CConstaterende datBorger-Odoorn
Koppel je AI →
Document · PDF

ThemaNummerBijenInStadEnDorp

RAAD: Lijst ingekomen stukken 10 mei 2021, gemeente Borger-OdoornBij agendapunt: Brief HymenoVaria (NEV) betreft Bijen in stad en dorp45.596 woorden

Open het PDF bij de gemeente ↗Naar de vergadering →

Tekst van het document

Uit het bestand gehaald, zonder opmaak, tabellen en afbeeldingen · deel 3 van 5

Over het algemeen worden bijen actief bij een temperatuur van ± 15º C. Hommels kunnen bij lagere temperaturen in februari vaak al te zien zijn op crocussen en andere voorjaarsbloeiers zoals dovenetelsoorten. Door de klimaatverandering wordt het gemiddeld in ons land warmer. Soorten die vroeger alleen in Zuid Limburg voorkwamen, vinden we nu ook in Drenthe. Het Tabel 1. Locaties in Beilen waar naar bijen is gekeken. heeft tevens tot enkele nieuwe Locatie Terreintype / locatie soorten voor Altingh voor en over de bewaakte spoorwegovergang Nederland geleid. Altingh waterwingebied over de spoorwegovergang Dat zijn soorten Dikningestraat die vanuit het Hekstraat verwaarloosde tuin achter viswinkel zuiden verder Klateringerweg bermsloot en wilgen over spoorwegovergang opschuiven naar De Vos v. Steenwijkstraat voor- en achtertuin hier. De Woert tussen Asserstraat en Klateringerweg

Aantal soorten 5 8 1 7 16 31 3

41

Themanummer Bijen in stad en dorp, maart 2021

Tenslotte De laatste jaren is de belangstelling voor wilde bijen flink toegenomen. Dat geldt trouwens voor alle insekten. Het wordt hoe langer hoe meer duidelijk dat ze een sleutelrol vervullen voor ons voedsel en in de natuur voor zover die er nog is.

Figuur 6. Zijdebij op boerenwormkruid. Foto Joop van de Nieuwegiessen.

Literatuur Breugel, P. van, 2014. Gasten van bijenhotels. – EIS Kenniscentrum insecten en andere ongewervelden & Naturalis Biodiversity Center, Leiden, 486 p. Peeters, T.M.J., H. Nieuwenhuijsen, J. Smit, F. van der Meer, I.P. Raemakers, W.R.B. Heitmans, K. van Achterberg, M. Kwak, A.J. Loonstra, J. de Rond, M. Roos

& M. Reemer, 2012. De Nederlandse bijen (Hymenoptera: Apidae s.l.). - Naturalis Biodiversity Center & EIS-Nederland, Leiden, 544 p. Reemer, M., 2018. Basisrapport voor de rode lijst bijen. EIS Kenniscentrum Insecten, Leiden, EIS2018-06, 171 p.

Internet Op internet is veel informatie te vinden over en voor wilde bijen: www.denederlandsebijen.nl Deze website geeft veel informatie over wilde bijen in ons land.

www.drachtplanten.nl Deze site is de moeite waard, er staan foto’s en beschrijvingen van inheemse en invasieve planten.

Summary The occurance of solitary bees in local Beilen. This publication is on solitary bees (wild bees) occurring in gardens of private houses in a few streets of Beilen. All streets are situated in Dutch grid 231-542. During 2018, 2019 and 2020 47 different species solitary bees were collected, of which 31 different ones in my own garden. Variety of plants, possebillity of nesting and having a private garden seems to be a key for seeing bees in one’s own garden. Beilen and its region belong to the oldest inhabited places in the north-east of the Netherlands. The soil on which Beilen is built on, has been formed during the ice-ages (Pleistoceen) and consists of sand and clay. Numerous objects, found during excavatians, proof that human presence has been ascertained about 20.000 B.C. The Pesse canoo found in 1955, ascertained made 8000 B.C. is proof for inhabitation of the region.

J. v. d. Nieuwegiessen jvdnieuwegiessen@gmail.com

42

Themanummer Bijen in stad en dorp, maart 2021

Hommels als ‘huisdier’ houden in je tuin. Een beknopte handleiding Sjoert Fleurke Inleiding Van de circa 20.000 insectensoorten in Nederland leeft een klein deel samen in kolonies. Dit zijn de zogenaamde sociale insecten waartoe in ons land honingbijen, mieren, hommels en sommige wespensoorten behoren. In tegenstelling tot andere insecten bouwen sociale insecten samen een nest, verzorgen ze daarin hun nageslacht en kennen ze een heuse taakverdeling. Aan het hoofd van de kolonie staat een koningin die als enige taak heeft eitjes leggen zodat de kolonie blijft voortbestaan. Door met elkaar te communiceren en goed samen te werken, zijn sociale insecten in staat tot het creëren van indrukwekkende bouwwerken, hebben ze probleemoplossend vermogen en voeren ze soms complete oorlogen tegen concurrerende soortgenoten. Dit soort eigenschappen maakt dat deze groep insecten tot de meest fascinerende in het dierenrijk behoren. Voor mensen die de natuur een warm hart toedragen kan het dus interessant zijn om zo’n insectenkolonie in de tuin te hebben, zodat de drukke bezigheden in en rond zo’n minimaatschappij dagelijks kunnen worden geobserveerd. Maar hoe zorg je ervoor dat je zo’n nest in je tuin krijgt? Wat betreft mieren is dat zeer gemakkelijk, want vrijwel iedereen heeft al mieren in de tuin, zelfs als deze volledig betegeld is.

Doordat werkmieren niet kunnen vliegen en gewoon over de grond lopen, zijn hun bezigheden goed te volgen, ware

het niet dat je daarvoor op je knieën met een vergrootglas voor het nest moet gaan zitten. Liefhebbers van mieren kunnen tegenwoordig via het internet mierenkolonies kopen die binnen in huis als huisdier in een ‘formicarium’ kunnen worden gehouden. Een andere optie zijn honingbijen. Deze zijn een stuk groter dan mieren en dus in elk geval veel beter te zien. Dus als je in een bloemenrijke buurt woont kan het een idee zijn om een imkercursus te volgen bij de lokale imkervereniging en een kast met honingbijen in de tuin te zetten. Maar niet iedereen heeft voldoende vrije tijd om bijen te houden of voldoende ruimte ervoor beschikbaar in de tuin. Als honingbijen houden niks voor je is zou je kunnen denken aan het nemen van een nest van een sociale wespensoort. Wespen lijden helaas onder een slecht imago en worden door velen beschouwd als agressief ongedierte terwijl ze in feite heel nuttig zijn en pas steken als hun nest verstoord wordt of als ze zich bedreigd voelen. Maar hoewel er best methoden zijn om bepaalde wespensoorten te verleiden een nest in je tuin te bouwen, is de kans op een succesvolle vestiging uiteindelijk niet erg groot. Wie toch graag een wespennest in de tuin wil hebben, moet of veel geduld hebben of een wespennest van elders halen en levend verplaatsen naar de eigen tuin. Voor hommels (Fig. 1) tenslotte, liggen de kaarten een stuk gunstiger.

Ze hebben een zeer goed imago, ze zijn relatief eenvoudig naar je tuin of balkon te lokken, je hebt er weinig werk van en ze zijn vrij groot waardoor je ze gemakkelijk van een afstandje kunt waarnemen. In dit artikel wordt in het kort beschreven hoe je de diversiteit in je tuin kunt aanvullen met een hommelnest op een door jou gewenste locatie. Let op: hommels kunnen steken! Je moet een hommelnest niet verstoren. Mensen met in de tuin rondlopende honden of kleine kinderen en mensen met een allergie moeten dus oppassen met een hommelnest in de tuin.

Een hommelnest in je tuin Figuur 1. Aardhommelkoningin Bombus terrestris. Foto Marco Almbauer, Wikimedia.

