. Is die ondervertegenwoordiging een kwestie van gebrek aan onderzoek op deze exoten die in sommige perken talrijk zijn? Arie: Het is heel wisselend en hangt af van nestelgelegenheid en andere planten in de omgeving. Ecologisch groenbeheer Het beheer van het openbaar groen in stedelijke gebieden is de laatste decennia veranderd; er wordt steeds meer ecologisch beheerd.

Bij ecologisch groenbeheer worden geen chemische bestrijdingsmiddelen ingezet, is het maai- en snoeibeheer gefaseerd en

66

Figuur 4. Aspect van de tuin van Arie en Itty Koster in Veenendaal. Foto Arie Koster.

Themanummer Bijen in stad en dorp, maart 2021 ‘schrijvende hovenier’ bent gebleven. Waar komt die schrijfdrift vandaan en hoe werkt dat bij jou? Arie: Dat gaat vanzelf. Overigens ben ik geen hovenier en geen stadsecoloog. Ik ben bezig met de omgeving, met biodiversiteit. Het naamkaartje dat er aanhangt interesseert me niet. Je hebt op heel veel plekken gewerkt in je lange (60 jarige) carrière. Zit daar een periode bij die je het meest omarmt, lief hebt? Wat waren/zijn de aspecten die je het meest aanspreken in je werk? Arie: Dat is heel moeilijk te zeggen. Je kunt dat niet met elkaar vergelijken. Je Figuur 5. Bijenhotel in de tuin van Arie en Itty Koster in Veenendaal. Foto Arie Koster. zit steeds op een andere golflengte. Altijd was mijn werk veel meer dan academici van grote instituten en bedrijven’ (Koster geld verdienen. Alles was voor mij een uitdaging om er 2015, 2018). iets van te maken. Ik heb lang niet alles van je gelezen maar geniet van de rake opmerkingen, zoals ook: “‘Natuur je Buur’ een slogan die de laatste jaren veel wordt gebruikt mag niet blijven steken in een toorts naast de deur of in de tolerantie van onkruid op het trottoir, maar dient uit te groeien tot een volwassen wetenschap’’ (Koster 1989: 6; Insektenbeheer in het stedelijk gebied).

Wat is van bovengenoemde wensen terecht gekomen? Arie: Wat er nu over het platteland wordt gezegd was 40 jaar geleden ook al zo. Ik was ook gekke Henkie; heb vele duizenden kilometers door het platteland gefietst in alle provincies. Het was toen al meer dan rampzalig. In stedelijk gebied nam de biodiversiteit geleidelijk aan toe. Velen hebben daar aan bijgedragen en ik ben blij dat ik daar bij hoor. Bijensterfte, bijenlinten, bijenhotels, bijenbeheer, bijvriendelijk, etcetera. Wat vind je van de ontwikkelingen rondom deze ‘bijengolf’ van aandacht? Komt het de wilde bijen ten goede? Je noemt op een website ‘Het realiseren van bijenlinten is in de eerste plaats geen ecologisch maar een sociaal proces’. Mee eens! Wat zijn de stappen die daarna moeten volgen om tegenvallende resultaten of zelfs mislukking tegen te gaan? Arie: Kleinschalig beginnen en mensen enthousiast maken (zie bijvoorbeeld actie Steenbreek). Werkplekken Je trad na je lagere school in de voetsporen van je vader en ging als leerling-hovenier aan het werk. Stelling 13 van jouw proefschrift luidt: ‘Hovenier en tuinarchitect behoren tot de mooiste en creatiefste beroepen en je kunt er anderen en jezelf gelukkig mee maken.’ Het lijkt wel of je je hele leven een

De tijd die je hebt besteed aan de vele artikelen, boeken, lezingen, etcetera kon waarschijnlijk niet uit tijdens een achturige werkdag, een 40-urige werkweek. Als je nu terugkijkt op die perioden, waar ging al dat overwerk ten koste van? Arie:: Zo wil ik dat niet zeggen. Ik heb heel veel in de trein gedaan. Het boek De Groene Omgeving (1994) heb ik vrijwel fietsend geschreven. Gewoonlijk zit ik even na 6.00 uur achter de PC; daarnaast doe ik ook andere dingen. Nieuwsgierig Een gesprek via de email valt niet mee. Ik blijf echter benieuw naar meer. Welke plannen, uitdagingen, artikelen zitten er nog aan te komen? Zijn we nog iets belangrijks vergeten? Arie: Heel veel dingen komen vanzelf. Je loopt er tegen aan en je begint er mee. Dat is altijd zo geweest. Hoe ben je, tot op heden, het corona-tijdperk doorgekomen? Arie: Corona heeft ons allemaal overvallen. Wij hebben afgelopen jaar nog 4 vakanties gehad. Daarnaast was van de zomer mijn website min of meer in elkaar gestort. Circa 12.000 linken waren verbroken. Is hersteld. Ben me nu aan het voorbereiden op nieuwe omvorming. Ik lees in een berichtje op de facebookpagina van Oase dat jullie gaan verhuizen naar Kranenburg bij Vorden (GE). Wat zijn jullie redenen voor een verhuizing op hoge leeftijd?

67

Themanummer Bijen in stad en dorp, maart 2021 spoor (Vorden) en een plek waar je zonder belemmeringen van hekken, autowegen, ectetera in alle richtingen in kleinschalig gebied kunt fietsen. Ik kon gratis mijn rijbewijs halen maar uit principiële reden heb ik nooit auto gereden. We doen het op eigen kracht. Hoe vreemd het ook klinkt; maar Veenendaal en Vorden zijn de enige plekken die aan deze criteria voldoen. Ik zal wel aansluiting zoeken bij De Bijenstichting in Vorden. Dat is dicht bij huis, op loopafstand.

Figuur 6. Arie op glad ijs in 2008. Foto Itty Nijdam.

Arie: We vinden het in de eerste plaats leuk om weer op een andere plek te zijn. In april kunnen we pas in het huis. Je begint dan ook een nieuw leven. De tuin is groter. We hebben een plek uitgezocht dicht bij het

Arie ik dank je hartelijk voor dit gesprek. ik bewonder je doorzettingsvermogen, werklust, kennis en je vaardigheden in de omgang met mensen. Voor mij is dit themanummer opgedragen aan jou.

Literatuur Blitterswijk, H. van, T.A. de Boer & J.H. Spijker, 2009. De betekenis van het openbaar groen voor bijen. Notitie over de toepassing van stuifmeel- en nectarleverende planten in het openbaar groen ten behoeve van bijen. - Alterrarapport 1975, 29 p. Koster, A, 1980-2019. Voor een overzicht van al zijn publicaties verwijzen we hier naar de website Hymenovaria.nl.

Londo, G., 1977. Natuurtuinen en -parken. - Thieme, Zutphen, 134 p. Londo, G., 2010. Naar meer natuur in tuin, park en landschap. Praktische handleiding. - KNNV Uitgeverij, Zeist, 202 p. Zonderwijk, P., 1979. De bonte berm. - Zomer & Keuning, Ede, 160 p.

