ThemaNummerBijenInStadEnDorp
Tekst van het document
Themanummer maart 2021
Bijen in stad en dorp Sectie Hymenoptera, Nederlandse Entomologische Vereniging
Themanummer Bijen in stad en dorp, maart 2021 ISSN 1387-1773 Foto voorpagina: ‘Bijenoase’ aan de Standaardmolen te Weert. Foto: Margot Meijer. Inzetfoto: Halictus scabiosae, vrouw. Foto: Albert de Wilde. HymenoVaria, maart 2021. Vormgeving: Jan Smit.
Themanumer ‘Bijen in stad en dorp’ van de Nieuwsbrief van de sectie Hymenoptera van de Nederlandse Entomologische Vereniging Redactie T.M.J. Peeters, J. Smit & E. van der Spek Redactieadres Voermanstraat 14, 6921 NP Duiven e-mail: smit.jan@hetnet.nl Website www.hymenovaria.nl
Redactioneel Bijen en hommels staan het afgelopen decennium meer en meer in de aandacht. Ze hebben zich naast de vlinders genesteld als voorbeelden van insecten die de fleur en geur in onze landschappen kunnen terugbrengen. De begrippen waardplanten en drachtplanten zijn inmiddels aangevuld met bijenplanten. En in het (ecologische) beheer wordt bijvriendelijk gedacht en gehandeld. Vooral de groenvoorzieningen en het beheer daarvan in steden en dorpen zijn de afgelopen twee decennia sterk veranderd. Er zijn onder andere allerlei acties om de groene omgeving te verbeteren, meer variatie in beheer gekomen. In dit themanummer worden de bijen in stad en dorp centraal gesteld. We hebben geprobeerd dit themanummer breder te maken dan alleen bijeninventarisaties van eigen leden. De artikelen zijn verdeeld over de categorieën: Inleidingen, Tuinen, Steden, Onderwijs & educatie en Beheer. Artikelen gaan in op historie, soortenrijkdom en aangepast (maai-)beheer voor (honing-)bijen en onderzoek aan wilde bijen door liefhebbers en beroepsonderzoekers. En weet jij hoe de hazen lopen binnen je gemeente wanneer je wilde bijen (-beheer) wilt promoten? Tevens worden ervaringen met hommels en hulp voor wilde bijen in eigen tuin gedeeld. Er zijn gesprekken met Arie Koster en Jaap Molenaar, die hebben bijgedragen aan meer aandacht voor bijen in onze omgeving.
Het gaat goed met de bijenfauna in de meeste grote steden die in dit nummer aan de orde komen. Een
2
belangrijk aspect van de rijkdom van de stedelijke gebieden zijn naast de perken en parken, de (volks-) tuinen waarover de inwoners kunnen beschikken. Maar steden en dorpen bestaan uit meer dan perken, parken en tuinen. In dit themanummer komen ook voorbeelden langs van de bijenfauna in andere publieke groene ruimte zoals industrieterreinen, bermen, nieuwe en historische dijken. Steden en dorpen hebben een grote diversiteit aan leefmilieus en dat weerspiegelt zich vaak ook in hun bijenfauna. Laten we ons blijven inspannen om deze rijkdommen te blijven onderzoeken, te blijven koesteren en onze eigen omgeving te vergroenen. Ook een kritische blik op, en aanpassing van onze huidige natuur- en milieueducatie is daarvoor gewenst volgens Arjen Strijkstra. Dat alles komt niet alleen de bijen en andere diergroepen ten goede maar daar profiteren we zelf ook wel degelijk van. Bestuur en redactie van de sectie Hymenoptera wensen jullie allemaal veel leesplezier en we hopen dat dit nummer mag bijdragen aan nieuwe insectenvriendelijke initiatieven in stad en dorp of daarbuiten. U kunt dit themanummer ook downloaden op onze website www.hymenovaria.nl en op www.bestuivers.nl.
Themanummer Bijen in stad en dorp, maart 2021
Voorwoord Koos Biesmeijer “.... allerlei mooie, wilde bijtjes, die bijna niemand kent” – Jac P. Thijsse Wie wilde bijen wil zien kan vrijwel overal iets beleven. Het is waar dat de hoogste diversiteit aan wilde bijen, en de zeldzaamste soorten, in natuurgebieden voorkomt en dat je op een wandeling op een zonnige dag in Zuid Limburg, op Texel, in de duinen of de Veluwe versteld kunt staan van de variatie in zoemende insecten. Echter, in onze steden en dorpen is het ook steeds beter toeven voor wilde bijen. Dat komt door aandacht die de wilde bijen de laatste jaren krijgen en de toegenomen bewustwording bij groenbeheerders, hoveniers, gemeenten en tuineigenaren. Dit is van groot belang voor de ongeveer 360 soorten wilde bijen, omdat het met meer dan de helft van de soorten niet goed gaat. Ongeveer 55% van de Nederlandse bijensoorten staat op de rode lijst, deze zijn zeldzaam en vaak achteruitgegaan in leefgebied en populatie. De belangrijkste oorzaken zijn goed bekend en zijn ook verantwoordelijk voor de achteruitgang van veel andere soorten: de schamele hoeveelheid natuur in Nederland (we bungelen vrijwel onderaan in percentage natuur in Europa) en het intensieve landgebruik, vooral in de landbouw. De efficiëntie van de landbouw, haar monocultures, bestrijdingsmiddelen en kunstmest, heeft geresulteerd in het decimeren van wilde bijenpopulatie op het platteland.
De stikstofdepositie en emissies naar water en bodem zijn tot diep in onze natuurgebieden doorgedrongen. Er lijken geen bodems meer te zijn zonder restanten van landbouwpesticiden. Ik denk dat de transitie in de landbouw de komende jaren de natuur ook wel langzaam aan terug gaat brengen naar het platteland, als je goed kijkt zie je al prachtige voorbeelden her en der.
De bebouwde omgeving en de openbare ruimte maken samen ongeveer 30% van Nederland uit en zijn, in principe, zeer geschikt als leefgebied voor wilde bijen. Misschien niet voor alle soorten, maar wel voor veel soorten. De bijdragen in dit themanummer van HymenoVaria laten dat duidelijk zien. Er staan ook prachtige voorbeelden van goed beheer in en ideeën voor verbetering van de leefomstandigheden voor wilde bijen. Dat is van groot belang, want wij maken de stad en onderhouden onze tuinen, dus met de goede kennis kunnen we de wilde bijen zeker helpen. In Nederland hebben tientallen partijen samen de nationale bijenstrategie opgesteld en ondertekend (Nationale Bijenstrategie 2018). De ambities daarin zijn duidelijk, namelijk dat er in 2030 meer bestuivers zijn in Nederland die meer bloemen en planten bestuiven. Er zijn zelfs SMART-doelen aan gekoppeld: 1. minimaal 50% meer bijensoorten die in aantallen groeien of minimaal gelijk blijven dan in 2018, 2. een duidelijke verbetering in de verspreiding van bijen over heel Nederland in vergelijking met 2012 3. 90% van de voedselgewassen en wilde planten wordt goed bestoven. Stevige ambities die we alleen gaan redden als we meer ruimte voor natuur vinden, overstappen op natuurinclusieve landbouw en onze steden en dorpen biodiversiteit-positief inrichten en beheren.
Dat kan alleen samen en iedereen kan als burger, consument, stemmer, tuineigenaar, ambtenaar, onderzoeker, bijenteller daar aan bijdragen. “Ik weet niet hoe” is geen excuus meer met deze mooie bundel bijdragen over de wilde bijen in onze steeds wildere steden en dorpen.
Literatuur Ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit, 2018. Nationale Bijenstrategie: Bed and Breakfast for Bees. - Publicatie-nr. 110071, Ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit, Den Haag. Gevonden op 29 januari 2021 op
https://www.rijksoverheid.nl/documenten/rapporten/20 18/01/22/nationale-bijenstrategie-bed--breakfast-for-bees
3
Themanummer Bijen in stad en dorp, maart 2021
Historie bijenonderzoek in stedelijke gebieden Theo Peeters & Jan Smit Inleiding Natuurliefhebbers, waar de entomologen (= insectenliefhebbers) onder vallen, geven voor hun (inventarisatie-) activiteiten gewoonlijk de voorkeur aan natuurgebieden. Daar is immers het meeste te vinden! Toch zijn er in de voorbije decennia onderzoekers geweest die hun aandacht juist gefocust hebben op (delen van) bebouwde gebieden. In dit artikel blikken we terug in de historie, staat een aantal recente voorbeelden van bijeninventarisaties in urbane gebieden en doen we suggesties voor onderzoek in de toekomst. Maar voordat we daaraan toe komen noemen we eerst enkele kenmerken van stedelijke gebieden.
