CConstaterende datBorger-Odoorn
Koppel je AI →
Document · PDF

TD_MonitorBredeWelvaartDrenthe2021

RAAD: Lijst ingekomen stukken 27 oktober 2022, gemeente Borger-OdoornBij agendapunt: Trendbureau Drenthe - Brede Welvaart Drenthe Monitor 202142.089 woorden

Open het PDF bij de gemeente ↗Naar de vergadering →

Tekst van het document

Uit het bestand gehaald, zonder opmaak, tabellen en afbeeldingen · deel 3 van 5

Het aanbod van werk binnen een acceptabele reisafstand van het woongebied is van belang voor de leefbaarheid in een gebied. De werkgelegenheid hoeft niet direct naast de (woon)deur te zijn. Bovendien betekent meer kilometers niet ook per definitie een langere reistijd. Drentse panelleden willen best een eindje reizen naar hun werk.

Een kleine 5% geeft aan minder dan 15 minuten onderweg te willen zijn en bijna vier van de tien panelleden wil maximaal 15-30 minuten reizen naar het werk (38%). Een bijna even zo groot deel geeft aan dat ze best een half uur tot driekwartier willen reizen om op het werk te komen (40%). Er is een kleine verschuiving waar te nemen sinds 2018. Minder panelleden geven aan binnen het half uur te willen blijven en meer mensen zijn bereid om een half uur tot een uur te reizen (van 44% in 2018 naar 52% in 2020). Jongvolwassenen (18-34 jaar) zijn vaker bereid om iets verder te reizen, evenals mensen die op het platteland wonen vergeleken met de stad.

83

6 ARBEID EN VRIJE TIJD

50% geeft aan geen thuiswerk-mogelijkheden te hebben.

Er zijn enkele duidelijke verschillen tussen de leeftijdscategorieën. Met name 35-49-jarigen geven vaak aan in de toekomst meer thuis te willen werken. Jongvolwassenen juist het minst. Andere onderzoeken bevestigen dit beeld. Er is een groot verschil tussen de groepen jongeren tot dertig jaar en oudere medewerkers, waarbij jongeren vaker naar kantoor willen. Dit heeft verschillende oorzaken. Jongeren zijn nog maar kort met hun loopbaan begonnen en zijn op zoek naar contact, hulp van collega’s en moeten nog een netwerk opbouwen (Wawoe, 2021). Ook is de kans groter dat je huis als jongere minder geschikt is om thuis te werken. Van der Lippe waarschuwt dat (volledig) thuiswerken de ongelijkheid op de arbeidsmarkt zou kunnen vergroten doordat jongeren minder zichtbaar zijn en door minder werkervaring vanuit huis ‘minder snel klimmen op de carrièreladder of een vast contract krijgen’ (2021).

Figuur 49 Meer thuiswerken in de nabije toekomst per categorie, 2020 Bron Drents Panel

18-34 jr

19%

20%

61%

Figuur 50 Meer thuiswerken in de nabije toekomst, 2020

Bron Drents Panel

31%

8% 10%

1%

35-49 jr

41% 50%

15%

Jongvolwassenen willen liever niet blijvend thuiswerken 44% 50-64 jr

31% 39%

Tijdens de coronapandemie gold veelal een thuiswerk-advies. Het Drents Panel is gevraagd of ze denken in de nabije toekomst (na de coronacrisis) blijvend meer thuis te gaan werken. Van de panelleden voor wie het van toepassing is geeft 41% gaf aan deze mogelijkheid nu al te hebben of dit in de nabije toekomst te gaan doen. De helft heeft deze mogelijkheid niet of maar beperk door hun beroep en 1% geeft aan dat de werkgever er geen voorstander van is. 8% weet dit op het moment van vragen nog niet.

30% Ja, deze mogelijkheid heb ik nu al Ja, in de nabije toekomst Nee, ik heb een beroep waarbij thuiswerken niet of beperkt mogelijk is Nee, mijn werkgever is geen voorstander van thuis werken Weet ik moet

Ja Weet niet/ niet van toepassing Nee

Trendbureau Drenthe Monitor Brede Welvaart Drenthe

85

6 ARBEID EN VRIJE TIJD

28,5% van de beroepsbevolking is hoog opgeleid.

6.6

Figuur 51 Opleidingsniveau, 2020 Bron CBS

Nederland

27%

Drenthe

29%

Aa & Hunze

25%

35%

40%

Assen

22%

42%

36%

Borger-Odoorn

26%

47%

26%

Coevorden

31%

42%

27%

Emmen

35%

46%

19%

Hoogeveen

33%

45%

23%

Meppel

28%

40%

32%

Midden-Drenthe

25%

46%

29%

Noordenveld

30%

35%

35%

38%

35%

42%

29%

Tynaarlo

22%

Westerveld

29%

43%

29%

De Wolden

28%

44%

28%

35%

44%

Laag opgeleid Middelbaar opgeleid Hoog opgeleid

Trendbureau Drenthe Monitor Brede Welvaart Drenthe

Opleidingsniveau

Het aantal hoog opgeleiden ligt in Drenthe onder het landelijk gemiddelde, maar is wel wat toegenomen in de afgelopen jaren. Dat is in lijn met de landelijke trend. Er zijn vrij grote regionale verschillen in opleidingsniveau. Over het algemeen zijn mensen met een hoger opleidingsniveau gelukkiger (o.a. CBS, 2020a; Castriota, 2007; Cuñado en de Gracia, 2012). Opleidingsniveau hangt namelijk samen met diverse andere aspecten zoals gezondheid en inkomen. Het wordt indirect geassocieerd met hogere welzijnstevredenheid. Een hogere opleiding, als ook geletterdheid, biedt meer kansen op de arbeidsmarkt en geeft meer mogelijkheden om het leven naar eigen inzicht in te richten. Kleiner aandeel hoogopgeleiden Met 28,5% van de beroepsbevolking dat in 2020 hoog opgeleid is, bevindt Drenthe zich volgens de Regionale Monitor Brede Welvaart samen met Overijssel op een gedeelde 10de plek. Het aantal hoger opgeleiden ligt in Drenthe dus onder het landelijk gemiddelde (34,8%). Het aantal hoger opgeleiden in Drenthe is in lijn met de landelijke trend de afgelopen jaren toegenomen. In 2020 is het aandeel laagopgeleiden in Drenthe 29%, 2 procentpunt hoger dan het Nederlandse gemiddelde. Het verschil met het landelijke gemiddelde is het afgelopen jaar weer wat groter geworden. Drenthe heeft relatief minder hoogopgeleiden in de beroepsbevolking dan Nederland (resp.

29% en 35%) en kent juist relatief veel mensen met een middelbaar onderwijsniveau, 42% om 38% landelijk. Ook zijn er duidelijke verschillen tussen de gemeenten. Zo heeft de gemeente Tynaarlo (43,5%) het hoogste aantal hoogopgeleiden van de provincie, gevolgd door Aa en Hunze (40,0%) en op enige afstand

Assen (36,0%). Het verschil met Emmen (19,0%) en Hoogeveen (22,5%) is groot. De invloed van Groningen als onderwijsstad en de relatief korte reisafstand vanaf deze gemeenten is hier mogelijk een verklaring voor. De kansen voor laag-, middelbaar- en hoogopgeleiden op de arbeidsmarkt verschillen sterk. In 2020 werd dit extra uitvergroot door de coronacrisis. Landelijk was het aantal laagopgeleiden dat deel uitmaakte van de werkzame beroepsbevolking in het tweede kwartaal van 2020 10,5% lager dan in het jaar daarvoor. En in het tweede kwartaal van 2021 liep dit aantal nog steeds terug, met 5,1% (CBS, 2021c). Voor middelbaar geschoolden was de krimp in het tweede kwartaal van 2020 veel lager (-1,9%). Ook in het tweede kwartaal van 2021 was de krimp van de werkzame beroepsbevolking van middelbaar opgeleiden beperkt met -1,6%. Onder hoogopgeleiden was er daarentegen helemaal geen sprake van krimp, daar was juist sprake van een behoorlijke groei: 6% groei in het tweede kwartaal van 2020 ten opzichte van het voorgaande jaar en nog eens 8% groei in het tweede kwartaal van 2021. De coronacrisis heeft het belang van een wendbare beroepsbevolking extra duidelijk gemaakt. Er ligt een grote scholingsopgave om de versneld ingezette ontwikkelingen op bijvoorbeeld het gebied van e-commerce en overige digitale vaardigheden binnen de IT-sector te kunnen bijbenen (Trendbureau Drenthe, 2021c).

87

6 ARBEID EN VRIJE TIJD

11% van de Drentse bevolking kampt met laaggeletterdheid

6.7

Figuur 52 Laaggeletterdheid, 2019 Bron Geletterdheid in Zicht

Nederland Drenthe Noordenveld Tynaarlo Meppel Westerveld Assen Borger-Odoorn Coevorden Midden-Drenthe Emmen De Wolden Hoogeveen Aa & Hunze

Laaggeletterdheid

Laaggeletterdheid in Drenthe is op provincie niveau gelijk aan landelijk, maar per gemeente zijn de verschillen groot en kan het aandeel laaggeletterdheid sterk oplopen.