Summary Interview with Arie Koster who has contributed greatly to our knowledge of the vegetation of railway lines, ecological management in urban areas and our knowledge of biodiversity, specially of bee-plants and bees, during his 60-year working life. He did this through countless lectures, publications and on various websites, for students, landschaping mamagers, citizens and other interested parties. With a bibliography by Koster (1980-2019).

Theo Peeters

68

Themanummer Bijen in stad en dorp, maart 2021

Van gewone slobkousbij tot gedoornde slakkenhuisbij: tien jaar wilde bijenbeleid in Amsterdam Florinda Nieuwenhuis Inleiding De gemeente Amsterdam schroeft haar ecologisch beleid sinds 2012 geleidelijk op en streeft uiteindelijk naar een natuurinclusieve stad voor mens, plant en dier. De wilde bij is in dat beleid een dankbare gidssoort. Stadsecoloog Florinda Nieuwenhuis vertelt over tien jaar wilde bijenbeleid in Amsterdam.

van blad, wol en klei. Van het bijna magische proces van synchroniciteit, waarbij de bij op éxact hetzelfde moment uitvliegt als dat de waardplant tot bloei komt, ondanks meteorologische variatie. En van de fascinerende relatie tussen bijen en planten, waarbij de plant de bij als een gulle waard verwelkomt met landingsbanen op het blad en routekaarten naar de nectar.

Een aardhommel op de fiets Op een zomerse dag fiets ik door de Volgermeerpolder, een voormalige stortplaats bedekt met folie en grond waaruit een prachtig natuurgebied herrees. Aan weerszijden van het fietspad zie ik een witte zee van gewone margrieten, tot zover het oog rijkt. Ik fiets behoorlijk door, zo’n 25 kilometer per uur. Dan valt me een hommel op, zo te zien een gewone aardhommel (Fig. 1). Hij vliegt aan mijn zijde en heeft precies dezelfde snelheid. Het lijkt minuten te duren dat de hommel met me meevliegt. Hoewel ik mijn benen al een beetje voel, zie ik dat de hommel met gemak kan versnellen. Ik vraag me af wat zijn topsnelheid is. Zal hij mijn aanwezigheid merken? Volgt hij net als ik hetzelfde lijnvormig element, in mensentaal: ‘fietspad’? Voordat ik gehecht raak aan mijn reisgenoot, buigt hij af om te verdwijnen in het witte weidelandschap. Hommels zijn fantastische beestjes. Daar schreef de Brit Dave Goulson al een prachtig boek over (Goulson 2013). Wie houdt er niet van die mollige dikkontjes die, hun kop helemaal geel van het stuifmeel, van bloem tot bloem hoppen en lijken te zoemen van plezier? Een lente zonder het gezoem van bijen en hommels is geen lente. Oké, menig bioloog zal gruwen van dit staaltje antropomorfisme, maar feit is wel dat een aaibare mascotte helpt bij het verkrijgen van draagvlak voor beleid.

En dus vertel ik als stadsecoloog graag mooie verhalen over de wilde bijen. Van de uitgesproken zorgvuldigheid waarmee vrouwtjes de nestholtes (kamertjes) van het nageslacht bekleden met behangsel

Figuur 1. Aardhommel op grote kaardebol. Foto Florinda Nieuwenhuis.

Hommels, vlinders en libellen maken de deur open naar een wereld waarin álle insecten interessant worden. Zweefvliegen bijvoorbeeld. Hilarisch toch dat de vorm van een snor of strepen van een pyjama op zijn rug de naam van het beestje verklaart? Of de wijze waarop een pissebed zich oprolt, waarbij segmentje voor segmentje over elkaar schakelt; prachtig! Of de metallic groen gekleurde bladhaantjes die zo uit een auto-spuiterij lijken te zijn gelopen. Wie goed kijkt in

69

Themanummer Bijen in stad en dorp, maart 2021

Figuur 2. Kaart met aangetroffen bijensoorten per gebied in Amsterdam in 1998/2000 (blauwe basis van figuur), 20142017 (rode basis) en 2019 (gele basis). Bron: maps.amsterdam.nl.

zijn of haar eigen achtertuin is net Alice in Wonderland.

De wilde bij in onderzoek ‘Meten is weten’ is het adagium van menig ambtenaar. Ook die van mij. Bijendeskundige Arie Koster had in de periode 1998-2000 voor de gemeente Amsterdam een eerste inventarisatie gedaan naar de wilde bijen van Amsterdam. In 2015 vroegen we hem dat onderzoek te herhalen. Verrast waren we dat Koster maar liefst 45% meer bijensoorten waarnam in 2015 ten opzichte van 2000 (Koster et al. 2015). Op de lijst stonden drie (toenmalige) rode lijst soorten: de andoornbij Anthophora furcata, geelgerande tubebij Stelis punctulatissima en gedoornde slakkenhuisbij Osmia spinulosa. Veertien soorten waren niet eerder in Amsterdam waargenomen. In totaal zijn toen 70 bijensoorten aangetroffen. Een bijzonder interessante vondst vond ik Osmia spinulosa, de gedoornde slakkenhuisbij. Zoals de naam al aangeeft verkiest deze bij een leeg slakkenhuis om het nest in te maken. Sterker nog, hij nestelt uitsluitend

70

in slakkenhuizen. Wederom roept dit bij mij allerlei vragen op. Wat maakt dat deze bij een slakkenhuis verkiest? Waarom voldoen voor deze soort andere holtes niet? Nieuwsgierig naar het beestje heb ik met mijn kinderen menig slakkenhuis van nabij bekeken, maar los van bosfeeën en duinkaboutertjes hebben we daar natuurlijk nooit een slakkenhuisbij in aangetroffen, laat staan een gedoornde. In 2019 en 2020 heeft EIS Kenniscentrum Insecten bijeninventarisaties voor Amsterdam gedaan in diverse parken en ecologische gebieden. De resultaten publiceren we op de website (Fig. 2) (Reemer et al. 2020). Om de repliceerbaarheid van het bijenonderzoek voor de komende decennia te waarborgen, zijn we overgestapt op een andere methodiek. Sinds 2019 worden de wilde bijen geïnventariseerd in vaste tracés, waarbij een vaste tijdseenheid per tracé gelopen wordt in drie periodes in het jaar gekoppeld aan drie grote bloeiperiodes. De eerste resultaten van het onderzoek van EIS verrasten ons wederom. Waar in het onderzoek van Koster 27 bijensoorten in één gebied het hoogste

Themanummer Bijen in stad en dorp, maart 2021 aantal was, schudden Reemer en collega’s met gemak 50 bijensoorten in één gebied uit hun mouw. In totaal heeft EIS in 2019 en 2020 in de onderzochte gebieden in Amsterdam 104 soorten waargenomen. Nog niet alle locaties zijn reeds onderzocht, die volgen in 2021. Verschil in methodiek kan een rol spelen in het wederom sterk gestegen totaal aantal bijensoorten. Maar ook hier zaten weer rode lijstsoorten (Reemer 2018) bij, zoals de weidebij Andrena gravida, bruine rouwbij Melecta albifrons, roodsprietwespbij Nomada fulvicornis, rietmaskerbij Hylaeus pectoralis, weidemaskerbij Hylaeus gibbus, kleine tuinmaskerbij Hylaeus pictipes en grote koekoekshommel Bombus vestalis (Fig. 3).