Begrenzing van stedelijke gebieden Een stad kan niet los worden gezien van haar omgeving. De steden waren vroeger vaak door stadsmuren en stadsgrachten scherp begrensd en duidelijk gescheiden van het platteland. Na de industriële revolutie vervagen deze grenzen. Ongeveer vanaf 1900 ontstaan ook groepen van steden. De ruimten waarin die groepen voorkomen noemen we stedelijke gebieden. Na de tweede wereldoorlog zien we dat het verstedelijkingsproces uitwaaiert over het platteland en vervaagt de grens tussen stad, dorp en platteland. In werkelijkheid bestaat er geen grens
Figuur 1. Veel stenige elementen, Waterstraat Utrecht. Foto Antoine, Wikimedia.
4
tussen de stad en het omringende gebied, en als ze al bestaat is ze arbitrair. De grenzen worden getrokken door de onderzoeker oftewel in de woorden van Tansley (1935) ecosystemen zoals bijvoorbeeld een stad zijn ‘mental isolates’ voor ‘the purpose of study’. Om studies te kunnen vergelijken is het belangrijk de stadsgrenzen te definiëren. Dat kan op verschillende manieren bijvoorbeeld vanuit een bestuurlijke, geografische, ecologische of milieu-economische benadering (Dekker 2006).
Kenmerken van stedelijke gebieden Dorpen maar vooral grote steden wijken af van hun directe omgeving door een groot aantal kenmerken. Hieronder is er een aantal op een rij gezet: A. Vanwege het eigen weerprofiel wordt er gesproken van een stadsklimaat met de volgende kenmerken: ● het stedelijk gebied vormt een ‘warmte-eiland’ in zijn omgeving en is dus aantrekkelijk voor allerlei warmteminnende soorten; door een stofkoepel wordt vooral ook ’s nachts de warmte langer vastgehouden. ● de vochtigheid is iets geringer dan in het omringende gebied. ● de hoeveelheid neerslag is relatief iets hoger dan in het omringende gebied. ● de minimumtemperaturen in de winter zijn tot 3º C hoger, waardoor het aantal vorstdagen aanzienlijk kleiner is. B. Veel stenige elementen zoals gebouwen en verhardingen (Fig. 1). C. Grote hoeveelheid voedsel (nitraatrijke bodems, rijke flora, veel afval). D. Grote verzameling habitats en een hoge heterogeniteit op een relatief klein oppervlak. Enkele habitats, zoals kerkhoven, stadsparken, volkstuinen, spoorwegemplacementen, industrieen haventerreinen zijn uniek en niet buiten steden en dorpen te vinden. E. Onze steden zijn voortdurend in verandering. Er heerst een hoge mate van verstoring (betreding, beregening, afvoer plantenafval, maaibeheer, licht, geluid, schadelijke stoffen, etc.) en een onvoorspelbare dynamiek. F.
Ontworpen door en voor één diersoort: de mens.
Themanummer Bijen in stad en dorp, maart 2021 Nagenoeg al deze kenmerken zijn niet als eenduidig op te vatten voor de gehele stad, maar kunnen binnen het stedelijk gebied verschillen. Toch zorgen deze stedelijke eigenschappen vooral in grote steden voor een eigen identiteit. De kruidachtige planten van de stedelijke of urbane gebieden zijn zelfs tot een apart ‘floradistrict’ verheven: het urbaan district (Denters 2006, 2020). Ook bij dieren spreken we vaak over een stadsfauna, zoals stadsvogels. Van veel van de hierboven opgesomde kenmerken van steden is niet bekend wat hun invloed is op bijen. Gunstig voor bijen zijn in elk geval de vele warme en droge habitats, de grote habitatvariatie, de hoge floradiversiteit en de vele potentiële nestplekken zoals open grond, allerlei open verhardingen (trottoirs, pleinen) en oude muren, gebouwen. Tegelijkertijd vormt de mens met zijn onvoorspelbare dynamiek in de stad een constante bedreiging voor allerlei organismen waaronder bijen.
Bijenfauna in stedelijke gebieden De bijenfauna van stedelijke gebieden kan zeer rijk zijn. In deze paragraaf sommen we enkele oude en diverse recente bijeninventarisaties in stedelijke gebieden uit ons land op. Alle inventarisaties vonden plaats in delen van stedelijke gebieden, dus de
werkelijk bijenrijkdom van de steden is hoger dan hier aangegeven. Bij diverse inventarisaties zijn gegevens van meer jaren opgeteld of zijn gegevens van externe bronnen (zoals waarneming.nl) bij de totalen opgeteld. Dit overzicht is zeker niet compleet omdat vooral de grotere steden die door ons worden genoemd, onderzoeken niet openbaar zijn of bij ons (nog) niet bekend zijn.
Maastricht Virgilius Lefeber was één van de grondleggers van een aantal facetten van het bijenonderzoek in ons land en publiceerde daar ook veelvuldig over. Hij inventariseerde verschillende gebieden op diverse plekken in het land. In 1983 publiceerde Virgilius een lijst van bijen in Maastricht waarin hij de vangst- en kweekgegevens samenvat van enkele verzamelaars in de periode 1935-1982 (Lefeber 1983a, b). In totaal komt hij op 139 bijensoorten die werden waargenomen in drie terreintypen in de binnenstad van Maastricht, namelijk a. de Beyarttuin plus de naastgelegen tuin van de voormalige St. Servatiusschool met 85 soorten, b. de Hoge Fronten, dit is een deel van de oude stadwallen, met 110 soorten (Fig. 2), c. de Wevertuin van het Natuurhistorisch Museum en een deel van een stadspark met 77 soorten. Lefeber constateerde dat er relatief meer bovengronds nestelende soorten (in plantenstengels, dood hout of muurholten) in de stad voorkomen dan in de grond nestelende bijen. Hij noemt als voornaamste oorzaak dat de bovengrondse nestplaatsen in de stad hoogstwaarschijnlijk veiliger zijn dan de nestplaatsen in de vaak omgewoelde bodem.
26 gemeenten
Figuur 2. Maastricht, nestplek van bijen in de Hoge Fronten. Foto Ivo Raemakers.
Arie Koster kunnen we beschouwen als een van de pioniers op het gebied van ecologisch groen en bijen in steden en dorpen (zie pagina 64). Hij gaf lezingen door het hele land en publiceerde veel over ecologische groenvoorzieningen. Van 1997-1999 onderzocht hij, met een insectennet op 148 dagen in ca. 500 uur, groenvoorzieningen in 26 gemeenten op bijen (Koster 2000, 2001). Voor 12 gemeenten waren dit opdrachten en zijn per gemeente verslagen verschenen (zie literatuurlijst op Hymenovaria.nl). Het merendeel van de wilde bijen is in en rondom houtige begroeiingen gevangen: in de kruidlaag, in zomen, lianen en op struiken. De bijen werden zoveel mogelijk per plantensoort verzameld. In zijn proefschrift besteed Koster een apart hoofdstuk aan ‘Bijen in en om houtige begroeiingen’ met daarin verwijzingen naar vijf bijlagen met tabellen waarin alle data terug te vinden zijn. Om een idee te krijgen van dat bijenwerk citeren we tenslotte hieronder de resultaten van dat hoofdstuk:
5
Themanummer Bijen in stad en dorp, maart 2021 • In totaal zijn er exclusief hommels 106 soorten wilde bijen waargenomen (bijlage 8). Inclusief tuinen en data voor 1997 zijn dat 110 soorten. De soorten zijn als volgt verdeeld: 58 polylectische soorten (zie kader onder bloembezoek); 22 monoen 2 oligolectische soorten; 28 soorten koekoeksbijen. • In 26 gemeenten werden er gemiddeld 23 soorten waargenomen (bijlage 9). • In deze gemeenten is op 290 locaties verzameld en dat heeft geleid tot 1471 vangsteenheden (Koster 2000: bijlage 3); het totaal aantal vangsteenheden bedraagt 1771 (Koster 2000: bijlage 10). • Op 141 locaties zijn bijen talrijk waargenomen (Koster 2000: bijlage 9, 10). • Op 27 locaties komen 10 of meer soorten voor (Koster 2000: bijlage 8). • De bijen zijn op 181 plantensoorten verzameld (alle vangsteenheden); op 38 soorten zijn minstens tien maal bijen verzameld (bijlage 12). • Indien er stuifmeel- en nectarplanten aanwezig zijn en nestgelegenheid in de naaste omgeving, komen wilde bijen in vrijwel alle stedelijke milieutypen voor (Koster 2000: bijlage 4, 5, 10). • Op plaatsen waar stuifmeel- en nectarplanten ontbreken, zijn bijen afwezig (Koster 2000: bijlage 1). • Op plaatsen waar vroeg wordt gemaaid, loopt de bijenstand sterk terug of verdwijnt volledig.
Op plekken waar de bloei ononderbroken doorgaat, zijn de bijen ook in de zomer talrijk (Koster 2000: bijlage 8).