Om de kans om een hommelnest in je tuin te krijgen te vergroten, moet je ervoor zorgen dat er een

43

Themanummer Bijen in stad en dorp, maart 2021 geschikte plek is waar een hommelkoningin in het voorjaar haar kolonie kan stichten. De criteria voor wat een geschikte plek is, zijn afhankelijk van de soort hommel. De drie soorten hommels die vaak in tuinen worden gezien en die zich relatief gemakkelijk laten verleiden tot het bouwen van een nest zijn de boomhommel, de steenhommel en de aardhommel. Boomhommels maken hun nesten vaak in vogelnestkasten terwijl steenhommels en aardhommels meestal dichtbij de grond of ondergronds hun nest bouwen. Deze twee gevallen zullen daarom hieronder apart behandeld worden. Voor alle hommelsoorten geldt dat ze gebaat zijn bij een bloemrijke omgeving zodat ze het hele seizoen voldoende nectar en stuifmeel kunnen verzamelen. Je kunt de hommels (en veel andere insecten) dus een handje helpen door, voor zover nodig, je tuin in te richten met veel bloeiende planten. Voor een hommelkoningin is het vooral fijn als er in de buurt rijke voorjaarsbloeiers zijn. Zo heb ik zelf in en rond mijn tuin een aantal wilgen (Fig. 2) en kersenbomen staan en die worden in het voorjaar altijd dankbaar bezocht door vele hommelkoninginnen. Natuurlijk kunnen hommels vliegen en dat betekent dus dat als jouw tuin gedurende een bepaalde periode in het seizoen weinig of geen bloemen bevat maar buren verderop wel dat ze zich daar ook uitstekend mee zullen redden.

binnenkomende verkeer te controleren en de omgeving van het nest in de gaten te houden. Nestkast en locatie Omdat boomhommels defensief reageren bij trillingen of als men te dicht voor het nest gaat staan, is het belangrijk dat de locatie van het nest slim gekozen wordt. Kies daarvoor een plek aan een muur, schutting of boom die trillingvrij is en waar in principe niemand dichter dan twee meter bij hoeft te komen. Ook heeft het de voorkeur om het kastje op een plek in de half schaduw te hangen. Dus niet in de volle zon in verband met het gevaar op oververhitting in de zomer. Verder is er altijd kans dat, de in vrijwel elke tuin aanwezige zwarte wegmieren Lasius niger, na verloop van tijd op de honing in het nest afkomen en een legertje op de been brengen waarmee ze het hommelnest proberen te plunderen. Dus let bij het kiezen van een geschikte plek ook op of er op de grond eronder geen mierenactiviteit is om een mogelijke tragedie in de zomer te voorkomen. Als er eenmaal een goede plek is bepaald, kun je de vogelnestkast vullen met nestmateriaal. Als er toevallig al een oud mezen- of mussennest in zit is dat prima geschikt en hoef je verder niks te doen. Als de kast leeg is, moet je zelf nestmateriaal toevoegen. Je kunt

Figuur 2. Bloeiende wilgenkatjes. Foto Rasbak, Wikimedia.

Boomhommels De boomhommel is oranjebruin met zwart gekleurd en heeft een wit ‘kontje’ (Fig. 3). Zoals gezegd maakt zij haar nesten graag in verlaten vogelnesten in nestkasten. Een vogelnestkast met boomhommels is altijd een genot om naar te kijken in de zomer. Op het hoogtepunt van de kolonie wordt er druk gevlogen en zwermt er continu een groep hommelmannetjes voor de ingang om jonge koninginnen die naar buiten komen te bespringen. Ook zitten er vaak enkele wachters (werksters) bij de ingang om het

44

Figuur 3. Boomhommel, Bombus hypnorum. Foto André Karwath, Wikimedia.

Themanummer Bijen in stad en dorp, maart 2021 hiervoor het beste oud nestmateriaal van een knaagdier gebruiken (bijvoorbeeld van een rat, hamster of cavia). Hommelkoninginnen worden namelijk aangetrokken door de geur hiervan. Dus het vergroot de kans op de vestiging van een nest. Zorg ervoor dat het kastje op zijn plek hangt voordat de eerste koninginnen uit de winterslaap komen, dus uiterlijk begin februari. Als de nestkast wordt uitgekozen door een koningin zullen waarschijnlijk in april de eerste werksters verschijnen. Het boomhommelnest blijft daarna actief tot in de maand augustus. Het kastje kan aan het einde van de herfst worden gereinigd en klaargemaakt voor het volgende jaar.

Aardhommels en steenhommels De aardhommel (Fig. 1) is de meest algemene hommelsoort in Nederland. De koninginnen zijn opvallend groot en maken een luid brommend geluid als ze voorbij vliegen. Ze zijn geel, met zwart gekleurd en het puntje van het achterlijf is net als bij boomhommels wit. Steenhommels zijn net als aardhommels vrij groot, maar zijn daarentegen zwartgekleurd met een rode achterlijfspunt (Fig. 4).

Nestkast en locatie Voor aardhommels en steenhommels zijn vogelnestkasten niet geschikt omdat deze hommelsoorten van nature hun nesten het liefst in verlaten muizennesten bouwen en muizennesten Opmerking hangen nou eenmaal niet aan de muur of een Het is verstandig om meer kastjes in de tuin te hangen schutting. Bovendien vinden ze het prettig als het nest omdat er altijd een kans is dat je nestkast die eigenlijk slechts via een nauwe tunnel toegankelijk is net zoals voor boomhommels is bedoeld wordt ‘gekraakt’ door bij een echt muizennest onder de grond. Voor deze vogels om in te broeden of om in te overnachten. Een soorten zijn er sinds enkele jaren hommelnestkasten in andere mogelijkheid is dat het kastje wordt gekraakt de handel, maar de kwaliteit van het aanbod is helaas door een koningin van een sociale wespensoort, wisselend. Het valt op dat vele producten een hoge bijvoorbeeld de Saksische wesp Dolichovespula saxonica decoratieve waarde hebben terwijl de bruikbaarheid want deze houdt ook van onbewoonde voor hommels gering is. De beste hommelkasten vogelnestkasten! Als dat laatste gebeurt, is dat gelukkig worden vooralsnog te koop aangeboden via geen reden voor paniek want Saksische wespen zijn Duitstalige websites die met een eenvoudige minstens net zo nuttig en vriendelijk als zoekopdracht zijn te vinden 1), 2).

Heel goedkoop zijn boomhommels en komen niet op zoetigheid af zoals ze helaas niet maar als je handig bent, kun je ook zelf een nestkastje voor hommels in elkaar zetten. Je kunt de zogenaamde limonadewespen (de gewone wesp en je daarbij laten inspireren door bestaande ontwerpen de Duitse wesp). Een nest van de Saksische wesp blijft of bouwtekeningen te volgen die ook weer online zijn bovendien relatief klein en sterft al in augustus uit. te vinden 3), 4), 5). Let altijd op dat een goede hommelnestkast voldoende ventilatiegaten heeft en zodanig is gebouwd dat condens vocht zich niet kan ophopen in de kast, omdat vocht tot schimmelvorming leidt. De diameter van de toegangsbuis moet 1.6 tot 2 cm zijn en een lengte van 10 cm is voldoende. De toegangsbuis mag uiteraard nooit vol met regenwater komen te staan. Dit kun je voorkomen door de toegangsbuis vanaf de nestkamer enigszins naar beneden te laten lopen zodat eventueel vocht vanzelf weer naar buiten loopt. Als de nestkast gereed is, vergeet hem dan niet te vullen met nestmateriaal. Daarvoor kun je hetzelfde gebruiken als bij boomhommels. Kies de locatie van de nestkast ook hier zorgvuldig. Een plek laag bij de grond is voor aardhommels en steenhommels het allerbeste. De kast Figuur 4. Steenhommel, konigin Bombus lapidarius. Foto Regina Oors. moet stevig verankerd zijn en droog

45

Themanummer Bijen in stad en dorp, maart 2021 en beschut staan. Een rustig plekje in de tuin dat ’s morgens door de zon wordt beschenen en ’s middags niet in de felle zon staat, is ideaal. Belangrijk is verder dat de ingang van de kast goed contrasteert tegen de achtergrond. De ingang van de kast moet er van veraf dus uitzien als een zwarte vlek tegen een lichtere achtergrond (Fig. 5). Zo wordt het gemakkelijker voor een hommelkoningin om de nestkast te ontdekken. Zet tenslotte de kast bij voorkeur niet bij mierennesten in de buurt. Mocht je later toch een keer merken dat mieren aanstalten maken om het hommelnest te belegeren dan kun je het kastje op een plateau zetten in een met water gevulde bak zodat er als het ware een gracht rond het nest zit. Maak die gracht echter niet te breed want ook hommels kunnen er per ongeluk in vallen en verdrinken!

Figuur 5. Schwegler Hummelnistkasten unterirdisch. Vogeltreff.de.

Bewoning van de nestkast Als de winter voorbij is, komen hommelkoninginnen uit hun winterslaap en na enkele weken gaan ze op zoek naar een geschikte plek om een kolonie te stichten. Een aardhommel- of steenhommel-koningin die op zoek is naar een nestplaats is gemakkelijk te herkennen aan de zigzaggende wijze waarmee ze laag over de bodem van de tuin vliegt. Af en toe landt ze op de grond om een mogelijk geschikte plek beter te kunnen onderzoeken. Als het goed is, zal een nestkast vroeg of laat worden gespot door zo’n voorbijvliegende koningin.

