CConstaterende datBorger-Odoorn
Koppel je AI →
Document · PDF

TD_MonitorBredeWelvaartDrenthe2021

RAAD: Lijst ingekomen stukken 27 oktober 2022, gemeente Borger-OdoornBij agendapunt: Trendbureau Drenthe - Brede Welvaart Drenthe Monitor 202142.089 woorden

Open het PDF bij de gemeente ↗Naar de vergadering →

Tekst van het document

Uit het bestand gehaald, zonder opmaak, tabellen en afbeeldingen · deel 4 van 5

119

8 SAMENLEVING

45% Iets minder dan de helft van alle volwassenen is vrijwilliger.

8.5

Figuur 76 Percentage vrijwilligers, per gemeente, 2020 Bron CBS

Nederland Drenthe Borger-Odoorn Aa & Hunze Tynaarlo Hoogeveen Coevorden De Wolden Meppel Midden-Drenthe Noordenveld Assen Emmen

Vrijwilligerswerk

In 2020 was 48% van de Drenten vrijwilliger, landelijk lag dit percentage op 44%. Ten opzichte van 2012 is het aandeel Drenten dat vrijwilligerswerk deed met 5 procentpunten afgenomen.

44% 48% 56%

Hoeveel mensen actief zijn als vrijwilliger is een belangrijke indicator van de sociale samenhang en voor de brede welvaart. Vrijwilligerswerk zorgt ervoor dat veel mensen de hulp en ondersteuning kunnen krijgen die ze nodig hebben. Daarnaast geeft het doen van vrijwilligerswerk ook veel voldoening en een gevoel van deelnemen aan de samenleving. De verwachting is dat vrijwilligerswerk in de toekomst nog belangrijker wordt door vergrijzing en overheidsbeleid.

53% 53% 51% 50% 50% 49% 49% 48% 40% 37%

Aandeel vrijwilligers neemt af in Drenthe De Regionale Monitor Brede Welvaart laat zien dat in 2020 iets minder dan de helft van de Drenten vrijwilligerswerk deed (48%). Omgerekend naar de totale Drentse bevolking zijn het ruim 237.000 personen die vrijwillig actief zijn. Hiermee staat Drenthe vierde van alle provincies (landelijk 44%). Overigens loopt het aandeel van de bevolking dat vrijwilligerswerk doet wel terug.

Figuur 77 Ontwikkeling percentage vrijwilligers, 2012-2020 55%

Bron CBS 48%

50% 45%

44%

40% 35% 30% 2012

2013

Nederland

2014

2015

2016

2017

2018

2019

2020

In de gemeenten Emmen (37%) en Assen (40%) is de vrijwilligersgraad het laagst. De vrijwilligersgraad is het hoogst in gemeente BorgerOdoorn (56%) en Aa en Hunze (53%). Dit is in lijn met het landelijke beeld dat er in steden minder vrijwilligerswerk gedaan wordt dan op het platteland5. De coronacrisis heeft maatschappelijke gevolgen gehad als het gaat om het doen van vrijwilligerswerk. Uit landelijk onderzoek blijkt dat 45% van de vrijwilligers minder vrijwilligerswerk is gaan doen (Miltenburg et al., 2020). Ook leden van het Drents Panel merken de gevolgen en geven aan dat vrijwilligerswerk op een laag pitje is komen te staan. Daarnaast wordt aangegeven dat het (terug)vinden van vrijwilligers belangrijk is om het sociale leven weer op gang te krijgen (Trendbureau Drenthe, 2020b; 2021b).

Drenthe

Trendbureau Drenthe Monitor Brede Welvaart Drenthe

121

8 SAMENLEVING

83% Vindt dat iedere burger zich moet inzetten voor de leefbaarheid in de eigen woonbuurt.

8.6

Participatie in buurtactiviteiten

Figuur 78 Wie moet zich inzetten voor

leefbaarheid in dorp of wijk? 2018 en 2020 Bron Drents Panel

Participatie en buurtinitiatieven spelen een belangrijke rol in de sociale samenhang. Het draagt bij aan het functioneren van de samenleving en stimuleert de verbondenheid in een dorp of wijk.

81

Al enkele jaren zetten gemeenten in op het stimuleren van burgerkracht, door inwoners meer vrijheid te geven over de inrichting van hun dorp of wijk. Aan het Drents Panel is in 2020 gevraagd wie verantwoordelijk is voor de leefbaarheid en wie zich in zou moeten inzetten voor het stimuleren van leefbaarheid in eigen dorp of wijk.

52

Landelijk onderzoek laat zien dat inwoners in dorpen en wijken op het platteland vaker actief betrokken zijn bij de woonomgeving dan in stedelijke regio’s. Zo vindt het SCP dat bewoners in afgelegen dorpen een sterke sociale samenhang ervaren, een grote waardering voor hun leefomgeving hebben en vaak bereid zijn tot vrijwillige inzet. Rond de stad is het leven van dorpsbewoners sterk verweven met dat van in de stad, waardoor de sociale samenhang hier meer op die van de stad is gaan lijken (Steenbekkers et al., 2017).

Trendbureau Drenthe Monitor Brede Welvaart Drenthe

83

51 40

25 10

Wie moeten zich inzetten voor de leefbaarheid in de directe woonomgeving? Ruim acht op de tien Drentse panelleden vindt dat iedere burger zich moet inzetten voor de leefbaarheid in de eigen woonbuurt. Naast de inzet van inwoners, zien de panelleden ook een verantwoordelijkheid voor hun gemeente om de leefbaarheid te stimuleren. Zeven op de tien panelleden verwachten dit (73%). In 2018 vond nog 81% van de panelleden dat de gemeente verantwoordelijk was voor de leefbaarheid in Drentse dorpen en wijken. Verder zien we dat er minder inzet wordt verwacht van de meer ‘op afstand staande’ overheidsinstellingen. Een op de vier Drenten verwacht een ondersteunende rol van de provincie en 11% verwacht dat van de Nederlandse regering.

80

73

44

25

11

Nederlandse regering

provincie Drenthe

Mijn gemeente

Belangenverenigingen

Als gevolg van corona zijn veel sociale activiteiten in de buurt op een lager pitje komen te staan, mede door het tijdelijk sluiten van dorpsen buurthuizen en sport- en culturele verenigingen. Met name in de dorpen en wijken waar de ruimtes en sociale activiteiten al onder druk staan, leidt dit tot verder isolement en toenemende kwetsbaarheid van inwoners (Trendbureau Drenthe, 2021a). De vraag is of de boel (snel genoeg) weer op gang komt zodra het kan, of dat er een extra duwtje in de rug nodig is. Drentse panelleden vinden medio 2021 dat er op een aantal fronten extra aandacht van buitenaf nodig is. Zo vinden zij het belangrijk dat er extra aandacht komt voor het sociale leven in buurten en dorpen en dat het aanbod op het gebied van cultuur, sport en ontmoeting weer op peil moet worden gebracht. Ook zou er volgens de panelleden extra aandacht moeten zijn voor het (terug)vinden van vrijwilligers voor verenigingen, inwonerinitiatieven en andere organisaties. Het zou postcorona een uitdaging kunnen worden om leden en vrijwilligers (weer) aan zich te binden (Trendbureau Drenthe, 2021b).

123

2018 2020

Iedere burger

Ikzelf

8 SAMENLEVING

8.7 Wat betekent dit voor brede welvaart? Samenvattend beeld

Het is belangrijk voor de brede welvaart dat iedereen kan meedoen aan de samenleving en dat mensen vertrouwen hebben in elkaar. In Drenthe worden de sociale contacten met familie en vrienden, maar ook met buurtbewoners, hoog gewaardeerd. In de context van de coronapandemie lijkt dit, in vergelijking met eerdere jaren, vrij stabiel. Toch heeft de coronacrisis stevige gevolgen (gehad) voor het sociale leven van veel Drenten. Zo voelt één op de zeven Drenten zich door corona vaker eenzaam, met name jongvolwassenen en mensen met een matige gezondheid zijn zich eenzamer gaan voelen. Vrijwilligerswerk en mantelzorg dragen sterk bij aan de sociale samenhang binnen de samenleving. Bijna de helft van alle Drenten zet zich wel eens vrijwillig in, en zo’n 13% van de Drenten verleent mantelzorg. Voor een deel van de mantelzorgers wordt het wel eens te veel en zij lopen kans op overbelasting, de coronacrisis versterkt dit nog eens.