Deventer Het ‘Jaar van de Bij’ was voor de gemeente Deventer aanleiding om opnieuw onderzoek te laten doen naar het voorkomen van wilde bijen binnen de gemeentegrenzen, na het onderzoek door Koster in 1999. Leden van de Sectie Hymenoptera van de Nederlandse Entomologische Vereniging hebben daarop in 2012 in een achttal, door de gemeente aangewezen terreinen, een inventarisatie uitgevoerd gedurende de periode maart t/m augustus. Hiervan is een verslag gemaakt (Smit et al. 2012). In dit rapport wordt de biologie van de wilde bijen globaal beschreven. Het belang van terreinbeheer ten behoeve van de bijen en de mogelijkheden die er zijn voor wilde bijen in stedelijk gebied worden in een apart hoofdstuk behandeld. De resultaten van deze inventarisatie worden vergeleken met een eerdere bijeninventarisatie uit 1999 (Koster 1999). In 2012 zijn er in totaal 103 soorten wilde bijen aangetroffen. Daarvan zijn 67 soorten vrij zeldzaam tot zeldzaam en staan 19 soorten op de rode lijst (Peeters & Reemer 2003). Tevens is er een overzicht gemaakt van de aangetroffen bijen met een broedparasitaire levenswijze en hun gastheren, in totaal waren dat 26 soorten. In Deventer zijn 20 soorten wilde bijen gevonden die uitsluitend stuifmeel verzamelen van bepaalde plantensoorten en daarvan dus sterk afhankelijk zijn. Zij worden vermeld samen met hun drachtplanten. Van elk onderzocht terrein (Fig.
3) wordt een beschrijving gegeven en worden de elementen in dat terrein benoemd, die van belang zijn voor bijen. De bijzondere bijensoorten worden per
2012 Het jaar van de bij In 2012 stond meer dan de helft van onze wilde bijensoorten op de toen geldende rode lijst (Peeters & Reemer 2003). Daar is overigens in 15 jaar nog geen verbetering in opgetreden, getuige de rode lijst van 2018 (Reemer 2018). De achteruitgang van wilde bijen en de ‘bijensterfte’ onder de honingbijvolken was voor een aantal verschillende natuurorganisaties reden genoeg om het jaar 2012 uit te roepen tot het ‘Jaar van de Bij’. Bij die organisaties was ook de Bijenstichting, een nieuw loot voor het Nederlandse bijenlandschap (zie pagina 112). Het gaat slecht met de wilde bijen in ons land en daarvoor zijn diverse, interacterende oorzaken aan te wijzen. Veranderend en intensiever landgebruik is een van de belangrijkste factoren voor de achteruitgang. In het huidige landschap in ons land is het aanbod van bloemen sterk verschraald, onder andere door vermesting en het verdwijnen van (kleine) landschapselementen. Ook de versnippering van leefgebieden, het gebruik van bestrijdingsmiddelen, de concurrentie met honingbijen en de klimaatverandering worden genoemd als oorzaken voor het verdwijnen van bijensoorten (Biesmeijer 2012, van der Spek 2021). Veel wilde planten in ons land, waaronder land- en tuinbouwgewassen, zijn voor hun bestuiving afhankelijk van voornamelijk wilde bijen (Dijkstra & Kwak 2007).
Al is het aantal bijensoorten dat proportioneel bijdraagt aan de bestuiving in onze landbouwgebieden vrij klein (Scheper et al. 2014, Kleijn et al. 2015). Eind 2012 kwam tevens het boek ‘Bijen van Nederland’ uit waarin alle informatie over biologie, ecologie en verspreiding van de Nederlandse bijenfauna werd samengevat (Peeters et al. 2012). Een gevolg van al die activiteiten in het ‘Jaar van de Bij’ was dat het veel meer de aandacht heeft gevestigd op de wilde bijen in ons land, wat nog tot op heden doorwerkt. Dit heeft o.a. aanleiding gegeven tot diverse bijeninventarisaties in natuurgebieden maar ook bijeninventarisaties in bebouwde gebieden zoals Deventer en Groningen. Maar ook kwam er een ware beweging op gang die bijen te hulp schoot in allerlei gemeenten. Verspreid over heel Nederland ontstonden lokale initiatieven die werden ondersteund en samengebracht op de website Nederland Zoemt.
6
Themanummer Bijen in stad en dorp, maart 2021 naar de vier levensbehoeften. In een kaartje worden deze concreet ingevuld. In het vijfde hoofdstuk worden adviezen ten aanzien van beheer en inrichting gegeven, met voorbeelden die tijdens de inventarisatie gebleken zijn.
Lelystad Jeroen de Rond heeft 31 jaar lang onderzoek gedaan naar wilde bijen in Lelystad, daarvan heeft hij in 2013 een verslag gepubliceerd (de Rond 2013) (Fig. 5). In het eerste hoofdstuk Figuur 3. Deventer, park bij de Jan luykenkolk. Foto Jan Smit. ‘Aandacht voor wilde terrein genoemd, evenals andere opmerkelijkheden bijen’ wordt uitgelegd waar de huidige aandacht voor met betrekking tot bijen. Het huidige beheer van dat wilde bijen vandaan komt. Verder worden de wilde terrein wordt kort geschetst en er worden adviezen bijen in het algemeen voorgesteld, alsmede de gegeven voor het beheer, die gunstig zijn voor bijen. problemen waar deze dieren zich voor geplaatst zien In de bijlagen staan de soortenlijsten, met daarbij in de huidige tijd. In het tweede hoofdstuk wordt vermeld in welk terrein de soort voorkomt. Per soort uitgelegd hoe en door wie het bijenonderzoek heeft wordt de status en de zeldzaamheidsklasse benoemd. plaats gevonden. De gebieden die op bijen onderzocht zijn, worden opgesomd. Verder worden diverse Groningen bijenbiotopen en het belang ervan voor de bijen In Groningen is een bijeninventarisatie uitgevoerd in alsmede het beheer daarvan behandeld. Hoofdstuk 3 het kader van de realisatie van de Stedelijke geeft een overzicht van de soorten.
Per familie worden Ecologische Structuur (SES) (Loonstra & Patberg eerst de genera voorgesteld, voorzien van foto’s en 2013). In het verslag wordt eerst in zijn algemeenheid uitgelegd waarom de SES wordt uitgevoerd en in welke gebieden. In het tweede hoofdstuk wordt uitgelegd wat wilde bijen zijn, hoe te herkennen en de levenswijzen. Daarnaast welke vier levensbehoeften van groot belang zijn voor wilde bijen: voedsel, nestgelegenheid, nestmateriaal en zon/beschutting (Fig. 4). In het derde hoofdstuk wordt verteld waarom en hoe deze bijeninventarisatie heeft plaats gevonden. Het doel van de inventarisatie was inzicht krijgen in de soortensamenstelling en de potenties van de gebieden en daaraan gekoppeld het kunnen geven van richtlijnen en concrete handvatten met betrekking tot bijvriendelijk beheer en inrichting. Er zijn 14 gebieden geïnventariseerd. Hoofdstuk 4 bevat de resultaten: er zijn in dat jaar 76 soorten gevonden. Tot dan waren er in Groningen 95 soorten gedocumenteerd. Een overzicht wordt gegeven van de plantenfamilies waarop bijen zijn aangetroffen. Per gebied worden de resultaten verder toegelicht, een soortenlijst en een plantenlijst waarop Figuur 4. Levensbehoeften van wilde bijen. Figuur Anne de bijen zijn gevonden. Daarnaast zijn er Jan Loonstra. aanbevelingen voor inrichting en beheer, gerekend
7
Themanummer Bijen in stad en dorp, maart 2021 fraaie tekeningen van de auteur. Daarna worden per genus de soorten kort beschreven en informatie over de biologie gegeven, zoals vliegtijd, bloembezoek, de verspreiding in Nederland en in Lelystad. Van elke bijensoort is een verspreidingskaartje van de soort in de gemeente Lelystad. In totaal zijn 120 soorten wilde bijen geïnventariseerd.
parken, 28 wijkplantsoenen, 10 bermen, 5 volkstuinen, 3 braakliggende terreinen en 234 tuinen in bebouwd gebied. In 123 uren werden 3129 bijen waargenomen. In aantallen waren hommels (8 soorten, 67.8%) de talrijkste bijen gevolgd door de honingbij (18.7%) en de overige wilde bijen (13.6%). Imkers (33), tuinbezitters (27) en burgers (63) die werden geënquêteerd hadden een uitgesproken positieve houding ten opzichte van bijen.