Je kunt het lot eventueel een handje helpen door een koningin die duidelijk op zoek is naar een nestplaats te vangen met een vlindernetje en vervolgens te dwingen de nestkast in te lopen. Dit vereist wel wat handigheid want hommels die zich in het nauw gedreven voelen werken niet mee en zullen je steken als ze de kans krijgen! Als het is gelukt om haar de ingang in te laten lopen, sluit je deze af met een propje papier of iets dergelijks, zodat ze er niet meteen weer uit loopt. De koningin zal dan via de toegangsbuis de nestkast inlopen en als ze wat gekalmeerd is, zal ze merken dat de ruimte mogelijk geschikt is voor het stichten van een kolonie. Na enkele minuten kun je de ingang weer openen en op een afstandje afwachten wat er gebeurt. De koningin zal als het goed is na enkele minuten tot een half uur weer naar buiten komen en wegvliegen. Let nu op wat ze doet. Als ze wegvliegt zonder achterom te kijken weet je dat ze niet is geïnteresseerd. Maar als ze zich omdraait en in achtvormige banen steeds verder weg van de nestkast vliegt is ze bezig om de omgeving van de nestkast in zich op te nemen en dat betekent dat er een grote kans is dat ze terug zal keren, omdat ze deze plek geschikt vindt voor het bouwen van een nest. Als je in het voorjaar geen activiteit bij de nestkast bespeurt, betekent dat nog niet automatisch dat er geen hommelkoningin in zit.

Ook als je een uur lang niets naar binnen of buiten ziet vliegen, kan het best zijn dat ze gewoon binnen zit te ‘broeden’ op haar eerste eitjes. Maar op de meeste dagen met gunstig weer zul je haar, als het goed is, een paar keer per uur het nest in en uit zien vliegen. Na circa anderhalve maand zullen de eerste werksters verschijnen en kort daarna zal de koningin zich niet meer buiten het nest vertonen. De werksters nemen namelijk al het werk over en vanaf dat moment zal de hommelkolonie steeds verder groeien. Aan het eind van het seizoen worden de mannetjes en koninginnen geboren, die na enige tijd het nest verlaten. Pas rond die tijd wel op als je met blote voeten in de tuin loopt. Soms zijn de nieuwe koninginnen die het nest verlaten volgetankt met honing en te zwaar om te vliegen. Ze lopen dan over de grond door de tuin op zoek naar een plek om te overwinteren. Het zou natuurlijk jammer zijn als een mooi en succesvol hommelseizoen op een pijnlijke manier zou worden afgesloten!

Internet Twee voorbeelden uit het online aanbod van hommelnestkasten 1) https://www.vogeltreff24.de/Insektenhotel/hummelnistkasten-unterirdisch-zum-erdeinbau.html 2) https://www.das-hummelhaus.de/produktuebersicht-2-2

46

Themanummer Bijen in stad en dorp, maart 2021 Bouwtekeningen van hommelnestkasten 3) https://www.westlanders.nu/dieren/hoe-bouw-je-je-eigen-hommelkast-34958/ 4) https://www.nabu-suedbaden.de/hummeln/hummelhaus-selbst-bauen-anleitung/ 5) http://www.schubiz.marburg-biedenkopf.de/hummelkasten.htm

Summary Bumblebees are social insects that build annual nests and have an interesting lifestyle. This article briefly describes how you can enrich your garden with a bumblebee nest. This means, tips have been given on how to seduce a queen in the spring to found a colony at a location of your choice in the garden. Instructions are given on the choice of nest box type, its layout and the best location. This depends on the bumblebee species that you have in mind. The best approach has been treated for three common bumblebee species in the Netherlands.

Sjoert Fleurke wespenvriend@gmail.com Twitter: @wespenvriend

47

Themanummer Bijen in stad en dorp, maart 2021

Bijenoase op gemeenteplein in Weert Arno van Stipdonk & Frank Peeters Inleiding Begin 2019 hebben beide auteurs samen met Thom Cremers en met hulp van de gemeente Weert een gemeenteplantsoen omgetoverd in een bijenoase (Fig. 1). We hebben het over een plein op de Standaardmolen in de groene woonwijk Molenakker te Weert. Het plein dat is aangepakt heeft een oppervlakte van ongeveer 350 m2.

Plan van aanpak De gemeente Weert wil al jaren bezuiningen op het dure beheer van natuurarme gemeenteperken, pleinen en hagen en moedigt bewoners aan om deze perken te gaan beheren. Wij wilden graag een natuurplein voor de deur waarbij we bij de inrichting vooral rekening wilden houden met wilde bijen. We hebben onze ideeën aan de gemeente voorgelegd waarbij we globaal hebben uitgelegd wat onze plannen waren. De gesprekken en medewerking van wethouders waren

zeer positief waarna we een projectplan hebben gemaakt waarin stond hoe we het plein wilden inrichten, hoe we dit wilden gaan regelen en een overzicht van de kosten. De gemeente gaf aan deze kosten te willen vergoeden waarbij ze een budgetplafond hebben afgegeven. Nadat we goedkeuring gekregen hebben is er een contract opgesteld. Tot op heden hebben wij zelf geen kosten gehad. Het totale financiële plaatje komt uit op ongeveer € 3000,-. Dit is inclusief alle biologische planten (900 stuks), een biologisch zaadmengsel, een bijenhotel, een haag rond het plein en enkele jonge bomen t.b.v. een vogelbosje. Tevens hebben we 2 fruitbomen, 3 dode boomstammen en een zitbank aangeschaft. We hebben deze kosten vervolgens bij de gemeente gedeclareerd en steeds alles netjes betaald gekregen. We hebben met de gemeente afgesproken dat we zelf zorgden voor beplanting, aankleding en uitvoering. Alleen het verwijderen van de oude beplanting is

Figuur 1. Overzicht van het plein ‘de Bijenoase’ aan de Standaardmolen te Weert. Foto Margot Meijer.

48

Themanummer Bijen in stad en dorp, maart 2021 uitgevoerd door afdeling Groen van de gemeente Weert. Omdat we veel zelf regelden hebben we de eerste maanden veel werk gehad, maar hadden we wel alles in eigen hand. Uiteraard hebben we gekozen voor zoveel mogelijk inheemse planten en zaden van een biologische kwekerij. Tijdens de aanleg van het plein hebben we op enkele dagen de hulp van omwonende buurtbewoners ingeroepen om ons te helpen, waar gehoor aan werd gegeven. Met financiële ondersteuning van het Oranjefonds hebben we de hulp van deze mensen kunnen belonen door middel ven een leuke avond met eten en drinken.

Beplanting Om het plein hebben we een haag aangelegd welke voor 50% bestaat uit meidoorn, 25% uit sleedoorn en 25% uit liguster. Van het open, zonnige oppervlak van het plein is 60% aangeplant met de volgende plantensoorten: slangenkruid, grote centaurie, gewone rolklaver, echte betonie, bosandoorn, valse salie, grote tijm, kattenkruid, knoopkruid, beemdkroon, duifkruid, muskuskaasjeskruid, grote kaardebol, akkerklokje, wilde marjolein, rechte ganzerik, aarereprijs, muizenoor, kattendoorn, zwarte toorts, bossalie, zeepkruid, borstelkrans, beklierde kogeldistel, vlakke kruisdistel, wilde bertram, margriet, wilde reseda, engels gras, pastinaak, brede latyrus en gevlekt longkruid. De planten zijn aangeschaft bij Kwekerij Ninabel (evocat.work) en de Heliant (deheliant.nl) of uit eigen tuin gehaald. We hebben een bloemveldje (oppervlakte 66 m2) ingezaaid (Fig. 2) met een biologisch zaadmengsel voor droge schrale, bij voorkeur kalkhoudende gronden, aangeschaft op cruydthoeck.nl. We hebben vooral voor dit mengsel gekozen omdat deze het beste past bij de bodem waarop gezaaid is. Van de soorten

uit het zaadmengsel is 80 tot 90% uitgekomen, de meeste soorten zijn het tweede jaar in bloei gekomen. Op deze bloemenweide staan de volgende aanvullende soorten: gewone en welriekende agrimonie, gewone ossentong, wondklaver, gewoon barbarakruid, rapunzelklokje, wilde cichorei, groot streepzaad, steenanjer, beemdooievaarsbek, wede, ruige leeuwentand, ruige weegbree, wouw, kleine ratelaar, blaassilene, zwarte toorts, gele en paarse morgenster. zaailingen van rode klaver, wikke spec., duizendblad, paardenbloem, echte kamille, akkerdistel, gewoon biggenkruid en andere goede bijenplanten laten we zoveel mogelijk staan. Aan de zijkant van het plein hebben we een vogelbosje aangelegd om een luwteplek voor de wilde bijen en andere insecten te creëeren. In dit bosje staan de volgende bomen/struiken: vlier, lijsterbes, wilg spec., kardinaalsmuts, rode kornoelje, hondsroos, gelderse roos, europese vogelkers, hazelaar, krentenboompje, spaanse aak, sleedoorn, meidoorn en hulst. De ondergroei bestaat uit soorten als gevlekte dovenetel, bonte dovenetel, smeerwortel en bosandoorn.