12% 11% 7% 7%

Laaggeletterden hebben moeite met lezen, schrijven, rekenen en het werken met de computer. Er is steeds meer aandacht voor de rol die basisvaardigheden spelen in de zelfredzaamheid van inwoners. Laaggeletterden hebben vaker schulden of geldproblemen, ze hebben ook vaker moeite met het vinden van werk en voelen zich vaker minder gezond.

9% 9% 10% 11% 11% 11% 12% 14% 14% 19%

De relatief slechte score van met name Aa en Hunze is niet makkelijk te verklaren vanuit bijvoorbeeld de bevolkingssamenstelling (in 2016 was het aandeel 11-13%). Een mogelijke verklaring is dat de percentages schattingen zijn. De onderzoekers geven aan vooral te kijken naar hoe de gemeente zich verhoudt tot andere gemeenten.

7

Trendbureau Drenthe Monitor Brede Welvaart Drenthe

Aandeel laaggeletterden hoogst in Aa en Hunze Laaggeletterdheid gaat niet alleen om lezen en schrijven, maar ook om rekenen en digitale vaardigheden. Laaggeletterden zijn volwassenen die niet het taal- of rekenniveau hebben dat je aan het eind van een vmbo-, mbo 2- of 3-opleiding zou moeten hebben (Stichting Lezen en Schrijven, 2021). Het belang van goede (digitale)taalvaardigheden werd tijdens de coronacrisis extra duidelijk. Thuiswerken vraagt om andere (digitale) vaardigheden dan regulier werk. Juist voor laaggeletterden was het extra moeilijk om voldoende gebruik te kunnen maken van om- en bijscholing. De aanpak van laaggeletterdheid kwam hierdoor tijdens de coronacrisis op een laag pitje te staan (Trendbureau Drenthe, 2021c). In Drenthe is naar schatting 11% van alle inwoners laaggeletterd, dit is gelijk aan het landelijk gemiddelde. Het aandeel laaggeletterden in de gemeenten Aa en Hunze (19%)7 en De Wolden (14%) is het hoogst en liggen samen met Emmen en Hoogeveen boven het boven het Drents gemiddelde.

De gemeenten Noordenveld en Tynaarlo hebben een relatief laag aandeel laaggeletterden. Dit kan wellicht deels verklaard worden doordat de bevolkingssamenstelling in deze gemeenten iets afwijkt van die in de andere gemeenten: gemiddeld gezien is het opleidingsniveau hier iets hoger en werken er meer mensen fulltime. Dit zijn factoren die sterk samenhangen met laaggeletterdheid (Huijts et al., 2020).

89

6 ARBEID EN VRIJE TIJD

6.8 Wat betekent dit voor brede welvaart? Samenvattend beeld

Voor een aantal van de objectieve indicatoren van arbeid en vrije tijd scoort Drenthe relatief gezien laag. De arbeidsparticipatie ligt lager, het aandeel hoger opgeleiden ligt lager en de reisafstand voor woon-werk verkeer is groter. Dit zijn geen nieuwe ontwikkelingen: de provincie volgt op deze punten al jaren de landelijke trendlijn, maar op een lager niveau. Voor vele aspecten van arbeid en vrije tijd is de trendlijn stijgend, zo ook voor de netto arbeidsparticipatie en hoogopgeleiden. De werkloosheid nam af en de vacaturegraad stijgt. Er zijn echter grote verschillen tussen de gemeenten. Waar het provincie gemiddelde voor het werkloosheidspercentage en laaggeletterdheid nagenoeg gelijk is aan landelijk, zien we dat de stedelijke gemeenten veelal in negatieve zin opvallen. De werkloosheid is bijvoorbeeld het hoogst in Emmen, Assen en Meppel. De jeugdwerkloosheid ligt duidelijk hoger dan landelijk, in het bijzonder in Assen en Emmen waar het 7% of hoger is. Ondanks de relatief lage rangplek op verscheidene indicatoren zijn Drentse panelleden steeds vaker tevreden met de werkgelegenheid. Bijna 1 op de 4 geeft aan (zeer) tevreden te zijn. Zij zijn bovendien heel tevreden met de reistijd voor woon-werkverkeer. De mogelijkheid om blijvend te meer thuis te werken is voor 41% een gewenste optie, voor jongvolwassenen ligt dit duidelijk lager.

Kansen en uitdagingen voor de regio

Deze ontwikkelingen schetsen een beeld dat Drenthe te maken heeft met een steeds groter wordende krapte op de arbeidsmarkt. Die krapte uit zich in kwantitatieve, kwalitatieve en regionale mismatches veroorzaakt door onder andere de bevolkingssamenstelling, door vergrijzing of door technologische ontwikkeling. Corona heeft die problemen uitvergroot. Zo lieten de meeste sectoren krimp zien (of bleven ze nagenoeg gelijk) en daalde het aantal banen. Dit is vergelijkbaar in de rest van Nederland. Vooral de jeugdwerkloosheid nam toe in de eerste helft van 2020. Dit komt veelal door het soort werk en de tijdelijke contracten. De hoge instroom van nieuwe WW-uitkeringen lijkt echter vooralsnog – op de korte termijn – geen grote problemen te veroorzaken in Drenthe gezien de beperkte doorstroom naar de bijstand. Het lange termijneffect is echter nog moeilijk te voorspellen. Er liggen kansen in de personeelstekorten in de horeca en toerisme om jongeren (weer) aan werk te helpen. Ook de personeelstekorten in de zorg, logistiek, techniek en ICT bieden kansen daartoe. In deze en andere sectoren is nu al sprake van krapte en de verwachting is dat dit verder toeneemt. Rond de energietransitie liggen tevens veel baankansen, maar daar zijn wel specifieke (technologische) competenties voor nodig.

Een belangrijke voorwaarde om voldoende op de kansen in te spelen is de mogelijkheid voor om-, bij of opscholing. Een andere belangrijke voorwaarde voor een betere afstemming tussen vraag en aanbod op

de regionale arbeidsmarkt ligt in het geven van goede voorlichting over de perspectieven op de arbeidsmarkt. Ook de demografische ontwikkelingen zullen hun weerslag hebben op de arbeidsmarkt in de regio. Er gaan meer mensen met pensioen dan er aan nieuwe instroom bij komt. In de komende 30 jaren neemt de potentiële beroepsbevolking in Drenthe af en neemt het aandeel ouderen toe. Met bijna één op de vijf banen in de zorgsector is het van belang om extra alert te zijn op de match tussen vraag en aanbod in deze sector. Daar komt bij dat er relatief veel hoger opgeleide (jongere) mensen de regio verlaten en het aandeel laagopgeleiden is hoger dan landelijk. De krimpende beroepsbevolking in Drenthe betekent ook dat er nagedacht moet worden over het verhogen van de arbeidsproductiviteit om met minder mensen evenveel (of meer) te realiseren. Daarvoor is aandacht nodig voor technologische innovatie en investeringen in kunstmatige intelligentie en robotisering (Trendbureau Drenthe, 2021c).

91

7. WONEN Een goed en betaalbaar dak boven je hoofd is één van de eerste levensbehoeften en een belangrijke basisvoorwaarde voor brede welvaart. Hoe prettig het is om te wonen in een gebied, hangt onder meer af van de kwaliteit van de woningen en de woonomgeving. De kwaliteit van de woningen is bijvoorbeeld af te meten aan de ontwikkeling van de WOZ-waarde, de onderhoudsstaat van de woningen en de mate van leegstand in het gebied.

Woontevredenheid vormt een belangrijk aspect van de brede welvaart. Waar en hoe mensen wonen is belangrijk voor de gezondheid en voor allerlei sociale aspecten. Zo wordt het woonen leefklimaat bepaald door in welke buurt iemand woont en de nabijheid van voorzieningen, veiligheidsbeleving en de mate waarin misdrijven plaatsvinden. De woning en woonomgeving zijn tevens bepalend voor het persoonlijk welzijn. Een huis biedt stabiliteit en veiligheid (Herbers en Mulder, 2016).

Bron Drents Panel

Aantrekkelijke woonomgeving

2018 85%

2020 88%

Vanuit de Regionale Monitor Brede Welvaart (RMBW) van CBS wordt bij het thema wonen gekeken naar vijf indicatoren, tevredenheid met de woonomgeving, tevredenheid met de woning, gemiddelde afstand tot een sportterrein, een basisschool en cafés. We vullen deze indicatoren aan met gegevens over een Drentse woningvoorraad en bereikbaarheid van andere voorzieningen. Daarnaast bieden we aanvullende inzichten vanuit onderzoek onder het Drents Panel.

7.1

Tevredenheid met de woonomgeving

In 2018 staat Drenthe bovenaan de landelijke ranglijst voor de tevredenheid met de woonomgeving. In Drenthe geeft 87% aan (zeer) tevreden te zijn met de woonomgeving, landelijk is dat 83%. Woontevredenheid vormt een belangrijk aspect van de brede welvaart. In nauwe relatie met de woning zelf, spelen de kenmerken van de buurt een belangrijke rol. Een groene woonomgeving wordt vaak als prettig ervaren en kan zelfs een betere gezondheid bevorderen. De omgeving waar iemand woont heeft invloed op het persoonlijk welzijn. Dat gaat om de gebouwde omgeving en de sociale omgeving zoals de contacten met buurtgenoten.