Kansen en uitdagingen voor de regio

De geschetste ontwikkelingen in dit hoofdstuk tonen aan dat de sociale samenhang door corona stevig onder druk is komen te staan. Een ruime meerderheid van de Drenten ervaart belangrijke gevolgen voor het sociale leven en de sociale contacten. Zo zijn eenzaamheid en mentale klachten tijdens corona (sterk) toegenomen, vooral onder jongeren, ouderen en inwoners met een kwetsbare gezondheid. De komende periode zal zich dit grotendeels herstellen, maar het lukt lang niet iedereen om zelf zijn sociale netwerk weer op te bouwen. Zo kent Drenthe relatief veel kwetsbare inwoners, veelal met een lagere sociaaleconomische achtergrond. Juist deze kwetsbare inwoners zijn door de coronacrisis extra geraakt, waardoor sociale- en gezondheidsverschillen zich verder verdiepen. De toekomst moet uitwijzen of deze groepen voldoende kansen hebben om hun netwerk weer zelf op te bouwen, of dat zij een extra steuntje in de rug nodig hebben. De coronacrisis heeft daarnaast ook zijn weerslag op polarisatie en ongelijkheid in de samenleving. Sinds de corona-uitbraak is de maatschappelijke onrust zichtbaarder geworden, zowel op straat als op sociale media. En doordat bepaalde groepen harder zijn geraakt dan anderen, legt corona een vergrootglas op de sociale ongelijkheid in Nederland. Toenemende polarisatie in de samenleving kan impact hebben op de sociale samenhang, ook in Drenthe.

Het zal een uitdaging zijn voor Drentse gemeenten en maatschappelijke organisaties om ongewenste polarisatie in een vroeg stadium te signaleren, te voorkomen en tegen te gaan (Trendbureau Drenthe, 2021c).

Tot slot zal het behoud van vrijwilligers en mantelzorgers blijvend aandacht vragen in Drenthe. Vrijwilligers en mantelzorgers kunnen hulp en ondersteuning bieden voor mensen die dat nodig hebben. Als het gaat om het percentage vrijwilligers is er binnen Drenthe al jaren een daling te zien. Het aandeel mantelzorgers ligt in Drenthe gelijk aan het landelijk gemiddelde. In de toekomst zal door bevolkingskrimp en vergrijzing, maar ook door overheidsbeleid de vraag naar vrijwilligerswerk en mantelzorg verder stijgen. Dit terwijl mantelzorgers nu al geregeld overbelast raken. Doordat veel gemeenten bezuinigen op ondersteuning van vrijwilligerswerk en mantelzorgondersteuning dreigt verregaande overbelasting van mantelzorgers (Trendbureau Drenthe, 2021a). Terwijl juist aandacht moet zijn voor de positie van mantelzorgers en voorlichting en advies aan mantelzorgers hard nodig is. Het zal in bepaalde gebieden in Drenthe in de toekomst een uitdaging kunnen worden om voldoende vrijwilligers te werven, of om aan de vraag naar informele zorgverleners te kunnen voldoen.

125

9. VEILIGHEID Veiligheid is essentieel voor een leefbare omgeving. Om prettig te kunnen wonen, leven, werken en recreëren in een omgeving is het belangrijk dat mensen zich er veilig voelen. Naarmate de leefomgeving onveiliger is, voelen mensen zich minder betrokken bij de buurt. Bovendien zijn mensen die zich veilig voelen gelukkiger en tevredener met het leven.

Veiligheid heeft zowel een objectieve en subjectieve component. De objectieve veiligheid gaat over wat zich daadwerkelijk afspeelt aan criminaliteit en overlast. De subjectieve veiligheid geeft aan hoe mensen de veiligheid beleven: hoe veilig of onveilig voelen zij zich nu werkelijk? Om een beeld te geven van de veiligheid in Drenthe, wordt naar beide componenten gekeken. In de Regionale Monitor Brede Welvaart (RMBW) van CBS wordt Veiligheid gemeten met drie indicatoren; het aantal geregistreerde misdrijven, het aantal ondervonden delicten en het vaak onveilig voelen in de buurt. De veiligheidsbeleving is in de RMBW niet voor alle gemeenten beschikbaar. Deze vraag is ook aan het Drents Panel gesteld. Daarnaast vullen we de monitor aan met cijfers over slachtofferschap, ervaren overlast en de perceptie van Drenten op de ontwikkeling van criminaliteit in de eigen woonomgeving.

Figuur 79 Aantal geregistreerde misdrijven per 1.000 inwoners, 2010-2020 Bron CBS 80% 46

60% 40%

36

20% 0% 2010

2011

2012

2013

2014

2015

2016

Nederland

Trendbureau Drenthe Monitor Brede Welvaart Drenthe

127

2017

2018

Drenthe

2019

2020

9 VEILIGHEID

17.600

14%

Aantal misdrijven door politie geregistreerd in Drenthe in 2020.

van de inwoners slachtoffer geworden van cybercriminaliteit.

9.1

Figuur 80 Aantal geregistreerde misdrijven per 1.000 inwoners, per gemeente, 2020

Bron CBS

Nederland Drenthe De Wolden Westerveld Borger-Odoorn Noordenveld Aa & Hunze Tynaarlo Midden-Drenthe Meppel Coevorden Emmen Hoogeveen Assen

Geregistreerde misdrijven

Het aantal misdrijven in Drenthe is 36 per 1.000 inwoners. Het aantal misdrijven daalde in de periode 2010-2020 van 53 naar 36 misdrijven per 1.000 inwoners. In Nederland is het aantal misdrijven fors hoger (46 per 1.000 inwoners).

46 36 22 22 23

Politieregistraties zijn de meest gebruikte cijfers om inzicht te krijgen in de omvang en ontwikkeling van de criminaliteit. Een gebied met weinig misdrijven wordt door inwoners vaak als ‘leefbaarder’ ervaren.

24 25 28

In Drenthe komen in stedelijke gemeenten meer misdrijven per 1.000 inwoners voor dan in plattelandsgemeenten. De gemeente Assen had in 2020 het hoogste aantal misdrijven per 1.000 inwoners: 54. De gemeenten Hoogeveen en Emmen volgen met respectievelijk 42 en 40 misdrijven per 1.000 inwoners. De gemeenten met de laagste aantallen misdrijven zijn De Wolden en Westerveld. In deze beide gemeenten kwamen per 1.000 22 misdrijven voor. In alle Drentse gemeenten is een dalende trend te zien in vrijwel alle typen misdrijven. Vermogensmisdrijven (diefstal van bezittingen) zijn in alle Drentse gemeenten het meest voorkomende vergrijp.

Figuur 81 Slachtofferschap cybercriminaliteit, 2019 Bron CBS

30 36

Geregistreerde criminaliteit stabiliseert

36 40 42 54

Volgens cijfers van de Regionale Monitor Brede Welvaart van het CBS registreerde de politie in Drenthe in 2020 ruim 17.600 misdrijven. Dat komt overeen met 36 misdrijven per 1.000 inwoners, tegenover 46 misdrijven per 1.000 inwoners landelijk. Het aantal misdrijven is in Drenthe, op Friesland na, het laagste van Nederland. Sinds 2010 is de geregistreerde criminaliteit in Drenthe met 32% afgenomen, al zien we sinds 2018 weer een lichte stijging. Landelijk is in dezelfde periode sprake van een daling van 33%. Deze daling is terug te vinden onder vrijwel alle typen misdrijven, maar is het sterkst onder vernielingen en misdrijven tegen de openbare orde en gezag. Dit aantal nam sinds 2010 met 40% af. Een daling van de geregistreerde criminaliteit wil niet per se zeggen dat er minder criminaliteit voorkomt. Veel delicten komen niet in de politieregistraties terecht, bijvoorbeeld als het slachtoffer geen aangifte doet of als het incident nooit aan het licht komt. Zo blijkt uit cijfers van het CBS dat de bereidheid van slachtoffers om aangifte te doen van fietsendiefstal, vandalisme en inbraak afneemt.

