ThemaNummerBijenInStadEnDorp
Tekst van het document
17
Themanummer Bijen in stad en dorp, maart 2021 Jacobs, M. & I. Raemakers, 2016. Beheer in functie van (wilde) bijen: handleiding-21 toolboxen. - NATURE-ID gcv 2016. In opdracht van de provincie Limburg. Ozinga, W.A., J.A. Scheper, G.A. de Groot, M. Reemer, I. Raemakers, C. van Dooremalen, K. Biesmeijer & D. Kleijn, 2018. Wilde bijen en zweefvliegen per landschapstype. - Wageningen, Wageningen Environmental Research, Rapport 2920, 58 p Peeters, T.M.J., H. Nieuwenhuijsen, J. Smit, F. van der Meer, I.P. Raemakers, W.R.B. Heitmans, K. van Achterberg, M. Kwak, A.J. Loonstra, J. de Rond, M. Roos & M. Reemer, 2012. De Nederlandse bijen (Hymenoptera: Apidae s.l.). - Natuur van Nederland 11: 1-544. Peeters, T. & J. Smit, 2021. Historie bijenonderzoek in stedelijke gebieden. HymenoVaria 22, Themanummer Bijen in stad en dorp: 4-12. Persson, A.S., J. Ekroos, P. Olsson & H.G. Smith, 2020. Wild bees and hoverflies respond differently to urbanisation, human population density and urban form. Landscape and Urban planning 204 (103901): 1-10. Raemakers, I., 2001. Stadsbijen. - Nieuwsbrief van de sectie Hymenoptera, Bzzz 13: 9-12. Redhead, J.W., R. Fox, T. Brereton & T.H. Oliver, 2016. Assessing species’ habitat associations from occurrence records, standardised monitoring data and expert opinion: a test with British butterflies. - Ecological Indicators 62: 271-278.
Reemer, M., 2018. Basisrapport voor de rode lijst bijen. Rapportnummer EIS2018-06, EIS Kenniscentrum Insecten, Leiden. Reemer, M., 2021. Van kastuinbouw naar bijenparadijs: recent aangelegde dijkjes in stedelijk gebied trekken bijzondere bijen. – , Themanummer Bijen in stad en dorp: 75-79. Tichý, L. & M. Chytrý, 2006. Statistical determination of diagnostic species for site groups of unequal size. - Journal of Vegetation Science 17: 809-818. Vanormelingen, P., 2019. Wilde bijen op de rivierduinrelicten in de Scheldevallei stroomafwaarts Gent (Vlaanderen). - HymenoVaria 18: 23-25. Vriens, L., H. Bosch, G. De Knijf, S. De Saeger, R. Guelinckx, P. Oosterlynck, M. Van Hove & D. Paelinckx, 2011. De Biologische Waarderingskaart. Biotopen en hun verspreiding in Vlaanderen en het Brussels Hoofdstedelijk Gewest. - Mededelingen van het Instituut voor Natuur- en Bosonderzoek, INBO.M.2011.1, Brussel, 416 p. Westrich, P., 2019. Die Wildbienen Deutschlands.– Stuttgart (E. Ulmer), 2. aktualisierte Auflage, 824 p., 1700 Farbfotos. Zeegers, T., 2019. De zwartpootwolbij Anthidium septemspinosum, een verrassende nieuwe bij voor Nederland (Hymenoptera: Megachilidae). - Nederlandse Faunistische Mededelingen 53: 1-10.
Summary In this study we identify wild bees associated with built-up area in two regions, Flanders and The Netherlands. We use the ɸ coefficient of association based on a large number of occurrence records in combination with highresolution maps of built-up area. For Flanders, 35 bee species were identified as positively associated with built-up area, and 18 for The Netherlands. This contrasts with a much larger number of wild bees that are negatively associated with urbanization: 98 species for Flanders, 42 for The Netherlands. Wild bees associated with built-up area nest above-ground more often than average. Given the relatively low number of cuckoo bees associated with above-ground nesting bees, also relatively few cuckoo bees are associated with built-up area. Wild bees avoiding built-up areas nested more often below-ground, and were more often than average specialized in flower visits. Finally, contrary to expectations, bees associated with built-up area did not have a southern distribution more often than average, but bees with a southern distribution were less likely to be negatively affected by urbanization.
Pieter Vanormelingen pieter.vanormelingen@natuurpunt.be Natuurpunt Studie, Coxiestraat 11, 2800 Mechelen, België. & Aculea, de wilde bijen- en wespenwerkgroep van Natuurpunt. Menno Reemer EIS Kenniscentrum Insecten, Postbus 9517, 2300 RA Leiden, Nederland. Jens D’Haeseleer Natuurpunt Studie & Aculea.
18
Themanummer Bijen in stad en dorp, maart 2021
Meer bijen en andere ongewervelden in de stad, wie zorgt ervoor? Arjan van der Veen De stad als biotoop De stad is feitelijk een kunstmatig kalkhoudend berggebied met steile rotsen en diepe, vlakke, dalen. Dalen gedeeltelijk met rotsbodem met rotsspleten, hooilanden (grotendeels met een overbegraasd karakter = gazon), water en oevers, struwelen, bossen en solitaire bomen. Dit berggebied ligt, in Nederland voor het grootste deel, in vlak en grotendeel open laagland (Fig. 1). Bij het beschouwen van het stedelijk ecosysteem is het belangrijk om door de ogen van dieren naar de stad te kijken. Hoe zien zij het, hoe willen/kunnen ze er gebruik van maken (Fig. 2) en wat zouden ze willen aan aanpassingen in inrichting en beheer?
Soort met de grootste impact De soort met de grootste impact is de soort die de kunstmatige rotspartij gebouwd heeft namelijk de mens. De mens leeft in principe in samenhang met zijn omgeving en de andere soorten die daar leven. Je kan rustig stellen dat deze samenhang momenteel ver
te zoeken is. Mensen die deze samenhang begrijpen moet je met een vergrootglas zoeken. Toch is ieder mens gebaat bij een evenwicht en die samenhang. Naast onderdak willen we graag eten, nu en in de toekomst, willen we geen ‘plaagdieren’ om ons heen en willen we ook onze eigen soort in stand houden. Wat we nu zien is dat veel mensen, ondanks dat ze uitgerust zijn met het vermogen de toekomst te beredeneren, zich alleen richten op veel hebben en krijgen op korte termijn en zich nauwelijks richten op basisbehoeften in de toekomst. Aandacht besteden hieraan is wellicht het belangrijkste element om te komen tot een behoud en ontwikkeling van een evenwichtig stedelijk ecosysteem. Waarom moet alles kaal en strak zijn? De huidige aandacht voor bijen zou wel eens de belangrijkste drager kunnen worden om het denken van een groter publiek te veranderen. Je gelooft het niet, maar ik ontmoet nog steeds veel mensen met kennis, die zich er over verbazen dat ‘bijen’ niet synoniem is met ‘honingbij’. Ze denken dat de biodiversiteit stijgt als je een imker kasten met honingbijen laat plaatsen…. En wat te denken van iiieee een wesp? Meteen een bestrijdingsbedrijf bellen,
Figuur 1. Een deel van Lelystad vanuit de lucht. Foto Jasper Pluim, gemaakt met een drone.
19
Themanummer Bijen in stad en dorp, maart 2021 die vervolgens geen informatie geeft over waarom wespen in de stad toch juist belangrijk zijn om ‘plagen’ van andere insecten te voorkomen. Oh ja, tegen die andere vervelende insecten koop je natuurlijk weer gif bij het tuincentrum, zonder te beseffen dat je daarmee de predatoren ook doodt en meer overlast krijgt. Plaag en plaagdieren tussen quotes: is natuurlijk een
Figuur 2. Nest van een wilde bij tussen de straatstenen. Foto Arjan van der Veen.
perceptie van de mens. Ik wil het niet, dus is het een plaag, onkruid of ongedierte. Als hymenopterologen een psycholoog inschakelen? Misschien nog niet eens zo’n slecht idee om voor de bescherming van insecten de psyche van de mens te kennen.
