CConstaterende datBorger-Odoorn
Koppel je AI →
Document · PDF

ThemaNummerBijenInStadEnDorp

RAAD: Lijst ingekomen stukken 10 mei 2021, gemeente Borger-OdoornBij agendapunt: Brief HymenoVaria (NEV) betreft Bijen in stad en dorp45.596 woorden

Open het PDF bij de gemeente ↗Naar de vergadering →

Tekst van het document

Uit het bestand gehaald, zonder opmaak, tabellen en afbeeldingen · deel 5 van 5

Al met al blijken de forten zeer waardevol voor bijen. Geen enkel Figuur 11. De locatie met de nestaggregatie van onder meer vier soorten andere terrein dat onderzocht is in groefbij op fort Lunet 2. Foto John Smit. Utrecht was zo rijk aan bijensoorten soorten is het aannemelijk dat ze er nestelen, ook voor als de beide forten. Vermoedelijk spelen, naast het de soorten waarvan er slechts één exemplaar is afwisselende karakter, vooral de gunstige nestellocaties waargenomen. Zo is er van de grijze rimpelrug hier een belangrijke rol voor het grote aandeel aan Andrena tibialis slechts één vrouwtje aangetroffen, toch bijensoorten. Naast voedsel is het vaak gebrek aan maakt de vondst van zijn nestparasiet de bonte voldoende nestgelegenheid wat een beperkende factor wespbij Nomada bifasciata het aannemelijk dat ze er is voor het voorkomen van bijen. De Hollandse nestelt. Nestparasieten worden vaker in grote aantallen Waterlinie en daarmee de Lunetten zijn voorgedragen aangetroffen nabij nestelplekken en zeker bij als Werelderfgoed. In dat kader en in verband met nestaggregaties kunnen de aantallen flink oplopen, verval gaan de komende jaren restauratiewerkzaamwaarbij ze soms talrijker zijn dan de gastheren. De lijst heden plaatsvinden op de forten.

Daarbij zal onder met soorten nestparasieten die op deze nestlocatie zijn andere een groot deel van de struiken verwijderd aangetroffen is aanzienlijk, met onder andere drie moeten worden. De inventarisatie van de wilde bijen soorten van de rode lijst. Gezien de gastheerrelaties is

84

Themanummer Bijen in stad en dorp, maart 2021 wordt gebruikt om zo goed mogelijk rekening te houden met deze soortgroep bij het herstel en het toekomstig beheer en gebruik van de Lunetten. Uiteraard met als doel behoud van de bijzondere biodiversiteit en om de eer als bijvriendelijke gemeente hoog te houden.

Figuur 12. Vrouwtje breedkaakgroefbij Lasioglossum laticeps. Foto John Smit.

Literatuur Buyanjargal, B. & R.Y. Abasheev, 2015. Nesting behavior of Euodynerus dantici (Rossi, 1790) (Hymenoptera: Vespidae: Eumeninae) in Central Mongolia. – Mongolian Journal of Biological Science 13(1-2): 25-33. D’Haeseleer, J., 2016. De opmars van de luzernebehangersbij in Vlaanderen. – HymenoVaria 13: 69-71. Meegens, P., 2004. Inventarisatie Stalberg 2003. - Bzzz 19: 31-34. Peeters, T.M.J., H. Nieuwenhuijsen, J. Smit, F. van der Meer, I.P. Raemakers, W.R.B. Heitmans, K.v an Achterberg, M. Kwak, A.J. Loonstra, J. de Rond, M. Roos & M. Reemer 2012. De Nederlandse bijen (Hymenoptera: Apidae s.l.). - Natuur van Nederland 11: 1–544.

Reemer, M., 2019. Groene zandbij verovert twee nieuwe provincies. – NatureToday https://www.naturetoday.com/intl/nl/naturereports/message/?msg=25204 Reemer, M., 2020. Nestelplek en gedrag van de gebandeerde dwergzandbij Andrena niveata. – HymenoVaria 21: 73-74. Schreven, S., 2011. De luzernebehangersbij Megachile rotundata nieuw voor de Nederlandse fauna (Hymenoptera: Apoidea: Megachilidae). – Nederlandse Faunistische Mededelingen 35: 21-26. Smit, J., 1997. Andrena viridescens nieuw voor de Nederlandse fauna (Hymenoptera: Apidae: Andreninae). Entomologische Berichten 57 (12): 200-201.

Summary As of November 7th 2020, Utrecht may call itself the bee-friendliest city in the Netherlands. All kinds of initiatives are being developped, apart from an overall ecological approach in management, ensuring year-round flowering plants as a foodsource and room for nestingsites. Additionally several sites have been surveyed in the past two years accumulating a list of no less than 110 species of bees and 56 species of wasps. Here we show some examples of sites with management adjusted for bees that support even rare and endangerd species.

John Smit EIS Kenniscentrum Insecten john.smit@naturalis.nl Floris Brekelmans Ecoloog gemeente Utrecht Floris.Brekelmans@utrecht.nl

85

Themanummer Bijen in stad en dorp, maart 2021

Bijen in Breda Aad van Diemen Inleiding De gemeente Breda voert al zeker 20 jaar een ecologisch verantwoord beleid. Dat wil niet zeggen dat zo’n beleid star is. Het wordt aangepast aan voortschrijdend inzicht en ook wel aan nieuwe modes. Je kunt de tegenwoordige aandacht voor bijen een modeverschijnsel noemen. Het is slechts een symptoom van een veel dieper probleem. De gemeente Breda heeft voor een middelgrote gemeente, 184.000 inwoners, veel kennis zelf in huis met drie eigen ecologen. In 2015 is een beheervisie geschreven die het beleid tot 2030 vastlegt. De belangrijkste punten voor bijen staan hieronder.

bermmaaisel wordt overal steeds afgevoerd. Dit maakt de bermen op den duur voedselarmer. Grassen groeien daardoor minder hoog en dicht, waardoor andere planten meer kans krijgen om te kiemen en tot bloei te komen. De bermen worden dus door dit verschralen soortenrijker en bloemrijker.

Het ecologisch beheer De gemeente Breda beheert vele hectares natuur, circa 900 ha. Het ecologisch beheer heeft onder andere als doel om de biodiversiteit te behouden en te versterken waar mogelijk. Dus niet specifiek voor bijen, maar om een gebied optimaal te beheren en in te richten voor zoveel mogelijk verschillende planten en dieren.

Wegbermen Wegbermen dienen gemaaid te worden. Niet alleen om gevaar en hinder voor het verkeer te voorkomen, maar ook omdat dit de bloemrijkheid op wat langere termijn juist ten goede komt (Fig. 1, 2). De bermen worden dus veelal beheerd als hooiland. De gemeente Breda beheert ongeveer 370 hectare wegberm en beheert dit zodanig dat natuur en natuurbeleving zo veel mogelijk tot hun recht komen. Meer dan 90% van de oppervlakte van de bermen wordt één of twee keer per jaar gemaaid. Het

Figuur 2. Berm in Breda. Foto Aad van Diemen.

Klepelzuigers worden alleen nog op moeilijk bereikbare plekken ingezet: dat is toch nog op 30%. Regel is dat het gras wordt afgemaaid waarna het, zoals bij het maaien van hooiland, enkele dagen blijft liggen voordat het wordt afgevoerd. Bijkomend voordeel is dat het maaisel op het veld kan drogen, zodat zaden gemakkelijker uitvallen.