Aantal ondervonden delicten De geregistreerde veiligheidscijfers vertellen niet het hele verhaal als het gaat om veiligheid. Ook het feitelijke risico op slachtofferschap doet ertoe. Het aantal ondervonden delicten ligt in Drenthe in 2019 (21 delicten per 1.000 inwoners) onder het landelijk gemiddelde (24). Cybercrime-delicten zijn hierin niet meegenomen. We zien net als bij de geregistreerde misdrijven een stabilisatie als het gaat om de ondervonden delicten, zowel in Drenthe als landelijk. Tussen 2012 en 2019 neemt het aantal met enkele punten af. Voor 2018 zijn hiervoor in de RMBW geen cijfers beschikbaar. Een op de zeven inwoners van Drenthe zegt in 2019 slachtoffer te zijn geweest van cybercriminaliteit (14%), landelijk ligt dit op 13%. Cybercriminaliteit komt van alle vormen van criminaliteit het vaakst voor en is de laatste jaren ook toegenomen. In 2012 was in Drenthe nog 11% slachtoffer van cybercrime-delicten. Voor een deel verschuift de criminaliteit van offline naar de online wereld.

Nederland

13%

Drenthe

14%

COROP-gebieden Drenthe

11%

14%

16%

Figuur 82 Aantal ondervonden delicten per 1.000 inwoners, 2012-2019 (data 2018 ontbreekt)

Bron CBS 35 24

25 15

21

5 0 2012

2013

2014

Nederland

Trendbureau Drenthe Monitor Brede Welvaart Drenthe

129

2015

2016

2017

Drenthe

2018

2019

9 VEILIGHEID

10%

36%

voelt zich soms of vaak onveilig in woonbuurt.

9.2

Figuur 83 Onveiligheidsgevoelens in de eigen buurt, 2019 Bron Text

Nederland

Een op drie inwoners ervaart wel eens overlast in de buurt.

13% 1%

Veiligheidsbeleving

Inwoners van Drenthe voelen zich over het algemeen veilig in hun woonbuurt. 10% voelt zich wel eens of vaak onveilig in de eigen buurt. Landelijk is dit 14%. Bij een gelijk criminaliteitsniveau kan de een zich wel en de ander zich niet veilig voelen. Om prettig te kunnen leven in een omgeving is het belangrijk dat mensen zich veilig voelen.

9% 1%

Drenthe

COROP-gebieden Drenthe

8% 1%

9% 1% 10% 1%

Gevoel van veiligheid al jaren stabiel De meeste Drenten voelen zich veilig. Vergeleken met elders in Nederland is het aandeel inwoners dat zich vaak onveilig voelt in de woonbuurt relatief laag (0,9%). Alleen in Groningen (0,6%) en Zeeland (0,8%) voelen nog minder mensen zich vaak onveilig in de eigen buurt. Landelijk voelt 1,4% van de inwoners zich vaak onveilig in hun eigen buurt. Een grotere groep inwoners van Drenthe geven aan zich soms onveilig te voelen in de buurt (9%), landelijk is dit 13%. Het veiligheidsgevoel schommelt per jaar maar mondjesmaat. Ook het Drents Panel is in 2020 gevraagd naar de veiligheidsbeleving: toen gaf eveneens een zeer klein percentage inwoners aan zich soms (9%) of vaak (1%) onveilig te voelen in de eigen buurt. Veiligheidsbeleving is niet overal en voor iedereen gelijk. Verdiepende analyses onder het Drents Panel verduidelijken dat onveiligheidsgevoelens vaker voorkomen in stedelijke gebieden.

9.3

Ervaren overlast en waardering veiligheid in dorp of wijk

In Drenthe ervaart één op de drie inwoners wel eens overlast. Desondanks waarderen ze de veiligheid in de buurt met een ruim voldoende. Hoe mensen de overlast en veiligheid in de directe woonomgeving waarderen, is bepalend voor de brede welvaart in het gebied. Overlast kan het dagelijkse leven in de woonbuurt flink verstoren. In Drenthe minst ervaren overlast Inwoners van verstedelijkte gebieden ervaren in Nederland over het algemeen meer buurtoverlast dan inwoners in laag verstedelijkt gebied. Drenthe kent weinig verstedelijkte gebieden. Het is dan ook niet vreemd dat inwoners van Drenthe, van alle provincies, de minste overlast in de buurt ervaren. In 2019 gaf 36% van de Drenten aan in de buurt veel overlast te ervaren van één of meer overlastvormen. Dit is al jaren stabiel. Landelijk ervoer 43% van de inwoners in 2019 veel overlast in de buurt. In Drenthe is ‘te hard rijden in de buurt’ de meest voorkomende vorm van overlast, gevolgd door ‘hondenpoep op straat’ en ‘parkeerproblemen’ (CBS).

Soms Vaak

Trendbureau Drenthe Monitor Brede Welvaart Drenthe

131

9 VEILIGHEID

7,5 De Drentse bevolking waardeert de veiligheid in de buurt gemiddeld met een 7,5

Figuur 84 Rapportcijfer veiligheid in woonbuurt, 2020 Bron Drents Panel

COROP-gebieden Drenthe

7,5 7,6

7,5

Leeftijd 18-34 jr

Waardering voor veiligheid in dorp of wijk We hebben de leden van het Drents Panel in 2020 gevraagd een rapportcijfer te geven voor de ervaren veiligheid in hun dorp of wijk. Gemiddeld waarderen Drentse panelleden de veiligheid in de buurt met een 7,5. Jongvolwassenen waarderen de veiligheid iets minder positief dan de oudere leeftijdsgroepen. Naast een rapportcijfer voor de veiligheid in de woonbuurt hebben we het Drents Panel ook gevraagd naar hun perceptie van criminaliteit in de wijk. De helft van de panelleden schat in dat de criminaliteit in de buurt in de afgelopen 12 maanden gelijk is gebleven. Eén op de zes ondervraagde Drenten denkt dat de criminaliteit in hun buurt in het afgelopen jaar is toegenomen (17%).

7,3

35-49 jr

7,5

50-64 jr

7,6

65 en ouder

7,6

Figuur 85 Perceptie ontwikkeling criminaliteit in afgelopen 12 maanden, 2020

Bron Drents Panel

27% 6,1%

16,6%

50,2%

Toegenomen Gelijk gebleven

Afgenomen Weet ik niet

Trendbureau Drenthe Monitor Brede Welvaart Drenthe

133

9.4 Wat betekent dit voor brede welvaart? Samenvattend beeld

Veiligheid is essentieel voor een leefbare omgeving. Naarmate de leefomgeving onveiliger is, voelen mensen zich minder betrokken bij de buurt. Bovendien zijn mensen die zich veilig voelen gelukkiger en tevredener met het leven. Inwoners van Drenthe waarderen de veiligheid met een ruime voldoende (7,5), al waarderen jongvolwassenen (18-34 jaar) deze iets lager dan oudere leeftijdsgroepen. Een klein deel van de Drenten voelt zich soms (9%) of vaak (1%) onveilig. De helft van de ondervraagde Drenten schat in dat de criminaliteit in de buurt in de afgelopen 12 maanden gelijk is gebleven. Dit komt overeen met de politieregistraties, die een stabilisatie van aantal misdrijven laat zien. Daarentegen geven Drenten de laatste jaren vaker aan slachtoffer te zijn geworden van cybercrime. In stedelijke gemeenten, zoals Assen, Emmen en Hoogeveen komen relatief de meeste misdrijven voor. Wel scoort Drenthe gunstig, met een kwart minder geregistreerde misdrijven dan het landelijk gemiddelde.

Kansen en uitdagingen voor de regio

De ontwikkelingen in dit hoofdstuk schetsen een gunstig beeld wat betreft de veiligheidssituatie in Drenthe. Het veiligheidsgevoel is al jaren stabiel in Drenthe. De inwoners voelen zich over het algemeen veiliger dan gemiddeld in Nederland. Wel zal er blijvend aandacht nodig zijn voor (nieuw) opkomende vormen van criminaliteit, zoals cybercrime en drugsrelateerde ondermijnende criminaliteit. Deze vormen van criminaliteit zijn, in tegenstelling tot de meer traditionele typen, de laatste jaren in Drenthe toegenomen. Daarnaast kunnen gemeentelijke bezuinigingen op onderhoud van de openbare buitenruimte (wegen, paden, straatverlichting) effect hebben op de veiligheid in buurten en wijken, maar ook leiden tot meer overlast op straat, waardoor spanningen in wijken kunnen ontstaan of toenemen (Trendbureau, 2021d). Aandacht voor de sociale samenhang en het tegengaan van overlast in buurten en wijken kan bijdragen aan de veiligheidsgevoelens en saamhorigheid van buurtbewoners. Er liggen vooral kansen in het sámen met inwoners aanpakken van overlast in de wijk. Dit kan bijdragen aan een leefbare omgeving, waarin buurtbewoners omzien naar elkaar en naar de buurt.