Recente onderzoeken Na het ‘Jaar van de Bij’ zijn de particuliere initiatieven en het bijenonderzoek in Nederland in een stroomversnelling gekomen. We zien dat o.a. ook aan de diverse inventarisaties aangestuurd door overheden in steden zoals Amsterdam, Utrecht, Breda en Eindhoven die in dit themanummer passeren. Maar ook burgers inventariseren zelf hun tuinen (zie diverse artikelen in dit themanummer) of nemen deel aan plaatselijke initiatieven om hun wijk, tuin, balkon groener en bijvriendelijker te maken. Door platforms als waarneming.nl en tel.mee worden al die tellingen nog eens gestimuleerd en je kunt tegenwoordig ook als leek al een groot aantal bijen met een goede foto veilig tot op soort laten determineren door de app Obsidentify. Er zijn in de afgelopen 5-6 jaar zoveel nieuwe bijengegevens van stedelijke gebieden in ons land beschikbaar gekomen, dat we hieronder slechts een beperkte keuze hebben gemaakt uit de vele rapporten van twee toonaangevende adviesbureau’s voor bijenonderzoek: EISKenniscentrum Insecten (Leiden) en Ecologica (Maarheeze). Voor meer informatie verwijzen we naar de websites van de betreffende organisaties. Figuur 5. Voorpagina verslag bijeninventarisatie Lelystad. Foto Jeroen de Rond.
Leeuwarden De biodiversiteit van de bijen in de stad Leeuwarden werd door zes studenten onderzocht in het kader van een afstudeeronderzoek bij de opleiding Wildlife management van de hogeschool Van Hall in Leeuwarden (Gerritsen et al. 2013, 2014). Hun onderzoek werd toegespitst op drie onderwerpen: 1. Wat is de huidige situatie van de bijenbiodiversiteit in Leeuwarden? 2. Wat is de rol van de verschillende natuurlijke en bebouwde gebieden voor de bijenbiodiversiteit in Leeuwarden? en 3. Wat is de attitude van betrokken burgers tegenover bijen? Uit Leeuwarden waren 74 bijensoorten bekend. Bij de inventarisatie in 2013 werden 57 soorten aangetroffen waaronder 11 nieuw voor Leeuwarden. Er werden 28 in het verleden aangetroffen soorten niet teruggevonden. De inventarisaties werden uitgevoerd tussen 24 april en 8 augustus 2013 in een zevental verschillende stedelijke habitats: 5 heemtuinen, 8
8
Rotterdam In 2014 werd op 13 locaties in Rotterdam een inventarisatie van bijen en zweefvliegen uitgevoerd (Reemer & Smit 2014). Onderzoekslocaties waren bermen, een vochtige bosrand, nat en droog schraal grasland, een ruig en zandig terreintje, het oevertalud van een jachthaven, een voormalig spoorwegemplacement en een spoortuin. Elke locatie werd drie maal bezocht tussen 23 april en 2 juli gedurende 45-60 minuten. In totaal werden 61 soorten bijen gevonden. Per locatie worden de resultaten besproken en worden adviezen gegeven om de bijenfauna te stimuleren.
Purmerend In 2014 en 2018 zijn bloembezoekers, o.a. bijen, in de gemeente Purmerend geïnventariseerd (Kos 2018). In totaal werden tijdens deze twee jaren op 12 locaties 48 soorten bijen aangetroffen. Onderzochte locaties waren o.a. parken, bermen, natuurterreintjes op industriegebied, een heemtuin en een boomgaard die
Themanummer Bijen in stad en dorp, maart 2021 werden bezocht tussen 10 maart en 18 juli. Bijzondere waarnemingen waren de zuidelijke zijdebij Colletes similis, gewone kegelbij Coelioxys inermis en de grote koekoekshommel Bombus vestalis. Het rapport geeft per locatie adviezen voor een beter maaibeheer en het scheppen van meer nestgelegenheid.
Gorinchem In 2018 werden bijen in drie gebieden van de gemeente Gorinchem geïnventariseerd (Slikboer 2018). Het betreft volkstuinencomplex en griendengebied Oostgracht, een deel van de stadswal en landschapspark De Donken. De gebieden werden elk viermaal bezocht in april, mei, juni en augustus. In totaal werden tijdens dat onderzoek 86 bijensoorten aangetroffen. Uit historische gegevens zijn nog 11 andere soorten bekend. Naast algemene soorten werden 16 zeldzame soorten gevonden waaronder de zeer zeldzame wikkebij Andrena lathyri (Fig. 6), gouden kegelbij Coelioxys aurolimbata en lookmaskerbij Hylaeus punctulatissimus. Van vier soorten werd tijdens het onderzoek de eerste waarneming van de soort in de provincie Zuid-Holland gedaan.
Tilburg In Tilburg werd in 2018 begonnen met een nulmeting (Raemakers et al 2019). De bijenmonitoring is gericht op bermen in het buitengebied en vergroeningsplannen voor het centrum. Bij het bermonderzoek (12 bermen van 50 meter) worden ecologisch en regulier beheerde bermen onderzocht en tevens enkele bermen die door Food4Bees bijvriendelijk zijn ingezaaid. De effecten zullen langjarig worden bekeken. Voor het stadsgroen zijn 14 proefvlakken geselecteerd variërend van stadsparken, braakliggend terrein tot industriegebied. Er werd gemonitord van april tot in september waarbij ook bloembezoek, bloemaanbod en nestgelegenheid werden genoteerd. Tijdens het
Figuur 6. Man wikkebij Andrena lathyri. Foto Albert de Wilde.
onderzoekers tot 138 soorten vanaf 2000. Het rapport besluit met een hele reeks adviezen.
Stadsbijen? Dat onze steden een rijke bijenfauna herbergen, blijkt uit tal van onderzoeken die hier de revue passeerden. In tabel 1 zijn de soortenaantallen van 13 onderzochte steden op een rij gezet. Behalve misschien in een enkele noordelijk stad in ons land kunnen met serieus zoekwerk ruim meer dan 100 soorten wilde bijen worden aangetroffen. Bij steden met lagere soortenaantallen, zoals Leeuwarden en Rotterdam, is slechts in enkele habitats gedurende een beperkte tijd naar bijen gezocht en waren niet altijd ervaren bijendeskundigen betrokken. De cijfers van de verschillende stedelijke gebieden zijn niet te vergelijken omdat o.a. onderzoekstijd, aantal, grootte en diversiteit van de onderzochte gebieden sterk verschillen. Waarschijnlijk is de trek naar de stad van de wilde bijen vooral recentelijk versterkt door de sterke achteruitgang en homogenisatie van de bloemenrijkdom, nivelleringen en veranderend landgebruik van het platteland. Een ontwikkeling die deze trend bevestigt, is dat de laatste decennia steeds meer imkers hun bijenvolken in de stad plaatsen. Het platteland is voor honingbijen minder aantrekkelijk geworden en de stad steeds interessanter. Veel bloemaanbod gedurende een groot deel van het jaar is de belangrijkste reden voor de toename van honingbijen in de stad.
Tevens zijn recent, door de aandacht voor bijensterfte, ook veel nieuwe hobbyimkers actief geworden. Meer aandacht voor ecologisch beheer van groenvoorzieningen speelt ook een belangrijke rol bij de toename van de soortenrijkdom van bijen in onze steden (zie artikelen elders in dit nummer). Tabel 1. Soortenrijkdom wilde bijen in delen van 13 stedelijke gebieden in Nederland. Prov. FR GR NH NH FL ZH ZH UT OV NB NB NB LI
Stad Leeuwarden Groningen Purmerend Amsterdam Lelystad Rotterdam Gorinchem Utrecht Deventer Breda Tilburg Eindhoven Maastricht
N 85 95 48 104 120 61 97 110 103 146 138 154 139
Referentie(s) Gerritsen et al. 2013, 2014 Loonstra & Padberg 2013 Kos 2018 Reemer et al. 2020 de Rond 2013 Reemer & Smit 2014 Slikboer 2018 Smit & Brekelmans 2021 Smit et al. 2012 Raemakers et al. 2018 Raemakers et al. 2019 Raemakers & Faasen 2017 Lefeber 1983a, b
veldwerk zijn 117 soorten aangetroffen. Samen met de soorten in het document Nederland Zoemt komen de
9
Themanummer Bijen in stad en dorp, maart 2021 Een vraag die regelmatig gesteld wordt is of er een bijenfauna bestaat die kenmerkend is voor steden? Deze interessante vraag kunnen we in ons land nog niet beantwoorden omdat er nauwelijks systematisch onderzoek naar is gedaan en helaas ook (nog) geen analyses zijn van bijen in stedelijke gebieden aan de hand van de databanken die we van bijen hebben (maar zie artikel Vanormelingen et al., 2021, op pagina 13). Wel is de bijenfauna van bepaalde habitats van dorp en stad zoals tuinen en spoorwegen goed onderzocht en zien we dat diverse bijen tegenwoordig bijna uitsluitend in stedelijke gebieden worden aangetroffen. Maar moeten we Figuur 7. Vrouw rosse metselbij Osmia bicornis. Foto Albert de Wilde. die stadsbijen gaan noemen? Een lezenswaardig artikel dat een aantal Binnen het urbane gebied worden soortenarme en bedreigde bijen van stad en niet-stad vergelijkt soortenrijke gebieden onderscheiden al wordt niet (Raemakers 2001) formuleert een vijftal hypothesen op uitgelegd wat de verschillen tussen die twee zijn. Een basis van typische stadseigenschappen: negental bijensoorten komen relatief veel in het 1. In een stadstuin ontbreken vrijwel alle urbane gebied voor: vosje Andrena fulva, grijze vlinderbloemspecialisten en -liefhebbers. rimpelrug A. tibialis (Fig. 8), grote wolbij Anthidium 2.