Trendbureau Drenthe Brede Welvaart Drenthe Monitor

Figuur 53 Tevredenheid met woonomgeving en groenvoorzieningen, percentage (helemaal) mee eens

93

Er is voldoende groen

2018 80%

2020 86%

7 WONEN

88%

8,3

Groot deel Drents Panel tevreden met woonomgeving.

Drents Panel waardeert huidige woning met ruim voldoende.

Tevredenheid met woonomgeving hoog en bovengemiddeld

Figuur 54 De fiets- en wandelpaden worden goed ouderhouden, 2020

Bron Drents Panel

22%

59+1922 54+2125

19%

59%

Figuur 55 De perken en plantsoenen

Inwoners van Drenthe zijn zeer tevreden met hun woonomgeving. De meeste Drentse panelleden vinden dat ze in een aantrekkelijke woonomgeving wonen met voldoende groen (88%), zie figuur 53. Dit aandeel is stabiel hoog in de afgelopen jaren. In 2020 is dit zelfs nog iets gestegen ten opzichte van 2018. Dit positieve verschil wordt mogelijk verklaard doordat men in 2020 veel thuis was en in de directe omgeving verbleef door de coronapandemie. We zien ook dat Drenten het groen en de rust en ruimte in de provincie waarderen. Drenthe is de provincie met het meeste natuurgebied per inwoner van Nederland; namelijk 96 hectare per 1.000 inwoners. Dit regionale beeld wordt ondersteund door de Regionale Monitor Brede Welvaart van het CBS. Die laat eveneens zien dat 87% van de Drenten tevreden is met de woonomgeving, landelijk is dit 83%. Daarmee staat Drenthe op plek 1 in de provinciale ranglijst.

7.2

Tevredenheid met de woning

86% van de Drenten geeft aan tevreden te zijn met de eigen woning. Dit is iets hoger dan gemiddeld in Nederland (85%). Een goede woning en woonomgeving zijn belangrijk voor het waarborgen van de brede welvaart van een wijk of dorp (Van Beuningen, 2018). Het gaat daarbij om aspecten als de kwaliteit van de woning, de onderhoudsstaat en de geschiktheid van de woning. Recent onderzoek van de Rabobank en Universiteit Utrecht geeft aan dat verandering van brede welvaart vooral toegeschreven kan worden aan de ‘dimensie huisvesting’: “regio’s met een beperkte verhoging van brede welvaart kampen met een sterke verslechtering van de woontevredenheid. […] Onze analyse laat zien dat huisvesting een steeds belangrijkere opgave vormt in alle regio’s, zij het met regionale variaties.” (Aalders et al., 2021).

worden goed onderhouden, 2020

Bron Drents Panel

25%

21%

54%

De buitenvoorzieningen in de woonomgeving, zoals onderhoud van wandel- en fietspaden, het groen en de buitenverlichting, zijn van invloed op de tevredenheid met de woonomgeving (Van Beuningen, 2018). Over het onderhoud van deze voorzieningen is een deel van de Drentse panelleden niet zo tevreden, al zien we een stijgende trend ten opzichte van twee jaar geleden. Ongeveer zes op de tien panelleden is tevreden over het onderhoud van fiets- en wandelpaden, in 2018 ging dat om vijf op de tien. Een vijfde deel van de Drenten is ontevreden over het onderhoud van perken en plantsoenen en ook over het onderhoud van wandel- en fietspaden is 19% kritisch.

Tevredenheid met eigen woning hoog Drenten zijn erg tevreden met hun woning. Volgens cijfers van de Regionale Monitor Brede Welvaart van het CBS is 86% van de Drenten in 2018 tevreden met de huidige woning. Van alle provincies staat Drenthe daarmee op plek 5. De huidige woning wordt ook door het Drents Panel gemiddeld met een rapportcijfer 8,3 gewaardeerd. Dit cijfer is al jaren stabiel. We vroegen het panel naar diverse deelaspecten van hun woning, zoals de waardeontwikkeling, de mogelijkheid tot langer zelfstandig wonen in de huidige woning, de staat van onderhoud en de energiezuinigheid. Het meest tevreden is men met de aantrekkelijkheid van de eigen woning en het minst met de energiezuinigheid, zie figuur 56.

(Helemaal) mee eens Neutraal (Helemaal) mee oneens

Trendbureau Drenthe Monitor Brede Welvaart Drenthe

95

7 WONEN

9 op de 10

78%

inwoners is tevreden met de aantrekkelijkheid van de woning.

van Drents Panel is tevreden met de mogelijkheid om langer zelfstandig thuis te kunnen blijven wonen.

Figuur 56 Tevredenheid met deelaspecten woning, percentage (heel) tevreden, 2020 Bron Drents Panel

2018

2020

91% Aantrekkelijkheid

55%

83% Staat van onderhoud

48%

Energiezuinigheid

Energiezuinigheid

77% Betaalbaarheid

tot snel internet

67% Langer zelfstandig wonen

78% Langer zelfstandig wonen

79% Waardeontwikkeling

76% Staat van onderhoud 65% Toegang

81% Toegang tot snel internet

87% Aantrekkelijkheid

52% Waardeontwikkeling

Uit gezamenlijk onderzoek met het FSP en Sociaal Planbureau Groningen blijkt dat voor de drie noordelijke provincies de groep jongvolwassenen er regelmatig uitspringt (Trendbureau Drenthe et al., 2021b). Over allerlei aspecten van de woning zijn jongvolwassenen minder tevreden dan oudere leeftijdsgroepen. Het meest ontevreden zijn zij over de energiezuinigheid van de woning, tevens hechten zij hier meer waarde aan dan oudere leeftijdsgroepen. Ook over de betaalbaarheid van woningen zijn jongvolwassenen minder tevreden. Deels zal dit te maken hebben met de stijgende huizenprijzen en de strengere leennormen, waardoor het voor starters op de woningmarkt moeilijker is de gewenste woning te kopen. Daarnaast hebben jongvolwassenen minder vaak dan oudere leeftijdsgroepen de beschikking over financiële middelen om te investeren in hun woning. We lichten een aantal deelaspecten nader toe.

Trendbureau Drenthe Monitor Brede Welvaart Drenthe

Waardeontwikkeling van woning Het aandeel Drenten dat tevreden is met de waardeontwikkeling van de woning is in de afgelopen twee jaar toegenomen. In 2018 gaf iets meer dan de helft aan (zeer) tevreden te zijn met de waardeontwikkeling. In 2020 is dit behoorlijk opgelopen: bijna acht op de tien panelleden is (zeer) tevreden met de waardeontwikkeling van de eigen woning. De tevredenheid met de waardeontwikkeling is direct te koppelen aan de (landelijke) woningmarktcrisis. Huizenprijzen stijgen de afgelopen jaren sterk en recent met stevige records ten opzichte van vorige jaren. Door de toename van het aantal huishoudens is de vraag naar woonruimte in de afgelopen jaren toegenomen. In combinatie met minder nieuwbouw leidt dit tot stijgende huizenprijzen en hogere huren. De meest recente Primos-prognose verwacht dat het woningtekort zal pieken met 3,9% landelijk in 2024, waarna het zal dalen naar 2,7% in 2030 en 2,0% in 2035 (Gopal et al., 2021). In Drenthe is het huidig tekort 1,9% (2021). Volgens de voorspelling zal het tekort nog oplopen tot 2,5% in 2025. Met name voor starters en jongvolwassenen (18-34 jaar) is het daardoor moeilijker een betaalbare en geschikte woning te vinden. Lang zelfstandig wonen 78% van de Drentse panelleden geeft aan tevreden te zijn met de mogelijkheden om in de woning langer zelfstandig thuis te kunnen blijven wonen.

Dit is een behoorlijke stijging ten opzichte van 2018 (67%). Het betekent wel dat veel van de woningen nog geschikt gemaakt moeten worden om er in de toekomst te kunnen blijven wonen (Trendbureau Drenthe, 2018a). Met de groei aan ouderen die langer thuis blijven wonen, zal er in de nabije toekomst tevens meer behoefte komen aan geschikte seniorenwoningen. Het vinden van een geschikte woonoplossing voor ouderen kan een bijdrage leveren aan het verlichten van de spanning op de woningmarkt. De babyboom generatie woont vaak in grote

97

7 WONEN

55% Een meerderheid van de Drenten is tevreden over de energiezuinigheid van hun woning.

gezinswoningen, welke in formaat en onderhoud inmiddels veelal niet meer passend is. Verhuizen is echter een (te) grote stap ondanks dat een andere woning meer geschikt zou zijn. Volgens De Jong (2021) is er maatwerk nodig in het zoeken naar oplossingen: door ouderen op de juiste manier ‘te verleiden’ om hun huidige woning te verlaten voor een passende nieuwe plek, kan er een verschuiving in de huizenmarkt op gang worden gebracht. Energiezuinigheid Een ruime meerderheid (55%) van de panelleden is tevreden over de energiezuinigheid van hun woning. Voor jongvolwassenen is dit 40%. Dit betreft in grote mate het particulier woningbezit, aangezien 66% (2020) van de woningen in Drenthe particulier woningbezit is. Het is te verwachten dat duurzame renovatie voor woningeigenaren met lage inkomens moeilijker te realiseren is, aangezien het inkomen en de waarde van hun woning vaak niet in verhouding staan tot de hoge kosten voor verduurzaming. De verduurzaming van huurwoningen loopt achter, maar ook woningeigenaren van voormalige corporatiewoningen blijken vaak moeite te hebben verduurzaming. Deze woningeigenaren hebben veelal de voormalige sociale huurwoning net kunnen kopen, maar hebben niet de financiële ruimte om in onderhoud en verduurzaming mee te komen. Drenten met lagere inkomens wonen vaak in oude, slecht geïsoleerde huizen met een lagere woningwaarde.