Oeverbeheer Langs de oevers van vrijwel alle stadswateren wordt een bermstrook van ongeveer een meter breed de laatste jaren om het andere jaar gemaaid. De strook is van bijzonder belang als schuilplaats, foerageerplek of broedgebied voor amfibieën, water- en moerasvogels, libellen, vlinders, vissen en kleine zoogdieren. Het zogenaamde baardenbeheer is een logisch vervolg van het op grote schaal verwijderen van beschoeiingen en aanleggen van natuurvriendelijke oevers (Fig. 3). Dit is gedurende de eerste tien jaar van deze eeuw in Breda uitgevoerd, in samenwerking met het waterschap. Ook rietkragen worden niet ieder jaar gemaaid, zodat insecten waaronder bijen gebruik kunnen maken van overjarig riet.

Vlinder- / bijenstroken Figuur 1. Berm in Breda. Foto Aad van Diemen.

86

Op brede bloemrijke, voldoende verschraalde bermen gaat men, net zoals in de hooilanden, steeds meer over

Themanummer Bijen in stad en dorp, maart 2021

Chemievrije onkruidbestrijding Het is bekend dat chemische bestrijdingsmiddelen zeer waarschijnlijk de oorzaak zijn van de achteruitgang van de bijen. Al vele jaren gebruikt de gemeente Breda geen chemische middelen om het onkruid te bestrijden.

Niet toestaan van honingbijen in de natuurgebieden Honingbijen zijn net als wilde bijen afhankelijk van stuifmeel en nectar. In gebieden met weinig stuifmeel en nectar zijn Figuur 3. Natuurvriendelijke oever met munt. Foto Aad van Diemen. het dus concurrenten van de inheemse wilde bijen. Daarom tot het laten staan van zogenaamde vlinderstroken. heeft Breda besloten om geen imkers toe te staan in de Ongeveer een vijfde van het oppervlak van deze gemeentelijke natuurgebieden. Een manco hierin is het bermen - ieder jaar een ander stuk - wordt dan niet feit dat er aan de rand van deze gebieden nog wel mee gemaaid om eitjes, rupsen en poppen van vlinders bijenkasten worden geplaatst. Afspraken met imkers meer overwinteringsmogelijkheden te geven. Dit zijn dan ook nodig. gebeurt dit jaar op een tiental plekken in de stad. Daarnaast worden er her en der kale plekken aangebracht met alleen zand. Dit wordt speciaal Onderzoek en overleg gedaan voor de gravende insecten, waaronder de graafbijen- en wespen. In 2018 heeft de gemeente een nulmeting door het bureau Ecologica laten uitvoeren naar bijen: Inheemse beplanting ‘Monitoring wilde bijen Breda’. Het gaat daarbij om 16 gemeentelijke locaties. In de monitoring zijn 104 soorten bijen aangetroffen.

In de database van Bij het inrichten van nieuwe natuur wordt alleen Nederland Zoemt vindt men 118, deels overlappende gebruik gemaakt van inheemse beplanting. Deze soorten. In totaal zijn er 148 soorten uit Breda bekend. zorgen er voor dat er nectar en stuifmeel is voor wilde Dat is veel. De meest bijzondere soorten zijn: de bijen (Fig. 4, 5).

Figuur 4, 5. Duivelsbrug met klimop.... Foto Aad van Diemen.

.... en met klimopbij. Foto Aad van Diemen.

87

Themanummer Bijen in stad en dorp, maart 2021 roodrandzandbij Andrena rosae, de zadelgroefbij Lasioglossum rufitarse, de gestippelde maskerbij Hylaeus clypearis en de kleine lookmaskerbij Hylaeus leptocephalus. De onderzoekers tekenen wel aan dat de abundantie van de bijzondere soorten laag is. Aan Ecologica is gevraagd een rapport met aanbevelingen voor beheer te schrijven. Begin 2021 zal dat verschijnen. De groene verenigingen in Breda werken samen in een federatie Natuurplein de Baronie. Via die federatie is structureel overleg met de gemeente, waarbij ook bijenbescherming wordt ingebracht. Zowel de gemeente Breda als de federatie zijn recent aangesloten bij het samenwerkingsverband ‘Bijenlandschap WestBrabant’.

Conclusie De gemeente doet het binnen de mogelijkheden goed. Een paar opmerkingen: - Technisch moet het toch mogelijk zijn het klepelmaaien helemaal uit te bannen. Moeilijk bereikbare plekken zijn ecologisch vaak interessant. - De meest waardevolle gebieden worden het best beschermd door ze robuuster te maken, aangevuld met aangepast beheer. - Het verbinden van gebieden via bermen en andere smalle zones, helpt waarschijnlijk alleen algemene soorten. Focus op landelijk bedreigde soorten is belangrijker.

Dank Dit artikel is tot stand gekomen dankzij de medewerking van Wouter Schuitema van de gemeente Breda. Waarvoor dank. Zie ook https://edepot.wur.nl/518302. Op de voorliggende tekst ben alleen ik aan te spreken.

Summary The medium-sized municipality of Breda (184,000) is a bee-friendly municipality both on paper as in practice. There are well-maintained roadsides, butterfly and bee strips. The municipality has started with chemical-free weed control a long time ago. Recently carried out monitoring of the bee population in the municipality shows that at least 104 species occur within the municipality's boundaries, but additional data shows probably 148 species. The policy will be further improved on the basis of the same monitoring. The collaboration with the green associations is good.

Aad van Diemen gallus12@casema.nl

88

Themanummer Bijen in stad en dorp, maart 2021

Gouda en Gemert-Bakel, twee BovensteBeste Bermbeheerders Regina Oors Inleiding Bloemrijke bermen zijn niet alleen een lust voor het oog, maar ook belangrijk voor de biodiversiteit. Omdat het niet goed gaat met de biodiversiteit heeft de Vlinderstichting een keurmerk in het leven geroepen om beheerders aan te zetten tot insectenvriendelijk beheer. Daarnaast heeft de Vlinderstichting een prijs in het leven geroepen om gemeenten te belonen voor hun inzet hiervoor: de BovensteBesteBermbeheerder 1). In 2020 is de prijs toegekend aan de gemeente Gouda (Fig. 1), de gemeente Gemert-Bakel kreeg een eervolle vermelding. Een stad en een dorp, twee totaal verschillende biotopen. Wat is het beheer in deze twee gemeenten? Naast deze prijs hebben beide gemeenten al meer benoemingen op hun naam staan: in 1993 werd aan Gouda de gemeentelijke natuurprijs van het ministerie van LNV toegekend, in 1999 werd de Gouden Kikker 2) uitgereikt voor de ecologisch waardevolle wijze waarop de oevers in Gouda werden beheerd en in

2018 werd Gouda benoemd tot Bijvriendelijke gemeente. In 2020 kreeg Gouda ook het Kleurkeur keurmerk uitgereikt. De gemeente Gemert-Bakel is al vanaf 1989 bezig met ecologisch bermbeheer. En dat wordt opgemerkt. In 2006 werd Gemert-Bakel tweede bij de landelijke strijd om de titel ‘Groenste Dorp’ (VKC 2006). In 2018 werd ook Gemert-Bakel door Nederland Zoemt benoemd tot Bijvriendelijke gemeente 3). Dit artikel is mede tot stand gekomen door interviews met André van Kleinwee, stadsecoloog van Gouda en Martijn de Greef vakspecialist in het team openbaar beheer binnen het cluster groenbeheerders van de gemeente Gemert-Bakel.