Het aandeel bovengronds nestelende soorten is in manicatum, gewone sachembij Anthophora plumipes, grote de stad groter. klokjesbij Chelostoma rapunculi, tuinmaskerbij Hylaeus 3. Soorten met een voorkeur voor klokjes zijn hyalinatus, grote bladsnijder Megachile willughbiella, talrijker in de stad. gewone franjegroefbij Lasioglossum sexstrigatum en rosse 4. Soorten met een voorkeur voor lipbloemen metselbij Osmia bicornis. Deze en nog andere (Lamiaceae) zijn talrijker in de stad. bijensoorten worden ook genoemd op basis van 5. Door het warmere microklimaat komen er relatief ‘expert judgement’ in de paragraaf stedelijk gebied in meer zuidelijke soorten voor in de stad. Peeters et al. (2012). Bij de toetsing van enkele van de bovenstaande hypothesen wordt voor drie bijensoorten een Epiloog significant en verwacht verschil gevonden tussen stad en niet-stad. De donkere klaverzandbij Andrena labialis Geen land in Europa is zo verstedelijkt als Nederland wordt volgens deze analyse minder in de stad en onze stedelijke gebieden groeien steeds meer naar aangetroffen dan buiten de stad en de lathyrusbij elkaar toe. In die gebieden liggen nu en in de toekomst Chalicodoma ericetorum en de klokjesdikpoot Melitta zeer interessante onderzoeksterreinen braak wat haemorrhoidalis worden meer in de stad aangetroffen betreft bijen. En zoals je hierboven hebt kunnen lezen dan in de andere gebieden.
Andere urbanofielen die is er al een aantal interessante vragen en hypothesen worden genoemd zijn: grote wolbij Anthidium opgesteld, die getoetst kunnen worden. Inventarisaties manicatum, gewone sachembij Anthophora plumipes, rosse van verschillende stadse habitats geven aan dat de metselbij Osmia bicornis (Fig. 7) en gehoornde metselbij soortenrijkdom hoog kan liggen (Tabel 1). Maar zie Osmia cornuta. Als ‘stadsmijders’ worden genoemd bijvoorbeeld ook de inventarisaties van tuinen klaverdikpoot Melitta leporina, bremzandbij Andrena verderop in dit themanummer. En de groep van bijen ovatula, zwartgespoorde houtmetselbij Hoplitis die we tot de ‘stadse bijen’ kunnen rekenen wordt in leucomelana, hommeloorten van open landschappen de toekomst wellicht alleen maar groter door een (bedoeld worden soorten zoals zandhommel Bombus sterke verschraling, nivellering en rationalisering van veteranus en moshommel B. muscorum) en bijensoorten de niet-stadse gebieden (excl. natuurgebieden mogen die in schaars begroeide, schrale zandgronden we hopen) en door de voortdurende uitbreiding van nestelen. stedelijke gebieden. In 2018 verscheen een clusteranalyse van de bijen- en Onze steden zijn ook voortdurend in verandering. zweefvliegenfauna van landschapstypen in ons land Nog meer grondgebied gaat bebouwd, beklinkerd, (Ozinga et al. 2018).
In deze studie is gebruik gemaakt geasfalteerd en omgezet worden in parkachtige stadse van gegevens per km-hok uit de periode 2002-2016. landschappen.
10
Themanummer Bijen in stad en dorp, maart 2021 ▫ Wat heeft dat voor invloed op de stadse fauna, op de bijenfauna? ▫ Hoe ontwikkelt de urbane flora zich? ▫ En welke kruiden, struiken en bomen gaan een trend worden in tuinen, openbaar groen? ▫ Gaan steden en stadse habitats steeds meer op elkaar lijken, en daarmee de soortensamenstelling? ▫ Worden de habitats en de bewoners binnen de steden homogener of ontwikkelen zich kenmerkende stadsbijen? ▫ Blijft de stad en haar directe omgeving en haar bewoners ook divers genoeg voor een diverse bijenfauna? ▫ Blijft de aandacht en de hulp voor bijen in het komende decennium bestaan? De toekomst zal het leren.
Figuur 8. Vrouw grijze rimpelrug Andrena tibialis. Foto Albert de Wilde.
Literatuur Biesmeijer, J.C., 2012. Oorzaken van de achteruitgang van wilde bijen in Noordwest-Europa. - Entomologische Berichten 72 (1-2): 14-20. Dekker, J., 2006. Stadsecologie, een verkenning. Landschap 23 (3): 135-144. Denters, T., 2006. De ecologische identiteit van de stad. Landschap 23 (3): 127-132. Denters, T., 2020. Stadsflora van de Lage Landen. Fontaine Uitgevers, Amsterdam, 448 p. Dijkstra, J.P. & M.M. Kwak, 2007. A meta-analysis on the pollination service of the honey bee (Apis mellifera L.) for the Dutch flora. - Proceedings of the Netherlands Entomological Society Meeting 18: 79-87. Gerritsen, T., B.W.A.P. Franken, T.K.M. van der Sluis, D. Seegers, M. Welsem & R.R. Spijker, 2013. Bijenbiodiversiteit in Leeuwarden: hoe bijvriendelijk is Leeuwarden? A.M. Strijkstra & M. Rekers (red.). - Uitgave Kenniscentrum Burgers en Biodiversiteit, Van Hall Larenstein, Leeuwarden, rapport 2013-1x. Gerritsen, D. Seegers, T. van der Sluis, R. Spijker, M. van Welsem, B. Franken, M. Rekers & A. Strijkstra, 2014. Bijen in Leeuwarden: diversiteit in een stedelijke omgeving. - De Levende Natuur 115 (5): 226-229. Kleijn, D. et al., 2015. Delivery of crop pollination services is an insufficient argument for wild pollinator conservation. - Nature Communications 6: 7414. DOI: 10.1038/ncomms8414 Kos, M., 2018. Bijen en andere bestuivers in stedelijk groen van Purmerend in 2018.
– EIS Kenniscentrum Insecten, rapport EIS2018-23, 47 p. Koster, A., 1999. Wilde bijen in relatie tot het groenbeheer in Deventer. - IBN-DLO Instituut voor Bos- en Natuuronderzoek, 52 p. Koster, A., 2000. Wilde bijen in het stedelijk groen; een evaluatie van het ecologisch groenbeheer. - Alterrarapport 48, Wageningen, 220 p. Koster, A., 2001. Openbaar groen op ecologische grondslag. - Proefschrift, Universiteit Wageningen, 263 p. Lefeber, V., 1983a. Bijen en wespen (Hymenoptera, Aculeata) binnen de stedelijke bebouwing van Maastricht I. - Natuurhistorisch Maandblad 72 (8): 143-146.
Lefeber, V., 1983b. Bijen en wespen (Hymenoptera, Aculeata) binnen de stedelijke bebouwing van Maastricht II. - Natuurhistorisch Maandblad 72 (12): 253-255. Loonstra, A.J. & W. Patberg, 2013. Monitoring in het kader van de Stedelijke Ecologische Structuur Groningen 2012: inventarisatie bijen. - Rapport 2012-048, Koeman en Bijkerk bv, Haren, 128 p. Ozinga, W.A., J.A. Scheper, G.A. de Groot, M. Reemer, I. Raemakers, C. van Dooremalen, K. Biesmeijer & D. Klein, 2016. Wilde bijen en zweefvliegen per landschapstype. - Wageningen Environmental Research Rapport 2920, 56 p. Peeters, T.M.J. & M. Reemer, 2003. Bedreigde en verdwenen bijen in Nederland (Apidae s.l.). Basisrapport met voorstel voor de Rode Lijst. - Stichting European Invertebrate Survey - Nederland, 96 p. Peeters, T.M.J., H. Nieuwenhuijsen, J. Smit, F. van der Meer, I.P. Raemakers, W.R.B. Heitmans, C. van Achterberg, M. Kwak, A.J. Loonstra, J. de Rond, M. Roos & M. Reemer, 2012. De Nederlandse bijen (Hymenoptera: Apidae s.l.). - Natuur in Nederland 11, Naturalis Biodiversity Center & European Invertebrate Survey Nederland, Leiden, 544 p. Raemakers, I., 2001. Stadsbijen. - Nieuwsbrief van de sectie Hymenoptera, Bzzz 13: 9-12. Raemakers, I. & T. Faasen, 2017. Zonering gevoelige wilde bijen Eindhoven. - Rapport Ecologica, Gemeente Eindhoven Projectnummer P2015/26, 26 p. Raemakers, I., M. Bleeker & T. Faasen, 2019.