Onderhoud Het onderhoud voeren we zelf uit. Dit bestaat voornamelijk uit snoeiwerkzaamheden in het voorjaar, vervangen/uitbreiden inhoud van het bijenhotel, verwijderen ongewenste beplanting (voornamelijk grassen, melde, bijvoet en canadese fijnstraal). Het eerste jaar was de bodem grotendeels open maar veel soorten verspreiden zich via zaailingen die we zoveel mogelijk laten staan. Hierdoor zijn er minder grote open stukken en kost het minder tijd om ongewenste zaailingen te verwijderen. De bodem is hierdoor ook minder gevoelig voor droogte. Op sommige droge delen zorgen we wel voor meer open stukken tussen de planten, zodat de bijen en wespen hier in de bodem kunnen nestelen. We proberen de bodem zo min mogelijk te verstoren en plukken ongewenste planten zoveel mogelijk als ze nog klein zijn.

Nestgelegenheid

Figuur 2. Ingezaaid bloemenveld. Foto Arno van Stipdonk.

Naast een bijenhotel (voor meer informatie over bijenhotels verwijzen we graag naar het boek ‘Gasten van bijenhotels’ (van Breugel 2014)) hebben we een zandheuvel van geel straatzand, gemengd met leemzand, neergelegd om wilde bijen in te laten nestelen (Fig. 3). We hebben de heuvel in februari

49

Themanummer Bijen in stad en dorp, maart 2021

Aantal soorten wilde bijen waargenomen In de tuin van de eerste auteur zijn vanaf het jaar 2010 t/m 2020 73 soorten wilde bijen waargenomen waarvan 10 soorten op de rode lijst (Reemer 2018). staan. Op het plein zijn in twee jaar tijd (2019/2020) 57 soorten wilde bijen waargenomen, waarvan 12 soorten die op de rode lijst staan. In de genoemde tuin en op het plein samen zijn vanaf 2010 t/m 2020 in totaal 89 soorten wilde bijen waargenomen, waarvan 17 soorten op de rode lijst staan. We kunnen wel stellen dat dit een erg hoog aantal is voor een oppervlakte van maximaal 500 m2. Figuur 3. De bijenheuvel gemaakt van leemhoudend geel zand. Foto Arno van Stipdonk.

2020 aangelegd en een maand met rust gelaten, zodat het zand goed kon inzakken. In maart hebben we de zandheuvel aangestampt en de steile kanten afgestoken. De heuvel is aan alle kanten afgestoken maar niet overal even steil. We hebben een beetje gespeeld met de vormen en zoveel mogelijk variatie aangebracht. Gedurende het voorjaar en zomer waren er constant veel bijen en wespen op de heuvel aanwezig en hebben veel soorten de heuvel gebruikt als nestgelegenheid. Op zonnige momenten waren vaker 50 tot 100 exemplaren van diverse soorten op de heuvel aanwezig. Soorten waarvan met zekerheid is vastgesteld dat ze in de heuvel genesteld hebben zijn de lathyrusbij Chalicodoma ericetorum, breedbandgroefbij Halictus scabiosae en diverse groefbijsoorten Lasioglossum spec. Met name de Lasioglossum-soorten zorgden voor het aantrekken van enkele bloedbijsoorten Sphecodes spec. en van het geeltipje Nomada sheppardana. Ook de gewone schoorsteenwesp Odynerus spinipes heeft in de heuvel een nest gemaakt evenals diverse soorten graafwespen. Vooral de bijenwolf Philanthus triangulum nestelde er in grote aantallen. De heuveltop werd tevens door diverse soorten gebruikt als opwarmplek en het lemige zand werd met name door veel (plooivleugel-)wespen verzameld als nestmateriaal.

Bijzondere waarnemingen Grote kegelbij Coelioxys conoideus man (Fig. 4) op 2 juni 2020 op grote centaurie wat de eerste binnenlandse waarneming van deze soort is sinds 1965. Deze soort staat op de rode lijst met de status ‘ernstig bedreigd’ . Gouden kegelbij Coelioxys aurolimbatus vrouw op 7 juli 2020 op grote tijm. Deze zeldzame soort is de nestparasiet van de lathyrusbij Chalicodoma ericetorum en staat op de rode lijst met de status ‘bedreigd’. Gele tubebij Stelis signata vrouw op 21 juli 2018. Deze nestparasiet van de kleine harsbij Anthidiellum strigatum staat op de rode lijst met de status ‘verdwenen’, maar neemt de laatste jaren toe in aantal. Roodrandzandbij Andrena rosae vrouw op 2 juli 2020 op vlakke kruisdistel. Deze soort staat op de rode lijst als ‘bedreigd’ maar is dit jaar plotseling op allerlei plaatsen opgedoken.

Tevens hebben we 3 dode boomstammen geplaatst waarin reeds diverse oude kevergangen aanwezig waren. De boomstammen zijn rechtop geplaatst zodat het hout droog blijft en geschikt is als nestgelegenheid voor bijen en wespen. Ook deze boomstammen werden rijkelijk bezocht door allerlei soorten bijen en wespen. Figuur 4. Man grote kegelbij op 2 juni 2020, de eerste binnenlandse waarneming na 55 jaar afwezig geweest te zijn. Foto Arno van Stipdonk.

50

Themanummer Bijen in stad en dorp, maart 2021

Figuur 5. Een vrouw knautiabij op 2 juli 2020 was een onverwachte verrassing op het plein. Foto Arno van Stipdonk.

Kattenkruidbij Anthophora quadrimaculata vrouw op 2 juli 2020 op betonie. Ook dit is een zeldzame soort welke op de rode lijst staat met de status ‘bedreigd’. Knautiabij Andrena hattorfiana op 2 juli 2020 op beemdkroon (Fig. 5). Deze zeer fraaie soort staat op de rode lijst met de status ‘bedreigd’. De dichtstbijzijnde bekende locatie waar deze soort voorkomt is Thorn wat 20 kilometer van deze vindplaats verwijderd is. Vierbandgroefbij Halictus quadricinctus vrouw op 21 mei 2020 op grote centaurie en beemdkroon. Een grote soort waarvan het vrouwtje een aantal dagen op het plein rondvloog. Helaas hebben we de nestplek niet kunnen achterhalen. Een zeldzame soort die snel oprukt richting het noorden maar nog op de rode lijst staat met de status ‘verdwenen’. Diverse andere leuke soorten zoals klimopbij Colletes hederae, zwartbronzen houtmetselbij Osmia niveata, blauwe ertsbij Ceratina cyanea, geelgerande tubebij Stelis punctulatissima en roodsprietwespbij Nomada fulvicornis zijn op ons plein waargenomen.

Conclusie We zijn zelf erg tevreden met de behaalde resultaten. Zowel het aantal soorten maar vooral ook het aantal wilde bijen dat rond vliegt op onze bijenoase is boven verwachting hoog. Het geeft maar aan dat het inrichten van een bijenvriendelijke tuin snel veel resultaat kan opleveren. Hierbij moeten we wel aantekenen dat het plein en de tuin in een groene woonwijk in Midden-Limburg ligt. Een tuin in het noorden van het land in een stad waar weinig groen te vinden is, zal minder soorten wilde bijen aantrekken omdat ze niet in de omgeving aanwezig zijn. Het beheren van een gemeenteperk hoeft niet veel tijd te kosten en kan veel leuke soorten opleveren. Indien je ook een stuk gemeentegrond bijenvriendelijk wilt inrichten en onderhouden, neem dan contact op met je gemeente om te overleggen wat er mogelijk is (zie ook het artikel van Arjan van der Veen op pagina 19).

51

Themanummer Bijen in stad en dorp, maart 2021

Literatuur Reemer, M., 2018. Basisrapport voor de rode lijst bijen. EIS Kenniscentrum Insecten, Leiden, EIS2018-06, 171 p.

Breugel, P. van, 2014. Gasten van bijenhotels. – EIS Kenniscentrum insecten en andere ongewervelden & Naturalis Biodiversity Center, Leiden, 486 p.