Een investering in verduurzaming kan voor deze woningen veelal niet uit, als men al de middelen heeft om de investering te kunnen doen. In hoofdstuk 10 Milieu gaan we dieper in op diverse objectieve duurzaamheidsaspecten van de woning en het risico op energiearmoede.

Trendbureau Drenthe Monitor Brede Welvaart Drenthe

Snel internet Naast fysieke voorzieningen spelen digitale voorzieningen een steeds belangrijkere rol in het leven van mensen. Het belang van snel internet groeit hard. Denk bijvoorbeeld aan het gebruik van internet in de zorg (e-care), in het onderwijs, maar ook voor de bedrijfsvoering op kantoor en de boerderij. Op dit moment is 81% van de panelleden tevreden met de toegankelijkheid tot snel internet. Dit is een behoorlijke vooruitgang sinds de vorige uitvraag in 2018 (65%). Vooral dunbevolkte, afgelegen plattelandsgebieden zijn in Drenthe het minst tevreden over de toegankelijkheid tot snel internet. Vaker verhuiswens jongvolwassenen, maar wel dichtbij blijven Onder jongvolwassenen bestaat traditiegetrouw relatief vaak een verhuiswens. In Noord-Nederland geeft 53% van de jongvolwassenen aan binnen twee jaar (misschien) te willen verhuizen (Trendbureau Drenthe et al., 2021b). Belangrijke motieven hiervoor zijn zogenaamde ‘life events’, zoals gaan samenwonen of gezinsuitbreiding, en ontevredenheid over de huidige woning. Veruit de meeste jongvolwassenen met een verhuiswens kunnen toch gezien worden als ‘blijvers’ (64% voor Noord-Nederland). Zij willen in de komende twee jaar niet verhuizen of hooguit binnen een straal van 5 kilometer. Wat opvalt is dat dit zeker niet gaat om lager opgeleide blijvers en hoger opgeleide vertrekkers.

De blijvers zijn relatief vaak hoogopgeleid en wonen even vaak in de stad als op het platteland. Slechts een klein deel van de jongvolwassenen (6%) wil over grotere afstand verhuizen (> 35 kilometer). Voor deze groep is werk of studie vaak de belangrijkste verhuisreden.

99

7 WONEN

€ 214.000

66%

Gemiddelde WOZ-waarde van Drentse woningen.

van alle woningen is een koopwoning.

7.3

Figuur 57 WOZ-waarde, 2020 Bron CBS

De WOZ-waarde in Drenthe ligt gemiddeld lager dan in Nederland, €214.000 in Drenthe en €270.000 in Nederland. Na een daling van de WOZ-waarde in de periode 2013-2016, stijgt de WOZ-waarde weer in de periode daarna.

€270.000

Nederland Drenthe Emmen Hoogeveen Assen Borger-Odoorn Coevorden Meppel Midden-Drenthe Noordenveld Aa & Hunze Westerveld De Wolden Tynaarlo

Woningmarkt

€214.000 €173.000 €188.000 €195.000

De gemiddelde WOZ-waarde, en met name de ontwikkeling daarvan in de loop van de tijd, geeft een indicatie van de mate waarin een gebied gewild is. Daarmee geeft het ook een beeld van de leefbaarheid en welvaart in dat gebied.

€204.000 €210.000 €213.000 €225.000 €251.000 €261.000 €278.000

Stijging WOZ-waarden In Drenthe is de gemiddelde WOZ-waarde €214.000 en deze ligt onder de gemiddelde WOZ-waarde in Nederland (€270.000). In alle Drentse gemeenten is de gemiddelde WOZ-waarde van woningen in de periode 2011-2016 gedaald en gestabiliseerd. Sinds 2017 trekt de woningmarkt weer aan en stijgt de gemiddelde WOZ-waarde. Sinds 2016 is de WOZwaarde in Drenthe met 19% gestegen, landelijk stijgt de WOZ-waarde sneller, met 30% in de periode 2016-2020.

€279.000 €288.000

Figuur 58 Ontwikkeling

woningwaarde (WOZ), 2020 Bron CBS

€270.000

€250,000 €200,000

€214.000

€150,000 €100,000 €50,000 €0 2011

2012

Nederland

2013

2014

2015

2016

2017

2018

2019

Het bezitten van een koopwoning in Drenthe is minder duur dan gemiddeld in Nederland. Gemiddeld is de WOZ-waarde het laagst in de gemeente Emmen (€173.000) en Hoogeveen (€188.000). De hoogste WOZ-waarde vinden we in de gemeenten Tynaarlo (€288.000) en Westerveld (€279.000). De verschillen tussen de gemeenten lijken gelijk te blijven.

7.4

Woningvoorraad

Figuur 59 Ontwikkeling aantal woningen 2015-2020

Drenthe kent een groter aandeel koopwoningen dan gemiddeld in Nederland (66% tegen 57%). Gebieden met een kwalitatief ondermaatse woningvoorraad hebben over het algemeen een zwakke leefbaarheidssituatie. De kwaliteit van de woningvoorraad kenmerkt zich onder andere door de verdeling huur- en koopwoningen. Groei aantal woningen In Drenthe staan 224.556 woningen op 31 december 2020, verspreid over 180 kernen en het platteland. Het aantal woningen is sinds 2013 met bijna 4% gegroeid. In de afgelopen vijf jaar heeft de grootste groei in het aantal woningen plaatsgevonden in de gemeenten Meppel (5,1%) en Assen en Tynaarlo (beide 4,6%). In deze gemeenten lag de groei boven het Drentse gemiddelde (2,2%). Alleen in Borger-Odoorn daalde het aantal woningen in de periode 2015-2020 met 3,1%. Meer koopwoningen dan landelijk Drenthe kent een groter aandeel koopwoningen dan gemiddeld in Nederland (66% tegen 57%). Ongeveer 34% van de woningen in Drenthe is geen eigendom, maar wordt gehuurd van een woningcorporatie (25%) of een particuliere verhuurder (9%). Het aandeel particuliere huurwoningen ligt in de provincie Drenthe (9%) iets lager dan in Nederland (13%). De stedelijke gemeenten Assen en Meppel hebben het hoogste aandeel huurwoningen ten opzichte van de totale woningvoorraad.

2020

Drenthe

Trendbureau Drenthe Monitor Brede Welvaart Drenthe

101

Bron CBS

Nederland Drenthe Meppel Tynaarlo Assen De Wolden Westerveld Hoogeveen Midden-Drenthe Noordenveld Coevorden Emmen Aa & Hunze Borger-Odoorn

4,0% 2,2% 5,1% 4,6% 4,6% 3,5% 3,3% 3,2% 2,4% 1,8% 1,1% 0,4% 0,3% -3,1%

7 WONEN

1,6 km

1,3 km

Gemiddelde afstand tot huisarts.

Gemiddelde afstand tot grote supermarkt.

7.5

Figuur 60 Gemiddelde afstand tot huisarts, in kilometers, 2020

Bron CBS

Nederland Drenthe

1

Meppel Assen Emmen Hoogeveen Tynaarlo Noorderveld Borger-Odoorn Coevorden De Wolden Westerveld Aa & Hunze Midden-Drenthe

1,1

Afstand tot voorzieningen

In Drenthe is de gemiddelde afstand tot de verschillende voorzieningen relatief groot, maar tot nu toe vrij constant. Bovendien beoordeelt het Drents Panel de bereikbaarheid van voorzieningen met een 7,3.