De handicap van Gouda: veengrond! Gouda heeft een typische biotoop die bestaat uit voornamelijk veengrond. Veengrond heeft als kenmerk dat het voedselrijk is. Veen bezit tevens de eigenschap dat het inklinkt door natuurlijke oorzaken, maar ook door verdroging. Daardoor is er sprake van een constante verzakking en is ophogen met enige regelmaat nodig. Dat is een situatie die niet overal in Nederland voorkomt en een specifieke aanpak vereist. Gouda heeft een oppervlakte van 18,11 km2 en had per 1 januari 2019 72.338 inwoners (cijfers: CBS). In de jaren ’80 was er in Gouda niets op ecologisch gebied. Er was een afdeling plantsoenen en begraafplaatsen en die was puur gericht op siergroen. In de jaren ’60 en ’70 werden landelijk veel bestrijdingsmiddelen gebruikt bij onkruid tussen de verharding of in het openbaar groen. Het omslagpunt lag in de jaren

Figuur 1. Gouda, berm Goverwellesingel. Foto André van Kleinwee.

89

Themanummer Bijen in stad en dorp, maart 2021 ’80 en ’90, door de overgang van cultuurgroen naar ecologisch groen. André van Kleinwee is in 1980 bij de gemeente Gouda in dienst gekomen om het ecologisch beheer gestalte te geven, het gebruik van bestrijdingsmiddelen af te bouwen en minder te gaan schoffelen. Landelijk werden er in de jaren ’70 veel stroken beplant met bosplantsoen, inheemse bomen en struiken. Bomen en struiken die snel groeien en weinig onderhoud nodig hebben. Het idee was, dat als die eenmaal dichtgegroeid waren, er dan weinig onkruidbeheersing nodig zou zijn. En bij de aanbouw van nieuwbouwwijken zou zo’n wijk snel in het groen staan. Maar het idee bleek toch niet zo goed te werken in het Goudse op een vochtige bodem, leidde in elk geval niet tot onkruidbeheersing. Inmiddels zijn dat soort vakken bosplantsoen omgevormd naar natuurlijke vakken met inheemse planten. In de jaren ’80 is men in Gouda begonnen met een proefstrook waar inheemse planten werden ingebracht. Dat gebeurde op het Heempad, dit is sindsdien de kraamkamer van het ecologisch groen in Gouda. Men begon met inheemse planten in randen van bosplantsoen te plaatsen. Dit Heempad is geen heemtuin met een verzameling van Nederlandse inheemse planten, maar heeft planten die geografisch thuis horen in de streek rondom het Groene Hart.

Denk aan nagelkruid, dagkoekoeksbloem, fluitenkruid en stinkende gouwe. Na de proef op het Heempad werden genoemde soorten uitgezaaid of aangeplant in de verschillende wijken. Verder is Gouda al tientallen jaren aan het verschralen. Wat, juist op die veengrond, een lange adem vergt, veengrond is voedselrijk, zodat verschralen veel inspanning kost. Gouda is niet rijk bedeeld met openbaar groen. De stad heeft, binnen de

oppervlakte van 18 km2 slechts 300 ha openbaar groen. Het is dan ook mooi dat dit ecologisch goed beheerd wordt en leidt tot een grote soortenrijkdom. Desondanks heeft de gemeente Gouda geconstateerd dat het openbaar groen in de stad is afgenomen. Dit kwam naar voren uit de evaluatie van het Groen Structuurplan van 2007-2015. Via beleid wil de gemeente het tij keren (Gemeente Gouda 2018).

De bijzonderheid van Gemert-Bakel: de peelrandbreuk De gemeente Gemert-Bakel beschikt over een groot oppervlak met veel groen en heeft daarom altijd een grote eigen buitendienst gehad. Deze gemeente heeft een lange historie van ecologisch landschapbeheer. Sinds 1989 werd voor het eerst gesproken over ecologisch bermbeheer (Fig. 2), in de nota ‘Natuur en landschap’. Men stopte met klepelen en het maaisel laten liggen en ging over naar een meer natuurlijker beheer van maaien en afvoeren. Het bermbeheer in Gemert-Bakel is lange tijd uitgevoerd door medewerkers van de eigen buitendienst. Deze medewerkers zijn met die nota meegenomen in het principe van ecologisch maaibeheer en hebben hier vele jaren met sterke betrokkenheid en enthousiasme aan gewerkt. Door de uitvoering met eigen medewerkers lag de nadruk in de beginfase niet zozeer op het vastleggen van beheergegevens, want de medewerkers kenden de bermen op hun duimpjes. Vanaf 2000 is werk gemaakt van het vastleggen van deze kennis in digitale beheersystemen. En vanaf 2015 is het maaibeheer openbaar aanbesteed. Misschien dat ecologisch beheer al vroeg op de agenda stond omdat Gemert-Bakel beschikt over een groot oppervlakte aan openbaar groen en veel actieve natuurclubs heeft.

Om daar enkele grote van te noemen: - De Stichting Groene Heerlijckheid is een burgerinitiatief dat is ontstaan vanuit de lokale bijenhoudersvereniging die ruim 50 ha natuurakker in beheer heeft van particulieren, de gemeente, het waterschap en natuurorganisaties. - Natuurcentrum de Specht bestaat uit een groot natuurgebied op gemeentegrond met poelen, bos, houtwallen, een vleermuizenbunker,

Figuur 2. Gemert-Bakel, de Hulst (Gemert). Foto Martijn de Greef.

90

Themanummer Bijen in stad en dorp, maart 2021 kruidenrijk grasland, een insectenmuur en bijenhal.

- De Stichting Gemert-Bakel Kruidentuin legt kruidentuinen aan en verhuurt kruidenbakken. In de gemeente staan er nu ruim 900. - De Vereniging voor Ecologische Leef- en Teeltwijze (VELT) beheerd een terrein van via 30 ha bestaande uit een kruidentuin, bos, groentetuinen, schooltuin, kruidenrijk grasland, poelen, boomgaard en bijenhal. - Er is een actieve IVN afdeling ook met eigen bijentuin. Al deze natuurclubs zetten zich in voor het beschermen en vergroten van de biodiversiteit. Er is een grote betrokkenheid van inwoners bij het groen in Gemert-Bakel. Inmiddels is natuurlijk beheer in Gemert-Bakel wel het uitgangspunt waar mogelijk (Fig. 3). Gemert-Bakel ligt op zandgrond. Het oppervlakte van de gemeente is erg groot met 123,6 km2. Het inwoneraantal bedroeg 30.252 per 1 januari 2019 (cijfers: CBS). Dwars door de gemeente loopt de peelrandbreuk. Dit is een geologische breuklijn die zijn naam dankt aan de Peel. Grofweg volgt de breuklijn de lijn Roermond - Meijel - Neerkant - Liessel Deurne - Bakel - Gemert - Uden - Heesch. Deze noordwest-zuidoost lopende afschuivingsbreuk reikt tot aan het aardoppervlak en scheidt de relatief omhoog bewegende Peelhorst van de relatief omlaag bewegende Roerdalslenk. De Peelrandbreuk heeft gevolgen voor de waterstand. Binnen één en hetzelfde perceel kan er sprake zijn van zowel droog als drassig gebied met bijbehorende flora en fauna.