De wilde bij in het beleid Amsterdam heeft sinds 2012 steeds ambitieuzer ecologisch beleid, waarvan de wilde bijen sterk hebben geprofiteerd. In 2012 is de gemeentelijke ecologische structuur vastgelegd in de Structuurvisie (Gemeente Amsterdam 2012). In de ecologische structuur mag niet worden gebouwd. Bovendien wordt hier ecologisch beheerd. Maaimethodes als klepelen (kapotslaan van het gras) en maai-zuigen (van maaisel én insecten) is hier niet toegestaan. Enkele jaren later is Amsterdam overgestapt van chemische onkruidbestrijding op mechanische onkruidbestrijding. De stoepen en straten worden sindsdien schoon geborsteld of met heet water gereinigd. Koster vertelde eens dat in de jaren ’60 de madeliefjes uit het gazon gespoten werden. Onwenselijk onkruid vond men dat toen. Gelukkig is dat verleden tijd. Het onkruid mag gewoon weer kruid heten. Op sommige plaatsen worden de stoepplantjes zelfs vereerd, getuige de nieuwe rage van botanisch stoepkrijten, waarbij de naam van het stoepplantje er in krijt bij wordt geschreven. Een derde substantiële stap die Amsterdam heeft gezet is het doel dat minimaal 50% van het groen insectvriendelijk beheerd wordt (Gemeente Amsterdam 2015). Vanuit deze beleidsagenda is traditioneel groen omgevormd naar natuurlijk groen.

Zo zijn natuurvriendelijke oevers aangelegd, zomen langs bosranden gecreëerd, stinsenplanten aangeplant en bermen ingezaaid met inheemse planten.

Figuur 3. Grote koekoekshommel Bombus vestalis. Foto Anneke Teepe.

Als ik mijn dochter het verhaal van de grote koekoekshommel vertel, reageert ze verontwaardigd. Net als de gelijknamige vogel plaatst de grote koekoekshommel zijn eitjes in het nest van een andere soort. In dit geval de gewone aardhommel. De aardhommel voedt de koekoekshommellarven vervolgens nietsvermoedend op als eigen soort. Ik denk niet dat het beeld zo potsierlijk is als het kloeke koekoeksjong dat door een rank klein karekietje wordt gevoed, maar ‘Persoon van het Jaar’ zal de koekoekshommel niet worden. En toch, koekoekshommels zijn een indicator van ecologische kwaliteit, zo leerde ik ooit van Arie Koster. Geen geruststelling voor mijn dochter echter: de koekoekshommel bleef stom. Naast bijeninventarisaties, zijn we in 2020 gestart met structurele ecologische monitoring, waarbij ook de ontwikkelingsfases van vegetaties, de wilde bijen, dagvlinders, libellen en andere faunasoorten worden gemonitord.

Momenteel wordt 52% van het Amsterdamse groen ecologisch beheerd. Maar ook die lat wordt weer verhoogd. De Groenvisie, die waarschijnlijk dit najaar zal worden vastgesteld door de gemeenteraad, heeft als uitgangspunt dat -uiterlijk in 2030- het ecologisch beheer de norm is. Waar jarenlang ecologisch beheer een uitzondering was, wordt dat nu omgedraaid. De stad moet een natuurinclusieve stad worden voor mens, plant én dier.

De wilde bij in het beheer Waar verschilt ecologisch beheer nu van bij-vriendelijk beheer? Nou, op zich niet zoveel. Waar ecologisch beheerd wordt, floreert over het algemeen ook de wilde bij. Maar door het groen vanuit het oogpunt van de wilde bij te bekijken komen toch een aantal bijzonderheden naar voren. Ik noem hier enkele: Behoud van nestplekken Een kwart van de wilde bijen nestelt boven de grond, in oude kevergangen in dood hout of in holle stengels van riet of schermbloemigen. Zo zet de tronkenbij

71

Themanummer Bijen in stad en dorp, maart 2021 haar eitjes af in dode boomstammen (ah, vandaar die naam) terwijl maskerbijen de voorkeur hebben voor holle stengels van braam of vlier. Door riet, ruigte en graslanden altijd gefaseerd te maaien, blijven er nestplekken behouden. Ook is het poëtische uitgangspunt “dood hout leeft” reeds een leidend principe binnen het beheer van onze bossen en bosplantsoenen, ook in stadsparken als het Vondelpark of Flevopark. Dode bomen worden niet meer automatisch verhakseld zoals dat voorheen gebeurde, maar mogen als herders van het landschap de parken sieren (Fig. 4).

Figuur 4. Dood hout leeft. Foto Florinda Nieuwenhuis.

Als zo’n grondnestlocatie dicht groeit, moet worden gehandeld. Hoe we dat doen is op dit moment nog op experimentele basis. Wat werkt het beste? Periodiek afplaggen? Hoe vaak? En hoe groot is het ideale geplagde stuk? Schapenbegrazing? Met de rotorkopeg jaarlijks een deel openmaken? En hoe houden we de gazons open? In dit licht blijkt de hond ineens behulpzaam voor de wilde bijen: menig blaffer houdt immers met zijn enthousiaste gegraaf de grond open. Variatie aan planten Een ander thema dat naar boven komt als we het groen door de ogen van de wilde bijen bekijken, is variatie in voedsel. De meeste wilde bijensoorten zijn voor hun voedselvoorziening niet kieskeurig: als een plant nectar (energiebron) en stuifmeel (eiwitbron) geeft, voldoet het al snel. Maar tientallen bijen zijn voor hun stuifmeelbehoefte gespecialiseerd op een enkele plantenfamilie (de oligolectische bijen) of soms zelfs op een enkele plantensoort (de monolectische bijen). Binnen het beheer is het van belang dat er oog is voor deze specifieke plantensoorten en de daaraan correlerende bijensoorten. In Amsterdam is hier binnen een aantal projecten aandacht voor geweest. Zo was bij het aanleggen van een halve kilometer natuurvriendelijke oever in het Gijsbrecht van Aemstelpark de gewone slobkousbij de doelsoort.

Maar voor de ondergronds nestelende bijen, het merendeel van de bijen, voldoet het ecologisch beheer niet automatisch. Driekwart van de wilde bijensoorten hebben kale grond of steile oevers nodig om smalle nestgangen en nestcellen in te graven. Amsterdam ligt net als de helft van Nederland in een drooggepompt moeras, dus veel steile oevers zijn er niet. En kale plekken groeien door de stikstofdepositie vanuit omliggende landbouw snel dicht, zodat nestplekken niet altijd gemakkelijk te vinden zijn. Dit jaar zijn we gestart met het inventariseren van de aggregaties (grote groepen) van grondnestelende bijen. Gazons die door bezuinigingen niet meer bemest zijn en vanuit beeldkwaliteitsnormen het predicaat ‘onvoldoende’ scoren, blijken ineens te zoemen van de grijze zandbijen! Dijklichamen met open grond belanden nog wel eens op de tekentafel van de ontwerper, maar zien wij nu als essentiële voortplantingsplek voor wilde bijen. Om deze locaties te beschermen zetten we deze plekken als ‘faunavoorziening’ in ons beheersysteem. Net als een faunapassage, nestkast of ijsvogelwand is ‘de grondnestlocatie’ nu ook een faunavoorziening. Gevolg is dat die locatie nu ook structureel geïnspecteerd wordt op ‘risico op functieverlies’, jargon dat vanuit het Assetmanagement (risicogestuurd beheer) is overgewaaid.