Bijenmonitoring Tilburg. Wilde bijen Tilburg. Nulmeting 2018. - Rapport Ecologica, september 2019, 56 p. Raemakers, I., T. Faasen, W. Schuitema & M. Hoftijzer, 2020. Bezige bijen in Breda. - Vakblad Natuur, Bos, Landschap 163: 3-7. Reemer, M., 2018. Basisrapport voor de Rode Lijst Bijen. EIS Kenniscentrum Insecten, Leiden, EIS2018-06, 171 p. Reemer, M. & J.T. Smit, 2014. Bijen en zweefvliegen in stedelijk groen van Rotterdam. - EIS Kenniscentrum Insecten, rapport EIS2014-21, 55 p.
11
Themanummer Bijen in stad en dorp, maart 2021 Reemer, M., T. Fernhout & F. Rhebergen, 2020. Bijen in Amsterdamse stadsparken en andere ecologisch beheerde groengebieden. - EIS Kenniscentrum Insecten, Leiden, rapportnr. EIS2020-17, 59 p. Rond, J. de, 2013. Wilde bijen in Lelystad. – Eigen uitgave, 65 p. Scheper, J.A., R.J.M. van Kats, M. Reemer & D. Kleijn, 2014. Het belang van wilde bestuivers voor de landbouw en oorzaken voor hun achteruitgang. - Wageningen, Alterra-rapport 2592, 51 p. Slikboer, L., 2018. Wilde bijen in het stedelijk groen van Gorinchem. - EIS-Kenniscentrum Insecten, rapport EIS2018-22, 23 p.Smit, J., F. van der Meer, E. van der Spek & W. Klein, 2012. Wilde bijen in Deventer. – Eigen uitgave, 48 p.
Smit, J. & F. Brekelmans, 2021. Bijen en bij-vriendelijk beheer in Utrecht. – HymenoVaria 22, Themanummer Bijen in stad en dorp: 80-85. Spek, E. van der, 2021. Wilde bijen bevorderen in de stad saen met honingbijen. Kan dat? – HymenoVaria 22, Themanummer Bijen in stad en dorp: 96-100. Tansley, A.G., 1935. The use and abus of vegetational concepts and terms. - Ecology 16 (3): 284-307. Vanormelingen. P., M. Reemer & J. D’Haeseleer, 2021. Wilde bijen en bebouwing, meer verliezers dan winnaars? HymenoVaria 22, Themanummer Bijen in stad en dorp: 13-18.
Summary This article discusses the history of bee research in urban areas in the Netherlands. After some characteristics of urban areas an overview is presented of bee inventories in the past and of recent date. In inventoried parts of 13 cities the species diversity ranges from 48 to 154 bee species. Finally, the question is briefly discussed which bees are relatively common in our cities.
Theo Peeters Jan Smit Voermanstraat 14 6921NP Duiven smit.jan@hetnet.nl
12
Themanummer Bijen in stad en dorp, maart 2021
Wilde bijen en bebouwing: meer verliezers dan winnaars? Pieter Vanormelingen, Menno Reemer & Jens D’Haeseleer Inleiding: bijen en bebouwing De stedelijke omgeving, en bebouwd gebied in het algemeen, vormt een specifiek leefgebied voor heel wat organismen. Zo is bebouwd gebied erg structuurrijk met een groot aandeel aan stenige elementen, al dan niet met holtes en voegen. Daardoor is het ook warmer en droger dan het omliggende landschap. Het is ook een dynamisch milieu met typische ruderale vegetaties en het bloemenaanbod wordt in belangrijke mate mee bepaald door aanplant in parken en tuinen. Bebouwd gebied blijkt een geschikte leefomgeving te vormen voor heel wat bijen. Zo werden in 13 stedelijke omgevingen in Nederland 48-154 soorten wilde bijen aangetroffen (Peeters & Smit 2021). In Vlaanderen is dat niet anders. In de stad Leuven (Vlaams-Brabant) bijvoorbeeld werden tijdens een inventarisatie 109 soorten aangetroffen (D’Haeseleer 2014). Heel wat bijen worden genoemd als typisch voor de bebouwde omgeving op basis van een expertoordeel (o.a. Raemakers 2001, Peeters et al. 2012, Jacobs & Raemakers 2016). De laatste jaren worden zelfs nieuwe soorten voor de Belgische en Nederlandse fauna voor het eerst gemeld uit bebouwd gebied. De luzernebehangersbij Megachile rotundata en de stadsmaskerbij Hylaeus punctatus (Fig. 1) hebben zich ondertussen in Vlaanderen (incl.
Brussel) stevig gevestigd (De Grave & De Rycke 2015, D’Haeseleer 2016, zie ook waarnemingen.be). In 2019 werden ook de zwartpootwolbij Anthidium septemspinosum (Zeegers 2019, waarneming.nl) en de geelschouderwolbij A. florentinum (waarnemingen.be) toegevoegd aan dit
Figuur 1. Stadsmaskerbij Hylaeus punctatus, juli 2020 Schaarbeek. Foto Kurt Geeraerts.
lijstje. Een meer omvattende analyse van de bijenfauna kenmerkend voor bebouwd gebied ontbreekt echter, met uitzondering van Ozinga et al. (2018) die het urbaan district meegenomen hebben in een analyse van typische bijen en zweefvliegen voor de landschapsdistricten in Nederland. Uit een recente Zweedse studie (Persson et al. 2020) bleek dat vooral solitaire bijensoorten goed vertegenwoordigd waren in stedelijke gebieden, terwijl hommels het hier juist minder goed doen. Verstedelijking is dus wellicht niet alleen een succesverhaal voor wilde bijen. We zouden het bijna vergeten onder alle positieve berichtgeving, maar bebouwing en vertuining gaan in de praktijk ook gepaard met de teloorgang van nog aanwezige meer natuurlijke leefgebieden en landschapselementen waarvan veel wilde bijen afhangen. Dit blijkt ook uit recent Pools onderzoek (Banaszak-Cibicka & Zmihorski 2020), waarin de bijenfauna in verschillende onderzochte stedelijke gebieden veel homogener van soortensamenstelling bleek te zijn dan de bijenfauna in landelijke locaties. In deze bijdrage doen we een eerste overkoepelende analyse naar hoeveel en welke bijensoorten typisch geassocieerd zijn met bebouwd gebied in Vlaanderen en Nederland, en welke functionele kenmerken vaker voorkomen in bebouwd gebied. We gaan echter evengoed na hoeveel bijensoorten juist negatief beïnvloed worden door bebouwing.
Methodiek Databanken met losse waarnemingen zijn erg geschikt voor de analyse van associaties van soorten met bepaalde leefgebieden (Redhead et al. 2013). Hier gebruiken we voor Vlaanderen (incl. Brussel) de waarnemingen.be bijendatabank en voor Nederland een combinatie van de databestanden van EIS Kenniscentrum Insecten en waarneming.nl om de zogenaamde ‘ɸ coefficient of association’ te berekenen (Tichý & Chytrý 2006, Ozinga et al. 2018). De ɸ coëfficiënt geeft een maat tussen -1 en 1 voor de associatie van bijensoorten voor bebouwd gebied. Een waarde groter dan 0 geeft een relatieve voorkeur weer, met de maximale waarde 1 voor het theoretische geval dat de soort enkel in hokken in bebouwd gebied
13
Themanummer Bijen in stad en dorp, maart 2021 gezien is. Een waarde kleiner dan 0 duidt op het minder voorkomen in bebouwd gebied, met de minimale waarde -1 als de soort enkel in hokken buiten bebouwd gebied gezien is. Bijenwaarnemingen worden toegewezen aan bebouwd gebied door middel van hun locatie. Voor Vlaanderen wordt hiervoor de Biologische Waarderingskaart (BWK, Vriens et al. 2011) gebruikt, een kaart van de habitattypes op perceelsniveau, en wordt gewerkt op het niveau van een hectarehok. Voor Nederland worden waarnemingen toegewezen aan kilometerhokken, die geclassificeerd zijn volgens al dan niet in urbaan gebied gelegen. Enkel recente gegevens (2008-2020) werden meegenomen. Voor Vlaanderen gaat het om 162.260 bijengegevens voor in totaal 37.684 hectarehokken na uitfilteren van mogelijk onbetrouwbare gegevens op basis van waarnemingsmethode, fotobewijs en waarnemer. Ook voor Nederland werden onbetrouwbare gegevens verwijderd, evenals gegevens met onvoldoende precieze locatie en soorten met minder dan 20 gegevens. In totaal werden zo voor Nederland 61.634 gegevens gebruikt van in totaal 8.856 kilometerhokken. Het aantal waarnemingen in een hok werd voor de analyse omgezet in afwezigheid : aanwezigheid. De resultaten voor de honingbij werden niet verder bekeken, aangezien we geïnteresseerd waren in wilde bijen.