Een voorbeeld daarvan is te vinden op het perceel van Natuurcentrum de Specht in Handel dat ook onderdeel uitmaakt van de gemeente Gemert-Bakel.

Op dit perceel is daardoor een grote diversiteit aan planten aanwezig, waarbij de ene plant die liever natte voeten heeft, niet op het andere, drogere gedeelte van dat perceel voorkomt.

Ondanks de verschillen is er overlap in de wijze van (berm)beheer Het bermbeheer van beide gemeenten kenmerkt zich door verschralen (Fig. 4, 5). Gouda en Gemert-Bakel onderkennen beide het belang van de bermen voor de biodiversiteit. De bermen vormen soms het laatste stukje overgebleven kruidenrijk grasland of ruigte. Er is in Nederland niet veel plaats meer voor natuurlijke begroeiing. Want waar kan er nog ruigte of braamstruweel staan? Ook nadat het is uitgebloeid? Plaatsen voor dat soort plekken zijn er gewoon te weinig en met alleen de bermen gaan we de teruggang van de biodiversiteit niet tegenhouden. In GemertBakel bevatten de bermen een omvang van 105 ha. Dat is ten opzichte van de hele gemeente maar een klein onderdeel en daar staat tegenover een groot en veelal soortenarm, agrarisch gebied. Ook al zijn daar wel diverse positieve initiatieven gaande. Noch Gouda noch Gemert-Bakel richten zich bij het beheer specifiek op één soortgroep. Beide willen alle planten en dieren evenwichtig aan bod laten komen. De enige uitzondering is de rietorchis in Gouda. Dat is voor Zuid-Holland een icoonsoort en dus beschermd. In Gouda is er ook brandnetelbeheer, deze planten zijn belangrijk voor veel soorten insecten. Aan de rand van bosplantsoen blijven ze staan op bepaalde zonnige plekken. Niet in de wijken of in de bermen.

Veel insecten zijn afhankelijk van de brandnetel, zoals dag- en nachtvlinders, wantsen, enkele slakken, cicaden, snuitkevers, glanskevers en bladluizen. Er zijn 40 soorten direct afhankelijk van de brandnetel 4). Daarnaast is er nog een honderdtal soorten die de brandnetel nodig hebben. Dat zijn niet alleen insecten. Ook voor vogels is de brandnetel van belang, de bosrietzanger en nachtegaal broeden tussen de brandnetels. En zo heeft elke plant zijn ecologische verhaal. Daar waar gazon overgaat in bosplantsoen wordt er niet strak tegen de beplanting gemaaid, maar wordt een ruime strook

Figuur 3. Gemert-Bakel, Houtert (Gemert). Foto Martijn de Greef.

91

Themanummer Bijen in stad en dorp, maart 2021

Figuur 4. Gouda, bloeiende berm. Foto André van Kleinwee.

gras ongemoeid gelaten. Hier ontstaan ruige grassen en kruiden. Dat kan prima aan de buitenkant van wijken of in parken. Er wordt in Gouda op heel veel plekken ecologisch beheerd om zoveel mogelijk soorten te krijgen, te behouden en te versterken. Voor libellen is zuiver water nodig en waterplanten. En de waterplanten zorgen ook weer voor zuiver water. Nu heeft Gouda veel water. Daar liggen bermen langs en zo wordt tegenwoordig op de oevers, waar mogelijk, ook ecologisch beheer toegepast. Er is water dat van de gemeente zelf is (BOR water = Beheer Openbare Ruimte). En een deel is van het Hoogheemraadschap. Vroeger was er aan de oevers harde beschoeiing, groeide er weinig en droeg de wijze van beheer niet echt substantieel bij aan de biodiversiteit. De oevers werden gekeurd door de schouw van het Hoogheemraadschap. Een teveel aan begroeiing kon leiden tot afkeur. Want water moest zo snel mogelijk afgevoerd worden. De gemeente Gouda is in overleg gegaan met het Hoogheemraadschap om te bekijken wat voor hen belangrijk is en of er mogelijkheden zijn om te werken aan een meer natuurlijk beheer van de oevers. Om water snel af te voeren is het belangrijk dat er zich in de middenwaterkolom weinig begroeiing en obstakels bevinden. Daarom ligt de focus sinds de jaren ’90 op het schonen van het middelste gedeelte en blijft oeverbegroeiing staan.

Dat zorgt voor een meer natuurlijk beheer van de oeverranden en het is ook nog eens beter voor de vissen en het onderwaterleven. Zonder de oeverbegroeiing vroor in de winter alles dicht en ontstond er zuurstofgebrek voor de vissen. Door de natuurvriendelijke oevers met onder meer riet is er bij dichtvriezen geen tekort meer aan zuurstof.

92

Het bermbeheer van de gemeente Gemert-Bakel kenmerkt zich door verschralen, gefaseerd maaien en extensief maaien. Waarin de gemeente Gemert-Bakel afwijkt van veel andere gemeenten is dat ze extensiever beheert. Daar waar het mogelijk is, laat ze de natuur zijn gang gaan. Veel bermen worden niet ééns per jaar gemaaid, maar ééns per twee jaar. Op sommige wegen wordt het ene jaar de ene kant gemaaid en het jaar erop de andere kant. Zo blijft er altijd wat staan. Daarnaast heeft Gemert-Bakel ook nog stukken die ééns per vijf jaar worden gemaaid. Door dit extensieve maaibeheer blijft ca 32 ha bermvegetatie staan waarin insecten en andere dieren kunnen overwinteren en voedsel kunnen vinden. Dat komt neer op circa 30% van de totale gras- en kruidenvegetatie. Na het maaien wordt altijd afgevoerd. Voor monitoring is helaas geen budget. In Gemert-Bakel wordt er ingezet op het beplanten van de omgeving met bijvriendelijke planten. Bij aanplant van nieuwe bomen worden soorten gekozen die geschikt zijn als drachtplanten en daarbinnen wordt gevarieerd in soorten. Door middel van het planten van 9000m2 bloembollen in enkele jaren tijd, is Gemert-Bakel er ook voor aan het zorgen dat er in het vroege voorjaar meer voedsel voor bijen is. Als het gaat om inzaaien van percelen dan is Gemert-Bakel terughoudend. Men heeft geen bezwaar tegen inzaaien wanneer het gaat om nieuw ingerichte terreinen.

Op veel plaatsen binnen en buiten de bebouwde kom

Figuur 5. Gemert-Bakel, de Stroom (Gemert). Foto Martijn de Greef.