1,6

1,2 1,3 1,4 1,4 1,6 1,9 2 2 2,2 2,4 2,5

De aanwezigheid en bereikbaarheid van voorzieningen zoals winkels, scholen en huisarts zijn belangrijke factoren voor de leefbaarheid van een gebied. Een gebied is leefbaar voor bewoners als voorzieningen niet al te ver weg zijn, en ze voor alle doelgroepen goed te bereiken zijn. De bereikbaarheid wordt beïnvloed door de afstand tot de voorzieningen en de mobiliteit van de inwoners. Maar wordt deze grotere fysieke afstand ook nadelig ervaren door de inwoners? We kijken naar de feitelijke afstand én naar de tevredenheid met de bereikbaarheid en beschikbaarheid. Afstand tot voorzieningen constant Er is in Drenthe sprake van dreigende sluiting van voorzieningen. Desondanks is de gemiddelde afstand tot de verschillende voorzieningen tot nu toe vrij constant. Het verdwijnen van voorzieningen hoeft geen ernstige gevolgen te hebben voor de leefbaarheid en brede welvaart. Verschillende onderzoeken tonen aan dat mensen in dorpen zonder voorzieningen vaak erg tevreden zijn met het wonen in hun dorp. Wel is het daarbij van belang dat voorzieningen goed bereikbaar zijn (Gieling, 2018). Grote verschillen binnen provincie De afstanden die Drenten naar een voorziening moeten afleggen zijn groter dan elders in Nederland. Dit heeft te maken met het landelijke karakter van de provincie. Voor veel voorzieningen moet worden gependeld naar het volgende dorp of het regionale centrum in de

Trendbureau Drenthe Monitor Brede Welvaart Drenthe

buurt. Voor veel voorzieningen is het verschil in afstand met de rest van Nederland te overzien. Zo staat Drenthe op de 10de plek wat betreft de afstand tot sportterreinen met 1,1 km, de kortste gemiddelde afstand is 0,9 km (o.a. in Fryslân): een gemiddeld verschil van slechts 200 meter. Het verschil met basisscholen en cafés is wat groter. De afstand tot basisscholen (1km) en cafés (2,5 km) is het verst van alle provincies. De kortste afstand naar de basisschool vinden we in Utrecht, Noord-Holland en Zuid-Holland (0,6 km). De kortste gemiddelde afstand tot het café is in Limburg (0,6 km). Er zijn wat betreft gemiddelde afstanden tot voorzieningen duidelijk verschillen te zien tussen de gemeenten en de dorpen en wijken in Drenthe. Over het algemeen geldt dat voorzieningen in de stedelijke gemeenten in Drenthe zoals Emmen, Meppel en Assen, relatief dichterbij aanwezig zijn dan in niet-stedelijke gemeenten. In BorgerOdoorn en Midden-Drenthe moet over het algemeen de langste afstand worden afgelegd. De genoemde afstanden zijn gemiddelden voor alle inwoners van een gemeente. Binnen deze gemeenten bestaan grote verschillen. We lichten de afstand tot de huisarts, supermarkt en het basisonderwijs uit. Huisarts Drenten hebben een huisarts op gemiddeld 1,6 km van hun huis in 2020.

In de gemeente Midden-Drenthe is de gemiddelde afstand tot de huisarts het grootst (2,5 km); in Meppel het kleinst (1,1 km). Op wijk- en dorpsniveau lopen de afstanden veel meer uiteen. De afstand was het kleinst in de wijken Vledder (0,5 km, gemeente Westerveld), Noorderpark (0,6 km, gemeente Assen), Noordscheschut (0,6 km, gemeente Hoogeveen) en Zuidlaren (0,6 km, gemeente Tynaarlo). De wijk waarin de afstand het grootst is, is Drijber in de gemeente MiddenDrenthe (8,3 km).

103

Figuur 61 Gemiddelde afstand tot grote supermarkt, in kilometers, 2020 Bron CBS

Nederland Drenthe

0,9

Assen Meppel Hoogeveen Emmen Tynaarlo Noorderveld Coevorden De Wolden Midden-Drenthe Borger-Odoorn Aa & Hunze Westerveld

0,9

1,3

0,9 1 1,1 1,4 1,5 1,6 1,7 1,7 1,9 2,1 2,4

7 WONEN

1 km

9,2

Gemiddelde afstand tot basisschool.

Figuur 62 Gemiddelde afstand tot basisschool, in kilometers, 2020 Bron CBS

Nederland Drenthe

0,7

Hoogeveen Assen Emmen Tynaarlo Noorderveld Coevorden Meppel Aa & Hunze De Wolden Midden-Drenthe Borger-Odoorn Westerveld

0,7

1

0,8 0,9 0,9 1

Hoge waardering van Drents Panel voor de eigen mobiliteit.

Supermarkt Voor grote supermarkten reizen Drenten gemiddeld 1,3 km in 2020, zie figuur 61. Gemiddeld in Nederland is de afstand tot de grote supermarkt 0,9 km. In de gemeente Westerveld was die afstand het grootst (2,4 km); in de gemeenten Assen en Meppel het kleinst (0,8 km). Kijken we op het niveau van dorpen en wijken dan was de afstand naar de grote supermarkt het grootst in Zorgvlied (8,1 km, gemeente Westerveld) en Nieuw-Balinge (7,9 km, gemeente Midden-Drenthe). De wijk met de kleinste gemiddelde afstand is Emmen-Centrum (0,4 km) en AssenCentrum (0,5 km).

1,1 1,1 1,2 1,2 1,2 1,4 1,4

Basisonderwijs De basisscholen liggen in Drenthe gemiddeld op 1,0 km in 2020. De afstand tot de basisschool is het grootst in Westerveld en BorgerOdoorn (1,4 km). Op wijkniveau liggen de afstanden tot basisscholen tussen 0,4 en 4,7 km. In Westlaren in de gemeente Tynaarlo is de afstand het kleinst (0,4 km). In de wijk Elp in gemeente Midden-Drenthe is de afstand tot een basisschool het grootst (4,7 km). Drenten in niet-stedelijke gebieden iets minder tevreden over voorzieningen De beschikbaarheid van voorzieningen in eigen dorp of wijk wordt door het Drents Panel gemiddeld met een 7,3 beoordeeld. De afstanden naar voorzieningen zijn op het platteland groter. In stedelijk gebied ligt de waardering voor de voorzieningen hoger (7,6) en op het platteland lager (7,2).

belangrijkste voorzieningen. Meer dan acht op de tien panelleden vindt deze voorzieningen (zeer) belangrijk en zou het erg jammer vinden als deze voorziening verdwijnt uit hun dorp of wijk. Grote tevredenheid over mobiliteit Meer nog dan de nabijheid van voorzieningen is de bereikbaarheid hiervan van belang voor de leefbaarheid. In een gebied waar het autobezit hoog is en de inwoners mobiel, is minder snel sprake van een ‘leefbaarheidsvraagstuk’ wanneer voorzieningen verder weg zijn dan in een gebied met minder mobiele inwoners. Met name voor ouderen kan het lastig zijn om zelfstandig te reizen naar soms verder gelegen voorzieningen.

Bron Drents Panel

88% Supermarkt 83% Huisarts 83%

31% Kerk

Basisschool

45% Café 66%

Dorpshuis

Naar verwachting verdubbelt het aantal 80-plussers tussen nu en 2040. Er zal de komende jaren daardoor meer behoefte zijn aan voorzieningen voor ouderen. De vergrijzing zorgt ervoor dat een groeiende groep behoefte krijgt aan zorg (hoewel de ouderen van de toekomst waarschijnlijk tot op hogere leeftijd vitaal zullen zijn). Het ingezette beleid om mensen langer thuis te laten wonen, betekent dat deze zorg in toenemende mate in de thuissituatie of dichtbij huis geboden zal moeten worden (Trendbureau Drenthe, 2018b). Uit onderzoek onder het Drents Panel blijkt dat Drenten zich als zeer mobiel beschouwen. Gemiddeld waardeert het Drents Panel de eigen mobiliteit met een 9,2. Onder de panelleden van 65 jaar en ouder ligt dit iets lager, maar nog steeds hoog met een 8,8.

Belang van voorzieningen We hebben het Drents Panel gevraagd hoe belangrijk de aanwezigheid van verschillende voorzieningen in het dorp of wijk zijn. De supermarkt, huisarts, basisschool en de bushalte/treinstation zijn de vier

Trendbureau Drenthe Monitor Brede Welvaart Drenthe

Figuur 63 Belang van voorzieningen, 2020

105

75%

Sportvereniging

80% Bus/trein 78% Pinautomaat

7 WONEN

7.6

Wat betekent dit voor brede welvaart?

Samenvattend beeld

Een goede woning en woonomgeving zijn belangrijk voor het waarborgen van de brede welvaart van een wijk of dorp. De woning en woonomgeving zijn tevens bepalend voor het persoonlijk welzijn. In Drenthe liggen zowel de tevredenheid over de woning als de tevredenheid over de woonomgeving hoog en boven het landelijk gemiddelde. Men vindt de eigen woning aantrekkelijk en is tevreden over de staat van het onderhoud. Jongvolwassenen zijn vaak minder tevreden over diverse aspecten van de woning. Het meest ontevreden zijn zij over de energiezuinigheid van de woning. Waar de tevredenheid hoger ligt, ligt de WOZ-waarde traditiegetrouw lager dan het landelijk gemiddelde. In Drenthe is de gemiddelde afstand tot de verschillende voorzieningen relatief groot, maar tot nu toe vrij constant. Bovendien beoordeelt het Drents Panel de bereikbaarheid van voorzieningen met een ruim voldoende. De panelleden geven aan de supermarkt, huisarts, basisschool en de bushalte/treinstation de belangrijkste voorzieningen te vinden in het dorp of wijk.