Summary In the spring of 2019, three local residents in the Molenakker residential area in Weert transformed a municipal plantation into a bee refuge. This article describes how this project was carried out in consultation with the municipality. It also discusses which measures have been taken to meet the conditions to attract many species of wild bees and how the square is maintained. In addition to the numerous plant species, various nesting aids are offered, including a bee hill with steep sides. In the past two seasons, 57 wild bee species (12 of which are Red list species) have already been observed on the square.

Arno van Stipdonk Standaardmolen 16 6003 CJ Weert vanstipdonk@ziggo.nl Frank Peeters Standaardmolen 24 6003 CJ Weert f.peeters80@hotmail.com

52

Themanummer Bijen in stad en dorp, maart 2021

Wilde bijen in onze tuin in Duiven Jan Smit Inleiding Sinds kerst 2003 wonen wij in Duiven. Wij zijn daarheen verhuisd, omdat we graag meer tuin wilden hebben. In ons vorige huis in Arnhem hadden we nauwelijks tuin. Duiven is een voormalige groeigemeente gelegen in de regio De Liemers. Hoewel voormalig? Sinds de tijd dat wij er wonen is er ook al weer flink bijgebouwd. De gemeente ligt ten zuidoosten van Arnhem, tussen de A12 en het Pannerdens kanaal. De bodem bestaat uit rivierklei, met hier en daar wat zandruggen. Ook in Duiven grijpt de verstening van tuinen steeds verder om zich heen. Tuinen worden helemaal bestraat, of opgevuld met steenslag of grind. Een nieuw verschijnsel is het vervangen van het grasveld door kunstgras. Voor wilde bijen is dat allemaal gelijk aan een woestijn, voor vogels trouwens ook. En wanneer er wel planten in een tuin staan, zijn het gewoonlijk uitheemse soorten die bij de tuincentra in de mode zijn. En die zijn voor het gros van de wilde

bijen niet aantrekkelijk. Inheemse plantensoorten zul je in een gangbaar tuincentrum jammer genoeg niet of nauwelijks vinden.

Tuin Onze tuin bestaat uit drie delen: de voortuin, de zijtuin en de achtertuin. De voortuin ligt pal op het zuiden en is 4 x 7 meter groot. De grond bestaat hier uit vette rivierklei. We proberen deze grond wel langzamerhand wat humusrijker te maken, door plantenresten in de tuin te laten liggen. De zijtuin is 21 meter lang, aan de voorkant 6 meter breed en achteraan 2,5 meter. Het grootste deel wordt ingenomen door een vijver (Fig. 1). Met inbegrip van de drassige randen die bestaan uit klei, die uit het gat van de vijver komt. De vijver is inclusief oeverranden 12 meter lang en op het breedste deel 3,5 meter breed. Er achter ligt een rotstuin, opgebouwd uit klinkers en aan de bovenkant afgedekt met zwerfkeien. De inhoud daarvan bestaat uit puur bouwzand. Er groeien niet

Figuur 1. Deel van de zijtuin met de vijver. Foto Jan Smit.

53

Themanummer Bijen in stad en dorp, maart 2021 veel planten op de rotstuin. Achter de rotstuin ligt een verhard deel, met daarop een houtopslag. De achtertuin ligt op het noorden, deze is vooraan 12 meter breed en achteraan 8 meter, de diepte is 15 meter. De grondsoort is in de basis rivierklei, maar die zit op zo’n 30 centimeter diep. Daarop ligt een dunne laag zand, want de tuin is in het verleden grotendeels betegeld geweest. En daar weer boven op ligt een laag tuingrond, die zich in de loop der jaren vermengd heeft met het zand. Op enkele plekken hebben we jarenlang in de herfst bladeren gestort, om een meer humeuze laag te krijgen voor planten die daar van houden. Aan de voorkant en achterkant zijn bestrate plaatsjes, met een gebogen pad er tussen. De bestrating bestaat uit kleine klinkertjes. In deze tuin is ook een klein grasveld, met veel mos.

Beplanting In de voortuin staat een mengeling van inheemse en uitheemse planten. Op een aantal uitheemse plantensoorten zoals de hibiscus, een soort ijzerhard en lavendel komen alleen veel honingbijen en hommels. En uiteraard andere insecten zoals zweefvliegen en vlinders. De inheemse plantensoorten worden graag bezocht door diverse wilde bijensoorten. Hier staan voor wilde bijen geschikte soorten zoals: akelei, akkerklokje, beemdkroon, beemdooievaarsbek, grootbloemcentaurie, kluwenklokje, krokus, longkruid,

paardenbloem, perzikbladklokje, ridderspoor, scharlei, scylla, tijm en vingerhoedskruid. In de boomspiegels van de knotrobinia’s op de oprit staan jaarlijks ridderspoor, een grote papaversoort en/of slaapmutsje. In en om de vijver staan meest inheemse planten, waarvan een aantal interessant is voor wilde bijen: gele lis, grote wederik, heelblaadjes, kattenstaart, moerasrolklaver, munt, wateraardbei en waterdrieblad. Op de meer dan honderd rietorchissen heb ik geen bijen kunnen waarnemen. Op de rotstuin groeit veel muurleeuwenbek en enkele vetplanten. Voor bijen is de tijm, die de hele voorkant bedekt, interessant. Verder staan er een paar zandblauwtjes, die bijen graag bezoeken. De achtertuin bevat eveneens een mix van inheemse en uitheemse plantensoorten (Fig. 2). Sommige uitheemse soorten worden druk bezocht door honingbijen en hommels, zoals Bulgaarse ui, citroenmelisse, clematis, fuchsia en hibiscus. Voor de wilde bijen staat ook hier een aantal plantensoorten dat erg aantrekkelijk is: aardaker, bergsteentijm, betonie, brede lathyrus, donkere ooievaarsbek, Engelse alant, gele dovenetel, jacobskruiskruid, judaspenning, klimop, longkruid, ruig klokje, venkel, vingerhoedskruid en Zeeuws knoopje. In het grasveldje staan witte klaver, madelief en paardenbloem.

Figuur 2. Deel van de achtertuin met inheemse planten; brede lathyrus, jacobskruiskruid, klimop en uitheemse planten; campanula sp., hibiscus, stokroos. Foto Jan Smit.

54

Themanummer Bijen in stad en dorp, maart 2021 Ook in het zand van de rotstuin nestelen tussen de keien veel exemplaren van kleine groefbijen en dus vind je daar ook de bijbehorende broedparasieten: wespbijen en bloedbijen. In de achtertuin wordt vooral op het achterste, erg zonnige plaatsje, veel tussen de stenen genesteld door bijen, graafwespen en door mieren uiteraard. Dat achterste plaatsje wordt aan één kant begrensd door een takkenwal van iets minder dan een meter breed. Hierop gaat jaarlijks ons snoeihout van onder andere de vier knotrobinia’s op de oprit. In die takkenwal zit ieder jaar wel een hommelnest, meestal van akkerhommels, maar ook weidehommels en veldhommels hebben er in genesteld. Door mulchen is er in de tuin weinig open grond, maar altijd wel wat en regelmatig wordt er een nestingang gevonden in een kaal stukje grond. Tegen de zijwand van een opslag achter in de tuin hangen enkele zelf gemaakte bijenhotels (Fig. 3). Deze hebben de vorm van een nestkastje, dat aan de voorkant is opgevuld met van binnen schoon gemaakte stukken bamboestengel. Verder hangen er een paar takken waarin verschillende maten gaten geboord zijn. Dit alles wordt veel gebruikt door bijen om in te nestelen.

Resultaten Figuur 3. Zelf gemaakt bijenhotel. Foto Jan Smit.

Nestgelegenheid In de voortuin is nauwelijks nestgelegenheid, de grond is veelal bedekt met planten of plantenresten. Tussen de voortuin en de zijtuin ligt de oprit. Deze is bestraat met kleine klinkertjes op fijn zand. Tussen deze stenen wordt veel genesteld door verschillende soorten kleine groefbijen en graafwespen.

Vanaf het begin dat we hier woonden heb ik de bijensoorten die ik waarnam in de tuin genoteerd of gevangen. Daardoor heb ik een redelijk goed overzicht van wat hier allemaal voorkomt. In totaal zijn er 74 soorten wilde bijen gevonden, zie de lijst op www.hymenovaria.nl. Veel soorten daarvan (32) tref ik ieder jaar aan in de tuin. Anderen (10) komen regelmatig voor, 17 soorten wordt incidenteel waargenomen, 15 soorten heb ik slechts in één jaar gevonden. Van die laatste categorie is dat soms ook maar één waarneming, soms is dat in één jaar enkele keren een waarneming of enkele exemplaren.