Hoe werkt de gemeentelijke overheid? Van psychologie heb ik geen verstand, maar als stadsecoloog wel van het lokale bestuur. Wie gaat bij de gemeentelijk overheid waarover? Wie heeft de verantwoordelijkheid en waar kan ik invloed uitoefenen? Dat is wel belangrijk om te weten om meer aandacht in de gemeente te krijgen voor insecten. Gemeenteraad De gemeenteraad bepaald de (financiële) kaders hoe de stad ingericht en beheerd wordt. Zij bepalen daarmee wat ze belangrijk vinden en wat niet. Ze worden door de inwoners gekozen voor een periode van 4 jaar en zullen zo goed mogelijk luisteren en wensen vanuit de bevolking vertalen naar kaders om zo een volgende periode herkozen te worden. Er wordt na de verkiezingen een raadsprogramma opgesteld van zaken die men belangrijk vindt. Het college van B&W wordt opgedragen dit raadsprogramma uit te voeren en te vertalen in beleid en/of projecten. De agendacommissie van de gemeenteraad bepaald wanneer en wat op de agenda voor een raadsvergadering geplaatst wordt. Tijdens raadsvergaderingen kunnen moties en amendementen ingediend worden. Bij een meerderheid van stemmen kan een motie of amendement aangenomen worden en krijgt het college van B&W de opdracht de punten hieruit uit te voeren.
20
Een MOTIE kan een verzoek of een opdracht zijn. Een AMENDEMENT is een voorstel tot wijziging van de tekst van een voorstel zoals het door het college aan de raad wordt voorgelegd.
College van Burgemeester & Wethouders Het college van B&W is het dagelijks bestuur van de gemeente. Over zaken die al vastgelegd zijn in kaders besluit het college. Bij wijziging van kaders of grote impact legt het college het voorstel voor aan de gemeenteraad. Ambtelijk apparaat Ambtenaren bereiden stukken voor het bestuur voor. Van de ambtenaren wordt verwacht dat zij voldoende kennis van de onderwerpen hebben of deze kennis van elders binnenhalen. Naast het voorbereiden van stukken verzorgen de beheerafdelingen dat het dagelijks onderhoud van de openbare ruimte uitgevoerd wordt en wordt de (her)ontwikkeling van de stad hier vormgegeven.
Hoe zit het met de kennis? Kennis binnen gemeenten kan een heikel punt zijn. Met name kleinere gemeenten ontbreekt het vaak aan mensen die gespecialiseerd zijn en inhoudelijk dieper gaande kennis hebben. Grotere (soms ook kleine) gemeenten hebben op gebied van natuur/ecologie meestal wel een of meer specialisten (stadsecologen) in dienst. Kernpunt van het werk van stadsecologen is het voldoen aan de wettelijke vereisten; toetsen van plannen, adviseren over de Wet Natuurbescherming. Behouden en ontwikkelen van het stedelijk ecosysteem zit nog lang niet bij iedereen en elke gemeente tussen de oren. Dit is mede het gevolg van de focus op de wettelijke vereisten. De Wet Natuurbescherming is erg gefocust op de bescherming van gewervelden. Het ‘behouden van de functionele leefomgeving’ van beschermde soorten mag dan wel aan de orde zijn; omdat ongewervelden (en planten) aan de basis van de voedselketen staan, zou de focus daarop gericht moeten zijn. De kennis over ongewervelden is, mede door de grote diversiteit aan soorten, erg beperkt. Onderzoekers gaan liever naar natuurterreinen om daar ongewervelden te (onder)zoeken in plaats van naar de stad (behalve misschien voor bedwantsen of de zeer zeldzame schaamluis). Kortom, in de stad is een wereld te winnen. Ecosystemen, ook die in stedelijk gebied, zijn complex. Deze complexe kennis mag zeker niet bij een gemeente verwacht worden.
Belangrijk is dat de basiskennis wel aanwezig is. NGO’s kunnen hier een grote bijdrage in leveren. Deze bijdrage kan zijn in de vorm van artikelen. Voor bijvoorbeeld medewerkers van de buitendienst of aannemers, zou de kennis in de
Themanummer Bijen in stad en dorp, maart 2021 vorm van infografics gedeeld kunnen worden. Vooral het belang voor en relatie met mensen zou daarbij belicht moeten worden; veel mensen kijken toch vooral daar naar.
Bij wie moet je zijn? Zoals eerder genoemd is de kennis in veel gevallen beperkt. Tenzij je een entomoloog als stadsecoloog of groenbeheerder hebt, kun je er van uitgaan dat insecten onderbelicht worden. Aandacht voor bijen gaat uit naar honingbijen; oh, zijn er meer soorten? Bijenkasten zijn toch goed voor de biodiversiteit? Dus meer imkers in de stad? Dit is wat je heel vaak hoort. Nog steeds weet maar een beperkte groep mensen dat er meer dan één soort bij is. Gelukkig is er steeds meer aandacht voor, zoals bijvoorbeeld het bijenlandschap ‘Groene Cirkels’ bij Leiden (privaat opgezet) en provinciale of gemeentelijke actieplannen voor de wilde bij. Maar hoe krijg je meer aandacht binnen je eigen gemeente? Ambtelijk Van oudsher zijn de mensen die met natuur bezig zijn niet erg goed in lobbyen, ze gaan liever het veld in. Toch is het belangrijk om kennis over te brengen en dit te laten vertalen in ‘praktisch’ beleid. De eerste ingang is bij een ambtenaar (beleid of beheer) na te gaan of er al iets gedaan wordt voor insecten in de stad. Probeer het gesprek aan te gaan en het kennisniveau binnen de gemeente te achterhalen. Is het kennisniveau laag, dan is een (korte) cursus inrichting en beheer voor insecten een goede optie. Let wel, deze moet je intern geven en aan de gemeente aanbieden.
Weinig medewerkers zullen in de avonduren naar een cursus gaan (tijdgebrek of wonen niet in dezelfde stad). Neem de buitendienst een keer mee om buiten te kijken naar eenvoudige inrichtingsen beheermaatregelen voor insecten. Voor meer onderling begrip en overdracht van kennis zou je ontwerpers en beleidsmedewerkers ook hier bij uit kunnen (laten) nodigen. Is er duidelijk meer kennis binnen de gemeente, overleg dan met de beleidsmedewerker of stadsecoloog waar de knelpunten zitten. Is het kennisniveau van de overige medewerkers te laag of is het een politieke keuze om weinig aan beheer en inrichting voor insecten te doen? De beleidsmedewerker of stadsecoloog weet over het algemeen de interne wegen goed en je kunt gezamenlijk kijken waar je je energie op kan richten. College van B&W Als vertegenwoordiger van een vereniging kun je een gesprek aanvragen met een wethouder die verantwoordelijk is voor de betreffende portefeuille. Hier is niet eenduidig aan te geven bij wie je het beste kunt zijn,
elke gemeente heeft weer een andere portefeuilleverdeling, soms kan natuur onder 3 wethouders vallen en doen ze allemaal een eigen stukje. Om deze reden is het nuttig om eerst een ambtelijk verantwoordelijke te spreken. Een wethouder kan insecten in de stad hoger ‘op de agenda’ plaatsen en opdracht geven om aan het onderwerp te werken. Het is wel handig als bijen en of insecten ook in het raadsprogramma opgenomen zijn en de wethouder daarmee een legitimiteit heeft om een plan te maken.
Figuur 3. Nectarbron tussen de verharding. Foto Arjan van der Veen.
Gemeenteraad De gemeenteraad controleert het college en stelt de kaders. Raadsleden worden gekozen door ons, inwoners van de gemeente. Zij zijn geïnteresseerd in onderwerpen die binnen de gemeente spelen en zullen zich, afhankelijk van hun interesse en mening, in willen zetten om ‘hun’ onderwerp op de politieke agenda te krijgen. Na de raadsverkiezingen wordt een raadsprogramma opgesteld door de partijen die samen
21
Themanummer Bijen in stad en dorp, maart 2021
Figuur 4. Een bloemrijke berm op voedselrijke grond. Foto Arjan van der Veen.
de coalitie vormen. Om een onderwerp op de agenda te krijgen is het dus handig om met raadsleden van grote partijen te spreken en het belang van insecten en bijen in de stad onder de aandacht te brengen. De kans bestaat dan dat insecten in het raadsprogramma komen of op de een of andere manier aan een ander onderwerp gekoppeld worden. Spreek ook met partijen waarvan je in eerste instantie denkt dat die niets met het onderwerp hebben. Vaak is er een raadslid van die partij die er wel iets mee heeft of passen bijen op een andere manier binnen hun scope (minder beheerkosten, economische waarde, etc.). Buiten de verkiezingstijd is het ook nuttig om met raadsleden te spreken. Zij kunnen, zoals eerder genoemd, een motie indienen om aandacht te vragen voor bijen en ongewervelden. Zowel coalitiepartijen als de oppositie kunnen vragen stellen in de raadsvergaderingen. Sommige gemeenten houden een kennismakingsbijeenkomst met nieuwe raadsleden. Dit is de kans om te kijken welke raadsleden interesse hebben in het verhaal van de bijen en insecten. Deze kun je dan later nog eens benaderen met ideeën of voorstellen. In sommige gemeenten is er zoiets als een motiemarkt. Inwoners en verenigingen kunnen dan voorstellen indienen die als motie behandeld worden. Er is dan vaak ook eenmalig geld voor uitvoering (niet voor structurele kosten, dus interessant voor een project).