Themanummer Bijen in stad en dorp, maart 2021 worden bijvoorbeeld wadi's aangelegd en deze worden in de gemeente in de meeste gevallen ingezaaid met een mengsel van inheemse kruiden. Maar Martijn is wel bezorgd over de roep om bestaande vegetaties in bijvoorbeeld wegbermen om te frezen om daar verschillende bloemenmengsels in aan te brengen om 'de biodiversiteit te verbeteren' of 'plagen tegen te gaan'. In veel van dat soort situaties heeft inzaaien weinig of geen nut en gaat juist bestaande bermflora en fauna verloren. In die situaties is het beter om naar het beheer en onderhoud te kijken en daarmee de variatie te verhogen. Inzaaien vraagt wel om een goede voorbereiding van het terrein, een passend mengsel voor de locatie en een bijpassend beheer. Wanneer men wil gaan inzaaien, dan moet men in de communicatie met omwonenden foto's laten zien van vergelijkbare terreinen in de omgeving, een aantal jaar na aanleg. Dat voorkomt valse verwachtingen. Martijn is sterk van mening dat inzaaien van mengsels niet duur is. Het ligt eraan waar je het mee vergelijkt. Het is, in zijn ervaring, altijd goedkoper om een groenstrook in te richten als kruidenrijk grasland in aanleg en beheer, dan deze zelfde groenstrook in te richten als traditionele groenstrook met heesterbeplanting. Alhoewel er in Gemert-Bakel wel wordt ingezaaid op plekken waar er sprake is van

nieuwe aanleg, is het wel zo dat áls de bermen ongemoeid gelaten kúnnen worden, dan kiest GemertBakel het liefste daarvoor. Maar dat kan niet altijd. Als het niet kan, dan wordt er ingezaaid met zaden van gebiedseigen plantensoorten van Nederlandse herkomst. Daarmee kan men wel sneller draagvlak krijgen omdat men sneller bloemen ziet. Dat ziet er fleurig uit en inwoners zien dat graag. De valkuil is dat de nadruk op de bloemen ligt. Maar een overgebleven braamstruweel heeft ook meerwaarde. De dode vegetatie en de ruige bermen zijn overwinteringsplekken voor vlinderpoppen of vogels. Door de typische situatie in Gouda met de continu inklinkende veengrond is het nodig om te blijven ophogen. Als er opgehoogd wordt, dan kiest Gouda voor het inzaaien op die nieuwe grond. Daarbij worden uitsluitend soortenmengsels gebruikt die in de buurt van Gouda zijn geoogst. Maar waar niet wordt opgehoogd, daar wordt ook niet ingezaaid: daar mag de natuur haar werk doen (Fig. 6). Na het maaien laat men het maaisel drie tot vijf dagen liggen voordat het wordt opgeruimd. Dan zijn de meeste zaden er wel uit. Op beleidsniveau werkt Gouda met het Groenfonds. Dit is een subsidieverordening waarbij Gouda stelt de eerste en enige gemeente in Nederland te zijn die met een dergelijke verordening werkt, om de stad te

Figuur 6. Gouda, kikkerpoel met grasland in mei. Foto André van Kleinwee.

93

Themanummer Bijen in stad en dorp, maart 2021 Tabel 1. Aantal gevonden planten- en wilde bijensoorten in de beide gemeenten. Plaatsen

Planten

Wilde bijen

aantal soorten

zeldzaam

Gemert-Bakel

619

98

59

77

82

Gouda

584

104

20

6

20

vergroenen. Als een projectontwikkelaar het aanwezige groen niet behoudt of onvoldoende nieuw aanlegt, dan moet er financieel gecompenseerd worden middels een bijdrage in het Groenfonds. Met de financiën uit dit fonds kan op een andere plek alsnog openbaar groen worden aangelegd (Structuurvisie Groen, Gouda 2018). Bij (nieuw)bouwplannen moet minimaal 15% van het gebied openbaar groen worden. Dit geldt voor alle nieuwbouw en bij verbouwingen van bestaande panden met een bouwsom van minstens € 100.000. De gevolgen van dit beleid zijn nog niet bekend. De gemeente wil het wel jaarlijks evalueren. Gouda heeft zich ook aangesloten bij de landelijke organisatie Operatie Steenbreek 5). Deze stichting is in 2015 opgericht om concreet actie te voeren tegen de trend om particuliere tuinen te verharden. Ruim éénderde van de gemeenten zijn inmiddels bij de stichting aangesloten.

Discussie

waarneming.nl Nederland zoemt

totaal bijen

geluid), deze waarneming wordt gevalideerd door specialisten. Iedereen kan een waarneming invoeren. Het is een vorm van ‘citizen science’. De hoeveelheid en soort waarnemingen is daarmee dan ook sterk afhankelijk van de aanwezige actieve waarnemers. Nederland Zoemt heeft in Gouda slechts 6 verschillende soorten aangetroffen op twee dagen in 2018 en geeft aan een potentieel van 80 soorten te verwachten. Op waarneming.nl zijn aan gevalideerde soorten over de periode 2000 t/m 2020 20 verschillende soorten wilde bijen gemeld uit Gouda. Dit zijn opmerkelijk lage aantallen. Een reden kan het geringe aantal actieve waarnemers zijn in Gouda of misschien speelt de geringe oppervlakte van Gouda een rol. De volledige soortenlijsten van de wilde bijen van de twee gemeenten zijn te vinden op www.hymenovaria.nl inclusief hun status op de rode lijst (Reemer 2018). Gouda beheert wel ecologisch en dat heeft effect op de flora met 584 soorten (Tabel 1). Ervan uit gaande dat het planten zijn die oorspronkelijk in de omgeving van Gouda horen, zou je daar de bijbehorende insecten op verwachten. Het ligt in de rede dat de ophoging die regelmatig noodgedwongen plaatsvindt grondnestelende insecten geen goed doet. Alleen al voor de wilde bijen nestelt circa 70% in de bodem. Het is logisch dat daar een oorzaak ligt voor de lage bijenstand.

Wellicht dat er voor Gouda locaties zijn te vinden of te realiseren

Het is interessant om te kijken hoe de situatie in deze gemeentes is ten aanzien van de wilde bijen. In Gouda en Gemert-Bakel is er niet op een methodische wijze gemonitord. Om toch een idee te krijgen voor beide gemeenten zijn de bevindingen van Nederland Zoemt 3) en gevalideerde waarnemingen op waarneming.nl 6) genomen (Tabel 1). Bij deze cijfers moet een kanttekening gemaakt worden. De werkwijze van Nederland Zoemt is niet bekend. Op waarneming.nl staan geen foto’s bij de waarnemingen en er wordt ook geen methode genoemd. Wel bekend is, dat er slechts één of enkele dagen per gemeente is geïnventariseerd. De uitkomst is daardoor sterk afhankelijk van de factoren van die dag. Op de site van waarneming.nl worden waarnemingen ingevoerd die, als er bewijs wordt Figuur 7. Gouda, grasland met kievitsbloemen. Foto André van Kleinwee. toegevoegd (foto, video,

94

Themanummer Bijen in stad en dorp, maart 2021 waar ophoging niet nodig is? En zijn op die locaties ook de basisbehoeften van de wilde bij samen te brengen: nestgelegenheid, nestmateriaal en voedsel (stuifmeel en nectar). In Gemert-Bakel wordt ervoor gekozen om de beschikbare middelen optimaal in te zetten voor het beheer. Een monitoringsrapport ontbreekt. Op waarneming.nl bedraagt de hoeveelheid verschillende gevalideerde soorten 59 en Nederland Zoemt vond 77 soorten, met de aantekening een potentieel van 200 stuks te verwachten. Wellicht dat het voor Gemert-Bakel zinvol is om te bezien of er nog locaties zijn waar beheer met de maai-zuiger kan worden gewijzigd naar maaien en afvoeren na enkele dagen drogen. Het zou ook interessant zijn om gedurende meer jaren structureel te monitoren op wilde bijen. De wijze van beheer in Gemert-Bakel maakt in elk geval nieuwsgierig naar de uitwerking van het extensieve beheer voor de biodiversiteit!