135

10. MILIEU Een schone en aantrekkelijke woonomgeving draagt bij aan de brede welvaart. We zijn immers afhankelijk van onze leefomgeving en het milieu voor een goed en gezond leven. Daarnaast hangt milieu samen met de mate waarin iemand zich thuis en betrokken voelt bij zijn of haar leefomgeving. Voldoende ruimte, natuur en frisse lucht dragen hieraan bij.

Het thema Milieu wordt in de Regionale Monitor Brede Welvaart van CBS in beeld gebracht met zeven indicatoren; natuur- en bosgebieden, natuurgebied per inwoner, afstand tot openbaar groen, emissies van fijnstof naar lucht, broeikasgasemissies per inwoner en kwaliteit van zwemwater.

Figuur 86 Percentage natuur- en bosgebied, 2015 Bron CBS

18%

20% 15%

15%

10%

We vullen deze indicatoren aan met regionale inzichten. We kijken specifiek naar waardering voor het Drentse landschap, hitte-stress en droogte. In het kader van de energietransitie kijken we daarnaast naar gas- en elektriciteitsverbruik en (mogelijke) energiearmoede onder Drentse huishoudens.

5% 0% 1996

2000

2003

10.1 Natuur- en bosgebieden Het totale oppervlakte natuur- en bosgebied in Drenthe beslaat 18% van de provincie. In Nederland is dit 15%. Drenten hebben gemiddeld het meeste natuurgebied per inwoner, 96 ha per 1.000 inwoners. Natuur- en bosgebied wordt in de Regionale Monitor Brede Welvaart gedefinieerd als bos en open natuurlijk terrein. Een groene omgeving heeft een positief effect op de gezondheid en leefbaarheid. Veel waardering voor Drentse landschap Om fijn te wonen en leven is een aantrekkelijke leefomgeving van groot belang. Gemiddeld krijgt het Nederlandse buitengebied een 7,5 als rapportcijfer. Drenthe scoort gemiddeld het hoogst met een 8,1 (Buijs et al., 2019). De landschappelijke waardering is het hoogst langs de Hondsrug en in het zuidwesten van de provincie. Mensen waarderen hun woonomgeving hoger als ze meer dieren, bomen, houtwallen en bloemen zien, zo blijkt uit het onderzoek.

Trendbureau Drenthe Monitor Brede Welvaart Drenthe

137

Nederland Drenthe

2006

2008

2010

2015

10 MILIEU

18%

0,5 km

van het totale oppervlak van Drenthe beslaat natuur- en bosgebied.

Afstand tot openbaar groen.

Figuur 87 Aantal hectare natuuren bosgebied per inwoner, 2015 Bron CBS

Nederland Drenthe Westerveld Aa & Hunze Midden-Drenthe Noordenveld Borger-Odoorn De Wolden Coevorden Tynaarlo Emmen Hoogeveen Assen Meppel

30 96 562 262 186 162 161 107 101 45 36 26 19 5

Stichting Het Drentse Landschap heeft gemerkt dat de coronacrisis in 2020 tot een herwaardering van de natuurgebieden heeft geleid. Veel mensen trokken eropuit en ontdekten dat de natuur veel rust kan bieden. Een keerzijde daarvan is dat op sommige momenten sprake was van drukte en verstoring in de Drentse natuurgebieden. Veel natuur- en bosgebieden in Drenthe Veel natuur- en bosgebied draagt ook in hoge mate bij aan de aantrekkelijkheid van een leefomgeving. Inwoners van Drenthe hadden in 2015 gemiddeld veruit het meeste natuurgebied per inwoner van Nederland, namelijk 96 hectare per 1.000 inwoners. In 2008 was dit nog 89 hectare. Zo’n 18% van het totale oppervlak van Drenthe beslaat natuur- en bosgebied. Hiermee staat Drenthe op plek 2, achter Gelderland. Tussen 1996 en 2015 is het natuur- en bosgebied in Drenthe met bijna 2% toegenomen. De gemeente Westerveld heeft het meeste bos- en natuurgebied (39%), gevolgd door Noordenveld (25%) en Aa en Hunze (24%). Gemeente Tynaarlo heeft met 10% het minste aandeel bos- en natuurgebied van Drenthe en ligt daarmee iets onder het landelijk gemiddelde (15%).

Trendbureau Drenthe Monitor Brede Welvaart Drenthe

Natura 2000-gebieden In een dichtbevolkt land als Nederland is het belangrijk dat bepaalde gebieden er primair zijn voor de natuur, zodat flora en fauna zich daar kunnen handhaven en zich goed kunnen ontwikkelen (CBS). Drenthe telt 14 Natura 2000-gebieden. Dit zijn gebieden die zijn aangewezen volgens de Europese Vogel- en Habitatrichtlijnen. In deze Natura 2000-gebieden worden bepaalde dieren, planten en hun natuurlijke leefomgeving beschermd om de biodiversiteit (soortenrijkdom) te behouden (Natura 2000). 12 van de 14 gebieden in Drenthe worden gezien als zeer stikstofgevoelige Natura 2000-gebieden. Teveel stikstof leidt tot verzuring en vermesting en daarmee een vermindering van de biodiversiteit. De effecten zijn al duidelijk zichtbaar in de Drentse natuurgebieden: venen en heidevelden groeien dicht met grassen en berken en die verdringen de originele planten en diersoorten die er niet meer kunnen leven. De verwachting is dat deze gebieden nog lang met een overmaat aan stikstofdepositie te kampen zullen hebben, ook als de provincie maximaal inzet op de vermindering van stikstofuitstoot (Provincie Drenthe, 2021). Afstand tot groen gelijk aan de meeste andere provincies De gemiddelde afstand tot openbaar groen wordt berekend over de weg tot het dichtstbijzijnde openbaar groen.

Het terrein is minimaal 1 hectare groot en kan een park of plantsoen, terrein voor dagrecreatie, natuur of bos zijn. De meest recente data betreft 2015. De afstand tot openbaar groen is in Drenthe in 2015 hetzelfde als in de meeste andere provincies, namelijk 0,5 kilometer. In de provincie Utrecht en Flevoland is dit minder: respectievelijk 0,4 en 0,3 kilometer. In Drenthe is tussen 2006 en 2015 de afstand tot openbaar groen iets afgenomen, van 0,6 naar 0,5 kilometer. In de centraal gelegen gemeenten is de afstand het laagst met 0,4 kilometer, en in De Wolden het hoogst, met 0,7 kilometer. 139

Figuur 88 Afstand in kilometers tot openbaar groen, 2015

Bron CBS

Nederland Drenthe Assen Hoogeveen Meppel Midden-Drenthe Tynaarlo Aa & Hunze Coevorden Emmen Noordenveld Borger-Odoorn Westerveld De Wolden

0,5 0,5 0,4 0,4 0,4 0,4 0,4 0,5 0,5 0,5 0,5 0,6 0,6 0,7

10 MILIEU

10.2 Zwemwater, hitte en droogte Behalve in Borger-Odoorn en Emmen wordt het zwemwater in alle gemeenten gekwalificeerd als uitstekend. Stedelijke gebieden in Drenthe hebben vaker te maken met hittestress, en natuur- en landbouwgebieden hebben een groter risico op droogtestress. Een goede waterkwaliteit is belangrijk voor mens en natuur. Ook hittestress en droogte hebben, met het oog op klimaatverandering, invloed op de leefomgeving en het welbevinden van de inwoners. Kwaliteit zwemwater De kwaliteit van zwemwater in de binnenwateren wordt gemonitord door het Europees Milieu-agentschap. De kwaliteit van het zwemwater wordt volgens deze EU-normen ingedeeld in 4 klassen, waarbij 1 staat voor slecht en 4 voor uitstekend. In Drenthe was de kwaliteit van het zwemwater van de binnenwateren in 2020 uitstekend, op een gelijk niveau met de meeste andere provincies. Dit geldt ook voor alle gemeenten, behalve Borger-Odoorn en Emmen, waar de zwemwaterkwaliteit met een 3 wordt beoordeeld (goed). Hittestress en droogte Klimaatverandering heeft aanzienlijke effecten op de Drentse natuur. Stijging van temperatuur, forse periodes van droogte en extreme regenval raken de Drentse natuur. Er is objectief sprake van hittestress door warme nachten als er meer dan 14 tropische nachten per jaar voorkomen in een bepaald stedelijk gebied.