Politieke partijen omarmen een idee en
22
brengen dit dan verder als motie. Bestaat dit binnen je gemeente, maak er dan gebruik van.
Inrichting, beheer en participatie Ten slotte, inrichting en beheer zijn de belangrijkste sturende elementen in de praktijk voor bijen en insecten in de stad. Specifieke mogelijkheden worden onder andere behandeld in de artikelen van Florinda Nieuwenhuis, Jaap Mekel, Wankja Ferguson en Anthonie Stip. Belangrijke elementen zijn dood hout in verschillende vormen (takkenrillen, groot staand dood hout, dood hout in de zon), fasering in het beheer, natuurgericht bermbeheer (maaien en afvoeren, frequentie afhankelijk van de bodem), veel bloei, inheemse vegetaties, plaatselijk open bodem, open bodem tussen verharding (parkeerplaatsen met graskeien, niet te grof zand tussen straatklinkers) (Fig 3, 5). Ik wil hierbij meteen de fabel ontkrachten dat je op voedselrijke bodem geen bloemrijk grasland kunt ontwikkelen. Bij consequent beheer is dat prima haalbaar (Fig. 4), maar kost wat meer tijd. Het beste is om samen met de groenbeheerder een plan te maken; wat kan waar en voor welke soorten. Zelf een stuk groen adopteren, bij voorkeur met een hele straat of buurt, is natuurlijk ook een optie (zie het artikel op pagina 48). Voordeel is dat je veel meer mensen bereikt, ook degenen die niet zo veel met natuur
Themanummer Bijen in stad en dorp, maart 2021 hebben. Verassend zal zijn dat er meer mensen interesse hebben dan je in eerste instantie denkt. Participatie in de buurt staat bij de meeste gemeenten ook hoog op de agenda. Je zult waarschijnlijk ook medewerking kunnen verwachten vanuit zowel politiek, als van wijkmanagers.
Figuur 5. Crocus in kunstmatige rotsspleet. Foto Arjan van der Veen.
Summary In terms of biotopes, the city can be seen as (artificial) rock formations in a flat landscape. The dominant species is humans, who are still far from seeing the importance and the cohesion of bees and other invertebrates in the city. Knowledge of the inhabitants, but also of the municipal organization and city council, is very important. Depending on the knowledge available within the municipal organization, you can approach government servants, an alderman or councilors to take measures to preserve and develop insect populations. Involving other residents, participation, is also a good tool for realizing projects and sharing knowledge. In general, the following elements in the city are important for bees: dead wood in various forms, phasing in ecological management, nature-oriented verge management, a lot of flowering, native vegetation, locally open soil and open soil between hard surfaces.
Arjan van der Veen Ecoloog Lelystad Karveel 51-61 8242XE Lelystad a.vander.veen@lelystad.nl
23
Themanummer Bijen in stad en dorp, maart 2021
Tuininventarisaties in stad en dorp Theo Peeters Inleiding Onze huizen en tuinen in stad en dorp bestaan eigenlijk uit allerlei secundaire habitats en zijn zeer geschikt als woongebied voor een groot aantal bijen. Het voedsel in de vorm van bloeiende planten is rijkelijk aanwezig en ook aan nestgelegenheid rond onze huizen is vaak voldoende keus. Grondnestelende soorten vinden er zandige en zonnige plekken bijvoorbeeld tussen de trottoirtegels, de stenen van opritten of terrassen, in plantenpotten, boomspiegels, in een berm, op een braakliggend veldje, of langs de muren van de huizen. De bovengronds nestelende bijensoorten zoeken gaatjes of scheurtjes in muren of houtwerk, hekwerken, struiken, bomen, etc. Hommels nestelen vaak in spouwmuren, vogelnestkastjes of in plantenpollen. Oude huizen, schuurtjes en een beetje rommelige tuinen hebben wat dat betreft een voordeel. In ons jubileumnummer Bzzz 25 van mei 2007 besteedden we al ruime aandacht aan tuinen en hun bijenrijkdom (te vinden op onze website Hymenovaria.nl).
We zien een landelijke trend naar vergroening van stedelijke gebieden. En lokaal zien we naast deze vergroening tevens een toename van stenen tuinen zonder planten of met slechts enkele planten in bakken. Deze grafsteentuinen samen met de moderne huizenbouw met raamkozijnen van kunststof, gaten en kieren die dicht worden gekit en het resterende houtwerk dat grondig in de verf wordt gezet, bieden minder mogelijkheden voor bijen. Grote en oude bomen, die ouderdomsverschijnselen vertonen, worden sterk teruggesnoeid of verdwijnen uit onze omgeving. Daarom hebben holbewoners, zoals verschillende soorten solitaire bijen, vaak weinig nestelmogelijkheden. Kunstmatige nesthulp voor solitaire bijen in stedelijke gebieden is dan ook zeer welkom en wordt meestal snel bewoond (zie artikel van Pieter van Breugel op pagina 116). Benieuwd naar de soortenrijkdom van tuinen, is de Nederlandse bijenliteratuur erop nageslagen en zijn enkele bijendeskundigen in ons land naar hun tuinlijst
Tabel 1. Bijeninventarisaties van tuinen in Nederland.
24
Tuin
Type
Appingedam Arnhem Arnhem
stadstuin heemtuin stadstuin
Beilen Duiven Eindhoven Gronsveld Hijken Maastricht De Beyart Maastricht Wevertuin Terneuzen Terneuzen Vasse Veghel Veghel Weert Veenendaal Vogelwaarde Zandvoort Zelhem
dorpstuin dorpstuin stadstuin dorpstuin dorpstuin kloostertuin, schooltuin heemtuin, stadspark stadstuin stadsbalkon kruidentuin insectentuin dorpstuin stadstuin stadstuin dorpstuin dorpstuin dorpstuin
Aantal soorten 48 64 36
Oppervlakte m2 47 10.000 25
Onderzoeks-periode
Referentie
2003-2012 1981-1999 1987-1999
Kuper 2013 Smit (pers. meded.) Smit (pers. meded.) in Peeters et al. 1999. Nieuwegiessen 2021 Smit 2021 Tim Faasen (pers. meded.) Raemakers (pers. meded.) van de Nieuwegiessen 2000 Lefeber 1983a, b
31 74 60 157 49 85
135 259 140 200 700 ?
2018-2020 2004-2020 2007-2020 2002-2020 1974-2000 1953, 1963-1982
77
?
46 16 30 58 67 58 52 54 43 84
90 45 600 2400 200 600 500 250 110 ± 300
1932-1935, 1950-1955, 1978-1982 2000-2007 2000-2014 2000-2004 2000-2020 2000-2020 ? ? 2011-2020 2004-2020 1999-2006
Lefeber 1983a, b Dobbelaar 2007 Calle (pers. meded.) Pijfers 2004 van Breugel (pers. meded.) van Breugel (pers. meded.) Raemakers 2001 Koster 2019 Calle (pers. meded.) Kuijken 2021 Pijfers 2007
Themanummer Bijen in stad en dorp, maart 2021 gevraagd. Waarneming.nl is hier niet geraadpleegd, maar was ook een mogelijkheid geweest. In tabel 1 zijn de gegevens bij elkaar gezet en om enigszins te kunnen vergelijken is de oppervlakte en onderzoeksperiode erbij vermeld. We zien een forse variatie in
soortenaantallen en een analyse van de bijenrijkdom in tuinen, inclusief die op waarneming.nl, zou een aardig artikel kunnen opleveren. In enkele artikelen in dit themanummer geven verschillende tuinliefhebbers een toelichting op hun bijenrijke tuinen.
Literatuur Dobbelaar, S., 2007. Een tuin vol angeldragers. Nieuwsbrief sectie Hymenoptera NEV, Bzzz 25: 6. Koster, A., 2019. Plantenvademecum voor wilde bijen, vlinders & biodiversiteit in tuinen. - Fontaine Uitgeverij, Amsterdam, 320 p. Kuijken, P., 2021. Bijen in de tuin in Zandvoort gedurende de periode 2004-2020. - HymenoVaria, Themanummer Bijen in stad en dorp: 31-33. Kuper, J., 2013. Tien jaar bijen bijeen in een stadstuin in Appingedam: een methodologische en ecologische analyse. - HymenoVaria 6: 26-35. Lefeber, V., 1983a. Bijen en wespen (Hymenoptera, Aculeata) binnen de stedelijke bebouwing van Maastricht I. - Natuurhistorisch Maandblad 72 (8): 143-146. Lefeber, V., 1983b. Bijen en wespen (Hymenoptera, Aculeata) binnen de stedelijke bebouwing van Maastricht II. - Natuurhistorisch Maandblad 72 (12): 253-255.