72

Figuur 5. Recent aangelegde natuurvriendelijke oever in het Gijsbrecht van Aemstelpark, met grote wederik (geel) en grote kattenstaart (paars). Foto Florinda Nieuwenhuis.

Themanummer Bijen in stad en dorp, maart 2021 Echt gewoon kun je deze slobkousbij natuurlijk niet noemen. Maar naast het feit dat deze bij kennelijk last van koude voeten heeft, is dit één van de weinige monolectische bijen. In gewoon Nederlands: een moeilijke eter. Voor nectar wil hij nog wel wat plantensoorten pruimen, maar voor stuifmeel voldoet alleen de grote wederik. Zonder deze gele oeverbloeier kan de slobkousbij niet leven. En dat maakt de soort kwetsbaar, waardoor we hem hebben geholpen door grote wederik ruimschoots aan te planten in de nieuwe oevers (Fig. 5). Naast het aanleggen van natuurvriendelijke oevers hebben we in dit park duizenden stinsenbollen geplant, kruidenrijke zomen aangelegd en voor variatie in flora gezorgd. Dit heeft zijn vruchten afgeworpen. In 1998 waren in het Gijsbrecht van Aemstelpark 11 bijensoorten waargenomen, in 2014 waren dat er 18 en in 2020 telde EIS er 53. Een ander project waarin we een specifieke bijensoort een handje helpen is de Houthavens. Waar langs de oevers van het IJ een geheel nieuwe wijk opdoemt is de zee-aster (of zulte) aangeplant. Het water van het IJ is hier brak en daardoor een unieke biotoop en groeiplaats voor de zeeaster. Hier komt de schorzijdebij op af: een soort die normaal voorkomt in de schorren van Zeeland en de Waddeneilanden, maar ook in de regio IJmond is waargenomen.

Aan de zijde van zeecontainers met cacaobonen en bananen en zo nu en dan een verdwaalde dolfijn of zeehond hopen we dat de schorzijdebij eens ook de havenstad bereikt. Met een fris zilt hapje wordt hij verwelkomd.

De wilde bij en de Amsterdammer Wat vindt de Amsterdammer nu van al deze veranderingen? Gefaseerd maaibeheer of laten staan van dood hout zal voor de gemiddelde lezer van de HymenoVaria niet als wereldschokkend nieuws voorkomen, maar voor veel mensen is het even wennen, zo’n dode boom die niet weggehaald wordt. Of het gras dat zo lang groeit dat de hond daar niet meer lekker doorheen kan struinen. Ook het gefaseerd maaibeleid leidt geregeld tot vragen. Of we niet een stukje zijn vergeten? Klachten krijgen we ook zo nu en dan. Soms in plat Mokums dialect: “Wat een -nader in te vullen ziekte- zooi is het hier!” Dan weer met een hautain Amsterdam-Zuid accent: “Deze beplanting detoneert met het Plan Berlage!” Maar wat mij opvalt, is dat de weerstand niet heel groot is en de vraag naar verandering juist wel. De roep om transitie komt echt uit de samenleving zelf. Ook de bewoners zijn klaar voor verandering. Balkons worden omgetoverd tot bloeiende jungles (met dank aan het goede voorbeeld van journalist Caspar

Figuur 6. Bloemrijke berm aan de Oude Haagse weg, Amsterdam. Foto: Florinda Nieuwenhuis.

Janssen!). Daken veranderen in bloeiende landschappen en buurtplantsoenen worden omgevormd tot bijen- of vlindertuintjes. Amsterdam geeft subsidie voor natuurlijk buurtgroen, groene gevels en groene daken. En daar wordt dankbaar gebruik van gemaakt getuige de vele honderden initiatieven die als grondnestelende bijen uit de grond schieten. Het werk van volkstuinders op Amstelglorie kunt u lezen elders in dit themanummer (zie pag. 34). Daarnaast zijn er vele andere mooie initiatieven van bewoners die hun vrije tijd opgeven om de stad een stukje mooier en natuurlijker te maken. Van sportparkranden die door buurtbewoners tot natuurgebieden omgetoverd worden 1), de vele verenigingen Vrienden van Parken 2) en bewegingen gericht op een natuurvriendelijker beheer 3). De stad is er klaar voor. De groene revolutie is in volle gang. Laat de wilde bijen maar komen.

73

Themanummer Bijen in stad en dorp, maart 2021

Literatuur Gemeente Amsterdam, 2012. Ecologische visie; ecologie, biodiversiteit en groene verbindingen in Amsterdam, 26 p. Gemeente Amsterdam, 2015. Agenda groen 2015-2018, 60 p. Gemeente Amsterdam, 2020. Groenvisie 2050; een leefbare stad voor mens en dier, 82 p. (nog niet vastgesteld). Goulson, D., 2013. Een verhaal met een Angel. - Atlas contact, Amsterdam/Antwerpen, 236 p.

Koster, A, F.A.L. Nieuwenhuis & G. Timmermans, 2015. Bijen en vlinders van Amsterdam. - Gemeente Amsterdam, 58 p. Reemer, M., 2018. Basisrapport voor de rode lijst bijen. EIS Kenniscentrum Insecten, Leiden, EIS2018-06, 171 p. Reemer, M., T. Fernhout & F. Rhebergen, 2020. Bijen in Amsterdamse stadsparken en andere ecologisch beheerde gebieden. - EIS Kenniscentrum Insecten, EIS2020-17: 59 p.

Noten 1) Natuur, je Beste Buur: www.natuurjebestebuur.nl

3) o.a. Flower Power@tuinen van West, Mot in

2) o.a. Vrienden van het Beatrixpark, Vrienden van het

Mokum, Natuurlijk IJburg

Flevopark, Vrienden van het Vondelpark, Vrienden van het Gijsbrecht van Amstelpark, Vrienden van het Noorderpark, Vrienden van het Rembrandtpark, Vrienden van het Schellingwouderbreekpark e.a.

Summary The municipality of Amsterdam has taken ambitious steps to reduce the loss of biodiversity in general and that of wild bees in specific. Urban ecologist Florinda Nieuwenhuis explains the steps the city council has taken to promote solitary bees. In the year 2000 a large scale inventory on solitary bees was conducted bij Arie Koster. This study was repeated in 2015. He reported an increase in the number of solitary bee species by 45% (Koster en Nieuwenhuis et al, 2015). The list of bee species include five (5) Red list species: Anthophora furcata, Stelis punctulatissima and Osmia spinulosa. Fourteen species weer never officially observed in Amsterdam. In 2019 and 2020 a third study was done, this time by EIS Netherlands. The methodology of this research was changed in order to enable long term monitoring. Therefore the results cannot be fully compared to prior studies. Reemer et al. (2020) found a total of 104 wild bee species in Amsterdam. In several parks and green areas a number of fifty (50) bee species where found. Nieuwenhuis explains the major steps that the city council has taken that enfavours solitary bees. First, in 2012 a large scale ecological green structure was introduced. In this green structure no building activities are allowed and green maintainance is done on an ecological basis.