Tabel 1. Rode lijst soorten in de tuin. Wetenschappelijke naam

Nederlandse naam

Voorkomen

Nestplaats

Rode lijst

Coelioxys aurolimbata Coelioxys elongata Hylaeus pictipes Osmia caerulescens Osmia niveata Stelis breviuscula Stelis minuta Stelis phaeoptera Xylocopa violacea

gouden kegelbij slanke kegelbij kleine tuinmaskerbij blauwe metselbij zwartbronzen houtmetselbij gewone tubebij kleine tubebij zwarte tubebij blauwzwarte houtbij

incidenteel incidenteel één jaar jaarlijks incidenteel jaarlijks één jaar één jaar twee jaar

broedparasiet broedparasiet bovengronds bovengronds bovengronds broedparasiet broedparasiet broedparasiet bovengronds

BE KW KW KW KW KW GE EB BE

Rode lijst categorieën GE = gevoelig KW = kwetsbaar

BE EB

= bedreigd = ernstig bedreigd

55

Themanummer Bijen in stad en dorp, maart 2021 Van de waargenomen soorten nestelen er 23 ondergronds, 21 bovengronds en 4 zowel onder- als bovengronds. Er zijn 26 soorten broedparasieten waargenomen, dat is ruim één derde van het totaal. Landelijk gezien is iets minder dan één derde van de bijensoorten broedparasiet (Peeters et al. 2012). Broedparasieten worden ook wel koekoeksbijen genoemd, ze maken niet zelf nesten of broedcellen. Zij wachten tot hun gastheer (wat altijd een vrouw is) een broedcel bevoorraad heeft. Dan sluipen zij het nest binnen en leggen hun ei, meestal verborgen in de cel. In totaal staan 9 soorten (Tabel 1) die in de tuin gevonden zijn op de rode lijst (Reemer 2018). Daarvan staan: 1 soort als gevoelig, 5 soorten als kwetsbaar, 2 soorten als bedreigd en 1 soort als ernstig bedreigd (Tabel 1). Van deze rode lijstsoorten zijn er vijf broedparasiet.

Enkele opmerkelijke soorten

● De zwarte tubebij is in onze tuin één keer waargenomen in juli 2012. Deze soort staat op de rode lijst als ernstig bedreigd. Van de bekende zekere gastheren komen er twee soorten voor in onze tuin: de rosse metselbij Osmia bicornis en de zwartbronzen metselbij Osmia niveata. De rosse metselbij vliegt alleen in het vroege voorjaar, dat kan dus de gastheer in onze tuin waarschijnlijk niet zijn geweest. De zwartbronzen houtmetselbij is slechts twee keer in onze tuin waargenomen, in 2004 en 2007. Daarnaast is de grote wolbij Anthidium manicatum waarschijnlijk een gastheer, deze is jaarlijks met een aantal exemplaren in onze tuin aanwezig. ● De geelgerande tubebij is jaarlijks met meer exemplaren te zien in onze tuin. Van de waarschijnlijke gastheren zijn er twee soorten die in onze tuin voorkomen: de zwartbronzen metselbij (2 x waargenomen) en de grote wolbij. Deze laatste is elk jaar in de tuin aanwezig, zodat het aannemelijk lijkt dat dit hier de gastheer is.

Tubebijen Tubebijen van het genus Stelis zijn broedparasieten. In onze tuin zijn tot dusver vier soorten tubebijen waargenomen: gewone tubebij Stelis breviuscula, kleine tubebij S. minuta, zwarte tubebij S. phaeoptera en geelgerande tubebij S. punctulatissima. ● De gewone tubebij (rode lijst: kwetsbaar) zien we elk jaar in aantal op de bloemen en bij de bijenhotels (Fig. 4). Daarin nestelt hun gastheer, de tronkenbij Heriades truncorum. De tronkenbij komt zeer veelvuldig voor in onze tuin, dankzij de bijenhotels en de aanwezigheid van gele composieten. Daarop halen ze het stuifmeel om de broedcellen mee te bevoorraden. Figuur 5. Gouden kegelbij Coelioxys aurolimbata. Foto Tim Faasen.

Figuur 4. Gewone tubebij Stelis breviuscula. Foto John T. Smit.

● Van de kleine tubebij is er slechts één waarneming, in 2005. Deze bij staat als gevoelig in de rode lijst. Er is nog veel onduidelijk over welke gastheren deze bij allemaal gebruikt. Met sommige metselbijen is de relatie wel zeker, maar er zijn ook nog enkele bijensoorten waarvan vermoed wordt dat ze daarbij parasiteren. De grote klokjesbij Chelostoma rapuculi is een zekere gastheer. Deze bij is jaarlijks in onze tuin te vinden. Als mogelijke gastheer wordt ook de tronkenbij genoemd (Peeters et al. 2012).

56

Gouden kegelbij Coelioxys aurolimbata De gouden kegelbij (Fig. 5) is in onze tuin in een viertal jaren waargenomen. In de rode lijst staat deze bij als bedreigd. Het is een broedparasiet, zeer waarschijnlijk, is de lathyrusbij Chalicodoma ericetorum de enige gastheer. De relatie tussen deze twee soorten is tot dusver niet met zekerheid aangetoond. De lathyrusbij komt veelvuldig voor in onze tuin, op de brede lathyrus. In de bloeitijd van deze plant vliegen er altijd mannetjes rond de bloemen, die ze af en toe bezoeken om nectar te tanken. De bloemen worden echter veelvuldig bezocht door de vrouwtjes van de lathyrusbij, soms zijn er wel 10 tegelijk aanwezig. Ze duwen de zwaarden van de bloemen uit elkaar, om het stuifmaal dat er onderin zit te bereiken. Ze verzamelen dat stuifmeel in de haren op hun buik. Na enige tijd is dat aan de bloemen zelf goed te zien, die hebben op die bloembladen van de zwaarden slijtplekken, waar alle kleur weg gepoetst is.

Themanummer Bijen in stad en dorp, maart 2021 Dit alles duidt er wel op dat er ergens in onze omgeving genesteld is door deze houtbijen. Dat maakt het extra leuk, temeer daar de soort als bedreigd in de rode lijst staat. De vrouwtjes knagen zelf een nestgang uit in dood hout, waarin ze broedcellen maken. Tegenover ons huis is een parkje met veel oudere bomen, waarschijnlijk is daar wel ergens gelegenheid om te nestelen. Een nest wordt vaker gebruikt in de jaren, tot vier keer toe (Peeters et al. 2012). Ze nestelen ook wel in bestaande holtes, zoals dikke bamboestokken.

Conclusies

Figuur 6. Blauwzwarte houtbij Xylocopa violacea op brede lathyrus. Foto Bianca Smit.

Blauwzwarte houtbij Xylocopa violacea Dit is een nieuwe soort in onze tuin, de eerste waarneming was een vrouwtje op 18 juni 2019. Dit exemplaar ging foerageren op de brede lathyrus (Fig. 6). Daarna hebben we haar zeker op mooie, zonnige dagen, maar ook wel eens met bewolkt weer op de brede lathyrus gezien. Soms wel vier keer op één dag. Wij knippen de uitgebloeide bloemen altijd uit de lathyrus, waardoor de bloeitijd enorm verlengd wordt. Op 22 september van dat jaar hebben we het vrouwtje van de blauwzwarte houtbij voor de laatste keer gezien. In 2020 zagen we op 4 april een mannetje door de tuin rond banjeren. In de tijd daarna zagen we op vele dagen een mannetje, vaak meer keren per dag. Op 16 april waren er twee mannetjes tegelijk. De mannen dronken regelmatig nectar op gele affodil. De laatste waarneming van een man was op 22 mei. Dit exemplaar was behoorlijk afgevlogen, met gerafelde vleugelranden en de zwarte beharing op de rug was naar donkerbruin verkleurd. Op 30 juli 2020 was er echter ineens weer een vrouwtje, weer op de brede lathyrus. Zij kwam ook regelmatig langs, maar de laatste waarneming was al op 9 augustus. Groot was mijn verbazing, toen ik op 23 september ineens weer een blauwzwarte houtbij waarnam. Maar dit exemplaar was vreemd, het was een kakelvers mannetje (Fig. 7). Helaas was er iets flink mis mee, want het bleek dat hij op sterven lag.

In een tuin, ook een relatief kleine dorpstuin, kun je veel doen voor wilde bijen. Mits je zorgt voor verschillende soorten nestgelegenheden. Daarnaast moet je zorgen voor een behoorlijke diversiteit aan inheemse planten. Dan heb je kans dat ook bijzondere en zeldzame soorten bijen zich in een tuin gaan vestigen. Dat is echter wel enigszins afhankelijk van wat er in de verdere omgeving aan soorten voor komt. Wij verkeren in de gelukkige omstandigheid dat we ons bevinden in het aan bijensoorten relatief rijke rivierengebied.