Nieuwegiessen, J. van de, 2000. Bijenvangsten HijkenRheeveld 1974-2000, amf. 230-544. - Nieuwsbrief sectie Hymenoptera NEV, Bzzz 12: 32-35. Nieuwegiessen, J. van de, 2021. Het vóórkomen van wilde bijen in de plaats Beilen. – , Themanummer Bijen in stad en dorp: 39-42. Pijfers, H., 2004. De aculeaten van een aantal gebieden in N.O. Twente. 2. De kruidentuin in Vasse. - Nieuwsbrief sectie Hymenoptera NEV, Bzzz 20: 58-59. Pijfers, H., 2007. De angeldragers van een Achterhoekse dorpstuin. – Nieuwsbrief sectie Hymenoptera NEV, Bzzz 25: 11-12. Raemakers, I., 2001. Stadsbijen. - Nieuwsbrief sectie Hymenoptera NEV, Bzzz 13: 9-12. Smit, J., 2021. Wilde bijen in een tuin in Duiven. - , Themanummer Bijen in stad en dorp: 53-58.
Summary Gardens play an important role as foraging and / or living space for bees in towns and villages. This becomes apparent if you list the number of species found in gardens. Here are some published garden inventories listed and some apidologists have been asked about their garden list of bees. In some articles in this theme issue you will find more information about bees in Dutch gardens.
Theo Peeters
25
Themanummer Bijen in stad en dorp, maart 2021
Mijn tuin leeft, de tuin-Bioblitz, wat levert het voor bijen op? Anthonie Stip Inleiding Ik had een gek idee. Eind 2019 dacht ik: volgend jaar probeer ik in mijn tuin in het Gelderse rivierengebied zoveel mogelijk soorten wilde planten en dieren te zien. Pas verhuisd en met een kind op komst leek mij dat een goede invulling van de vele uren die ik ongetwijfeld in de tuin zou spenderen. Daarbij komt: ik vind het een uitdaging om in een nieuwe tuin te ontdekken wat er allemaal leeft. Toen in maart 2020 Nederland in lockdown ging vanwege het coronavirus, bleek mijn idee zijn tijd ver vooruit. Opeens gingen veel meer mensen in hun tuin een zogeheten Bioblitz doen en werd waarneming.nl hiervoor gretig gebruikt. In dit artikel geef ik een inkijkje in de ontdekkingen op bijengebied die ik in mijn Betuwse tuin deed. In de hoop dat het anderen inspireert: in een beetje groene tuin blijkt immens veel leven schuil te gaan.
Situatieschets Mijn tuin is gelegen in het stadje Buren in Gelderland. De tuin ligt in een naoorlogse woonwijk met aardig wat groen in de directe omgeving, waaronder een landschapspark uit 1860 met onder andere beuken die gedeeltelijk uit die tijd dateren. De tuin zelf meet ongeveer 150 m2 en is voor een deel omzoomd door een brede beukenhaag (Fig. 1). Verder zijn elementen
Figuur 2. Een nest van een Andrena (zandbij) tussen de baksteentjes. Foto Anthonie Stip.
aanwezig als enkele loofbomen, wat fruitbomen, borders met vaste planten en kleinfruit en een enigszins schraal gazon. Een groot deel van de tuin is zonnig, zeker in voorjaar en zomer. In de achtertuin is enkele vierkante meters terras aanwezig van kleine baksteentjes, mogelijk daterend van net na de Tweede Wereldoorlog en gebakken in de toen nog gebruikte steenfabriek in Buren. Maar ik schrijf mogelijk, want ik heb het verhaal nog niet kunnen achterhalen. De korstmossen op de steentjes doen echter wel een oudere leeftijd vermoeden. Onder het terras ligt een zandpakket, vermoedelijk 20 cm of meer dik. Er wordt tussen de baksteentjes genesteld door bijen (Fig. 2), dat zag u waarschijnlijk al aankomen. Circa tien vierkante meter bestrating van de oprit (zonder baksteentjes) heb ik in het voorjaar van 2020 omgezet in tuin.
Voorjaar
Figuur 1. Impressie van de achtertuin. Foto Anthonie Stip.
26
Bijenjaar 2020 begon in mijn tuin op 8 maart met een koningin aardhommel Bombus terrestris die kort op bezoek was. Zes dagen later was het prijs met de eerste gewone sachembij Anthophora plumipes die zo heel zenuwachtig hoog zoemend door de tuin
Themanummer Bijen in stad en dorp, maart 2021 planten en juist die extra warmte kunnen voorjaarsbijen wel gebruiken. Een extra reden dus om in de herfst en winter het gevallen blad gewoon in de tuin te laten liggen op zonbeschenen plekken.
Zandbijen en wespbijen
Figuur 3. Gewone sachembijen Anthophora plumipes foerageerden regelmatig op de bloeiende rozemarijnstruik. Foto Anthonie Stip.
kunnen schieten. De forse struik rozemarijn, al sinds half januari in bloei, werd geregeld bezocht door meerdere exemplaren van de gewone sachembij (Fig. 3). Rozemarijn is trouwens een fijne plant om eens een halfuurtje bij te gaan zitten, want wát een bezoek krijgen die bloemen zeg! In het kader van de wereldwijde ‘garden lockdown pollinator counts’ (gecoördineerd door prof. Jeff Ollerton) heb ik dit voorjaar bij de rozemarijn diverse tellingen aan bloembezoekers gedaan. Het leverde leuke lijstjes op. Overigens is mijn tuin voor zover ik weet de enige ‘vertegenwoordiger’ van Nederland bij deze lockdown pollinator counts. Terug naar de rozemarijn: andere fervente bezoekers bleken twee soorten metselbijen te zijn. De gehoornde metselbij Osmia cornuta was in mijn tuin het eerst, met op 14 maart direct al vier mannetjes tegelijk. Ze nestelen in een zonbeschenen gedeelte van de woonhuismuur in oude ijzeren ‘pluggen’ die al lang geen functie meer hebben, behalve als bijenhotel (Fig. 4 & 5). Op 17 maart verschenen twee mannetjes rosse metselbij Osmia bicornis die zich opwarmden op dode bladeren in de zon. Die dode bladeren zijn nog wel even de moeite waard om bij stil te staan. Vanwege hun bruine kleur warmen ze sneller op dan groene
Figuur 4. Mannetje gehoornde metselbij Osmia cornuta in zijn zonbeschenen nest in de muur. Foto Anthonie Stip.
Vanaf 17 maart kwamen ook de zandbijen Andrena’s los. Dat begon met een vrouwtje vosje Andrena fulva, prachtig behaard en daarna wekenlang op zonnige dagen present met 1-2 exemplaren. Vervolgens verschenen ook allerlei andere soorten (8 in totaal), waarvan in ieder geval de tweekleurige zandbij Andrena bicolor, witbaardzandbij Andrena barbilabris en de zwartbronzen zandbij Andrena nigroaenea nestelden tussen de baksteentjes van het al eerder genoemde terras. Vooral aan het einde van de middag op zonnige voorjaarsdagen in april was het een komen en gaan van nestelende vrouwtjes, verschillende soorten door elkaar en geen van de soorten talrijk, maar wel erg mooi om van dichtbij mee te maken. Met zoveel gastvrouwen is het wachten op wespbijen Nomada’s. En die kwamen uiteraard. Ik heb ze niet allemaal tot op soort kunnen determineren, maar de mooiste belevenis vond ik wel die van een vrouwtje geelzwarte wespbij Nomada succincta die op een zondagmiddag begin mei lange tijd als een hondje op wacht ging zitten bij een nest in aanbouw van een zwartbronzen zandbij (Fig. 6 & 7). Ze vloog uiteraard geregeld even op, maakte dan een inspectierondje in de eerste centimeters rond de nestingang en keerde vervolgens weer terug op haar wachtpost, een centimeter of 15 bij de nestingang vandaan.
Wat wil het geval? De gastvrouw zwartbronzen zandbij was het nest ingevlogen met stuifmeel en bleek een tijdlang haar beslommeringen in het nest te hebben. Eenmaal waagde het vrouwtje geelzwarte wespbij zich in het bezette nest, maar daar kwam ze toch snel weer van terug. Ik heb het gedrag van beide dames met verwondering een tijdlang liggen bestuderen, totdat een regenbui (zeldzaam in mei 2020!) mij naar binnen
Figuur 5. Parende gehoornde metselbijen Osmia cornuta op 17 maart, drie dagen na de eerste waarneming. Foto Anthonie Stip.