Secondly, the city council –as most municipalities in that timehas stopped the use of chemical weed control. Thirdly, the city council has adopted the policy goal that half of all public green areas should be maintained ecologically. Currently 52% of the cities’ green areas are maintained ecologically. In 2020 the city counsil will most likely adopt an even more ambitious policy plan which aimes at developing a nature inclusive city. Apart from the efforts of the city council, there are many initiatives started by the city residents. This contributes to a wide variety of plants and vegetation types and therefore increases the feeding opportunities for solitary bees. According to Nieuwenhuis an ecological transition is noticable in Amsterdam, in which both inhabitants and city counsil take neccesary actions to protect and increase the numbers of solitary bee species and their population sizes.

Florinda Nieuwenhuis Stadsecoloog gemeente Amsterdam f.nieuwenhuis@amsterdam.nl

74

Themanummer Bijen in stad en dorp, maart 2021

Van kastuinbouw naar bijenparadijs: recent aangelegde dijkjes in stedelijk gebied trekken bijzondere bijen Menno Reemer In 2012 werd bijna 500 meter aan dijken van klei aangelegd in een Leidse woonwijk, op een plek waar voordien tuinbouwkassen stonden. Een buitenkansje om de ontwikkeling van de bijenfauna op nieuw aangelegde dijken te volgen. Heel verrassend doken hier verschillende soorten op die uit de wijde omtrek van Leiden niet bekend waren, maar die bijvoorbeeld goede populaties hebben op dijken in het rivierengebied. Deze vondsten geven aan dat hellingen en steilwanden ook in stedelijk gebied een grote toegevoegde waarde voor de bijenfauna kunnen hebben.

Inleiding Rond het begin van onze jaartelling lag op de plek tussen de huidige Leidse wijken Roomburg en Meerburg een Romeins fort: castellum Matilo. Dit was

één van de forten langs de zogenaamde limes, de noordgrens van het toenmalige Romeinse Rijk, die gemarkeerd werd door het stroomgebied van de Oude Rijn. De resten van fort Matilo liggen al eeuwenlang verborgen onder de grond en jarenlang bepaalden tuinbouwkassen en akkers het aanzicht van het terrein (Fig. 1). In 2012 begon de Gemeente Leiden met de aanleg van 'archeologisch park' Matilo. De tuinbouwkassen werden geruimd en met plaatselijke kleigrond werden dijkjes opgeworpen die de ligging van het verdwenen castellum markeren (Fig. 2). De wachttorens bij de ingangen geven het geheel een 'Romeins' aanzicht. Deze dijkjes van circa 3 meter hoog en een totale omtrek van bijna 500 (150 bij 95) meter bleken in de jaren er na een bijzondere bijenfauna aan te trekken, met diverse soorten die uit de wijde omtrek van Leiden niet bekend waren.

Figuur 1. Tot circa 2011 was een groot deel van het oppervlak van het huidige park Matilo nog bedekt met tuinbouwkassen. Rondom lagen akkers (bron: Google Earth 2008).

75

Themanummer Bijen in stad en dorp, maart 2021

Figuur 2. In 2012 werd park Matilo ingericht (bron: Google Earth 2018).

Omschrijving van het gebied De dijken rond het fort zijn opgetrokken uit grond die is opgegraven uit de greppels die nu rondom de dijken te zien zijn (Fig. 3). Volgens de bodemkaart van

Figuur 3. In 2012 werden de dijkjes opgetrokken uit klei afkomstig van de geulen ernaast. In dit jaar zijn de dijkjes nog volledig kaal. Foto Hans Erren - CC BY-SA 3.0 (Wikipedia).

76

Nederland (maps.bodemdata.nl) gaat het hier om 'kalkrijke poldervaaggronden' van zware zavel. De term zavel impliceert dat ten hoogste 25% uit fijne kleideeltjes (lutum) bestaat. Wanneer ik in Matilo de grond met een loepje bekijk, zie ik echter alleen maar fijne kleideeltjes en vrijwel geen zand. Daarom ben ik geneigd om het zware klei te noemen. De dijken zijn circa drie meter hoog en 10 meter breed. De hellingen hebben een hellingshoek van circa 45 graden. Bovenop de dijken is een vlak gedeelte met een looppad. De vegetatie op de dijken (Fig. 4, 5) bestaat hoofdzakelijk uit spontaan gevestigde planten, maar vermoedelijk zijn er ook diverse soorten ingezaaid door betrokken plaatselijke bewoners. In het vroege voorjaar bloeit er veel klein hoefblad op de dijkjes en zijn in de omgeving veel bloeiende wilgen te vinden. Iets later bloeien er veel paardenbloemen. Verschillende gele koolachtigen (kool- en raapzaad, herik, zwarte mosterd) zorgen van het voorjaar tot in de zomer voor bloemen. In de zomer bepalen onder andere muskuskaasjeskruid, wikkes, klavers, luzerne en jacobskruiskruid het beeld. De dijkjes zijn enige jaren beheerd met drukbegrazing door schapen. Later is men overgegaan naar een extensief maaibeheer,

Themanummer Bijen in stad en dorp, maart 2021

Bijenfauna

Figuur 4. Geel bloeiende Brassicaceae naast de 'Romeinse' wachttorens (25 mei 2019). Foto Menno Reemer.

waarbij maaisel wordt afgevoerd. De vegetatie heeft nog steeds een vrij schraal karakter en op veel plekken is nog kale, zonbeschenen bodem aanwezig. Aan de binnenzijde van de dijken ligt een grasvlakte die als gazon wordt beheerd (Fig. 4), waar kleine plantjes van witte klaver, madelief en paardenbloem nog wel tot bloei komen. De directe omgeving is parkachtig met vrij veel ruimte voor kruidenruigtes (fluitenkruid, distels) en struweel (braam, wilgen). Aan de noordoostzijde ligt een klein volkstuincomplex.

Tussen 2014 en 2020 ben ik vaak in het gebied geweest om op zoek te gaan naar bijen. Er was geen sprake van een systematische inventarisatie, want in sommige jaren ben ik veel vaker geweest dan in andere en pas in de loop van de tijd ben ik mijn vondsten wat completer gaan bijhouden. Een overzicht van de aangetroffen bijensoorten per jaar staat op www.hymenovaria.nl. In totaal heb ik 56 soorten bijen gevonden in park Matilo. Hieronder zijn er verschillende die zeldzaam zijn in deze regio of zelfs niet eerder in de wijde omtrek van Leiden gevonden waren (Tabel 1, Fig. 6, 7).