Voor de functionele kenmerken werd bijlage 2 uit Reemer (2018) gebruikt, voor de 16 soorten uit Vlaanderen die niet in de bijlage voorkomen is dit zoveel mogelijk aangevuld met Drossart et al. (2019) en Westrich (2019).
Figuur 3. Een vrouwtje heidezandbij Andrena fuscipes, een soort die sterk negatief geassocieerd is met bebouwde omgeving. Typisch is het ondergronds nestelen in de bodem tussen de waardplant, het op struikhei gespecialiseerde bloembezoek, en met de heidewespbij Nomada rufipes als koekoeksbij. Foto Pieter van Breugel.
18 (Fig. 2) (tegenover respectievelijk 98 en 42 soorten met een significant negatieve associatie). Dit verschil is waarschijnlijk te wijten aan de verschillen in methodiek, en dan met name de ruimtelijke resolutie, en de databank. Belangrijker is dat in beide regio’s er heel wat meer soorten negatief geassocieerd zijn met bebouwing, waarbij de eerste categorie slechts 36% Winnaars en verliezers respectievelijk 43% uitmaakt van de tweede. Terwijl er dus verschillende bijensoorten zijn die profiteren van Voor Vlaanderen waren 35 bijensoorten significant bebouwing, tenminste wat hun verspreiding betreft, positief geassocieerd met bebouwing, voor Nederland zijn er heel wat meer die er negatief door beïnvloed worden. Het gaat dan vooral om bijensoorten die geassocieerd zijn met meer natuurlijke habitats zoals bloemrijke graslanden, heides of duinen (bv. Fig. 3). Bovendien blijkt dit resultaat zeer robuust te zijn tegen verschillen tussen de regio’s in dataselectie en ruimtelijke resolutie. Mogelijk herbergt een bebouwd gebied niet zoveel minder bijensoorten dan een Figuur 2. Aantal bijensoorten dat significant positief of negatief geassocieerd is (pmeer natuurlijk gebied, maar waarde ≤ 0,01) met bebouwing in Vlaanderen respectievelijk Nederland volgens de worden de verschillen in ɸ coëfficiënt.
De soorten waarvan de ɸ coëfficiënt niet significant is reageren ofwel bijenfauna tussen nauwelijks op bebouwing, of komen te weinig voor in de data om de associatie te ecodistricten of -regio’s kunnen oppikken. uitgevlakt door
14
Themanummer Bijen in stad en dorp, maart 2021 verstedelijking (cfr. ook Ozinga et al. 2018 en Banaszak-Cibicka & Zmihorski 2020). Dit verdient verder onderzoek. We vermoeden dat het verschil tussen het aantal positief en negatief geassocieerde soorten nog heel wat groter is, doordat er voor heel wat erg zeldzame soorten die afhangen van natuurlijke habitats niet voldoende waarnemingen zijn om de negatieve associatie met bebouwde omgeving aan te tonen. De bijensoorten met een significant positieve ɸ coëfficiënt, vooral dan die met hogere waarden,
kunnen beschouwd worden als typische stadsbijenfauna (Tabel 1). Niet verrassend werden veel van deze soorten eerder al aan de hand van expertoordeel vernoemd. Veel ervan komen overeen tussen Nederland en Vlaanderen maar er zijn ook opvallende verschillen. Zo werden van de soorten met een ɸ coëfficiënt >0,05 grote wolbij Anthidium manicatum, geelgerande tubebij Stelis punctulatissima, blauwzwarte houtbij Xylocopa violacea, kattenkruidbij Anthophora quadrimaculata, tronkenbij Heriades truncorum en lathyrusbij Chalicodoma ericetorum niet geselecteerd voor
Tabel 1. Opsomming van met bebouwd gebied geassocieerde wilde bijen in Vlaanderen en Nederland volgens de ɸ coëfficiënt (inclusief significantieniveau (sig.): *p-waarde<0,01, **<0,001, ***=0,0001; n.s. = niet significant). De soorten zijn aflopend gerangschikt volgende de ɸ coëfficiënt (de hoogste voor beide regio’s), en dus volgens de sterkte van de associatie met bebouwd gebied. Nederlandse naam
Wetenschappelijke naam
ɸ Vl
sig.
ɸ Nl sig.
Gehoornde metselbij Grote wolbij Rosse metselbij Klimopzijdebij Gewone sachembij Blauwe metselbij Gewone franjegroefbij Blauwzwarte houtbij Tronkenbij Kattenkruidbij Tuinbladsnijder Tuinmaskerbij Geelgerande tubebij Lathyrusbij Klokjesdikpoot Langkopsmaragdgroefbij Meidoornzandbij Vosje Pluimvoetbij Grote klokjesbij Wormkruidbij Boomhommel Grijze rimpelrug Ingesnoerde groefbij Roodsprietwespbij Lookmaskerbij Glimmende smaragdgroefbij Gouden kegelbij Gewone tubebij Breedbandgroefbij Bruine slobkousbij Resedamaskerbij Kleine tuinmaskerbij Akkerhommel Steenhommel Kleine klokjesbij Weidehommel Luzernebehangersbij Grasbij Signaalwespbij Bruine rouwbij
Osmia cornuta Anthidium manicatum Osmia bicornis Colletes hederae Anthophora plumipes Osmia caerulescens Lasioglossum sexstrigatum Xylocopa violacea Heriades truncorum Anthophora quadrimaculata Megachile centuncularis Hylaeus hyalinatus Stelis punctulatissima Chalicodoma ericetorum Melitta haemorrhoidalis Lasioglossum morio Andrena carantonica Andrena fulva Dasypoda hirtipes Chelostoma rapunculi Colletes daviesanus Bombus hypnorum Andrena tibialis Lasioglossum minutissimum Nomada fulvicornis Hylaeus punctulatissimus Lasioglossum nitidulum Coelioxys aurolimbatus Stelis breviuscula Halictus scabiosae Macropis fulvipes Hylaeus signatus Hylaeus pictipes Bombus pascuorum Bombus lapidarius Chelostoma campanularum Bombus pratorum Megachile rotundata Andrena flavipes Nomada signata Melecta albifrons
0,207 0,122 0,100 0,099 0,031 0,079
*** *** *** *** *** *** n.s. *** *** *** ** *** *** *** n.s. n.s. n.s. *** *** *** n.s. *** * n.s. *** ** *** *** *** *** ** *** *** ** ** ** * * * * *
0,085
0,071 0,070 0,065 0,022 0,036 0,054 0,051
0,044 0,045 0,044 0,043 0,018 0,034 0,020 0,029 0,029 0,029 0,027 0,025 0,025 0,023 0,023 0,022 0,021 0,019 0,017 0,016 0,016 0,016
0,116 0,089 0,098 0,052 0,074
0,063 0,057
0,049 0,048 0,048 0,047 0,044 0,044 0,039 0,039 0,039 0,033
*** n.s. *** *** *** ** *** n.s. n.s. n.s. *** *** n.s. n.s. * ** * *** n.s. * * * * * n.s. ** n.s. n.s. n.s. n.s. n.s. n.s. n.s. n.s. n.s. n.s. n.s. n.s. n.s. n.s. n.s.
15
Themanummer Bijen in stad en dorp, maart 2021 Nederland, en gewone franjegroefbij Lasioglossum sexstrigatum niet voor Vlaanderen. We vermoeden dat dit deels te wijten is aan verschillen in de databanken en ruimtelijke analyses, deels aan werkelijke verschillen tussen de regio’s. Grote wolbij, geelgerande tubebij, blauwzwarte houtbij, tronkenbij en lathyrusbij komen evengoed (of zelfs eerder) voor in kleine bebouwingskernen, en worden hierdoor mogelijk enkel opgepikt bij de erg fijne ruimtelijke resolutie die gebruikt werd in Vlaanderen. Voor gewone franjegroefbij die in stedelijk gebied in beide regio’s nestelt in voegen van verhardingen op aangevoerd zand geldt mogelijk het omgekeerde, maar het kan ook dat de soort in Vlaanderen veel vaker voorkomt in natuurgebieden op zandige bodems dan in Nederland. Kattenkruidbij komt in het grootste deel van Vlaanderen vrij algemeen voor in tuinen, en wordt daarbuiten nauwelijks waargenomen. In Nederland is de soort echter (nog) zeldzaam en voornamelijk beperkt tot het zuidoosten, waar ze ook voorkomt in warme terreinen met steilkanten als groeven en kalkgraslanden. We voorspellen dat deze warmteminnende soort zich de komende jaren verder zal verspreiden in bebouwde omgeving in Nederland. Een gezamenlijke analyse kan meer inzicht geven in deze verschillen.