27
Themanummer Bijen in stad en dorp, maart 2021
Figuur 6. Een vrouwtje geelzwarte wespbij Nomada succincta ‘als een hondje’ op wacht bij een nestingang van zwartbronzen zandbij Andrena nigroaenea. Foto Anthonie Stip.
Figuur 8. Koningin weidehommel Bombus pratorum (de schim) verlaat nestingang. Foto Anthonie Stip.
Figuur 7. Hetzelfde vrouwtje geelzwarte wespbij Nomada succincta, maar dan foeragerend. Foto Anthonie Stip.
Figuur 9. Parende weidehommels Bombus pratorum in de ginkgo. Foto Anthonie Stip.
dreef. En de eerlijkheid gebied te zeggen dat ik ook eenmaal werd afgeleid door een overtrekkende zwarte wouw Milvus migrans. Dat heb je als je sinds jonge leeftijd ook een antenne voor vogels hebt, die gaat niet meer uit.
Koninklijk bezoek Blij verrast was ik met een koningin weidehommel Bombus pratorum die onze tuin verkoos om te gaan nestelen. De nestplaats (uiteraard ingevoerd in het Bodemnestelregister van EIS) vond ik opmerkelijk: de ingang zat tussen de grote stenen van een border van ruim een halve meter hoog, georiënteerd op het zuidoosten en een deel van de dag beschaduwd door de naastgelegen beukenhaag en ginkgo (Fig. 8). Het nest zelf kan bijna niet anders dan in de grond van de border gezeten hebben. Ik heb het nest niet uitgegraven (er groeien allemaal vaste planten boven), maar het was vanaf 1 april tot zeker half mei bezet. Eind maart zag ik al verdacht gedrag maar kon ik de nestingang nog niet ontdekken. Dat lukte wel op 1 april en kort daarna (6 april) zag ik ook werksters. Die bleken tot in de schemer pas terug te keren in het nest. Op 15 april zag ik ze bijvoorbeeld tot 20:45
28
terugkeren, toen het al vrij donker was in de tuin. De werksters haalden veelal buiten de tuin voedsel, maar wipten vaak wel even aan op de bloeiende rozemarijn voordat of nadat ze terugkeerden naar het nest. Ik vond het stiekem best wel een eer dat weidehommels onze tuin verkozen hadden tot nestplaats. Op 1 juni volgde nog een verrassing. Ik zag tijdens de lunch opeens hommeltumult in de ginkgo. Wat bleek: een mannetje weidehommel deed verwoede paringspogingen met een verse koningin (Fig. 9)(op mijn Twitteraccount @birdingstip staat een kort filmpje, 1 juni 2020). Of er succesvol gepaard is weet ik niet, maar de koningin leek het mannetje van zich af te willen schudden. Het koppel verdween lopend en vliegend over korte afstanden hoog in de ginkgo. Voor mij helaas onzichtbaar.
Zomer In de zomermaanden gebeurt er natuurlijk van alles op bijengebied. Zo ook in onze tuin. Ik zal niet alles bespreken, maar denk aan klokjesbijen Chelostoma’s, grote wolbijen die nestharen verzamelen op de tuinplant ezelsoor, bladsnijders Megachile die rondjes knippen uit het blad van de spaanse aak en een
Themanummer Bijen in stad en dorp, maart 2021
Herfst, herfst, wat heb je… De herfst had nog een verrassing in petto. Ondanks dat mijn tuin bloeiende klimop ontbeert, dook er op 11 september opeens een foeragerende klimopbij Colletes hederae op in de voortuin (Fig. 11). Er werd minutenlang gefoerageerd op de bloeiende kleine bergsteentijm. Ik weet dat ze toenemen, maar in mijn tuin had ik deze soort niet verwacht. Dat vind ik één van de mooie dingen aan een jaar lang tuinsafari: je ontdekt zoveel onverwachts! Nog één illustratie daarvan: ik heb in 2020 veel genachtvlinderd in de tuin met een Figuur 10. Geelgerande tubebij Stelis punctulatissima wacht op de zon. Foto skinnerval en een laken ernaast. Op Anthonie Stip. 13 september kroop er ’s avonds opeens een vrouwtje grasbij Andrena zwartgespoorde houtmetselbij Hoplitis leucomelana die flavipes op het verlichte laken rond. Die kan bijna niet opeens opduikt. De herhaalde inspectierondjes van anders dan van heel dichtbij uit een nest gekomen zijn. een geelgerande tubebij Stelis punctulatissima langs Ik heb nog even op waarneming.nl gekeken, maar mijn werkelijk elk gaatje in de muur en het hout van de waarneming van een grasbij op licht is voorlopig de schuur zijn ook wel het vermelden waard. Ze zitten enige (Fig. 12).
De herfst is ook de tijd dat nieuwe helaas maar zelden stil, maar eenmaal lukte het mij hommelkoninginnen nog een tijdlang rondzwerven toch om, staande op een huishoudtrapje, een om zich helemaal vol te tanken. Ze moeten immers de exemplaar te fotograferen, dat een zonnig moment winter door zien te komen en daar voldoende energie afwachtte op de muur van ons huis (Fig. 10). Leuk voor hebben. In onze tuin zijn gelukkig allerlei vond ik ook de klokjesdikpoot Melitta haemorrhoidalis herfstbloeiers te vinden en daar werd dankbaar gebruik die ging slapen in de bloem van een van gemaakt door koninginnen aardhommel en muskuskaasjeskruid. Ik was net op tijd voor de foto, akkerhommel. Mijn (voorlopig?) laatste want enkele minuten later was de bloem gesloten en bijenwaarneming in de tuin deed ik op 18 oktober met de klokjesdikpoot aan het zicht onttrokken. Hoe slim! een voorraad bunkerende koningin aardhommel. In de zomer heb ik ook veelvuldig in eigen tuin gezien dat bijen die bloemen bezochten, daarvan werden verjaagd door mieren. Ik zag het herhaaldelijk op de gecultiveerde braam, maar ook op witte klaver, madelief, biggenkruid, valeriaan en meer. Ook buiten de tuin zag ik dit gedrag veelvuldig tijdens veldwerk. Ik vermoed zelf een verband met de uitzonderlijke droogte, maar zeker weten doe ik het niet.
Figuur 11. Klimopbij Colletes hederae op kleine bergsteentijm. Foto Anthonie Stip.
Figuur 12. Een vrouwtje grasbij Andrena flavipes op licht: uniek! Foto Anthonie Stip.
29
Themanummer Bijen in stad en dorp, maart 2021
Terugblik: mijn tuin leeft! Terugkijkend op 2020 kan ik zeggen dat ik het erg de moeite waard vond om met grote aandacht rond te dwalen en struinen in eigen tuin. Het leverde in totaal ruim 700 soorten wilde planten en dieren op (stand 12 november 2020: 706 soorten). Ik heb ongetwijfeld ook veel soorten gemist - ik heb blinde vlekken - en in dit
artikel lang niet alles kunnen benoemen. Het gaat mij ook niet om de soortenlijst en de lengte ervan. Het gaat mij om de waanzinnige diversiteit aan kleuren, gedrag, interacties en leven. Dat inspireert mij, zeker in het bijzondere jaar 2020 waarin alles op tilt leek maar in de tuin alles zijn (on-)gewone gang ging. Ik ben er achter: mijn tuin leeft! En die van jou?
Summary In 2020, the author tried to see as many species as possible of wild plants and animals in a 150m2 garden in the Gelderland town of Buren. This article describes some field observations about the wild bees that appeared in the garden during this year. These range from experiences with a nest of early bumblebees Bombus pratorum, behavior of the yellow-legged nomad-bee Nomada succincta at a host nest to the possible first catch of a yellow-legged mining bee Andrena flavipes on light during a moth session. In the special year 2020, the diversity of species, behavior and interactions inspired the author very much. A lot of bee life also appears to be possible in a small garden.