Discussie De bijenfauna op de dijkjes van Matilo doet een beetje denken aan die van dijken in de Zuid-Hollandse delta en het rivierengebied. Dit is opmerkelijk, omdat dit gebiedje bij lange na niet de oppervlakte heeft van die regio's en er ook tientallen kilometers vandaan ligt. Op één of andere manier hebben de soorten genoemd in tabel 1 dit gebied toch weten te vinden. De aantrekkelijkheid van Matilo voor de bijzondere

Tabel 1. Vondsten in Matilo van regionaal zeldzame bijen. Nederlandse naam

Wetenschappelijke naam

gebandeerde dwergzandbij

Andrena niveata

grashommel

Bombus ruderarius

breedkaakgroefbij

Lasioglossum laticeps

kleigroefbij

Lasioglossum pauxillum

roodbruine groefbij

Lasioglossum xanthopus

klaverdikpoot

Melitta leporina

bonte wespbij

Nomada bifasciata

vondsten Matilo diverse exemplaren, mei 2019 & mei 2020 1 koningin, 10 mei 2020 diverse exemplaren tussen 2016 en 2020 4 exemplaren april, mei & juni 2020 1 vrouwtje, 9 mei 2019 diverse exemplaren in 2018 en 2020 1 vrouwtje, 9 april 2020

dichtstbijzijnde eerdere vindplaatsen sinds 2000 Rijswijk (20 km) * Oud-Beijerland (39 km) Zeist (49 km) Rotterdam (28 km) Rhoon (34 km) ** Bentwoud (10 km) Bentwoud (10 km) ***

* Andrena niveata heb ik ná de vondsten in Matilo ook in Oegstgeest gevonden. ** Lasioglossum xanthopus heb ik ná de vondst in Matilo ook bij Zoetermeer gevonden. *** Nomada bifasciata dook in 2020 ook op twee andere plaatsen in Leiden op, op één daarvan samen met de gastheer Andrena gravida.

77

Themanummer Bijen in stad en dorp, maart 2021

Figuur 5. Naast groot kaasjeskruid bloeien er in de zomer ook jacobskruiskruid, gele composieten en slangenkruid (2 juli 2019). Foto Menno Reemer.

bijensoorten die er gevonden zijn, zit vermoedelijk vooral in de steile dijken van het 'Romeinse fort'. Er zijn wel andere dijkjes aanwezig in de omgeving, maar deze zijn vaak veel geringer van omvang, of anders wel veel dichter begroeid en minder bloemrijk. De korte tijd waarin deze bijenrijkdom kon ontstaan, in een stedelijke omgeving waar tot voor kort

tuinbouwkassen stonden, is bemoedigend. Dit geeft aan dat er binnen de stadsgrenzen iets moois kan ontstaan op plekken waar voorheen niets voor bijen te halen viel. Tegelijkertijd laat het duidelijk zien hoe waardevol het is om niet alleen voor meer bloemen te zorgen, maar ook voor ruime nestelmogelijkheden voor in de bodem nestelende bijen.

a

b

Figuur 6. Bijzondere bijen van Matilo: a. gebandeerde dwergzandbij Andrena niveata; b. breedkaakgroefbij Lasioglossum laticeps. Foto’s Menno Reemer.

78

Themanummer Bijen in stad en dorp, maart 2021

c

d

Figuur 7. Bijzondere bijen van Matilo: c. roodbruine groefbij Lasioglossum xanthopus; d. klaverdikpoot Melitta leporina. Foto's Menno Reemer.

Summary From greenhouses to bee paradise: recently erected dykes in urban area draw special bees. The park Matilo in the city of Leiden was established in 2012 as a memory to the eponymous Roman castellum (fort) that was situated here in the years 70-275 AD. Previous to the establishment of the park, the area had been c occupied by horticultural greenhouses and agricultural fields. In 2012, dykes of local clay soil were erected in order to demarcate the former position of the fortifications. In subsequent years, the author sampled the bee fauna of the area. The clay dykes were soon colonized by many species of bees, some of which were rare or not previously known in the region. This demonstrates the value of nestings structures for ground-nesting bees in urban areas.

Menno Reemer EIS Kenniscentrum Insecten menno.reemer@naturalis.nl

79

Themanummer Bijen in stad en dorp, maart 2021

Bijen en bij-vriendelijk beheer in Utrecht John Smit & Floris Brekelmans Inleiding Utrecht mag zich sinds 7 november 2020 een jaar lang de bijvriendelijkste gemeente noemen. Hiertoe is zij uitgeroepen door Nederland Zoemt vanwege de integrale aanpak binnen de gemeente. Zo wordt steeds meer hooiland ecologisch beheerd, beschikt elke wijk over een groenadviseur, worden bij voorkeur biologische bloembollen ingekocht en wordt middels ludieke acties, zoals een megabijenhotel langs de A2, aandacht gegenereerd voor de wilde bij. Maar Utrecht doet meer, zo heeft ze de afgelopen twee jaar verschillende gebieden binnen de stad laten inventariseren op bijen en wespen. Het doel van dit onderzoek is het verkrijgen van inzicht in de soortenrijkdom en verspreiding van wilde bijen in de stad, en het ontwikkelen van kennis over de factoren die daar van invloed op zijn. De inventarisatie heeft in totaal een lijst van 110 soorten bijen en 56 soorten wespen opgeleverd. Dat is bijna één derde van de Nederlandse bijenfauna. In dit artikel willen we laten zien dat er zowel bij herinrichting als het beheer veel winst te behalen valt voor bijen en dat daarmee zeker ook heel bijzondere soorten geholpen zijn. Belangrijke aspecten daarbij zijn naast voldoende bloemaanbod vooral nestgelegenheid. Uiteraard zijn er de nodige toevalstreffers gevonden zoals de luzernebehangersbij Megachile rotundata,

Figuur 1. Het vrouwtje luzernebehangersbij Megachile rotundata dat is aangetroffen in Utrecht. Foto John Smit.

80

waarvan een vrouwtje (Fig. 1) werd aangetroffen op het ingezaaide stuk rond het enorme bijenhotel langs de A2. Deze soort is in 2009 voor het eerst in Nederland aangetroffen in Groesbeek (Schreven 2011). Pas in 2017 werd de soort opnieuw terug gevonden in Zuid-Limburg, waar een populatie aanwezig bleek bij Maastricht. Een jaar eerder meldde D’Haeseleer (2016) dat de soort zich sterk aan het uitbreiden was in Vlaanderen en daar vooral in de stedelijke omgeving werd gevonden. In Nederland is de luzernbehangersbij momenteel bekend van acht locaties in zuidoostelijk Nederland (Fig. 2) wat de vondst in Utrecht op zijn minst opvallend maakt. In Vlaanderen wordt gebruik van bijenhotels door de luzernebehangersbij gemeld. Of dat op deze locatie in Utrecht ook het geval is zal de toekomst moeten uitwijzen.

Herinrichting Een andere soort die min of meer toevallig opduikt is de bedreigde gebandeerde dwergzandbij Andrena niveata. Dit is een typische soort van dynamische, instabiele en tijdelijke biotopen zoals opgespoten terreinen, bouwputten en braakliggende terreinen met veel zand, maar ook overstoven dijken net achter de zeereep, een talud van een net aangelegde weg of natuurontwikkelingsterrein langs de rivieren. Reemer

Figuur 2. Vindplaatsen van de luzernebehangersbij Megachile rotundata in Nederland.