In het huidige scenario zijn het vooral de stedelijke gebieden in Drenthe die meer hittestress ervaren. In Assen, Emmen, Meppel en Hoogeveen ervaart een inwoner gemiddeld 8-9 dagen per jaar hittestress. Daar komt bij dat het stedelijk ‘hitte-eiland effect’ zorgt voor meer warmte waardoor het in het centrum tot wel 1,5 graad warmer kan worden dan in dorpen

Trendbureau Drenthe Monitor Brede Welvaart Drenthe

of het platteland. Het aantal dagen dat er extreme neerslag valt (gemiddeld aantal dagen meer dan 25mm) en er objectief sprake is van wateroverlast, ligt in de provincie op eenzelfde niveau als in de rest van Nederland. Wel bestaat er meer risico op droogte. Droogte is een lange periode met minder neerslag dan de gebruikelijke, waardoor er een ernstig hydrologische evenwichtsstoornis ontstaat met een slechte oogst of verlies van natuurwaarden als gevolg (Jansen et al., 2020). In sommige delen van Drenthe ligt het risico op droogtestress hoger dan landelijk, met name in de natuur- en landbouwgebieden.

141

10 MILIEU

6,4 Tynaarlo

van 65 naar 39 ton per km2

7,6 Noordenveld 12,9 Aa en Hunze

de uitstoot van fijnstof is in 2019 sterk gedaald t.o.v. 2000.

3,9 Assen

19,1 Midden-Drenthe 12,9 Westerveld

10.3 Emissies van fijnstof en broeikasgas

Figuur 89 Emissies van fijnstof naar lucht in kg PM2.5 per km2

Bron CBS

Nederland

15778,9

Drenthe

509,7

Tynaarlo

18,9

Westerveld

22

De Wolden

25,6

Noordenveld

30

Meppel

30,5

Borger-Odoorn

33,7

Assen

44,4

Aa & Hunze

44,7

Hoogeveen

48,3

Coevorden

50,5

Midden-Drenthe

51,5

Emmen

8,9 Borger-Odoorn

109,5

Drenthe staat op de tweede plek als het gaat om de minste emissies van fijnstof, 510 ton kg PM2.5 per km2. Daarnaast wordt in Drenthe gemiddeld 9,8 ton broeikasgas (CO2-equivalent per inwoner) uitgestoten. Fijnstof zijn kleine deeltjes (kleiner dan 2,5 µm, PM2.5) in de lucht. Deze worden onder andere uitgestoten door verkeer, industrie en landbouw. Een grote uitstoot van fijnstof is schadelijk voor de gezondheid. Uitstoot fijnstof naar lucht gehalveerd ten opzichte van 2000 Van alle provincies stoot alleen Flevoland minder fijnstof uit en daarmee staat Drenthe in 2019 op plek 2 van de minste uitstoot, met 510 ton PM2.5 per km2. De hoogste uitstoot vindt men in Zuid- Holland, Noord-Holland en Noord-Brabant. In 2000 was de emissie van fijnstof in Drenthe nog 1.035 ton PM2.5 per km2. De uitstoot van fijnstof is dus met meer dan de helft gedaald. Zowel landelijk als in de provincie Drenthe daalt de emissie van fijnstof naar lucht al gedurende langere tijd. De mediaan voor de Drentse gemeenten lag in 2000 nog op 65 ton per km2. In 2010 is dit gedaald naar 42 ton per km2 en in 2019 naar 39 ton per km2. De mediaan voor Nederlandse gemeenten daalde tussen 2010 en 2019 van 40 naar 29 ton per km2. Het lijkt er dus op dat de emissie van fijnstof in Drenthe minder hard daalt dan gemiddeld in Nederland.

Binnen Drenthe heeft Emmen relatief gezien de hoogste uitstoot van fijnstof (110 ton per km2), gevolgd door Midden-Drenthe en Coevorden (52 en 51 ton per km2). Gemeente Tynaarlo heeft de laagste fijnstofuitstoot van Drenthe met 19 ton PM2.5 per km2.

Trendbureau Drenthe Monitor Brede Welvaart Drenthe

8,2 Emmen

Broeikasgasemissies per inwoner gedaald Op het gebied van broeikasgasemissies per inwoner zit Drenthe in de middenmoot. In de rangschikking van alle provincies komt de provincie op de 6e plek met 9,8 ton CO2-equivalent per inwoner in 2019. In 2015 was dit 11,9, wat betekent dat de uitstoot de afgelopen jaren gedaald is. In de Regionale Monitor Brede Welvaart van CBS worden alle broeikasgassen meegerekend, zoals methaan, lachgas en fluorhoudende gassen, en omgerekend naar CO2-equivalenten. 1 kilo CO2-equivalent staat gelijk aan het effect van de uitstoot van 1 kilo CO2. De cijfers zijn deels gebaseerd op opgave van bedrijfsemissies, en deels wordt gebruik gemaakt van modelmatige toerekeningen van diverse diffuse bronnen zoals wegverkeer. Binnen Drenthe is de uitstoot per inwoner het hoogst in de gemeenten Midden-Drenthe (19,1 ton) en De Wolden (13,6 ton). In Assen (3,9 ton) en Meppel (6 ton) is de uitstoot het laagst. Een hoog cijfer kan veroorzaakt worden door relatief meer zware industrie of autowegen. Ook land- en tuinbouw zijn verantwoordelijk voor een hogere uitstoot van broeikasgasemissies. Een laag cijfer kan komen doordat in een stedelijke omgeving de bevolkingsdichtheid hoger is, de woningen gemiddeld kleiner zijn er bijvoorbeeld meer gebruikt wordt gemaakt van de fiets en het openbaar vervoer in plaats van de auto (Gill en Moeller, 2018).

143

10,9 Coevorden 7,1 Hoogeveen

6 Meppel

13,6 De Wolden

Nederland

13,3

Drenthe

9,8

Figuur 90 Broeikasgasemissies per inwoners in ton, 2019

Bron CBS

10 MILIEU

1.400 m3

12%

Hoeveelheid gas dat een gemiddelde woning in Drenthe verbruikte in 2020.

van de huishoudens loopt risico op energiearmoede.

10.4 Energietransitie

Figuur 91 Gemiddeld gasverbruik in m3, 2020 Bron CBS

Nederland Drenthe Assen Meppel Hoogeveen Emmen Coevorden Midden-Drenthe Noordenveld Tynaarlo De Wolden Westerveld Borger-Odoorn Aa & Hunze

1120 1400 1170 1170 1280 1370 1490 1490 1500 1570

De energietransitie is één van de grootste sociaal-maatschappelijke opgaven voor de komende periode. De Nederlandse overheid wil de energievoorziening richting 2050 verduurzamen. Fossiele brandstoffen moeten worden vervangen door duurzame of hernieuwbare energiebronnen (zonne- en windenergie en aardwarmte).

Van de ruim 224.000 woningen in Drenthe heeft 54% een energielabel, iets onder het nationale niveau (57%). Circa 30% heeft een A-label en dat is iets beter dan gemiddeld in Nederland (27%). Binnen de provincie staat van 26,4% van de woningen geregistreerd dat deze zonnepanelen hebben. In 2019 werd in Drenthe ongeveer 5% van het totale aandeel zonnestroom in Nederland opgewekt (169.052 kW in Drenthe van de 3.236.417 kW in totaal in Nederland).

1600 1600 1640 1660

Figuur 92 Gemiddeld elektriciteitsverbruik in kWh, 2020

Bron CBS

Nederland Drenthe Assen Meppel Hoogeveen Noordenveld Emmen Tynaarlo Midden-Drenthe Coevorden Westerveld Aa & Hunze Borger-Odoorn De Wolden

Gemiddeld wordt er in Drenthe meer gas en elektriciteit verbruikt dan landelijk. Ook ligt het percentage energiearmoede in Drenthe hoger dan gemiddeld in Nederland.

meer dan één zwembad (ING Economisch Bureau, 2013). Sinds 2013 neemt het gas- en elektriciteitsverbruik voor zowel koopwoningen als huurwoningen in Drenthe, net als landelijk, gestaagd af.