Adviezen Hebben André en Martijn nog een advies voor andere gemeenten? Ze onderschrijven de adviezen van de gemeente Eindhoven verderop in dit themanummer (pag. 101). En verder zeggen ze beide: gewoon beginnen. Begin eens met een paar bermen of ergens waar eenvoudig wat uitgeprobeerd kan worden. En breidt het dan op die manier uit. Je krijgt er veel voor terug (Fig. 7). Je ziet vlinders en andere insecten verschijnen, maar ook egels kunnen hun weg in het hoge gras vinden.

Dankwoord Met dank aan André van Kleinwee en Martijn de Greef voor hun medewerking, informatie en snelle reacties. Tevens dank aan Wim Klein en Maarten Vrijken voor hun kritische input.

Literatuur Gemeente Gemert-Bakel, 2015. Groenambitie & Kaders bomenbeleid, met uitkomsten-analyse van de werksessies intern, klankbordgroep buitengebied en commissie Ruimte, 35 p. Gemeente Gouda, 2018. Structuurvisie Groen, Beleidsregels behoud, aanleg en compensatie van (openbaar) groen. Gouda, 11 p.

Reemer, M., 2018. Basisrapport voor de rode lijst bijen. EIS Kenniscentrum Insecten, Leiden, EIS2018-06, 171 p. VKC jury van de Nationale Groencompetitie Entente Florale Nederland, 2006. Juryrapport Nationale Groencompetitie 2006 Gemert (gemeente Gemert-Bakel), 17 p.

Internet 1) De Vlinderstichting: www.vlinderstichting.nl 2) Gouden Kikker award: duurzaambouwenawards.nl 3) Nederland Zoemt: www.nederlandzoemt.nl 4) www.nporadio1.nl/natuur-milieu/5000-het-belang-van-brandnetels 5) Stichting Operatie Steenbreek: www.steenbreek.nl 6) www.waarneming.nl

Summary The municipalities of Gouda and Gemert-Bakel both have their own biotope. Gouda lies on peat soil, GemertBakel on sandy soil. Both attenuate where possible. Because peat settles, Gouda must continue to level up. The floristic value of Gouda is fine, but the wild bee fauna is lagging behind, presumably due to the leveling up. Gemert-Bakel is attenuating and mowing in phases, but is notable because there is much more extensive management; in certian cases only once every two or even every five years. This makes you curious about the possibilities here for the wild bee.

Regina Oors r.oors@me.com

95

Themanummer Bijen in stad en dorp, maart 2021

Wilde bijen bevorderen in de stad samen met honingbijen. Kan dat? Erik van der Spek Inleiding Veel gemeentes passen hun groenbeheer aan om de soortenrijkdom en dan vooral die van wilde bijen te bevorderen. Voor de wilde bijen een goede zaak, want buiten de natuurgebieden is er buiten de bebouwde omgeving nog maar weinig geschikt leefgebied over. Naast deze ontwikkeling staat een toename van de stadsimkerij (Fig. 1). Deels omdat voor imkers in het landelijk gebied weinig te halen valt. Een aantal mensen start met het houden van honingbijen omdat ze denken zo een noodzakelijke bijdrage te leveren aan de bestuiving, ook van wilde planten. Daarnaast is imkerij een interessante hobby. Verbeterd voedselaanbod voor wilde bijen door daarop aangepast groenbeheer kan door toenemende stadsimkerij ongedaan gemaakt worden. Mogelijk kan de situatie zelfs minder gunstig worden dan hij was bij traditioneel groenbeheer zonder veel mee etende honingbijen. Door honingbijen geconsumeerd stuifmeel is niet meer beschikbaar voor wilde bijen en andere stuifmeeleters. Ook opgedronken nectar kan maar beperkt door planten worden vervangen. Kan de stedelijke omgeving interessant zijn zowel voor wilde bijen als voor de imkerij? Aanplanten van boomsoorten, die wanneer ze bloeien erg aantrekkelijk zijn voor bijen, kan het negatieve effect van

Figuur 1. Bijenkasten. Foto Pieter van Breugel.

96

honingbijen op wilde bijen mogelijk beperken. (Stevenson et al. 2020). Het vele voedsel in bloeiende bomen kan honingbijen mogelijk afleiden van bloeiende inheemse kruiden, die essentieel zijn voor bijensoorten die gespecialiseerd zijn op specifieke plantensoorten of –families. Met uitzondering van de wilgen die essentieel zijn voor een groot aantal voedselspecialisten, zijn er in West-Europa nauwelijks bomen waar bijensoorten voedselspecialist van zijn.

Voor wilde bijen veilige mate van imkerij Er is al veel onderzoek gedaan naar concurrentie tussen wilde bijen en gehouden honingbijen, waarbij concurrentie is aangetoond (onder andere: Beek & Sijtsma 2019, Evertz 1993, Goulson & Sparrow 2008, 2003, Valido et al. 2019). Slechts in één onderzoek op kalkgraslanden met een beperkt aantal volken, 3 volken per km2, is geen negatief effect gevonden. Deze onderzoeken vonden echter plaats in natuurterrein of in het landelijk gebied. Recent zijn er ook onderzoeken in verstedelijkt gebied uitgevoerd.

Onderzoek in Parijs Onderzoek in Parijs (Ropars et al. 2019) toont een negatief effect van honingbijen (6,5 volk per km2) op wilde bijen. Aangezien de afname van het aantal bestuivers steeds vaker wordt gemeld uit natuurlijke en agrarische omgevingen, worden steden gezien als plaatsen waar bestuivers vanwege de lage blootstelling aan pesticiden en de grote diversiteit aan bloemen gedurende het hele jaar noch wel kunnen overleven. Dit heeft geleid tot de ontwikkeling van beleid om bestuivers in stedelijke gebieden te ondersteunen. Dit beleid is echter te vaak beperkt tot maatregelen gericht op het bevorderen van de omstandigheden voor honingbijen, wat resulteerde in een sterke toename van het aantal bijenstallen in steden. Uit dit onderzoek blijkt dat in de stad Parijs de aantallen bloembezoeken van wilde bestuivers negatief gecorreleerd is met de dichtheid aan honingbijen-kolonies in de

Themanummer Bijen in stad en dorp, maart 2021 omgeving. Zo zijn hoge percentages bezoek door solitaire bijen negatief beïnvloed door de dichtheid aan honingbijenkolonies binnen een afstand van 500m en aantallen bezoeken door hommels zijn negatief beïnvloed tot op een afstand van 1000m van bijenstallen. Het negatieve effect van de aanwezigheid van honingbijen is aangetoond bij grotere soorten wilde bijen, kleine soorten lijken hierdoor niet getroffen te worden. Honingbijen blijken de neiging te hebben om hun foerageeractiviteit te concentreren op cultuurplanten in plaats van op wilde plantensoorten, terwijl wilde bestuivers zowel cultuurplanten als wilde soorten bezochten. In de onderzoeksperiode telde Parijs 6,5 bijenkast per km2, ter vergelijking Londen (10) en Brussel (15). De onderzoekers pleiten voor maatregelen die de hoge dichtheid honingbijenkolonies in stedelijke omgevingen beperken. In 2015 zijn vijf en in 2015 en 2016 zijn zeven groene gebieden onderzocht met verschillende dichtheden aan honingbijvolken in de omgeving (melding is wettelijk verplicht). In die jaren zijn respectievelijk 8, 11 en 13 observatierondes gemaakt, met minimaal een week tussen de rondes. Per gebied zijn drie plots van 1 m2 geobserveerd, de bloemrijkste plekken binnen bloemperken. Het eerste jaar 5 minuten per keer daarna 10 minuten.