Figuur 7. Blauwzwarte houtbij Xylocopa violacea verse man op sterven. Foto Jan Smit.

57

Themanummer Bijen in stad en dorp, maart 2021

Literatuur Peeters, T.M.J., H. Nieuwenhuijsen, J. Smit, F. van der Meer, I.P. Raemakers, W.R.B. Heitmans, K. van Achterberg, M. Kwak, A.J. Loonstra, J. de Rond, M. Roos & M. Reemer, 2012. De Nederlandse bijen (Hymenoptera: Apidae s.l.). - Naturalis Biodiversity Center & EIS-Nederland, Leiden, 544 p.

Reemer, M., 2018. Basisrapport voor de rode lijst bijen. EIS Kenniscentrum Insecten, Leiden, EIS2018-06, 171 p.

Summary In the period of 2004 - 2020, 74 species of wild bees were found in a village garden in Duiven. Thereof, 9 are on the red list. Quite a few species of native plants are present in the garden, along with a few different nesting opportunities, allowing these quite a few bee species to settle here. There are 42 species that occur annually or fairly frequently in the garden.

Jan Smit Voermanstraat 14 Duiven smit.jan@hetnet.nl

58

Themanummer Bijen in stad en dorp, maart 2021

Van west naar oost en van stad naar dorp Frank van der Meer Inleiding In augustus van 2019 verhuisden mijn echtgenote en ik van Den Haag naar Vriezenveen (Overijssel). Den Haag telt ongeveer 550.000 inwoners; Vriezenveen iets meer dan 13.000, daarmee is het een vrij groot dorp. Vriezenveen is een onderdeel van de gemeente Twenterand, die een oppervlakte heeft van 108 km2. Het op één na grootste dorp is Vroomshoop, met meer dan 8.000 inwoners. Onze nieuwe woonplaats ligt op slechts een uur fietsen van de Duitse grens. De ‘stad achter de duinen’, die wij verlieten, is aanzienlijk rijker aan grondsoorten. De Vriezenveners zélf zijn opvallend ánders dan Hagenaars, bijvoorbeeld veel vriendelijker. Met soms ook een andere houding ten opzichte van de natuur. Dat zijn nogal wat veranderingen voor ons.

Dit jaar, 2020, verkreeg ik een voorlopige indruk van de stand van de wilde bijen in ons dorp, en probeer die in dit stukje te relateren aan bovengenoemde verschillen. Op het platteland rond het dorp is het vooral intensieve landbouw (maïs, soms aardappelen, etc.) wat de klok slaat, afgewisseld met eentonige raaigraslanden, met nog slechts enkele weidevogels. Gelukkig zijn er ook enkele kleine gebiedjes met veenpakketten en wat natte heide overgebleven, met soms nog een rijke flora. Een groot deel van het uitgestrekte Natura-2000 gebied Engbertsdijksvenen ligt binnen de grenzen van de gemeente. Hieronder beperk ik mij tot ons dorp; de bebouwing en groengebiedjes binnen of aan de rand van de bebouwing.

Grondsoorten en grondgebruik Binnen de bebouwde kom van Den Haag vindt men een rijke afwisseling van duinen, strandwallen, veen, zavel en kleigronden. In Vriezenveen ziet het er anders uit. Het is, de naam zegt het al, midden in het veen aangelegd en kent in tegenstelling tot de dorpen in de omgeving geen natuurlijke zandgronden. In het dorp zelf is nog wel wat te zien van de vroegere uiterst smalle en lange graslandkavels, van vóór de ruilverkavelingen. Er zijn wat kleine parkjes, met vijvers en waterlopen (Fig. 1) en andere kleine groenpercelen voor recreatief gebruik. En er zijn veel tuinen. Hier is meestal een lichte klei opgebracht, die in de loop der tijden uiteraard in de bovenste lagen meer humusrijk is geworden. Onder de bebouwing en bestrating ligt veelal zand. De west- en zuidzijde worden respectievelijk begrensd door het Overijsselsch kanaal (bevaren door grotere schepen) en door het veel smallere Lateraalkanaal met hier en daar een vrij behoorlijke oevervegetatie. Er is geen hoogbouw. Aan de noordwest- en zuidoostzijde liggen twee industrieterreinen, met hier en daar nog braakliggende percelen.

Mens en natuur in Vriezenveen Figuur 1. Leemoever aan de rand van een bijna drooggevallen waterloop. Deze bevatte een groot nestcomplex van de rosse metselbij Osmia bicornis. Foto Frank van der Meer.

Het natuurbeleid van de gemeente Twenterand, waartoe Vriezenveen behoort, uit zich onder andere in een aangepast maaibeheer in de parkjes en nog

59

Themanummer Bijen in stad en dorp, maart 2021 kleinere groengebiedjes, en het her en der in stand richting van een grotere ‘biodiversiteit’, hoewel je dat houden en bevorderen van kruidenrijke bermen. De woord dan niet moet noemen. talrijke eiken langs sommige straten en wegen worden, waar het nodig wordt geacht, bespoten ter bestrijding Bijen in Den Haag en Vriezenveen: enkele van de eikenprocessierups. Vroeger werd struikgewas verschillen wegens de onderhoudskosten op een aantal plekken verwijderd; nu gaat men geleidelijk over tot het weer In Vriezenveen mis ik tot nu toe, heel opvallend, de planten van inheemse heesters, in de hoop dat met de soorten gewone franjegroefbij Lasioglossum sexstrigatum, bijbehorende terugkeer van insectenpopulaties de gewone sachembij Anthophora plumipes en natuurlijke vijanden van de eikenprocessierups een goudpootzandbij Andrena chrysosceles. In de kans krijgen. Langs een aantal eikenlanen zijn in de zuidwestelijke helft van Den Haag komt men de eerste bermen het afgelopen jaar veel jonge heesters geplant. soort in vele tuintjes, bermen, rommelhoekjes en Ondanks het geringe inwoneraantal heeft Vriezenveen dergelijke tegen. Er zullen maar weinig hectaren zijn haar eigen KNNV afdeling, die drijft op enkele veelal waar hij níet te vinden is. In het voorjaar kan men in wat oudere bestuursleden en gewone leden.

De inzet, een park of op een talud van een graslandje, naast een kennis en de ervaring van deze mensen is enorm. Er is flinke pluk paarse dovenetel Lamium purpureum staan een intensief contact met de gemeente en met andere en dan is er een grote kans dat er één of meer overheidsorganen. Met behulp van leden en andere Anthophora’s langskomen. Op semi-natuurlijk beheerde groepen worden natuurgebiedjes in de buurt van taluds op lichte klei, ook weer in parken etcetera, is Vriezenveen onderhouden, faunapassages aangelegd, Andrena chrysosceles meestal wel aanwezig. en wat al niet. Qua insecten gaat de belangstelling In “De Bijen van Nederland” (Peeters et al. 2012) staat vooral uit naar libellen, dagvlinders en sprinkhanen. onder het kopje ‘Verspreiding’ bij Anthophora plumipes: De Vriezenveners zelf – voor zover ik dat binnen zo’n “In Nederland overal, behalve op de korte tijd kan inschatten – hebben geen bijzondere Waddeneilanden.” In het algemeen gezien is dat waar. belangstelling voor de natuur. In het algemeen Maar zowel in de bijenatlas, als op de kaarten van prefereren ze ‘nette’ tuinen. Je ziet gelukkig maar waarneming.nl zijn er in een gebied dat begrensd weinig steenwoestijntjes met grind en enkele grotere wordt door Noord-Drenthe, de IJssel, het zuidoosten keien of buxus, alle op de juiste onderlinge ‘Zen’van Gelderland en de Duitse grens opvallend weinig afstand.

Maar velen geven de voorkeur aan grote meldingen van niet alleen deze sachembij, maar ook gemillimeterde grasperken, omzoomd door lage of van de gewone franjegroefbij en de goudpootzandbij. hoge hagen; evenals bovengenoemde grindvlakken Ik vermoed dat dit niet alleen een waarnemerseffect bieden die geen ruimte aan wilde bijen. Velen hebben betreft, omdat ik zelf nogal eens in dit gebied actief ook meer conventionele tuinen, die dan meestal ben geweest en ook toen deze soorten niet of beplant zijn met uitheemse soorten, die weinig voedsel nauwelijks vond. Ze zullen er wel zijn, en de eerste bieden voor insecten. Gelukkig zie je heel soms ook twee soorten vermoedelijk ook in Vriezenveen, maar groene juweeltjes bij de echte natuurliefhebbers. zeldzaam. N.B. de gewone franjegroefbij komt in het Sommigen voeren het netjes houden van hun westen van het land wel degelijk ook in laaggelegen, omgeving zo ver door dat ook alle mos en dwergkruiden tussen de tegels vóór de woning en in de tuin stelselmatig worden weggeschraapt, waarmee schuilplaatsen voor insecten en ook de eventuele nestingangen van bijen verloren gaan. Vrijwel alle insecten en andere geleedpotigen worden dan als ‘ongedierte’ gezien. Anderzijds stellen diezelfde inwoners mooie dagvlinders in hun tuin zeker op prijs.