2760 2840 2490 2580 2710 2790 2860 2930 2970 3040 3080 3090 3110 3140

Trendbureau Drenthe Monitor Brede Welvaart Drenthe

Meer gas- en elektriciteitsverbruik in Drenthe In Drenthe wordt het meeste gas verbruikt van alle Nederlandse provincies. Een gemiddelde woning in Drenthe verbruikte in 2020 1.400 m3 gas, koopwoningen meer dan huurwoningen. Landelijk is dit gemiddelde 1.120 m3. In Drenthe verbruikt de gemeenten Aa en Hunze het meeste gas. De gemeenten Assen en Meppel hebben in Drenthe het laagste gasverbruik.

Energiearmoede het hoogst in Borger-Odoorn en Emmen De energietransitie heeft ingrijpende gevolgen voor Drentse huishoudens. Met name ten aanzien van de betaalbaarheid van de energietransitie liggen er de nodige uitdagingen. Zo is te verwachten dat duurzame renovaties voor woningeigenaren met lage inkomens moeilijker te realiseren is. Zeker bij oplopende energiekosten dreigt voor inwoners met lage inkomens in toenemende mate energiearmoede.

Een vergelijkbaar patroon is zichtbaar voor het elektriciteitsverbruik in 2020. In een Drents huis wordt meer elektriciteit verbruik dan landelijk, 2.840 kWh in Drenthe tegenover 2.760 kWh landelijk. Ook ligt in Drenthe het elektriciteitsgebruik van koopwoningen (3.210 kWh) hoger dan dat van huurwoningen (2.080 kWh). De gemeente Assen verbruikt het minste stroom, de gemeenten Borger-Odoorn en De Wolden het meest.

Om een beeld te krijgen van (mogelijke) energiearmoede onder Drenthe, kijkt CBS naar het aandeel huishoudens dat zowel tot de 25% laagste inkomens van Nederland behoort én tot de 50% hoogste qua gasverbruik. In Nederland gaat dit om gemiddeld 8% van de huishoudens. De gemeenten in de Drenthe zitten daar allemaal op of boven. De gemeenten Assen en Meppel zitten op het landelijk gemiddelde van 8% en in de gemeenten Borger-Odoorn (15%) en Emmen (14%) is het percentage het hoogst.

De regionale verschillen in energieverbruik worden vooral verklaard door de dichtheid van wonen. Zo hebben de woningen in Drenthe de grootste oppervlakte in ons land (gemiddeld 20% groter). Daarnaast heeft Drenthe relatief veel zwembaden (alleen Zeeland scoort nog hoger), een grootverbruiker van energie. Veel gemeenten hebben

De daadwerkelijke hoogte van de energierekening, zegt niet alles over de ervaren energiekosten. Immers, mensen met weinig inkomen en een vrij lage energierekening kunnen hun energiekosten als hoog ervaren, omdat het een groot deel uitmaakt van hun totale uitgaven. Maar voor

145

Figuur 93 Energiearmoede: aandeel 25% laagste inkomens én 50% hoogste gasverbruik, 2018

Bron CBS

Nederland Drenthe Assen Meppel Hoogeveen Noordenveld Tynaarlo Aa & Hunze Midden-Drenthe Coevorden De Wolden Westerveld Emmen Borger-Odoorn

8% 12% 8% 8% 11% 11% 11% 12% 12% 13% 13% 13% 14% 15%

10 MILIEU

53% van de Drenten voelt zich mede verantwoordelijk voor energietransitie.

mensen met een hoog inkomen en een hoge energierekening kan dit net zo goed het geval zijn. Hoge energiekosten zijn dus zeker niet uitsluitend het probleem van mensen met lage inkomens blijkt uit onderzoek van Sociaal Planbureau Groningen (2020).

Figuur 94 Eigen rol in de energieen klimaattransitie, 2019

3 52 30 9 + 6

Bron Lexnova

30%

9% 6%

3%

52%

Drenten voelen eigen verantwoordelijkheid in energie- en klimaattransitie Een peiling onder het Drents Panel in 2019 naar draagvlak en participatie in de energietransitie, laat zien dat een ruime meerderheid van de Drenten zich zorgen maakt over klimaatverandering en bereid is actie te ondernemen om energie te besparen (Lexnova, 2019). De belangrijkste redenen hiervoor zijn om klimaatverandering tegen te gaan en om de eigen energierekening te verlagen. Ook wordt door de panelleden veel belang gehecht aan de sociale energietransitie, waarbij de lusten en de lasten eerlijk worden verdeeld tussen lagere en hogere inkomens. Het Drents Panel is tevens gevraagd hoe zij hun eigen rol zien in de energie- en klimaattransitie. Iets meer dan de helft van de ondervraagde Drenten voelt zich hiervoor (geheel) verantwoordelijk (53%). 15% voelt zich helemaal niet verantwoordelijk. Verder blijkt dat vrouwen, hoger opgeleiden, mensen met een koophuis en mensen in de middelste leeftijdscategorieën zich meer verantwoordelijk voelen (Lexnova, 2019).

(Helemaal) niet verantwoordelijk Niet verantwoordelijk Neutraal Verantwoordelijk geheel verantwoordelijk

Trendbureau Drenthe Monitor Brede Welvaart Drenthe

147

10 MILIEU

10.5 Wat betekent dit voor brede welvaart? Samenvattend beeld

Kansen en uitdagingen voor de regio

Gemiddeld wordt er in Drenthe meer gas en elektriciteit verbruikt dan landelijk. Ook ligt het percentage energiearmoede in Drenthe hoger dan gemiddeld in Nederland. Iets meer dan de helft van de Drenten ziet voor zichzelf een rol weggelegd in de energie- en klimaattransitie.

Drenthe telt veertien Natura 2000-gebieden, waarvan er twaalf stikstofgevoelig zijn. Drenthe heeft een grote opgave bij het herstellen van de natuur en bij het voorkomen dat tal van karakteristieke plan- en diersoorten verdwijnen.

Een schone en aantrekkelijke woonomgeving draagt bij aan de brede welvaart van een gebied. Drenthe is een groene provincie en kent van Nederland gemiddeld de meeste bosen natuurgebied per inwoner. Er is veel waardering voor het Drentse landschap. Drenthe heeft minder broeikas- en fijnstofuitstoot dan landelijk. 12 van de 14 Natura 2000gebieden worden in Drenthe gezien als zeer stikstofgevoelig. In Drenthe hebben stedelijke gebieden vaker te maken met hittestress dan plattelandsgebieden, en de natuur- en landbouwgebieden in Drenthe hebben een groter risico op droogtestress.

De ontwikkelingen in dit hoofdstuk schetsen over het algemeen een gunstig beeld. Dit komt tot uiting in de hoge waardering voor het landschap, het grote aandeel bos- en natuurgebieden en de afname van luchtvervuiling. Tijdens de coronapandemie trokken veel Drenten eropuit, en herontdekten de Drentse bos- en natuurgebieden. Ondanks dat deze ontwikkeling kansen biedt voor de volksgezondheid (immers bewegen in de natuur draagt bij aan een goede gezondheid), liggen neveneffecten als risico op verstoring van dieren en natuur op de loer. Het behouden van een goede balans kan een uitdaging zijn voor de toekomst.

De Raad van de Leefomgeving (2021) adviseert daarom om nieuwe vormen van burgerbetrokkenheid te organiseren. In Drenthe is het vooral een uitdaging om inwoners voldoende te betrekken bij energievraagstukken, zowel als het gaat om de impact van zonneparkvelden en windmolens op het Drentse landschap, als ook over een eerlijke verdeling van de lusten en de lasten.

Op het gebied van gas- en energieverbruik scoort Drenthe duidelijk minder gunstig. Het hoge verbruik in Drentse huishoudens wordt vooral verklaard door de grote woningen in Drenthe. In het licht van de energietransitie stelt dit de regio voor de nodige uitdagingen. Gelukkig zijn inwoners wel bereid om actie te ondernemen om zelf energie te besparen. Maar de energietransitie gaat niet alleen over milieu of natuur, het gaat ook over kansengelijkheid en betrokkenheid van inwoners. De grote (transitie)opgaven kunnen niet zonder steun en betrokkenheid van burgers.