Kansen en uitdagingen voor de regio

Er ligt in de komende jaren een belangrijke uitdaging in het herbalanceren van de woningmarkt. We zien hier een goede aansluiting met de inwerkingtreding van de nieuwe Omgevingswet waarmee wonen onderdeel wordt van een integrale aanpak van omgevingsvraagstukken. De waarde van woningen stijgt hard en de druk op de woningmarkt groeit voor zowel huur- als koopwoningen. Door de verwachte bevolkingsgroei, de vergrijzing en toename van het aantal éénpersoonshuishouden zal dit in de toekomst verder oplopen. Sinds het herstel van de woningmarkt (2013) is er een verhuisbeweging van stad naar platteland te zien. Dit wordt versterkt door de huidige woningmarktcrisis (stad is voor velen onbetaalbaar geworden) en mogelijk verder opgestuwd door corona. Dat laatste is nog niet vast te stellen als separate oorzaak. De samenstelling van de bevolking verandert, er zijn meer ouderen, die langer (alleen) thuis wonen, meer eenpersoonshuishoudens en minder jongeren waarvan een groot deel wel in de buurt blijven. Jongvolwassenen hebben relatief vaak een verhuiswens, maar willen vaak wel in de directe omgeving blijven (binnen 5 km). De uitdaging is om voor deze jongvolwassenen voldoende en geschikte woningen te creëren zodat zij ook daadwerkelijk in hun gewenste woonregio in Noord-Nederland kunnen blijven wonen.

Ook voor de langer zelfstandig thuiswonende oudere is een woonoplossing nodig. Juist door ouderen ‘te verleiden’ om hun veelal grotere woning in te ruilen voor een passende nieuwe plek, kan er een verschuiving in de huizenmarkt op gang worden gebracht. De meerderheid van de oudere bevolking blijft wonen waar ze wonen. Ze verhuizen niet op latere leeftijd, of omdat ze dat liever niet willen, of omdat ze geen passend alternatief kunnen vinden. Gemeenten kunnen daarom inzetten op een proactieve benadering door ouderen vroegtijdig te informeren en voorbereiden middels bijvoorbeeld seniorenmakelaars of wooncoaches (De Jong, 2021), bovenop het zorgdragen voor voldoende geschikte woningen.

De grootste problemen zijn te verwachten in gebieden met veel ouderen, aangezien die vaak minder mobiel zijn. De vergrijzing zorgt ervoor dat een groeiende groep behoefte krijgt aan zorg (hoewel de ouderen van de toekomst waarschijnlijk tot op hogere leeftijd vitaal zullen zijn). Wanneer mensen langer thuis wonen, betekent dat een deel van de zorg naar de thuissituatie verplaatst. In dunbevolkte gebieden zal hét leefbaarheidsvraagstuk worden hoe er goede zorg gewaarborgd kan blijven.

Een nadelige of gunstige score op bepaalde thema’s van de brede welvaart betekent niet altijd ook een negatieve situatie in de praktijk. Een grotere afstand hoeft in Drenthe geen negatieve ontwikkeling te zijn, waar inwoners gewend zijn verder te moeten reizen voor basisvoorzieningen en zelf aangeven tevreden te zijn met de voorzieningen in de buurt. Het is belangrijk aandacht te houden voor de bereikbaarheid van voorzieningen in niet-stedelijke gemeenten. Het betreft hier vaak de dunbevolkte gebieden. Wanneer hier (ten gevolge van demografische veranderingen, toegenomen automobiliteit en veranderende consumentenvoorkeuren) voorzieningen verdwijnen, dan heeft dit grotere gevolgen voor de bereikbaarheid dan wanneer dit gebeurt in een stedelijke omgeving – waar de voorzieningendichtheid immers veel groter is.

107

8. SAMENLEVING Voor de brede welvaart is het belangrijk dat iedereen kan deelnemen aan de samenleving en dat mensen vertrouwen op elkaar en op instituties zoals de overheid en het rechtssysteem. Het thema samenleving zegt iets over de mate waarin mensen zich thuis voelen in een gemeenschap. Enerzijds gaat het over de relaties die mensen onderling met elkaar onderhouden.

Goede sociale contacten in de directe en indirecte omgeving dragen bij aan de gevoelens van verbondenheid en sociale samenhang. Familie, vrienden en buren kunnen ook als vangnet dienen voor mensen wanneer het minder goed gaat. Anderzijds gaat het over de relaties die mensen hebben met maatschappelijke instellingen en de (lokale) overheid. Voor een sterke samenhang in de maatschappij zijn beide relaties belangrijk. In de Regionale Monitor Brede Welvaart (RMBW) van CBS wordt het thema samenleving in beeld gebracht met vier indicatoren; contact met familie, vrienden of buren, vertrouwen in instituties en in mensen onderling en het aandeel inwoners dat vrijwilligerswerk doet.

Figuur 64 Percentage dat minimaal één keer per week contact heeft met familie, vrienden of buren, 2012-2020 Bron: CBS 78% 76% 74%

72%

72% 71%

70% 2012

2013

2014

We vullen deze indicatoren aan met regionale inzichten vanuit het Drents Panel. We voegen specifiek aspecten als eenzaamheid, mantelzorg en participatie in buurtactiviteiten toe die iets zeggen over de mate waarin mensen deelnemen aan het maatschappelijke leven.

8.1

Sociale contacten

Het aandeel Drenten dat minimaal één keer in de week contact heeft met familie, vrienden of kennissen ligt op 72%. Dit is gelijk aan het landelijk gemiddelde. Het Drents Panel waardeert de sociale contacten met gemiddeld een 7,4. Mensen zijn gelukkiger en tevredener als ze vaker contact hebben met familie, vrienden en goede kennissen. Ook het contact met buren maakt verschil. Sociale contacten kunnen mensen ondersteunen in hun geluk, maar ook in hulp en ondersteuning bij gezondheidsproblemen, het versterken van hun weerbaarheid en verrijken van perspectieven, door het delen van ervaringen (Mars en Schmeets, 2011; Steptoe en Diez Roux, 2008).

Trendbureau Drenthe Monitor Brede Welvaart Drenthe

109

Nederland Drenthe

2015

2016

2017

2018

2019

2020

8 SAMENLEVING

72%

7,4

Driekwart van inwoners heeft minimaal wekelijks contact met anderen.

Figuur 65 Percentage dat minimaal één keer per week contact heeft met familie, vrienden of buren, 2020

Bron: CBS

Nederland Drenthe De Wolden Noorderveld Aa & Hunze Tynaarlo Emmen Midden-Drenthe Borger-Odoorn Hoogeveen Meppel Assen Coevorden (2019)

71% 72% 75% 74% 73% 73% 73% 72% 72%

De Drentse bevolking geeft een ruime voldoende voor de sociale contacten.

Driekwart van inwoners heeft minimaal wekelijks contact met anderen De Regionale Monitor Brede Welvaart laat zien dat het aandeel inwoners van Drenthe dat minimaal één keer per week digitaal of ‘live’ contact heeft (72%) nauwelijks afwijkt van andere regio’s in Nederland (landelijk gemiddelde is 71%). Tussen 2012 en 2019 is het aandeel mensen dat wekelijks één contactmoment heeft met familie, vrienden of buren in Drenthe gedaald van 76% tot 72%. Landelijk was in 2020 een verdere daling zichtbaar. In Drenthe bleef het aantal contacten gelijk in het eerste coronajaar. In de gemeenten Assen en Meppel ligt het aantal mensen dat in ieder geval één keer per week contact heeft met familie, vrienden of buren het laagst.8

op saamhorigheid, onderlinge hulp of activiteiten dan Drenten die het in 2018 (helemaal) oneens waren met deze stelling. Met andere woorden: de saamhorigheid lijkt in coronatijd vooral toegenomen in dorpen en wijken waar al een goede saamhorigheidsbasis was (Trendbureau Drenthe, 2021c). In de basis zijn mensen positiever over hun sociale contacten als ze zich meer thuis voelen in hun dorp of wijk.

Figuur 66 Rapportcijfer tevredenheid sociale contacten in dorp of wijk, 2020 Bron Drents Panel

Leeftijd 18-34 jr

7,4

35-49 jr

7,2

50-64 jr

7,3

65 en ouder

7,5

72% 72% 70% 67%

Voor Westerveld zijn voor deze indicator geen gegevens beschikbaar.

8

Trendbureau Drenthe Monitor Brede Welvaart Drenthe

Drenten positief over sociale contacten in de buurt Mensen die meer sociale contacten in hun directe omgeving ervaren, zijn over het algemeen vaker tevreden met het leven (Van Beuningen, 2018). Ook de kwaliteit van dit contact is uiteraard van belang. Het Drents Panel is in 2020 gevraagd naar de tevredenheid met sociale contacten; leden van het Drents Panel waarderen hun sociale contacten gemiddeld met een 7,4. Slechts 6% van de panelleden waardeert de sociale contacten met een onvoldoende. Ondanks de coronapandemie is de waardering voor de sociale contacten behoorlijk stabiel vergeleken met 2018, toen een gemiddeld cijfer van 7,5 werd gegeven. Dat Drenten over het algemeen positief staan tegenover de sociale contacten en samenhang in de woonbuurt blijkt ook uit een aantal stellingen die we ze hebben voorgelegd. Vergeleken met 2018 zien we nauwelijks verschillen. Zo voelt in 2018 85% van de inwoners zich thuis in de eigen buurt, in 2020 geeft 87% van de inwoners dit aan. Ook ervaart 81% het als prettig hoe mensen in de buurt met elkaar omgaan, identiek met 2018. Midden in het coronajaar 2020 zien vooral mensen die in 2018 positief reageerden op de stelling ‘ik woon in een gezellig(e) dorp/ wijk met veel saamhorigheid’ veel vaker positieve effecten van ‘corona’

Figuur 67 Sociale cohesie in dorp of wijk: percentage (helemaal) eens, 2018 en 2020

Bron Drents Panel

Mensen kennen elkaar nauwelijks 11% 13%

Ik voel me thuis in dorp/wijk 85% 87%

Gezellig dorp/wijk met saamhorigheid 52% 53%

Prettige omgang 81% 81%

2018 2020

111

8 SAMENLEVING

10%

14%

van de Drenten voelt zich ernstig eenzaam.