Themanummer Bijen in stad en dorp, maart 2021 aangelegd met schanskorven, metalen kooien gevuld met stenen. Er zijn diverse redenen waarom deze tegenwoordig veel gebruikt worden in de stedenbouw: ze zijn duurzaam, hebben een goede geluidsisolatie, zijn waterdoorlatend en visueel aantrekkelijk. Voor insecten betekent het dat er allerlei holtes te vinden zijn tussen de stenen waar geschuild of genesteld kan worden. Omdat er langs dit fietspad tevens goed gefaseerd gemaaid wordt is er een weelde aan bloemen te vinden (Fig. 3). Bovendien is hier bij de aanleg gebruik gemaakt van tamelijk voedselarm schelphoudend zand en er is reliëf aanwezig in de Figuur 3. Berm van het fietspad Ds. Abernathylaan dat gefaseerd gemaaid en vorm van taluds. Een ideale daardoor zeer bloemrijk is. Links is de schanskorf zichtbaar die als afscheiding is uitgangssituatie voor een neergezet. Foto John Smit. kruiden- en structuurrijke vegetatie. Op deze plek is een (2020) vond de soort op een terrein nabij een recent populatie aangetroffen van de zeer zeldzame kale gegraven plas en beschrijft tevens de nestelplek en het leemwesp Euodynerus dantici (Fig. 4). Hiervan zijn 4 gedrag. In Utrecht werd in 2019 een tweetal vrouwtjes mannen en 6 vrouwen aangetroffen langs dit fietspad.

aangetroffen op een bouwterrein bovenop de Leidsche Deze soort nestelt in bestaande holten of oude nesten Rijntunnel van de snelweg A2. Een groot deel van dit van bijen en is in Mongolië gevonden in gaten en terrein bestond uit opgespoten zand met een grote gangen in muren (Buyanjargal & Abasheev 2015). hoeveelheid aan zwarte mosterd, waarop de beide Mogelijk dat de schanskorven een geschikte nestelplek vrouwtjes aan het foerageren waren. In veel steden is bieden. De kale leemwesp is vooral bekend uit het vrijwel altijd wel ergens een bouwterrein te vinden. zuidoosten van ons land, met waarnemingen in Door een klein deel van het terrein ongemoeid te oostelijk Noord-Brabant, Limburg en het oostelijk laten, worden kansen gecreëerd voor een bedreigde rivierengebied. soort als de gebandeerde dwergzandbij. Andere zeldzame soorten die in dit gebied zijn De Leidsche Rijntunnel van de A2 is in 2012 in aangetroffen zijn de blauwe metselbij Osmia caerulescens, gebruik genomen en het bovenliggende gebied wordt de zwartbronzen houtmetselbij O. niveata en de sindsdien heringericht. Een van de delen die inmiddels gewone tubebij Stelis breviuscula. Deze laatste is allang klaar zijn is het fietspad Ds. Abernathylaan dat vanaf niet zeldzaam meer en profiteert net zo hard als zijn De Meernbrug langs de snelweg naar het noorden gastheer de tronkenbij Heriades truncorum van de loopt.

Hier is langs de snelweg een geluidswal enorme wildgroei aan bijenhotels. Beiden breiden zich zeer sterk uit de laatste jaren.

Spoortaluds

Figuur 4. Vrouwtje kale leemwesp Euodynerus danitici. Foto John Smit.

Van oudsher worden spoortaluds al als waardevol voor bijen en wespen beschouwd. Dat dit geen uitgebreide spoorwegemplacementen of grootschalige taluds hoeven te zijn om iets voor bijen te kunnen betekenen, bleek in 2019 wel toen een klein deel van het spoortalud nabij het nieuwe ns station Vaartsche Rijn werd onderzocht. Op deze plek in de wijk Tolsteeg is een park tegen het spoortalud aangelegd, inclusief een vijver met natuurvriendelijke oevers. Het park zelf wordt vooral recreatief gebruikt, met een

81

Themanummer Bijen in stad en dorp, maart 2021

Forten

Figuur 5. Mannetje geelgespoorde houtmetselbij Hoplitis claviventris. Foto John Smit.

pannakooi en kort-gemaaide grasveldjes. Het spoortalud is beplant met diverse heesters en ingezaaid met een kruidenrijk mengsel. Doordat het talud overwegend uit zand bestaat en op het zuiden georiënteerd is, heerst er een lekker warm microklimaat, wat koren op de molen is voor bijen. Opvallend waren bijvoorbeeld de grote aantallen van sommige soorten die hier gevonden zijn, met 120 exemplaren van het aardhommel-complex, 200 akkerhommels Bombus pascuorum en 85 steenhommels B. lapidarius. Ook de aantallen grote bladsnijder Megachile willughbiella (62), klokjesdikpoten Melitta haemorrhoidalis (10) en gewone maskerbijen Hylaeus communis (18) waren opvallend hoog in vergelijking met de andere onderzochte gebieden. Voor diverse houtmetselbijen wordt reeds aangegeven dat spoorwegemplacementen en –taluds belangrijke habitats zijn (Peeters et al. 2012). Hier in Tolsteeg werden van de zeldzame en kwetsbare geelgespoorde houtmetselbij Hoplitis claviventris (Fig. 5) maar liefst 33 individuen waargenomen. Deze soort is vooral bekend van de duinen, de zandgronden van Noord-Brabant, op zandige stukken in het rivierengebied en verspreid in het noorden, met uitzondering van Groningen. De soort lijkt verdwenen in grote delen van Gelderland en Overijssel. In Utrecht werden er op 2 juni maar liefst 29 mannetjes waargenomen in het Tolsteegplantsoen.

Later zijn daar op 28 juni nog eens 2 mannetjes en 2 vrouwtjes waargenomen. Een opvallend hoog aantal voor een soort die normaal gesproken hooguit met slechts enkele exemplaren wordt waargenomen. Klaarblijkelijk waren er op of vlak voor 2 juni een of enkele nesten massaal uitgevlogen waardoor er zoveel tegelijk rondvlogen. De dieren vlogen tussen de vegetatie op het spoortalud. De soort is vooral bekend van bosranden, groeven en ruderale terreinen. Vrouwtjes nestelen in holle stengels van bijvoorbeeld braam, distel of vlier. Stuifmeel wordt vooral verzameld van klaver en rolklaver; langs het talud groeit veel witte klaver, rode klaver, gewone rolklaver en bont kroonkruid.