Anthonie Stip anthoniestip@hotmail.com
30
Themanummer Bijen in stad en dorp, maart 2021
Bijen in de tuin in Zandvoort gedurende de periode 2004-2020 Pim Kuijken Ligging De tuin grenst aan het perron/spoor van het station Zandvoort. De woning is onderdeel van het rond 2000 gerealiseerde woningbouwproject Park Duinwijk. Tussen het spoor en de schutting van de tuin ligt een groenstrook van ongeveer 10 meter breed. Precies achter het huis is dat gedeelte opgehoogd tot een echt duin (Fig. 1). Deze groenstrook ligt, soms minder breed en niet als opgehoogd duin, langs de spoorlijn en bereikt de duinen na 700 meter. De groenstrook wordt tweemaal doorsneden door een spoorwegovergang. Het gehele zandige gebied is destijds tot de spoorwegovergang volledig afgegraven en gebruiksklaar gemaakt voor de
aanleg van woningen en straten. Aan de andere kant van de spoorlijn ligt bijna direct het centrum van Zandvoort met dichte bebouwing.
De tuin De diepte bedraagt bijna 15 m en de breedte 9 m. Het terras heeft een oppervlakte van ongeveer 25 m2. Daarnaast is er een muurkas van ruim 7 m2. Uiteindelijk resulteert dat in een begroeid oppervlakte van ongeveer 100 m2. De ligging van de tuin op het zuidzuidwesten is voor de bijen perfect. Zonnig en beschermd tegen de koude noorden- en oostenwind. En is in de zomer vaak behoorlijk warm.
Figuur 1. Overzicht van de tuin en de erachter liggende groenstrook, tot het station. Foto Pim Kuijken.
31
Themanummer Bijen in stad en dorp, maart 2021 spreken van een grote diversiteit. Van deze soorten staan er 7 op de rode lijst (Reemer 2018) (Tabel 1). De meeste soorten zijn elk jaar of wisselend aanwezig. Enkele soorten kwamen alleen in de beginjaren voor en enkele kunnen betiteld worden als zwervers. Neemt niet weg dat de tuin ook voor deze zwervers interressant was en blijft.
Anthophora quadrimaculata
Figuur 2. Veel bloei in de tuin. Foto Pim Kuijken.
Zonder volledig te zijn kunnen de volgende planten en bomen aangetroffen worden, waarbij uiteraard wel veel planten aanwezig zijn, welke voor de bijen aantrekkelijk zijn (Fig. 2). Langs de muur en de schutting staat een vijgenboom, enkele pruimenbomen, een sering, een clematis en klimrozen. Voor de bijen zijn eigenlijk alleen de bloeiende pruimenbomen en de sering van belang. Verder zijn onder andere de volgende planten aanwezig: allium, andoorn, blauwe distel, blauwe druifjes, campanula, crocus, duizendblad, galium, hibiscus, kattenkruid, kerrie, lavendel, longkruid, malva, monnikskap, munt, ridderspoor, scabiosa, sedum, verbena, vrouwenmantel, witte kerstroos en verder diverse kruiden. Kortom een gevarieerd aanbod, wat aantrekkelijk is voor veel wilde bijen en per jaar iets kan veranderen.
Resultaten Gedurende deze lange periode (2004-2020) zijn er 43 soorten bijen geregistreerd. De volledige lijst is te vinden op www.hymenovaria.nl. Gezien de omvang van de tuin is dit een respectabel aantal en kunnen we Tabel 1. Soorten uit de tuin die op de rode lijst staan. Wetenschappelijke naam
Nederlandse naam
Anthophora quadrimaculata Coelioxys conoidea Hylaeus incongruus Lasioglossum tarsatum Melecta albifrons Osmia aurulenta Osmia caerulescens
kattenkruidbij grote kegelbij weidemaskerbij duingroefbij bruine rouwbij gouden slakkenhuisbij blauwe metselbij
32
Bij deze opsomming wil ik één soort apart belichten: de kattenkruidbij, Anthophora quadrimaculata (Fig. 3). Deze bij komt verder in het westen niet voor (Peeters et al. 2012), maar is aanwezig in Limburg en Brabant. Deze bij staat op de rode lijst, het is een bedreigde en zeldzame soort. De kattenkruidbij is vanaf 2004 elk jaar uitsluitend in onze tuin aanwezig en zal daar zeer waarschijnlijk ook nestelen. Deze soort bezoekt speciaal de bloemen van kattenkruid, lavendel en verbena. Op al mijn zwerftochten in de duinen en meer landinwaarts is deze soort nimmer waargenomen. Kortom een bijzonder fenomeen in een relatief kleine tuin en een goed voorbeeld hoe waardevol een oase in de wijk kan zijn voor de biodiversiteit.
Conclusie De vraag ligt voor, hoe en op welke wijze al deze soorten erin geslaagd zijn om onze tuin te bereiken en daar jaarlijks aan te treffen zijn. De tuin vormt een oase en biedt aan veel bijen een mogelijkheid om te foerageren en biedt kennelijk ook voor veel soorten broedmogelijkheden. Echter, al deze soorten zijn hier ooit gekomen via een aanvliegroute en komen nog steeds via een bepaalde route deze kant op. Langs de spoorlijn loopt een (onderbroken) groenstrook. Dit geeft veel bijen en andere insecten de mogelijkheid om zich te verplaatsen en op Rode lijst 2018 zoek te gaan naar bedreigd voedsel en geschikte ernstig bedreigd broedgelegenheden. kwetsbaar bedreigd kwetsbaar kwetsbaar kwetsbaar
Themanummer Bijen in stad en dorp, maart 2021 Deze groene corridor is van levensbelang om zich te kunnen verplaatsen en te overleven, levert een grote bijdrage aan de biodiversiteit en past volledig in het huidige tijdsbeeld. Wat gepropageerd wordt, is hier aanwezig en moet zeker ook zo blijven. Daar is blijvende aandacht voor nodig en er zijn nauwelijks kosten aan verbonden. Alleen moet deze verbindingszone in stand gehouden worden en dat zal onderdeel moeten zijn van het groenbeleid van de gemeente Zandvoort.
Figuur 3. Kattenkruidbij. Foto Pim Kuijken.
Literatuur Peeters, T.M.J., H. Nieuwenhuijsen, J. Smit, F. van der Meer, I.P. Raemakers, W.R.B. Heitmans, K. van Achterberg, M. Kwak, A.J. Loonstra, J. de Rond, M. Roos & M. Reemer, 2012. De Nederlandse bijen (Hymenoptera: Apidae s.l.). - Naturalis Biodiversity Center & EIS-Nederland, Leiden, 544 p.
Reemer, M., 2018. Basisrapport voor de rode lijst. - EIS Kenniscentrum Insecten, Leiden, EIS2018-06, 171 p.
Summary Over a long period of time (2004-2020) the bee diversity in a garden of 100 m2 in Zandvoort has been recorded, resulting in 43 species. The special highlight is the annual occurrence of the rare Anthophora quadrimaculata.
Pim Kuijken wkuijken@ziggo.nl
33
Themanummer Bijen in stad en dorp, maart 2021
Amstelglorie, een BIJzonder volkstuincomplex in Amsterdam Jon Silber & Hans Nieuwenhuijsen Inleiding Amstelglorie (Ac. 123.7-484.8) is een volkstuincomplex in Amsterdam met een oppervlakte van 21 ha. Het park werd opgericht in 1953 en is gelegen aan de rand van Amsterdam, aan het beginpunt van de zogenaamde Amstelscheg. Dit is een van de vijf groene bufferzones rond Amsterdam die al in de jaren 30 van de vorige eeuw in het ‘Algemeen Uitbreidingsplan’ van de stad werden vastgelegd. Het park ligt nu ingeklemd tussen de Amstel, de A2 en de A10. Tussen het park en de Amstel bevindt zich tevens nog een met bomen en struweel begroeide zone: oeverbos De Groene Staart. Ongeveer 60% van de oppervlakte van het park bestaat uit particuliere tuinen. De rest is openbaar en overdag vrij toegankelijk voor wandelaars en fietsers.
Figuur 1. Enkele bijenhotels. Foto Jon Silber.
34
In het openbare gedeelte bevinden zich o.a. een speelweide (regelmatig gemaaid grasland) en een bosperceel. Verder wordt het complex doortrokken en omgeven door talloze sloten (5,5 km in totaal). Het grootste gedeelte van de grond bestaat uit veen, een kleiner gedeelte uit klei. Op een ander gedeelte worden regelmatig scherven, pijpenkoppen e.d. gevonden omdat al vanaf de 17e eeuw de inhoud van Amsterdamse beerputten in het gebied werd uitgestrooid ter bemesting. Het gebied was toen al in gebruik ter verbouwing van groenten. Het tuincomplex wordt volledig door vrijwilligers onderhouden. In het openbare gedeelte worden geen bestrijdingsmiddelen en kunstmest gebruikt.
Figuur 2. Weide met bijenhotels aan de rand. Foto Jon Silber.