8.2

Figuur 68 Eenzaamheid, 2020 Bron: CBS

Nederland Drenthe Tynaarlo Assen Westerveld Noorderveld Borger-Odoorn Aa & Hunze De Wolden Coevorden Midden-Drenthe Hoogeveen Meppel Emmen

11%

35%

10%

39%

9%

33%

11% 6%

37% 36%

7% 6%

39% 33%

8%

43%

7%

38%

7%

37%

7%

33%

13% 7%

33% 34% 35%

9% 8%

42% 33%

8% 8%

39% 32%

8% 9%

Eenzaamheid

Het aandeel mensen dat zich in meer of mindere mate eenzaam voelt, ligt in Drenthe rond de 44%. 10% voelt zich ernstig eenzaam. Landelijk gezien liggen beide percentages iets hoger. Eenzaamheid wordt gedefinieerd als het subjectief ervaren van een onplezierig of ontoelaatbaar gemis aan (kwaliteit van) bepaalde relaties. Wanneer mensen weinig sociale contacten in hun omgeving hebben, leidt dit vaker tot eenzaamheid (Winsemius et al., 2016). Langdurige eenzaamheid gaat ten koste van het emotionele en fysieke welbevinden, en heeft een negatief effect op de eigen gezondheid (Van der Zwet en Van de Maat, 2018).

39%

11% 7%

van de Drenten voelt zich vaker eenzaam door corona.

37% 27%

9%

34%

10%

33%

10%

36%

13%

39%

11%

36%

14%

33%

16%

33%

(zeer) ernstig

Stijging van eenzaamheid Het aandeel mensen dat zich in meer of mindere mate eenzaam voelt, ligt in Drenthe op 44%, waarvan 9% (zeer) ernstig eenzaam. Voor 18tot 65-jarigen is dit 42% en voor de 65-plussers 48%. In Drenthe lijkt eenzaamheid iets minder voor te komen dan in Nederland (gemiddeld 47%, waarvan 11% ernstig). Er is in 2020 meer eenzaamheid dan in de afgelopen jaren en deze stijging is onafhankelijk van geslacht, leeftijd of opleidingsniveau, blijkt uit onderzoek van de GGD. Onder 18- tot 65-jarigen zien we dat de eenzaamheid in Drenthe is toegenomen naar 42%. In 2009 was dit 36% en 2018 39%. In de gemeenten Meppel (51%) en Emmen (46%) is de eenzaamheid het grootst onder volwassenen. De minste eenzaamheid komt voor in gemeenten Midden-Drenthe (36%) en Assen (39%).

Ook Drentse ouderen zijn zich eenzamer gaan voelen ten opzichte van de voorgaande periode. In 2020 voelt 48% zich eenzaam terwijl dit in 2012 en 2018 respectievelijk 39% en 45% was. De eenzaamheid onder ouderen is het hoogst in de gemeenten Noordenveld (52%) en Aa en Hunze (51%). Het laagst zijn de percentages in de gemeenten MiddenDrenthe (43%) en Coevorden (45%).

door corona, per categorie, 2020

Bron Drents Panel

Leeftijd

18-34 jr

24%

35-49 jr

12%

50-64 jr

Impact coronapandemie op eenzaamheid Zo’n 80% van het Drents Panel geeft in 2020 aan dat de coronacrisis belangrijke gevolgen heeft voor het sociale leven en de sociale contacten. Zo voelt 14% van de Drenten zich door corona vaker eenzaam. Met name mensen die hun eigen gezondheid het rapportcijfer 6 of lager geven, zeggen vaker eenzaam te zijn door ‘corona’ (27%). Kijken we naar leeftijdsgroepen, dan blijken vooral jongvolwassenen eenzamer te zijn geworden door ‘corona’. Een kwart van de 18-34 jarigen uit het Drents Panel geeft eind 2020 aan zich vaker eenzaam te voelen. Bij ouderen leidt de coronacrisis het minst vaak tot (grotere) eenzaamheid. Kennelijk slagen ouderen er beter in om in coronatijden hun sociale leven op het oude (al dan niet door hen zelf gewenste) peil te houden (Trendbureau Drenthe, 2021a). Drentse panelleden die de kwaliteit van het sociale leven hebben zien afnemen, geven ruim vier keer vaker aan dat hun mentale gezondheid is verslechterd door de coronacrisis (31% tegenover 7%). Toch heeft slechts 1% van de Drenten behoefte aan hulp als het gaat om het verbeteren van de sociale contacten. De meerderheid (42%) verwacht dat dit vanzelf weer goed zal komen (Trendbureau Drenthe, 2021b).

matig

18-64 jaar 65 jaar en ouder

Trendbureau Drenthe Monitor Brede Welvaart Drenthe

Figuur 69 Vaker eenzaam voelen

113

65 en ouder

11% 10%

Gezondheid Slecht Goed

27% 9%

8 SAMENLEVING

68%

63%

68% van de Drenten heeft vertrouwen in de Tweede Kamer, politie en rechters.

van Drenten heeft vertrouwen in medemens.

8.3

Figuur 70 Percentages dat vertrouwen heeft in instituties, per gemeente, 20209 Bron CBS

Nederland Drenthe Tynaarlo Midden-Drenthe De Wolden Meppel Coevorden Assen Borger-Odoorn Noordenveld Hoogeveen Aa & Hunze Emmen

Vertrouwen

Het vertrouwen in de Tweede Kamer, politie en rechters ligt met 68% iets lager dan het landelijk gemiddelde (70%). Het vertrouwen in anderen (63%) ligt in Drenthe net zo hoog als in Nederland.

70% 68% 74%

Vertrouwen in maatschappelijke instellingen en de overheid is een belangrijk voor brede welvaart, het is van essentieel belang voor de sociale samenhang en het functioneren van de samenleving. Vertrouwen in anderen is belangrijk om prettig te leven, maar ook vanuit de samenleving gedacht is vertrouwen belangrijk voor de onderlinge samenwerking en hulpbereidheid.

73% 72% 71% 69% 68% 68% 68% 65% 64%

Vertrouwen in instituties toegenomen, vertrouwen in Haagse politiek sterk gedaald De Regionale monitor Brede Welvaart laat zien dat in 2020 70% van de Nederlanders vertrouwen had in de Tweede Kamer, politie en rechters (percentage is een gemiddelde van de drie genoemde instituten). In Drenthe ligt dit met 68% iets lager. Sinds 2012 is het vertrouwen in instituties toegenomen van 56% in 2012 naar 68% in 2020. In Groningen, Flevoland, Zeeland en Limburg is het vertrouwen in instituties lager.

64%

Figuur 71 Percentages dat vertrouwen heeft in instituties, 2012-2020

Bron CBS

Figuur 72 Percentages dat vertrouwen heeft in anderen, per gemeente, 20209

Bron CBS

Nederland Drenthe Tynaarlo De Wolden Noordenveld (2019) Aa & Hunze Meppel Coevorden Midden-Drenthe Borger-Odoorn Hoogeveen Emmen Assen (2019)

Een kwart van de Nederlanders heeft dat vertrouwen in instituties niet of niet meer. In Drenthe geeft een derde aan geen vertrouwen te hebben in de Haagse politiek (RTV Drenthe, 2021). Landelijk onderzoek laat zien dat burgers met gebrek aan vertrouwen vele gezichten hebben: van politiek actief tot politiek teruggetrokken en van hoogopgeleid tot laagopgeleid (Peeters en Smits van Waesberghe, 2020). Over het algemeen zijn burgers die minder institutioneel vertrouwen hebben vaker lager opgeleid, man, 50-plusser en PVV-stemmer- en SP-stemmer. De handelingsperspectieven die de onderzoekers noemen voor het herstel van vertrouwen bestaan uit een combinatie van nabijheid en inspraak. Het gaat om gezien én gehoord worden. Vertrouwen in anderen Het vertrouwen in elkaar is in Drenthe al jaren stabiel. In 2020 gaf 63% van de inwoners aan dat de meeste mensen te vertrouwen zijn, landelijk ligt dit gelijk (63%). In Emmen en Hoogeveen is het vertrouwen in anderen het laagst (56% en 60%) en in Tynaarlo en De Wolden het hoogst. Daar heeft respectievelijk 76% en 73% van de inwoners vertrouwen in anderen. Drenthe staat van alle provincies op plek 6.