Er zijn 795 bloembezoekers geteld, 50% honingbijen en 38% wilde bijen (Fig. 2, 3).

varieert tussen wilde bijensoorten. Deze hypothesen zijn getest met een gegevensset van wilde bijenmonsters verzameld met kleurvallen op 25 stedelijke locaties in 2012 en 2013. Onderzocht zijn gemeenschaps- en populatiepatronen waarbij rekening is gehouden met de kans op onvolmaakte detectie. Er is geen bewijs van concurrentie tussen wilde en gedomesticeerde bijen bij een dichtheid aan volken honingbijen van 0,32-0,48 volk per km2. De analyses wijzen op gemengde effecten van stedelijke hitteeilanden op soorten en positieve effecten van meer bloemaanbod. Geconcludeerd wordt dat in steden coexistentie van stedelijke imkerij en wilde bijen mogelijk is bij gematigde dichtheden aan geplaatste honingbijenvolken. Het blijft echter cruciaal om de competitieve interacties tussen wilde en honingbijen

Figuur 2. Grote wolbij leeft graag in tuinen waar harige planten groeien. Met de haren daarvan bekleden ze het nest. Foto Pieter van Breugel.

Onderzoek in Montreal Onderzoek in Montreal toont geen negatief effect van honingbijen (bij 0,48 volk per km2). Deze studie van McCune et al. (2019) had tot doel om de impact van honingbijen, verstedelijking en de beschikbaarheid van bloemen op gemeenschappen van wilde bijen te kwantificeren. De hypothese was dat honingbijen negatieve effecten hebben op wilde bijen. Daarnaast geven bloeiende voedselplanten de voorkeur aan wilde bijengemeenschappen en de negatieve effecten van concurrentie met honingbijen kunnen verzachten. Verder dat de invloed van hitteeilanden, gebruikt als een proxy voor verstedelijking,

Figuur 3. De geelgerande tubebij is een koekoeksbij van de grote wolbij; wordt vaker gezien doordat het goed gaat met de grote wolbij. Foto Erik van der Spek.

97

Themanummer Bijen in stad en dorp, maart 2021 verder te onderzoeken om de drempel van bijenkorfdichtheden te bepalen waarboven concurrentie zou kunnen optreden. Van de kleurvallen is per 1000 m2 een cluster van 3 (geel, wit, blauw) vallen geplaatst, op een onderlinge afstand van 3 meter en op 60 cm boven het maaiveld. Gemiddeld per locatie 45 kleurvallen, die twee keer per maand gedurende 48 uur werden opgesteld. Er zijn 19.077 bijen van 166 soorten verzameld.

Ander onderzoek dat geen negatief effect vaststelde Het onderzoek in Montreal is een van de weinige onderzoeken waarbij geen concurrentie is vastgesteld tussen gehouden honingbijen en wilde bijen. De aantallen volken per km2 liggen lager dan de 0,6-3,7 volk per km2 zoals vastgesteld voor bloeiende kalkgraslanden (Steffan-Dewenter & Tscharnke 2000). Daarnaast is het de vraag of het areaal aan bloeiende planten in Montreal vergelijkbaar is met die in onze steden. Het lijkt verstandig om, tot dat nader onderzoek anders aantoont, 0,5 honingbijenvolk per km2 als een veilige norm voor wilde bijen te hanteren. Een onderzoek in Århus (Blindbæk 2017) toonde ook geen negatief effect aan. Jammer genoeg staat niet vermeld wat hier de dichtheid aan bijenvolken was en lukte het ook niet om deze informatie boven tafel te krijgen. Op 13 locaties zijn sets van drie kleurvallen (geel, wit, blauw) geplaats aan één paal op de hoogte van de bloemen op die plek. Maandelijks stonden de kleurvallen vijf dagen op een plek opgesteld. Er zijn 310 bijen verzameld van 39 soorten, waarvan 101 honingbijen.

bezetting aan honingbijen daar sinds het onderzoek in 2019 is opgelopen tot 2 volken per km2. Amsterdam had in 2014 naar schatting 3 volken per km2 (Hengel 2015). Dit zou ook een interessante locatie zijn.

Beperking aantal honingbijen? Wanneer je de soortenrijkdom aan bestuivers in je gemeente wilt bevorderen, moet je ook de invloed van honingbijen beperken. Hoewel dat nog niet gemakkelijk uitvoerbaar is. Gemeenten kunnen beginnen met inventariseren van de dichtheid aan honingbijvolken. Wanneer dan blijkt dat de tot nu toe als veilig bekende grens van 0,5 volk per km2 is overschreden zijn de gemakkelijkste stappen: ● Stoppen met aanbieden van standplaatsen aan imkers op gemeentegrond. ● Stoppen met het ondersteunen van het stimuleren van de opleiding van nieuwe imkers. ● Het verspreiden van de informatie dat meer imkers en dus meer honingbijen ongunstig is voor de gewenste verbetering van de levensomstandigheden voor wilde bijen. Beperking van de mogelijkheid tot imkeren binnen of nabij de bebouwde kom is lastiger. Mogelijk kan het plaatsen van honingbijvolken in het bestemmingsplan of via de APV vergunningplichtig worden met als motivatie de bescherming van wilde bestuivers. De gemeente Eindhoven heeft bufferzonnes van 500 meter rond waardevolle en potentierijke terreindelen of vindplaatsen van bijzondere bijen uitgezet, waarbinnen de gemeente geen toestemming geeft om volken te plaatsen op gemeentegrond (Raemakers & Faasen 2017). Deze buffers zijn een goed begin maar

Vervolgonderzoek nodig om de grens nauwkeuriger te bepalen Bij vervolgonderzoeken, bij voorkeur in steden met een dichtheid aan honingbijenvolken tussen die van Montreal en Parijs, zou bij voorkeur ook een maat voor de bloemrijkdom per stad moeten worden bepaald. Bijvoorbeeld de verhouding tussen groene en versteende ruimte in de stad. Zo zal bepaald kunnen worden of in een wilde bij vriendelijke stad meer dan 0,5 honingbijenvolk per km2 veilig is voor de wilde bijen. En dus wat de ecologisch verantwoorde ruimte voor deze interessante hobby is. Montreal is een interessante locatie voor een vervolgonderzoek, de onderzoekers melden dat de

98

Figuur 4. Honingbij, werkster. Foto Pieter van Breugel.