Themanummer Bijen in stad en dorp, maart 2021
Bedreiging Recent werd het gebied opgenomen in de strategische reserve van bouwgrond voor de stad Amsterdam en dreigde het gebied door bebouwing verloren te gaan. Dit was de aanleiding voor het intensief monitoren van de solitaire bijenfauna op Amstelglorie in 2018 en vooral 2019, om de ecologische waarde van het gebied ook via deze weg aan te tonen. De eerste auteur, de maker van alle bijenhotels, heeft in 2018 af en toe en in 2019 bijna elke dag bij de hotels en in de tuin solitaire bijen verzameld (Fig. 1, 2, 3). De tweede auteur heeft het determinatiewerk verricht.
bestaan niet alleen uit de bekende blokjes hout met gaatjes voor bovengronds nestelende dieren, maar er zijn ook nesthulpen voor steilwandbewoners (kunstmatige leemwandjes) en dode boomstammen voor houtbewonende bijen en wespen. Met de wormkruidbij meegeteld zijn er 15 bovengronds nestelende bijensoorten waargenomen. Het aantal ondergronds nestelende bijensoorten, inclusief de slobkousbij bedraagt 30. Twaalf soorten zijn broedparasieten. Landelijk gezien nestelt ongeveer een kwart van de Nederlandse wilde bijen bovengronds en driekwart ondergronds. In Amstelglorie is die verhouding 1: 2. Mogelijk is deze afwijkende verhouding te verklaren door de grote aandacht voor de bijenhotels. Misschien heeft het ook te maken met minder geschikte plekken voor de grondnestelaars. Een andere mogelijkheid is, dat in of aan de rand van stedelijk gebied de verhouding tussen boven en ondergronds nestelen verschuift in de richting van de eerste.
Beheer In het complex wordt, naast de aandacht voor bovengronds nestelende bijen, ook actief ingezet op het verbeteren van het aanbod van drachtplanten door het aanleggen van bijen-linten en een veranderd maaibeleid. Een groot gedeelte van de speelweide is nu aangewezen als gebied dat handmatig, gefaseerd en cyclisch gemaaid gaat worden. Dit maakt het ontstaan van ruigten mogelijk. Hetzelfde geldt voor het beheer van een gedeelte van de slootkanten. Ook is elders op het terrein een gebied aangewezen dat door nieuw beheer omgevormd wordt tot bloemrijk grasland en dotterbloem-hooiland.
Enkele soorten uitgelicht Figuur 3. Bijenhotel met verticaal berkenstammetje met andoornbij nesten. Foto Jon Silber.
Resultaten van 2018 en 2019 Er zijn in totaal 53 soorten solitaire bijen aangetroffen (zie www.hymenovaria.nl). Inmiddels is dit aantal naar 55 gestegen. De wormkruidbij Colletes daviesanus en de gewone slobkousbij Macropis europaea zijn in 2020 aangetroffen en waren nog niet in de eerdere lijst opgenomen. Dit is het hoogste aantal solitaire bijen in Amsterdam op één locatie. Worden sociale soorten als de honingbij en hommelsoorten ook geïnventariseerd dan vliegen er meer dan 60 soorten op deze locatie.
Zoals te verwachten was, zijn door de aanwezigheid van geschikte nesthulp (veel houtblokken met gaatjes met diameters van 2 tot 5 millimeter) de tronkenbij Heriades truncorum (Fig. 4), alsmede haar broedparasiet, de kleine knotswesp Sapygina decemguttata (Fig. 5) en de gewone tubebij Stelis breviuscula, ruim aanwezig op Amstelglorie. Ook succesvol, onder andere mede door geschikte nesthulp, is de gewone sachembij Anthophora plumipes. Als nesthulp dienen hier kunstmatige leemwandjes en een pizza-oven, ook al was die in eerste instantie voor iets anders bedoeld.
Op Amstelglorie zijn in totaal vier grote installaties die nesthulp bieden aan solitaire bijen en wespen. Deze
35
Themanummer Bijen in stad en dorp, maart 2021
Figuur 6. Bruine rouwbij. Foto Jon Silber.
de lemen pizza-oven die door A. plumipes ‘gekraakt’ was (Silber & Nieuwenhuijsen 2020). Figuur 4. Tronkenbijen bij het afsluiten van nestgangen. Foto Jon Silber.
Als laatste en misschien wel meest interessante bij die we hier willen noemen, maakt ook de andoornbij Anthophora furcata (Fig. 7, 8), gebruik van de aangeboden nesthulp. Die bestaat in dit geval uit dode boomstammen, die bij een van de bijenhotels ingegraven zijn. In 2019 maakte A. furcata gebruik
Figuur 5. Paring kleine knotswesp. Foto Pieter van Breugel.
Als illustratie voor de sterkte van de populatie van de sachembij kan misschien de ruime aanwezigheid van haar drie bekende broedparasieten dienen, te weten de rouwzwever Anthrax anthrax, de rouwbij Melecta albifrons (Fig. 6) en de oliekever Sitaris muralis. Alle drie zijn zowel in 2019 als ook in 2020 bij de nesten waargenomen. Ook werden zij alle drie gevonden in broedcellen van de sachembij bij het ontmantelen van
36
Figuur 7. Andoornbij, man. Foto Jon Silber.
Themanummer Bijen in stad en dorp, maart 2021 van in totaal drie verschillende boomstammen (Fig. 9, 10). In 2020 is het gebruik van een van dezelfde boomstammen door minimaal twee verschillende vrouwtjes waargenomen. Ook werden door de tweede auteur in een berkenstam, afkomstig van een van de andere bijenhotels, acht broedcellen van de andoornbij gevonden en uitgeprepareerd (Silber en Nieuwenhuijsen, in voorbereiding). In 2019 was mogelijk zelfs sprake van een tweede generatie A. furcata op Amstelglorie. De laatste waarneming van een verkleumd vrouwtje, zittend bij een nestingang bij een van de boomstammen dateert van 7 oktober 2019. Hiervoor waren op 2 en 3 oktober nog waarnemingen van nestelende vrouwtjes gedaan.
Figuur 8. Andoornbij, vrouw bij moerasandoorn. Foto Jon Silber.
Het grote broedsucces van A. furcata is waarschijnlijk ook te verklaren door de ruime
Figuur 10. Andoornbij, vrouw bij de nestingang. Foto Jon Silber. Figuur 9. Boomstam met nesten van de andoornbij. Foto Jon Silber.
37
Themanummer Bijen in stad en dorp, maart 2021 aanwezigheid van zowel bosandoorn Stachys sylvatica (Fig. 10) als ook moerasandoorn Stachys palustris (Fig. 7). Beide planten volgen elkaar op met hun bloeiperiode. Waar de vroeg vliegende bijen veel op bosandoorn worden waargenomen zijn de latere exemplaren duidelijk blij met de moerasandoorn. Met name in het bijenlint vlak bij het grootste bijenhotel en de dode boomstammen groeien ruime hoeveelheden bosandoorn, maar de plant komt ook elders op het terrein voor. Moerasandoorn wordt ook gevonden in het bijenlint, maar met name in de ruigten die zijn ontstaan door het veranderde maaibeleid van de speelweide doet moerasandoorn het goed.
Toekomst Gelukkig maakt Amstelglorie inmiddels geen deel meer uit van de strategische reserve van bouwgrond en lijkt haar voortbestaan tenminste voor nu gegarandeerd.
Figuur 10. Bosandoorn. Foto Jon Silber.
Literatuur Silber, J. & H. Nieuwenhuijsen, 2020. Waarnemingen aan de nesten van de gewone sachembij Anthophora plumipes. HymenoVaria 21: 81-83.
Summary Amstelglorie is a complex of allotments in Amsterdam, with a surface area of 21 ha. It was the intention of the local authority to use this area in the future as a building site. That was one of the reasons to investigate the beebiodiversity in 2018 and, more intense, in 2019. If the diversity is high this can be used as an argument against the building project. The first author is very active on Amstelglorie to stimulate the insect biodiversity, special that of the bees. He constructs four big ‘hotels’ with reeds, wooden blocks with holes and laom surfaces. He and others stimulate bee food in the form of a variety of indiginous flowering plants. The second author acts as the bee expert, he identifies the bees. In this two year period 55 solitary bee species were counted (see Results), it is one of the highest number of bees in an area in Amsterdam. Three species: Heriades truncorum, Anthophora plumipes and Anthophora furcata and their parasites are highlighted. During our investigation Amsterdan cancelled the building project for the near future.