82

Net ten oosten van het Tolsteegplantsoen, aan weerszijden van de spoorlijn van Utrecht cs naar het oosten, liggen de forten de vier Lunetten. Deze zijn onderdeel van de Nieuwe Hollandse Waterlinie en aangelegd tussen 1819 en 1826. Van deze forten zijn in 2020 Lunet 1 en 2 onderzocht op het voorkomen van bijen en wespen. Deze forten zijn klein en worden gekenmerkt door een grote diversiteit aan biotopen en een zeer afwisselende vegetatie. De forten zijn bovendien rijk aan reliëf. Van oudsher zijn de forten omzoomd met bomen en struiken om de contouren in het landschap te maskeren, maar ook om de grond op de forten vast te houden als dekking en eventuele effecten van granaatinslagen te beperken. Langs de fortgrachten werden vaak hagen van meidoorn gemengd met knotwilgen aangeplant als natuurlijk prikkeldraad. Midden op de forten zijn momenteel vrij schrale en zeer bloemrijke hooilanden te vinden die twee keer per jaar worden gemaaid en het maaisel wordt afgehaald. Knoopkruid en gewone margriet komen veel voor, naast soorten als kamgras, aardaker, gewone agrimonie, scherpe boterbloem, veldlathyrus en grote ratelaar. Door deze grote variatie ontstaat een zeer kleinschalig, gevarieerd habitat dat op sommige plekken ook een zeer warm microklimaat bevat. Bij de inventarisatie viel op dat, ondanks het geringe formaat, de beide Lunetten zeer rijk zijn aan bijen.

Van de in totaal 80 soorten die in 2020 zijn aangetroffen zijn er 54 op de Lunetten waargenomen. Hieronder bevinden zich de nodige bijzondere en zeldzame soorten. Het besloten karakter van de graslandjes, omzoomd met struweel en bomen, zorgt ervoor dat ook soorten die meer typisch zijn voor bosranden hier een plek vinden. Een voorbeeld daarvan is de fluitenkruidbij Andrena proxima waardoor ook de zeldzame broedparasiet hier wordt aangetroffen: de langsprietwespbij Nomada conjungens (Fig. 6). Een andere soort die hiervan lijkt te profiteren is de zeer zeldzame groene zandbij Andrena viridescens (Fig. 7).

Figuur 6. Vrouwtje langsprietwespbij Nomada conjungens. Foto John Smit.

Themanummer Bijen in stad en dorp, maart 2021

Figuur 7. Mannetje groene zandbij Andrena viridescens. Foto John Smit.

Figuur 8. Vindplaatsen van de groene zandbij Andrena viridescens in Utrecht. De meeste vindplaatsen betreffen forten van de Nieuwe Hollandse Waterlinie.

Dit is een soort die uitsluitend stuifmeel verzameld van ereprijs, met name gewone ereprijs. Die groeit vooral aan de randen van de graslandjes waar struweel staat en waar het vochtgehalte net iets hoger is. De vrouwtjes nestelen juist op wat spaarzamer begroeide plekken op dijken of langs bosranden in zowel zandals leemgrond. Klaarblijkelijk wordt op de forten goed aan deze randvoorwaarden voldaan, want niet alleen zijn op Lunet 1 en 2 meer dan 30 exemplaren waargenomen, ook in het Beatrixpark, nabij de beide andere forten zijn enkele exemplaren waargenomen. Daarnaast heeft Kees Goudsmits de soort ook waargenomen op een aantal andere forten: Everdingen, Honswijk, Rijnauwen en Vechten (Fig. 8),

terwijl er tot 2019 geen waarnemingen buiten Limburg bekend waren. In 1997 werd de soort voor het eerst in Nederland, in Zuid-Limburg waargenomen (Smit 1997), daarna werd in 2003 de soort in de Maasduinen waargenomen (Megens 2004). Pas in 2017 werd hij voor het eerst buiten Limburg waargenomen en in 2019 dook hij ineens op een aantal plekken in NoordBrabant en Utrecht op (Reemer 2019). Naast het wellicht wat warmere microklimaat, de aanwezigheid van de waardplant is het vooral ook de mogelijkheid om te nestelen die er allicht voor zorgen dat de forten zo goed lijken voor de groene zandbij.

Op beide forten zijn plekken aangetroffen met grote tot zeer grote nestaggregaties van diverse grondnestelende bijen, onder andere op de taluds direct boven de kademuren. Op fort Lunet I ligt een tweetal taluds die beide een (zeer) grote nestaggregatie van grondnestelende bijen bevat (Fig. 9). Het talud in het midden van het fort ligt op de helling van de eigenlijke bunker, langs het pad van de tuin van de fortwachterswoning. Dit betreft een talud van zo’n 20 meter lengte. De belangrijkste nestelende soorten hier zijn: grasbij Andrena flavipes (50+), viltvlekzandbij Andrena nitida (8), fluitenkruidbij Andrena proxima (10) en kleigroefbij Lasioglossum pauxillum (100+). Daarnaast is vooral de kortsprietwespbij Nomada fucata in aantal aangetroffen (35). Aan de zuidrand van het fort bevindt zich een talud, gelegen bovenop de kademuur die pal op het zuiden gericht is en ten dele (zeer) schaars begroeid is (Fig. 10). Het gaat in totaal om een lengte van zo’n 35 meter talud. Verschillende Figuur 9. De twee belangrijke nestaggregaties op fort Lunet 1 aangegeven soorten zijn hier in aantal aangetroffen met een rode cirkel. (www.hymenovaria.nl). Voor al deze

83

Themanummer Bijen in stad en dorp, maart 2021 te verwachten dat er nog meer soorten nestelen dan er tijdens de inventarisatie zijn aangetroffen; weidebij Andrena gravida, fluitenkruidbij (hoewel die op meer voedselrijke graslanden nestelt), tweekleurige zandbij A. bicolor, goudpootzandbij A. chrysosceles en grote zijdebij Colletes cunicularius.

Figuur 10. Deel van de grote nestaggregatie bovenop de kademuur van Fort Lunet 1. Foto John Smit. .

Op de noordelijke punt van fort Lunet II bevindt zich een klein stukje talud bovenop de kademuur dat een grote nestaggregatie bevat (Fig. 11). Het merendeel van de nestelende bijen daar betreffen groefbijen (www.hymenovaria.nl), waaronder de zeldzame breedkaakgroefbij Lasioglossum laticeps (Fig. 12). In totaal gaat het om slechts zo’n 7 meter talud, het merendeel van het talud is minder geschikt als nestlocatie vanwege de relatief hoge vegetatie. Op dit relatief kleine stuk van hooguit 10 m2 is op 17 juni een inschatting gemaakt van de verhoudingen van de vier nestelende groefbijen: breedkaakgroefbij (40), gewone smaragdgroefbij Lasioglossum leucopus (40), langkopsmaragdgroefbij Lasioglossum morio (70) en kleigroefbij (150). Ook de zeldzame roestbruine bloedbij Sphecodes ferruginatus werd hier in aantal aangetroffen. Van deze soort wordt vermoed dat hij parasiteert bij onder andere de breedkaakgoefbij, al is de kleigroefbij hier ook een mogelijke gastheer.

De tekst is automatisch uit het bestand gehaald en kan afwijken van het origineel (kolommen, tabellen en koppen lopen door elkaar). Het officiële stuk bij de gemeente is leidend. Bron: https://api1.ibabs.eu/publicdownload.aspx?site=BorgerOdoorn&id=65291b73-d82b-4a23-acbb-a4cd0932aa54