149

11. SLOTBESCHOUWING Brede welvaart gaat over welvaart én welzijn van mensen. Het gaat om meer dan economie en koopkracht. Brede welvaart is meerdimensionaal en omvat zowel objectieve aspecten van het leven van mensen, zoals inkomen, arbeid, wonen of gezondheid, als ook subjectieve aspecten, zoals welbevinden en geluk. Het gaat om de kwaliteit van leven van de inwoners én om de kwaliteit van de samenleving als geheel. Het gaat daarmee over alles wat het leven ‘de moeite waard’ maakt. De lens van brede welvaart vraagt van bestuurders en beleidsmakers een nieuwe manier van kijken naar de samenleving.

We hebben daarbij ook wel de afgelopen tijd meer dan ooit ervaren dat er snel ingespeeld moet worden op ontwikkelingen waar we niet direct invloed op hebben. De coronapandemie heeft een stevige impact op de samenleving en nu leidt de oorlog in Oekraïne tot nieuwe zorgen. De geopolitieke instabiliteit was tot begin van dit jaar onvoorstelbaar. Het zijn onvoorspelbare ontwikkelingen die ons allen diep raken en onze kwetsbaarheid en (internationale) afhankelijkheid toont.

In het eerste deel van deze slotbeschouwing beschrijven we in het kort de drie belangrijkste conclusies op basis van de monitor. Daarop volgt een uitgebreide beschouwing waarin we de zes belangrijkste uitdagingen voor Drenthe benoemen. We sluiten af met aandachtspunten voor regionaal beleid gericht op brede welvaart.

Deze Monitor Brede Welvaart Drenthe 2021 geeft een actueel beeld van de brede welvaart in de provincie Drenthe. Het kan worden gezien als een vervolg op de Monitor Leefbaarheid Drenthe, die Trendbureau Drenthe in 2016 en 2018 heeft uitgevoerd. De monitor maakt helder welke maatschappelijke vraagstukken spelen in Drenthe en in welke regio’s of gemeenten interventies gewenst zijn om de brede welvaart te versterken.

Drenthe: hoog welzijn, relatief lage ‘klassieke’ welvaart De provincie Drenthe doet het relatief goed op sociaalculturele aspecten van brede welvaart, zoals persoonlijk welzijn, ervaren gezondheid, woontevredenheid, sociaal contact met buurtbewoners en gevoel van veiligheid. Als we echter kijken naar economische aspecten, zoals werkgelegenheid, inkomen en opleidingsniveau zijn de uitkomsten in de regio al jaren lager dan het landelijk gemiddelde. Een ogenschijnlijke paradox van relatief lage ‘klassieke’ welvaart in combinatie met een hoog welzijn. Door naar de brede welvaart te kijken, zien we het totale plaatje van de provincie Drenthe.

Trendbureau Drenthe Monitor Brede Welvaart Drenthe

11.1 Algemene conclusies

Grote regionale verschillen Drenthe kenmerkt zich door systematische regionale verschillen. Zo zijn de werkloosheidspercentages in de stedelijke gemeenten relatief hoog (met name Emmen, maar ook Hoogeveen en Assen), en in bijvoorbeeld De Wolden en Westerveld relatief laag. In Zuidoost-Drenthe ligt het aandeel hoogopgeleiden laag, terwijl het in Noord-Drenthe juist hoog is.

11.2 Uitdagingen voor Drenthe

Als we alle aspecten van brede welvaart in ogenschouw nemen doet vooral Noord-Drenthe het goed. De gemeenten in Zuidoost-Drenthe blijven juist achter, met name op het gebied van gezondheid en sociaaleconomische problematiek. Niet alleen binnen de provincie, maar ook in het landelijke beeld valt bijvoorbeeld Emmen in negatieve zin op met veelal een positie onderaan. Het lijkt in de regio geen effect te hebben op de tevredenheid met de woon- en leefomgeving. De ervaren leefbaarheid is er onverminderd hoog en al jaren stabiel.

I Dubbele vergrijzing grote uitdaging voor formele en informele zorg De samenstelling van de Drentse bevolking verandert sterk. Daarbij heeft met name de vergrijzing een grote impact op integrale onderdelen van de brede welvaart, zoals economie, wonen en zorg. Er is daarbij sprake van een dubbele vergrijzing, wat betekent dat niet alleen het aandeel ouderen (65-plussers) binnen de gehele populatie toeneemt, maar ook het aandeel van ‘oudere ouderen’ (80-plussers) binnen de groep 65-plussers. De impact die deze dubbele vergrijzing heeft en zal hebben op de belasting op formele en informele zorg in Drenthe is groot.

Verschillen tussen doelgroepen: welvaart en welzijn is niet eerlijk verdeeld Ook als we kijken naar verschillende doelgroepen zien we dat de brede welvaart niet gelijk is verdeeld in Drenthe. Jongvolwassenen als ook mensen met lage inkomens, een slechte gezondheid en/ of een laag opleidingsniveau zijn kwetsbaarder voor een stapeling van financiële, gezondheids- en sociale problemen.

Op basis van de voorliggende monitor benoemen we zes uitdagingen die een belangrijke rol spelen bij het sturen en besturen op het behouden en verbeteren van brede welvaart in Drenthe. Voor deze uitdagingen geldt bovendien dat ze nauw met elkaar samenhangen.

Als het gaat om formele zorg zullen capaciteitsproblemen ontstaan of verergeren door toenemende vraag en afnemend aanbod. In Drenthe is de gezondheidszorg de grootste sector – het gaat om bijna een op de vijf banen – en de gemiddelde leeftijd van werknemers is relatief hoog, wat betekent dat het arbeidsaanbod binnen de zorg alleen maar verder zal krimpen. Daarbij zien we dat er rondom het langer zelfstandig wonen ook een uitdaging voor Drenthe bestaat, aangezien het er nu op lijkt dat de verwachte

151

SLOTBESCHOUWING

zorgvraag van zoveel thuiswonende ouderen niet voldoende opgevangen kan worden met de beschikbare zorgprofessionals. De informele zorg staat ook onder druk: de monitor laat zien dat het mantelzorgpotentieel de komende 20 jaar afneemt, terwijl mantelzorgers nu al geregeld overbelast zijn. Het zal in bepaalde gebieden in Drenthe in de toekomst lastig worden om aan de vraag van voldoende zorgprofessionals en informele zorgverleners te voldoen. Hierbij springt de regio van Zuidoost-Drenthe in het oog, waar de arbeidsparticipatie relatief laag ligt en een aanzienlijk deel van de mantelzorgers nu al aangeeft zwaarbelast te zijn met hun mantelzorgtaak. II. Structurele oplossingen voor de dalende beroepsbevolking Gebrekkige personeelscapaciteit vormt niet alleen een bottleneck voor de zorg. Door de dalende beroepsbevolking zal het een belangrijk hoofdpijndossier voor de gehele Drentse economie kunnen worden. Drenthe scoort op diverse aspecten van economische welvaart lager dan landelijk. Zo is het bbp, de arbeidsparticipatie en het aandeel hoger opgeleiden lager. Daar komt nog bij dat er relatief meer hoger opgeleide (jongere) mensen de regio verlaten. De afstand tot de arbeidsmarkt is het grootst onder jongeren en met name laagopgeleiden.

De krimpende beroepsbevolking in Drenthe betekent dat er nagedacht moet worden over het verhogen van de arbeidsproductiviteit om met minder mensen evenveel (of meer) te realiseren. De Drentse economie

Trendbureau Drenthe Monitor Brede Welvaart Drenthe

staat daarbij niet op zichzelf. Om met de grote opgave van de daling van de beroepsbevolking succesvol en structureel om te gaan lijkt een gezamenlijke strategie in Noord-Nederland noodzakelijk. III. Balans in de woningmarkt In Drenthe is het over het algemeen goed wonen. Al jaren op rij scoort Drenthe hoog op woontevredenheid, zowel met de woning als met de woonomgeving. We signaleren echter ook dat de druk op de Drentse woningmarkt groot is, zowel voor huur- als koopwoningen. Dit komt door de sterk stijgende woning- en huurprijzen, maar ook door een mismatch tussen wat beschikbaar en gewenst is. Om ook de komende periode goed te kunnen blijven wonen in Drenthe is aandacht nodig voor een toekomstbestendige woningmarkt; met de focus op duurzaam, betaalbaar en passend bij de woonwens. Door de demografische ontwikkelingen is de vraag naar woningen voor kleinere huishoudens en ouderen toegenomen en de vraag naar woningen voor gezinnen teruggelopen. Er ligt voor de toekomst dan ook een belangrijke uitdaging in het weer in balans brengen van de woonbehoefte en het woningaanbod.