In het algemeen hebben vooral 50-plussers soms wel degelijk oog voor de algemene achteruitgang van ‘de natuur’ en betreuren ze die. Er is dan ook ontvankelijkheid voor een verhaal Figuur 2. Man van blauwe metselbij Osmia caerulescens. Foto Albert de Wilde. over een gewenste omkering in de

60

Themanummer Bijen in stad en dorp, maart 2021 natte veengebieden voor, zodra er zand voor bebouwing is opgebracht. Zo nestelen ze in kolonies tussen de straatstenen in de Zaanse Schans. Anderzijds kom ik in mijn nieuwe woonplaats blauwe metselbij Osmia caerulescens (Fig. 2) en grote spitstandbloedbij Sphecodes puncticeps geregeld tegen, terwijl ik die in de bebouwde kom van Den Haag nooit heb gezien. De eerste is in bijna ieder terreintje met aangepast maaibeheer te vinden en nestelt vermoedelijk in oude schuttingen en verweerde boomstammetjes in de buurt. De tweede vond ik slechts op een enkele plek in Vriezenveen zelf, maar de soort was in een nabij gelegen natuurgebiedje (Fayersheide) zo algemeen, dat ik er hier maar melding van maak. Waardoor worden die verschillen veroorzaakt? Ik weet het werkelijk niet. Voorbeeld: biggenkruidgroefbij Lasioglossum villosulum, de gastheer van grote spitstandbloedbij is toch zowel in Den Haag als in Vriezenveen aanwezig. Er zijn meer soorten die ik in Den Haag wél en in Vriezenveen niet, of omgekeerd, gevonden heb, maar dat betreffen dan soorten waarvan het areaal in Nederland zich beperkt tot bijvoorbeeld de oostelijke helft van het land.

De in 2020 in Vriezenveen aangetroffen bijen Uitsluitend binnen de bebouwde kom van Vriezenveen telde ik in 2020 56 soorten wilde bijen (zie website www.hymenovaria.nl). ‘Krenten in de pap’ zijn kleine tuinmaskerbij Hylaeus pictipes, een vrij zeldzame, kwetsbare soort, die in Nederland achteruitgaat (Reemer 2018), en breedrandzandbij Andrena synadelpha, eveneens vrij zeldzaam. Tot en met 2019 waren in de gemeente Twenterand als geheel 83 soorten gevonden (bron: EIS Kenniscentrum Insecten en NDFF). Van de in Vriezenveen gevonden soorten waren er 25 (!) nieuw voor geheel Twenterand. Twee van die nieuwe soorten, grote klokjesbij Chelostoma rapunculi en glanzende groefbij Lasioglossum lucidulum, vond ik zelfs uitsluitend in ons tuintje van 30 m2, dat nota bene in februari jongstleden vrijwel geheel op de schop was gegaan. Het is duidelijk dat we hier wel degelijk met een waarnemerseffect te maken hebben.

Geïnventariseerde gebieden; beheer Er zijn in het voorjaar en in de zomer twee inventarisatierondes verricht in vijf terreinen waar de gemeente een aangepast maaibeheer voert. Dit betreft parkjes, met soms een glooiing naar een natuurlijke oever. Het aangepaste maaibeheer houdt in dat er

Figuur 3. Berm en talud langs braakliggend gebied naast industrieterrein, nestelplek voor de kleine roetbij Panurgus calcaratus en de bruinsprietwespbij Nomada fuscicornis. Foto Frank van der Meer.

61

Themanummer Bijen in stad en dorp, maart 2021 minder gemaaid wordt dan in andere groengebiedjes, waardoor tot en met het late voorjaar een rijke bloei van paardenbloemen en andere weinig kieskeurige kruiden is te zien. Wel worden daarna de terreinen bijna integraal gemaaid, waardoor er voor zomerbijen weinig te halen valt. In één terrein werden de glooiingen naar de oevers en de oevervegetatie zelf met rust gelaten, waardoor sommige, bijna droogvallende, waterlopen een pracht aan schermbloemigen, wederik en andere kruiden vertoonden. Voor wat betreft het industrieterrein aan de zuidoostkant van het dorp heb ik enkele braakliggende terreintjes langs industrieterreinen bekeken, alsmede de vaak rijk bloeiende slootbermen eromheen (Fig. 3). Ook een talud langs een begraafplaats werd bezocht. Uiteraard heb ik ook onze tuin goed bekeken. Het lukte al in het eerste jaar om via een aantal ‘bijvriendelijke’ planten een behoorlijk aantal soorten te ‘scoren’. De functie van zo’n tuin als eiland temidden van veel minder of vaak geheel niet op biodiversiteit gerichte tuinen is verrassend. Er kwamen veel bijen ‘kijken’ die ik in de omgeving helemaal niet vond, een aantal soorten bleef al hangen om te nestelen. Via het aangepaste beheer slaagt de gemeente er zéker in om méér bloei en méér biodiversiteit te verkrijgen.

Wilde bijen hebben echter niet alleen nectar en stuifmeel nodig, maar óók nestgelegenheid. Voor in de

Figuur 5. Kale zandplekken met bijennesten. Foto Frank van der Meer.

grond nestelende bijen, de overgrote meerderheid van soorten, betreft dat dan plekken met kale of schraal begroeide bodem. Díe plekken ontstaan met nadruk níet door het gevoerde beheer, maar toevallig. Bijvoorbeeld een opengetrapt sluippaadje boven een talud naar een waterloop (Fig. 4) en een ander sluippaadje langs een schutting, beschut en op het zuiden liggend, voorzien daarin. Evenals op een andere manier ontstane onbegroeide plekken (Fig. 5). Waar deze kale plekken ontbreken zijn ook weinig wilde bijen, zo blijkt. Sommige bermen worden te vroeg, en/of integraal, gemaaid. Daar is nog ruimte voor verbetering in het beheer. Ook het in de groengebieden her en der op kleine plekjes verwijderen van de gras- en kruidenlaag, om nestelplekken te creëren, al is het tijdelijk, is aan te bevelen.

Ten slotte

Figuur 4. Sluippaadje boven een talud, glooiend naar een rijke oevervegetatie. Foto Frank van der Meer.

62

Er valt mij iets op. Veel bijen en vooral ook wespen zijn zo kléin, hier in Vriezenveen. De vrouwtjes van een graafwespje Cerceris quadricincta, die bij ons tussen de tegels in de tuin nestelen, halen hooguit 6,5-7 mm, terwijl ze tot 10 mm kunnen worden. En dat is maar één voorbeeld. Misschien dat anderen dit herkennen in hun eigen woonplaats. Overigens had ik dezelfde ervaring enkele jaren geleden, in het Dwingelderveld, met berijpte geurgroefbij Lasioglossum albipes en viltige groefbij L. prasinum.

Themanummer Bijen in stad en dorp, maart 2021

Dankwoord Ik dank zowel Menno Reemer & André van Loon van EIS Kenniscentrum insecten als Hugo Wiggers van de gemeente Twenterand voor het ter beschikking stellen van gegevens van de databanken van E.I.S. en van het NDFF. Tevens dank ik Herman Stevens, Geert Euverman en Gerrit Schepers van de KNNV Vriezenveen voor hun enorme kennis, waardevolle adviezen en enthousiaste ondersteuning.

Literatuur Peeters, T.M.J., H. Nieuwenhuijsen, J. Smit, F. van der Meer, I.P. Raemakers, W.R.B. Heitmans, K. van Achterberg, M. Kwak, A.J. Loonstra, J. de Rond, M. Roos & M. Reemer, 2012. De Nederlandse bijen (Hymenoptera: Apidae s.l.). - Naturalis Biodiversity Center & EIS-Nederland, Leiden, 544 p.

De tekst is automatisch uit het bestand gehaald en kan afwijken van het origineel (kolommen, tabellen en koppen lopen door elkaar). Het officiële stuk bij de gemeente is leidend. Bron: https://api1.ibabs.eu/publicdownload.aspx?site=BorgerOdoorn&id=65291b73-d82b-4a23-acbb-a4cd0932aa54