Jon Silber silberchikung@gmail.com Hans Nieuwenhuijsen pepsis10@ziggo.nl
38
Themanummer Bijen in stad en dorp, maart 2021
Het vóórkomen van wilde bijen in de plaats Beilen Joop van de Nieuwegiessen Inleiding De voormalige gemeente Beilen wordt in het westen begrensd door de A28, aan de noordkant door de N381, terwijl de spoorlijn Zwolle-Groningen de oostkant vormt. Met een aantal dorpen en plaatsen, o.a. Westerbork, Smilde, Hijken, Hooghalen en Wijster is Beilen opgegaan in de Gemeente Midden Drenthe (1998). De bodem waarop Beilen ligt is gevormd gedurende de ijstijden (Pleistoceen, ± 2 miljoen geleden). Beilen en zijn omgeving behoren tot de oudste bewoonde gebieden van ons land. Er gaan sporen van bewoning terug tot 20.000 jaar v. C. De kano van Pesse, een bodemvondst van ongeveer 8000 jaar v. C., is te zien in het Drents Museum te Assen. Bewijzen van min of meer vaste bewoning zijn te vinden bij Hijken en Laaghalen (Fig. 1, 2). Deze zogenaamde Celtic Fields, kleine akkertjes, zijn alleen op luchtfoto’s nog in het veld te herkennen. De veldjes zijn op meer plaatsen in Drenthe gevonden. Ze dateren uit de ijzertijd, enkele eeuwen voor onze jaarteling.
Figuur 2. Luchtfoto van Celtic Fields. Uit: Archeologie & Educatie.
Waarom wilde bijen juist in Beilen?
Figuur 1. Kaart van Celtic Fields. Uit: Archeologie & Educatie.
In 1970 ben ik met mijn gezin in Beilen komen wonen. Vier jaar later hebben we de ruimte opgezocht en kwamen we in Hijken Rheeveld terecht. In die periode nodigde een goede kennis van mij, de rijksconsulent bijenteelt Pettinga, mij uit een cursus leraar bijenteelt bij hem te volgen. De cursus was uiteraard gericht op de honingbij Apis mellifera. Als er over het algemeen, ook nu nog, over bijen gesproken wordt, gaat het over de honingbij. Honingbijen en hommels, de laatsten behoren ook tot de bijen, vormen volken met functiedifferentiatie binnen die volken. Elk individu heeft een bepaalde taak. De koningin legt eitjes, werksters halen stuifmeel en nectar, verzorgen het broed, bouwen raten of beschermen het volk tegen ongenode gasten. De honingbij en enkele soorten hommels worden “gehouden” voor honingproductie en/of gewasbevruchting.
39
Themanummer Bijen in stad en dorp, maart 2021
Leefomgeving De zandbodem van Beilen en omgeving is prima geschikt voor veel bijensoorten zoals zandbijen, groefbijen, zijdebijen, pluimvoetbijen. Zij maken hun nesten in de zandbodem. Metselbijen, maskerbijen en behangersbijen bouwen hun nesten in gaten in: muren, hout of plantenstengels. Sommige soorten gebruiken lege slakkenhuizen. De parasitaire koekoeksbijen maken gebruik van het werk van de waardsoorten. Tot de broedparasieten behoren wespbijen, bloedbijen, tubebijen, kegelbijen en Figuur 3. Grote wolbij vrouwtje, een solitaire bij. Foto Joop van de viltbijen. De voor de bijen zo Nieuwegiessen. belangrijke zandbodem wordt echter steeds meer gebruikt voor woningen, Wilde bijen zijn bijna allemaal solitair (Fig. 3). Elke wegen, straten, parkeerplaatsen, industrieterreinen, solitaire wilde vrouwtjesbij graaft zelf een nestingang, enzovoort. In het agrarische grasland in Nederland of benut een bestaande ruimte of holte en bouwt staat voornamelijk nog maar één soort gras: eiwitrijk hierin een broedcel. Dan verzamelt ze stuifmeel, vaak engels raaigras. En geen bloemen. vermengt met wat nectar en slaat dit op in de cel. Een eitje wordt erbij gelegd en de cel wordt afgesloten. De volgende cel wordt gemaakt, enzovoort. Er is verder Voedsel geen broedzorg zoals bij de sociale honingbij en bij hommels.
Bijen hebben stuifmeel en nectar nodig: nectar als De groep wilde bijen omvat ook parasitaire bijen, de energiebron en stuifmeel als bron van plantaardig eiwit koekoeksbijen. Zij parasiteren op een bepaalde soort, voor hun larven, die uiteindelijke weer bijen worden. een waardsoort. Deze gastheer maakt een broedcel, Je zou zeggen: dus veel bloemdragende planten zaaien, bevoorraad deze, tot zij het eitje gaat leggen. Op dat maar zo eenvoudig is het niet. Veel bijensoorten moment doet de koekoeksbij dat ook stiekum in de cel hebben hun voorkeur één of enkele plantensoorten. van de gastheer. De broedcel wordt door de De lathyrusbij Chalicodoma ericetorum (Fig. 4) waardsoort gesloten en zij kan dan opnieuw beginnen bijvoorbeeld is voornamelijk te vinden op lathyrus aan een volgende broedcel. Wilde bijen leggen geen honingvoorraad aan. Ze zijn wel essentieel voor de bestuiving (= gewasbestuiving). Na zelf enige jaren honingbijen gehad te hebben, ben ik mij toe gaan leggen op het kijken naar en bestuderen van wilde bijen (Apidae s.l.). Deze groep omvat veel soorten. Alleen al in Nederland ongeveer 370 verschillende soorten, waarvan er nogal wat soorten verdwenen zijn, of worden bedreigd en op de rode lijst (Reemer 2018) kwamen te staan. Kort geleden werd bekend dat meer dan 70% van alle vliegende insecten de laatste jaren verdwenen is. Dit werd onderzocht in Duitsland en Frankrijk.
In Nederland is hetzelfde aan de hand. Het leven van alle insecten, dus ook van wilde bijen, is afhankelijk van drie factoren: de leefomgeving, voedsel en klimaat.
Figuur 4. Lathyrusbij op lathyrus. Foto Joop van de Nieuwegiessen.
40
Themanummer Bijen in stad en dorp, maart 2021
Het vóórkomen van wilde bijensoorten in Beilen
Figuur 5. Een mannetje van de pluimvoetbij en een vrouwtje van de tronkenbij op jacobskruiskruid. Foto Joop van de Nieuwegiessen.
soorten. Inzaaien met zaden van planten die hier niet thuis horen, heeft weinig zin. Beter is het een zadenmix van inheemse planten te gebruiken (Fig. 5, 6). Ook bloemen van bomen zoals wilg en vuilboom zijn een rijke voedselbron voor bijen en andere insecten. Evenals struiken als braam en bessenstruiken. Vaak wordt alles helaas tot de bodem geklepeld en slootkanten zo grondig schoongemaakt dat bijvoorbeeld wederik en kattenstaart nauwelijks meer terugkomen.
Klimaat
Sinds mijn verhuizing van Hijken naar De Vos van Steenwijkstraat in Beilen, in het kilometerhok Ac. 231542, is er in de tuin nogal wat veranderd, bijgeplant en bijgezaaid. De eerlijkheid gebiedt te zeggen dat niet alles inheems is, maar veel wel, en dat vind je terug in de aantallen bijensoorten. In onze tuin ving ik gedurende 3 seizoenen (2018-20192020) 31 verschillende soorten wilde bijen. Verder heb ik in een aantal straten in de buurt gekeken. Alle straten of plekken liggen in het kilometerhok Ac. 231-542 (Tabel 1). In totaal zijn 47 soorten wilde bijen verzameld. De volledige lijst is te vinden op www.hymenovaria.nl. Sommige soorten komen op meer plaatsen voor. Het lijkt een aardig aantal, maar het aantal bijensoorten dat in Drenthe voor zou kunnen komen ligt op ongeveer 180. Het aantal van 47 soorten is daarvan slechts 26%.
Vermeldenswaard Enkele soorten bijen hebben hun nestingang tussen de trottoirtegels of straatstenen. Op de hoek van de Dikningestraat en de Asserweg bevinden zich enkele tientallen nestingangen van de pluimvoetbij Dasypoda hirtipes (Fig. 5) compleet met koekoeksbij Sphecodes pellucidus. Ook de bijenwolf Philanthus triangulum een graafwesp is er actief. Ze vangt de pluimvoetbij vanwege de dierlijke eiwitten voor haar nageslacht. De roodpotige groefbij Halictus rubicundus nestelt tussen de tegels van het trottoir hier voor de deur. Een tweetal kleine bijtjes van enkele millimeters groot vind ik tussen de straatstenen: de gewone franjegroefbij Lasioglossum sexstrigatum, met de bijbehorende koekoeksbij het geeltipje Nomada shepperdana.