63% 63% 76% 73% 71% 65% 65% 63% 63% 61% 60% 56% 46%

Figuur 73 Percentages dat vertrouwen heeft in anderen, 2012-2020

Bron CBS 63%

64% 62%

70%

70%

68%

60% 50% 40% 2012

Drenthe ligt daarmee op de 8e plek van alle provincies. In de gemeenten Emmen (64%), Aa en Hunze (64%) en Hoogeveen (65%) is het vertrouwen in instituties het laagst9.

2013

Nederland

2014

2015

2016

Drenthe

Trendbureau Drenthe Monitor Brede Welvaart Drenthe

2017

2018

2019

2020

Landelijk zag het Sociaal Cultureel Planbureau aan het begin van de coronacrisis (april 2020) tijdelijk een stijging in het aandeel Nederlanders dat zei vertrouwen te hebben in anderen, dit steeg toen tot 69%. Dit is verklaarbaar door een sterker gevoel van saamhorigheid in tijden van een grote crisis. Deze saamhorigheid is vaak van tijdelijke aard. Hoe inwoners de samenleving ervaren kan voortkomen uit gevoelens van angst, kwetsbaarheid of onzekerheid. Daarnaast kunnen door verschillende belangen, inzichten of tegenstellingen groepen in de samenleving tegenover elkaar komen te staan (Miltenburg et al., 2020).

115

63%

60% 58% 56% 2012

2013

2014

Nederland

2015

2016

2017

2018

Drenthe

Voor Westerveld zijn voor deze indicator geen gegevens beschikbaar.

9

2019

2020

8 SAMENLEVING

14% van de inwoners in Drenthe verleent mantelzorg.

Figuur 74 Percentage mantelzorgers en

zwaarbelaste mantelzorgers per gemeente, 2020

Bron CBS

Nederland Drenthe

13% 14%

16% 17% 15% 12%

Midden-Drenthe Borger-Odoorn

15%

11%

Westerveld

14% 10% 14% 14%

Coevorden

14%

Meppel

17%

Noordenveld De Wolden Hoogeveen Tynaarlo Emmen

Mantelzorgers geven onbetaalde en vaak langdurige zorg aan naasten als deze persoon voor langere tijd ziek, hulpbehoevend of gehandicapt is. De mantelzorg kan bestaan uit het huishouden doen, wassen en aankleden, gezelschap houden, vervoer of bijvoorbeeld geldzaken regelen. Een vrijwilliger vanuit een vrijwilligerscentrale is geen mantelzorger.

9% 14%

Assen

Mantelzorg

In Drenthe geeft 13% van de volwassen inwoners mantelzorg voor gemiddeld 13,9 uur in de week. In Nederland ligt dit percentage op 14% en wordt er zo’n 11,6 uur in de week mantelzorg gegeven.

14% 14%

Aa & Hunze

8.4

13% 10% 13% 9% 12% 13% 12% 16% 11% 19%

Mantelzorgers Zwaarbelaste mantelzorgers

Trendbureau Drenthe Monitor Brede Welvaart Drenthe

In Drenthe iets meer uren mantelzorg per week In Drenthe is in 2020 13% van de volwassen inwoners mantelzorger, ten opzichte van 14% landelijk. Zij gaven gemiddelde 13,9 uur per week mantelzorg. Dit is iets hoger dan het Nederlandse gemiddelde van 11,6 uur. Mantelzorg wordt met name verleend door 50- tot 75-jarigen. Deze groep is vooral actief in de langdurige zorg voor (thuiswonende) ouderen van 85 jaar en ouder. Mantelzorgers in Drenthe zijn overwegend tevreden; het zorgen voor een naaste geeft voldoening, ondanks de vaak afnemende gezondheid van de oudere voor wie ze zorgen. Wel blijkt dat bijna elke mantelzorger momenten heeft waarop de zorg te veel wordt (Trendbureau Drenthe, 2019). Net als landelijk geeft in Drenthe zo’n 14% van de mantelzorgers aan zwaarbelast te zijn. Wel zijn er grote verschillen tussen gemeenten. Met name in de gemeente Emmen (19%), Meppel (17%) en Aa en Hunze (17%) voelen mantelzorgers zich vaker zwaar belast. In Borger-Odoorn is dit duidelijk lager en voelt zo’n 9% zich zwaar belast.

Kwart van alle kinderen en jongeren is jonge mantelzorger Van alle kinderen en jongeren (tot 25 jaar) in Drenthe wordt ongeveer een kwart gerekend als ‘jonge mantelzorger’. Zij groeien op met iemand in hun directe omgeving met een chronische ziekte, beperking, psychische kwetsbaarheid, verslaving en/of andere ondersteuningsbehoeften. Dat kan een ouder zijn, een broer of zus, maar ook een grootouder of goede buur. Deze jonge mantelzorgers helpen bijvoorbeeld mee in de fysieke zorg, met het regelen van de zorg of hebben extra taken in het huishouden. Maar daarnaast zijn deze jongeren ook belast met extra zorgen over de naaste en missen zij mogelijk zelf de nodige zorg en aandacht binnen het gezin (Strategische Alliantie Jonge Mantelzorgers, 2021). De term ‘jonge mantelzorgers’ is een parapluterm, en is bedoeld om herkenning en erkenning te bevorderen. De coronapandemie heeft een grote impact op jonge mantelzorgers. Uit een recente peiling blijkt dat landelijk circa driekwart van de jonge mantelzorgers van 12-24 jaar sinds de uitbraak van het corona-virus een (veel) grotere emotionele belasting ervaart. 60% geeft aan zelf meer zorg en aandacht te missen en nog eens 6 op de 10 jonge mantelzorgers geeft aan meer zorg te verlenen (Brussen Erbij Beweging, 2020).

117

8 SAMENLEVING

45% het aantal potentiële mantelzorgers neemt sterk af in de komende decennia.

Figuur 75 ‘Oldest Old Support Ratio’ (OOSR), 2008 Bron PBL/CBS

15

14

13 10

10

9 6

Nederland

12

12

5

Drenthe

9

8 5

Noord-Drenthe

6

Zuidoost-Drenthe

5

Zuidwest-Drenthe

Dalende trend mantelzorgpotentieel Nu steeds meer ouderen tot op hoge leeftijd zelfstandig een eigen huishouden (moeten) blijven voeren, neemt het belang van mantelzorg toe (Kooiker et al., 2019). Daarbij is de vraag hoe de situatie in de toekomst zal zijn. Zal er dan voldoende mantelzorg beschikbaar zijn voor de groeiende groep ouderen waarmee onze samenleving te maken krijgt vanwege de vergrijzing? Om dit in te schatten kan gekeken worden naar de ‘Oldest Old Support Ratio’ (OOSR). Het gaat hierbij om de verhouding van het aantal 50-74-jarigen ten opzichte van het aantal 85-plussers, ofwel om het aantal potentiële mantelzorggevers voor iedere 85-plusser, als potentiële mantelzorgontvanger. Een lage ratio betekent weinig potentiële mantelzorgers ten opzichte van oude ouderen die mogelijk ondersteuning en zorg nodig hebben (De Jong en Kooiker, 2018).

2020 2030 2040

Trendbureau Drenthe Monitor Brede Welvaart Drenthe

De verwachting in Drenthe, net als landelijk, is dat de leeftijdsgroep 85plus de komende jaren sterk zal groeien als gevolg van het ouder worden van de babyboom generatie, en dat de leeftijdsgroep 50- tot 75-jaar afneemt. Dit betekent dat de zogenaamde OOSR daalt en dat de druk op mantelzorgers in deze leeftijdsgroep steeds groter wordt. In 2020 waren er in Drenthe nog gemiddeld 13 potentiële mantelzorgers per zorgbehoeftige oudere. In 2030 is dat aantal naar verwachting gedaald naar 9 en in 2040 naar 5.

Uit een peiling onder het Drents Panel is gebleken dat er in coronatijd een groter beroep is gedaan op bestaande mantelzorgers in Drenthe. Een op de drie mantelzorgers gaf eind 2020 aan dat de mantelzorgtaken door de coronacrisis in negatieve zin zijn veranderd. De vaakst genoemde verandering betreft de hoeveelheid zorg die wordt verleend (Trendbureau Drenthe, 2021a). Het benadrukt de al bestaande zorgen over de sterke afname van het potentieel aan mantelzorgers in de toekomst. Mantelzorgers geven aan dat de sleutel tot ontlasting meer ligt bij het verbeteren van hun positie en voorlichting, en minder bij extra aandacht voor respijtzorg (een dagje voor jezelf of hulp van vrijwilligers) (Trendbureau Drenthe, 2021b). Mantelzorgers hebben behoefte aan een breed ondersteuningsaanbod dat past bij hun situatie (maatwerk, waarbij de ondersteuning aansluit bij de behoeften van het huishouden en niet alleen rekening houdt met de zorgvrager) (Trendbureau Drenthe, 2020b).

De tekst is automatisch uit het bestand gehaald en kan afwijken van het origineel (kolommen, tabellen en koppen lopen door elkaar). Het officiële stuk bij de gemeente is leidend. Bron: https://api1.ibabs.eu/publicdownload.aspx?site=BorgerOdoorn&id=fdec11f7-fc41-46d5-87f4-6b5e54d4ea46