Themanummer Bijen in stad en dorp, maart 2021 zijn wel krap en kunnen niet voorkomen dat op particuliere grond wel volken worden of zijn geplaatst. De toenemende belangstelling voor de stadsimkerij, regelmatig gemotiveerd door de zorg voor de achteruitgang van de biodiversiteit, is een bedreiging voor de biodiversiteit aan wilde bijen in de bebouwde omgeving.

Zijn honingbijen dan niet inheems en te beschermen? Waarschijnlijk hoort de honingbij ook in Nederland tot de inheemse fauna. Wel gaat het dan om de WestEuropese of zwarte honingbij Apis melifera melifera. De meeste imkers werken met meer productieve rassen of kruisingen. Daarnaast is het aannemelijk dat de zwarte honingbij in veel geringere aantallen in Nederland voorkwam dan de honingbijen nu en dat de levensomstandigheden voor bijen in ons land toen veel gunstiger waren. Vrij levende honingbijen zijn voor hun nestgelegenheid afhankelijk van vrij grote holtes. In ons land gaat het dan om boomholtes.

Welke hoeveelheid honingbijen is natuurlijk? Een onderzoek (Kohl & Rutschmann 2018) in twee Duitse nationale parken toont aan dat bij voldoende boomholten, vooral nesten van de zwarte specht, van minimaal 20 liter een nestdichtheid van 0,11 respectievelijk 0,14 volk per km2 voorkomt. Ook Requier et al. (2019) komen tot een vergelijkbare

dichtheid op basis van het aantal gevonden geschikte nestholtes in West Europese bossen. Namelijk 0,1 volk per km2 onder de gunstigste omstandigheden. Dat onderzoek geeft geen indicatie van het aantal honingbijen per volk. Bij navraag gaf een van de onderzoekers aan dat ze verwachten dat dit overeenkomt met de aantallen die eerder in een onderzoek zijn vastgesteld van gemiddeld 16.000. Beduidend minder dan de 40.000 - 60.000 van gehouden honingbijvolken. Ook geeft hij aan niet onderzocht te hebben of het aantal geschikte nestholtes of de hoeveelheid beschikbaar voedsel de beperkende factor is. Het aantal volken van gehouden honingbijen wordt overigens in Europa nu geschat op gemiddeld 4,2 volk per km2 (Stevenson et al. 2020). Monitoring van vrij levende volken honingbijen in combinatie met de bepaling van de ondersoort kan zicht geven op het voorkomen van honingbijen als een natuurlijke factor. En deze in het wild levende honingbijen moeten net als de andere wilde bijen beschermd worden. Bij het plaatsen van nestkasten voor honingbijen, zodat zij kunnen verwilderen en weer deel van de wilde fauna worden zal met deze beperkte omvang van volken en dichtheden rekening gehouden moeten worden. Voor de herintroductie van soorten bestaan echter protocollen en is vergunning nodig.

Literatuur Beek, I. van der & N. Sijtsma, 2019. Honingbij versus wilde bij: Strijd om stuifmeel in het Bargerveen. - Van Hall Larenstein, Staatsbosbeheer, 72 p. Blindbæk, T., 2017. Competition honeybees and wild Danish bees in an urban area. - Master thesis, Aarhus University, 54 p. Evertz, S., 1993. Untersuchungen zur interspezifischen Konkurrenz zwischen Honigbien (Apis mellifere L.) und solitären wildbienen (Hymenoptera, Apoida). - Verlag Shaker Aachen Deutschland, 123 p. Goulson, D. & K.R. Sparrow, 2008. Evidence for competition between honeybees and bumblebees; effects on bumblebee workers size. - Journal of Insect Conservation 13: 177-181. Hengel, T. van, 2015. Amsterdam blijkt walhalla voor bijen. - Algemeen Dagblad 05-03-2015. Kohl, P.L. & B. Rutschmann, 2018. The neglected bee trees: European beech forests as a home for feral honey bee colonies. - PeerJ 6:e4602 https://doi.org/10.7717/peerj.4602 McCune, F., E. Normandin, M.J. Mazerolle & M.J. V. Fournier, 2019. Reaction of wild bee communities to beekeeping, urbanization, and flower availability. - Urban

Ecosystems 23: 39-54. https://doi.org/10.1007/s11252019-00909-y Raemakers, I. & T. Faasen, 2017. Zonering gevoelige wilde bijen Eindhoven. – Ecologica, 28 p. Requier, F., Y. Paillet, F. Laroche, B. Rutschmann, J. Zhang, F. Lombardi, M. Svoboda & I. Steffan Dewenter, 2019. Contribution of European forests to safeguard wild honeybee populations. - Conservation Letters, 9 p. https://doi.org/10.1111/conl.12693 Ropars, L., I. Dajoz, C. Fontaine, A. Muratet & B. Geslin, 2019. Wild pollinator activity negatively related to honey bee colony densities in urban context. - PLoS ONE 14(9): e0222316. https://doi:.org10.1371/journal.pone.0222316 Smelter, A., 2003. De rol van Apis mellifera in het veld. Een veldstudie op de Strabrechtse Heide. - Doctoraalverslag Community and Restoration. Ecology Group, Biologisch Centrum Rijksuniversiteit Groningen Haren, 47 p. Steffan-Dewenter, I. & T. Tscharntke, 2000. Resource overlap and possible competition between honey bees an wild bees in central Europe. - Oecologia 122: 288-296.

99

Themanummer Bijen in stad en dorp, maart 2021 Stevenson, P.C., M.I. Bidartondo, R. Blackhall‐Miles, T.R. Cavagnaro, A. Cooper, B. Geslin, H. Koch, M.A. Lee, J. Moat & R. O’Hanlon, 2020. The state of the world’s urban ecosystems: What can we learn from trees, fungi, and bees? - Plants People Planet 2(2): 482-498. https://doi.org/10.1002/ppp3.10143

Valido, A., M.C. Rodriguez-Rodriguez & P. Jordano, 2019. Honeybees disrupt the structure and functionality of plant-pollinator networks. – Scientific Reports 9/4711, 11 p. https://doi.org/10.1038/s41598-019-41271-5

Summary Much is being done in the interest of biodiversity conservation to help bees in the urban environment. Many people don't realize that when it comes to preserving biodiversity, the wild bees need to be helped and not the honeybees. Nor do people realize that the increasing urban beekeeping can actually be a threat to wild bees and thus biodiversity. A study in Montreal indicates that 0.5 colonies of honeybees per km2 does not seem to have a negative effect on wild bees. Western Europe has an average of 4.2 colonies per km2. In Paris, a clear negative effect has been demonstrated for 6.5 colonies per km2. The natural density of honeybee colonies in Western Europe is probably between 0.1 and 0.14 colonies per km2, which have no more than 20,000 animals instead of > 50,000. If you want to help wild bees, it is rather necessary to regulate beekeeping than to stimulate it.

Erik van der Spek Wilhelminalaan 67 1791AM Den Burg spek-druif@introweb.nl

100

De tekst is automatisch uit het bestand gehaald en kan afwijken van het origineel (kolommen, tabellen en koppen lopen door elkaar). Het officiële stuk bij de gemeente is leidend. Bron: https://api1.ibabs.eu/publicdownload.aspx?site=BorgerOdoorn&id=65291b73-d82b-4a23-acbb-a4cd0932aa54