Ecologisch profiel stadsbijen Bijensoorten geassocieerd met bebouwing nestelen vaker (deels) bovengronds dan gemiddeld, terwijl soorten die negatief reageren op bebouwing heel wat vaker ondergronds nestelen (Tabel 2). Tot die eerste categorie behoren vooral bijen die in allerlei bestaande bovengrondse holtes kunnen nestelen zoals in oude muren of houten constructies, en die vaak ook gebruik kunnen maken van bijenhotels. Onder andere de rosse metselbij Osmia bicornis en de gehoornde metselbij Osmia cornuta (Fig. 4) horen tot deze categorie. Verharding resulteert dan ook in een verminderde beschikbaarheid van verschillende typen droge open bodems voor grondnestelende soorten (zandpaadjes,
taluds en steilkanten, stuifzand, schrale open zuidhellingen, etcetera). Hier en daar wordt echter onbedoeld- juist ondergrondse nestgelegenheid gecreëerd, zoals de voegen van kasseien en tegels aangelegd op zand (bv. gewone franjegroefbij, pluimvoetbij Dasypoda hirtipes) of droge en kale zonbeschenen bodems onder coniferenhagen of afdaken (bv. gewone sachembij Anthophora plumipes, klimopzijdebij Colletes hederae). Bijen met een positieve associatie met bebouwing zijn ook minder vaak koekoeksbijen dan gemiddeld (Tabel 2). Dit verschil kan grotendeels verklaard worden doordat ondergronds nestelende bijen relatief een tweemaal hoger aantal koekoeksbijen herbergen (bijna één koekoeksbij soort op twee mogelijke gastheersoorten) dan bovengronds nestelende bijen (één op vier). Specialisatie wat bloembezoek betreft verschilt niet van het gemiddelde (Tabel 2).
Dat komt doordat verschillende oligolectische of beperkt polylectische bijensoorten weten te profiteren van de aanplant in borders of moestuinen van bloemen die in het buitengebied (tegenwoordig) minder voorkomen, waaronder klokjes (kleine klokjesbij Chelostoma campanularum en grote klokjesbij Chelostoma rapunculi, klokjesdikpoot Melitta haemorrhoidalis), zomerbloeiende lipbloemigen (grote wolbij, blauwe metselbij Osmia caerulescens), Lathyrus (lathyrusbij), Allium (lookmaskerbij Hylaeus punctulatissimus), puntwederik (bruine slobkousbij Macropis fulvipes) en in mindere mate klimop (klimopzijdebij). Daar staat tegenover dat bijen die negatief geassocieerd zijn met bebouwing heel wat vaker oligolectisch of beperkt polylectisch zijn dan gemiddeld, doordat veel van deze bijen afhankelijk zijn van bloemen van meer natuurlijke habitats die standaard teloorgaan bij bebouwing, en die grotendeels afwezig zijn in aanplanten. Goede voorbeelden zijn heidezandbij Andrena fuscipes (struikhei in heides en heischrale zomen, Fig. 3), donkere klaverzandbij Andrena labialis (klaversoorten in bloemrijke graslanden) en schorzijdebij Colletes halophilus (zeeaster op schorren).
Tabel 2. Aantallen en percentages bijensoorten met (deels) bovengrondse nesten, broedparasitaire levenswijze, een oligolectisch bloembezoek en een zuidelijk areaal (noordgrens in Nederland), voor alle soorten en voor de soorten met een positieve, negatieve of geen significante associatie met bebouwing. Zowel voor Vlaanderen (Vl) als voor Nederland (Nl). Voor de nestwijze en het bloembezoek werden enkel de niet-parasitaire soorten meegeteld. Associatie met bebouwing
Nestwijze (deels) bovengronds Broedparasiet Bloembezoek oligolectisch Zuidelijk areaal
16
Vl Nl Vl Nl Vl Nl Vl Nl
Alle soorten 75/210 (36%) 70/205 (34%) 82/292 (28%) 83/288 (29%) 65/210 (31%) 60/205 (29%) 106/292 (36%) 106/288 (37%)
Positief 19/29 (66%) 9/18 (50%) 6/35 (17%) 0/18 (0%) 8/29 (28%) 5/18 (28%) 13/35 (37%) 4/18 (22%)
Neutraal 40/114 (35%) 57/159 (39%) 45/159 (28%) 69/228 (30%) 31/114 (27%) 42/159 (26%) 71/158 (45%) 93/228 (41%)
Negatief 16/67 (24%) 4/28 (14%) 31/98 (32%) 14/42 (33%) 26/67 (39%) 13/28 (46%) 22/98 (22%) 9/42 (21%)
Themanummer Bijen in stad en dorp, maart 2021
Slotwoord Deze verkennende analyse toont aan dat we op basis van losse waarnemingen kunnen komen tot een objectieve soortenlijst en typische kenmerken van wilde bijen geassocieerd met bebouwd gebied. Ondanks de vaak positieve berichtgeving over het belang van stedelijke omgevingen voor wilde bijen zien we echter dat er nog altijd veel meer soorten negatief beïnvloed worden door bebouwing. Een belangrijk aandachtspunt voor wilde bijen bij inrichting van bebouwd gebied is dan ook het behoud (of zelfs Figuur 4. Een vrouwtje gehoornde metselbij Osmia cornuta, een soort met een herstel) van natuurlijke sterke binding met bebouwde omgeving. Typisch is het bovengronds nestelen in habitatrelicten in groenzones, om bestaande holtes in onder andere de voegen van oude muren en bijenhotels. Daarnaast is het een polylectische soort aan de noordrand van haar areaal zonder tenminste deels de typische bijen koekoeksbij. Foto Pieter van Breugel. te behouden. Zo herbergen kleine landduinrelicten in de In tegenstelling tot wat we verwacht hadden, zijn Scheldevallei (Vlaanderen), ook als ze grotendeels bijensoorten geassocieerd met bebouwing niet veel omgeven zijn door bebouwing, nog steeds een deel vaker zuidelijke soorten dan gemiddeld (Tabel 2). van hun typische bijenfauna (Vanormelingen 2019).
Mogelijk zou er wel een verband zijn, mochten we de Ook nieuwe natuurlijke elementen in de stedelijke analyse specifiek gedaan hebben met enkel die omgeving kunnen bijensoorten aantrekken die in de gebieden met het warmste microklimaat, zoals stenige nabije omgeving niet voorkomen, zoals op recent spoorwegterreinen (hier niet meegeteld) en de aangelegde bloemrijke dijkjes in Leiden (Reemer stadscentra (ruderale terreintjes en groendaken). Wel 2021). Zowel het behoud van natuurlijke relicten als de zijn bijen met een zuidelijke verspreiding minder vaak aanleg van nieuwe natuurlijke biotopen kunnen dus de negatief geassocieerd met bebouwing. Ze zijn immers bijenfauna in stedelijke gebieden verhogen. ondervertegenwoordigd in de categorie soorten met een negatieve associatie en oververtegenwoordigd bij Dankwoord de neutrale soorten. Een mogelijke verklaring is dat de hogere temperaturen in bebouwd gebied voor meer We bedanken de vele enthousiaste bijenwaarnemers in zuidelijke soorten in zekere mate kunnen compenseren Vlaanderen en Nederland, die hebben bijgedragen tot voor mogelijke negatieve effecten van bebouwing op het grote aantal bijengegevens die nodig zijn om de nestgelegenheid of bloemenaanbod. analyses voor het artikel te kunnen uitvoeren.
Literatuur Banaszak-Cibicka, W. & M. Zmihorski, 2020. Are cities hotspots for bees? Local and regional diversity patterns lead to different conclusions. - Urban Ecosystems 23: 713-722. De Grave, D. & S. De Rycke, 2015. Hylaeus punctatus, een nieuwe maskerbij voor België. - HymenoVaria 11: 71-72. D’Haeseleer, J., 2014. Wilde bijen in Leuven. Onderzoek naar voorkomen van wilde bijensoorten in het Leuvense stadscentrum. - Rapport Natuurpunt Studie 2014/16, Mechelen.
D’Haeseleer, J., 2016. De opmars van de luzernebehangersbij in Vlaanderen. - HymenoVaria 13: 69-71. Drossart, M., P. Rasmont, P. Vanormelingen, M. Dufrêne, M. Folschweiller, A. Pauly, N.J. Vereecken, S. Vray, E. Zambra, J. D'Haeseleer. & D. Michez, 2019. Belgian Red List of bees. Belgian Science Policy 2018 (BRAIN-be (Belgian Research Action through Interdisciplinary Networks)). - Presse universitaire de l’Université de Mons, 140 p.