Daarbij moet extra aandacht uitgaan naar specifieke doelgroepen, zoals starters op de woningmarkt, nieuwe woonvormen voor senioren die langer zelfstandig blijven wonen, maar ook aandacht voor huishoudens met een te kleine beurs voor verduurzaming en voor vluchtelingen, om hen een veilige plek en huisvesting te bieden.

IV. Terugdringen gezondheidsachterstanden De meeste inwoners van Drenthe zijn over het algemeen tevreden met de eigen gezondheid. Toch zien we dat Drenten een minder gezonde leefstijl hebben dan de gemiddelde Nederlander; ze hebben vaker overwicht en obesitas, gebruiken vaker overmatig alcohol en sporten minder frequent. Daarbij zijn de verschillen tussen gezonde en ongezonde mensen toegenomen. In Drenthe concentreren de gezondheidsachterstanden zich met name in de voormalige Veenkoloniën in het oosten van Drenthe. We zien verder een afnemende mentale gezondheid en een toename van eenzaamheid, nadrukkelijk versterkt door corona.

Kansengelijkheid voor kinderen geldt hierbij als specifiek speerpunt. Armoede en financiële zorgen trekken een zware wissel op het welbevinden van kinderen. Het heeft bovendien gevolgen op de lange termijn: ze hebben een lagere kans om te participeren en later werk te vinden. Om gezinnen uit hun kwetsbare situatie te halen en kinderen een gelijke kans te geven, is een langetermijnvisie en -aanpak nodig. Tegengaan van ongelijkheid vraagt in Drenthe indringend om aandacht voor onderwijs en woon- en werkzekerheid, en voor hulpverlening voor mensen met schulden, om volwaardige participatie van zo veel mogelijk mensen mogelijk te maken.

Om de complexe gezondheidsverschillen in Drenthe aan te pakken is beleid nodig dat integraal van aard is en voor een belangrijk deel op preventie is gericht. Gezondheidsachterstanden hangen immers samen met werkloosheid, schulden, een ongezonde leefomgeving en een gebrek aan sociale relaties.

Groeiende ongelijkheid heeft niet alleen gevolgen voor de levenskwaliteit, kansen en perspectieven van individuele inwoners, maar ook voor de samenleving als geheel, zoals het vertrouwen in instituties en in de toekomst. Ook in Drenthe zien we daarom dat mensen zich minder gehoord voelen en dat het vertrouwen in elkaar, de overheid en instanties afneemt; het vertrouwen is tijdens de pandemie zelfs tot een dieptepunt gedaald.

V. Bevorderen kansengelijkheid en voorkomen polarisatie We zien in Drenthe, net als in de rest van Nederland, een toegenomen kansenongelijkheid en tweedeling in de maatschappij; de kloof tussen werk en geen werk, rijk en arm, en gezond en ongezond blijft maar groeien. Doordat problemen zich makkelijk opstapelen komen kwetsbare groepen steeds meer op achterstand te staan. Deze problemen zijn door de coronacrisis allemaal verdiept, en er zijn zelfs nieuwe kwetsbare groepen ontstaan.

Daarnaast kan toenemende polarisatie tussen mensen en (overheids)instanties en tussen mensen zelf een belangrijke impact hebben op de sociale samenhang, ook in Drenthe. Gemeenten en maatschappelijke organisaties doen er goed aan om ongewenste polarisatie in een vroeg stadium te signaleren, te voorkomen en tegen te gaan. Handelingsperspectief voor het herstel van vertrouwen gaat om gezien én gehoord worden van inwoners, ook – of juist – de groep in het ‘stille’ midden.

153

SLOTBESCHOUWING

VI. Iedereen mee in klimaatadaptatie en energietransitie Klimaatverandering, dat gepaard gaat met stijging van de temperatuur, forse periodes van droogte en extreme regenval, heeft aanzienlijke effecten op de Drentse natuur, het karakteristieke landschap en de biodiversiteit. Daar bovenop is een overmaat aan stikstofneerslag een van de belangrijkste oorzaken van de achteruitgang van biodiversiteit. Drenthe telt veertien Natura 2000-gebieden, waarvan er twaalf zeer stikstofgevoelig zijn. De effecten zijn al duidelijk zichtbaar in de Drentse natuurgebieden: venen en heidevelden groeien dicht en die verdringen de originele planten en diersoorten. Drenthe heeft een grote opgave bij het herstellen van de natuur en bij het voorkomen dat tal van karakteristieke plant- en diersoorten verdwijnen. We staan daarbij voor de uitdaging om Drenthe klimaatbestendig ofwel klimaatveerkrachtig te maken; ons landschap, de dorpen en steden zo in te richten dat alles minder kwetsbaar wordt voor de gevolgen van hete zomers en hevige neerslag. Dat noemen we klimaatadaptatie. Klimaatadaptatie brengt grote uitdagingen met zich mee die op gespannen voet met elkaar kunnen staan, zoals het beschermen van de Drentse natuur tegenover het kunnen benutten en beleven ervan – bijvoorbeeld voor landbouw of recreatie.

Het behouden van een goede balans in ruimtegebruik zal daarom een belangrijke uitdaging voor de toekomst blijven.

Trendbureau Drenthe Monitor Brede Welvaart Drenthe

Klimaatadaptatie en de energietransitie is een opgave die geldt voor iedereen: voor overheden, bedrijven en voor inwoners. Met het maken van duurzame keuzes kunnen inwoners een belangrijke bijdrage leveren aan het klimaatbestendig maken van gemeente en regio, bijvoorbeeld als het gaat om gas- en stroomverbruik. Op het gebied van energiegebruik scoort Drenthe duidelijk minder gunstig. Het is daarbij nadrukkelijk van belang om de mogelijkheden van de betrokken groepen mensen goed in ogenschouw te nemen. Groepen met weinig of beperkte middelen kunnen minder makkelijk zelf maatregelen nemen om aan klimaatadaptatie te doen.

11.3 Aandachtspunten voor regionaal beleid gericht op brede welvaart De monitor geeft beleidsmakers de nodige informatie om het beleid voor brede welvaart in Drenthe te kunnen ontwikkelen, uitrollen en evalueren. Voor het stimuleren van brede welvaart spelen regionale overheden een belangrijke rol; brede welvaart gaat immers over beleidsdomeinen die mensenlevens óók, zo niet vooral op regioniveau raken. Landelijke cijfers rondom bijvoorbeeld kwaliteit van onderwijs, leefbaarheid van de wijk, werkgelegenheid of een schone leefomgeving zeggen immers weinig voor mensen als deze (sterk) afwijken van hun eigen leefomgeving. Met deze gedachte geven we in dit laatste deel twee belangrijke aandachtspunten voor beleid dat gericht is op brede welvaart, namelijk de onderlinge samenhang van beleidsterreinen en het belang van integraliteit.

I. Samenhang in beeld Bij de inzet van beleid gericht op brede welvaart is het van belang om de onderlinge samenhang van indicatoren, regio’s en doelgroepen te zien. Zo kan woningbouwbeleid ten behoeve van bijvoorbeeld de woningvoorraad ten koste gaan van aspecten van het milieu – in zo’n geval is er sprake van een negatief ‘afruil’ effect. Maar er kan ook juist sprake van een synergie-effect, bijvoorbeeld als bestaande woningen ook worden verduurzaamd als ze worden verbouwd om aan meer mensen plek te bieden. Niet alleen indicatoren hangen samen, ook sturen (op brede welvaart) in de ene regio beïnvloedt andere, vaak omliggende regio’s. Deze bijvangsten kunnen negatief en positief zijn. Een voorbeeld van een negatief effect is een beleidsinterventie gericht op veiligheid, waarbij de criminaliteit zich verplaatst (het ‘waterbed-effect’). Bij positieve effecten kan het gaan om ‘spillovereffecten’, bijvoorbeeld wanneer investeringen in de innovatiekracht van een regio de economie in andere regio’s stimuleert.

van beleid gericht op de gezondheid van jongeren in een bepaalde regio niet alleen afhankelijk zijn van het jeugdgezondheidszorgbeleid, maar ook van de inzet van, en afstemming met beleid op het gebied van o.a. jeugdzorg, onderwijs en sport. Sturen en besturen op het verbeteren van brede welvaart stimuleert integraal werken doordat het zich richt op de (regionale opgaven). Dit vraagt om vruchtbare samenwerking binnen afdelingen, gemeenten en provincies, én ook tussen afdelingen, provincies en gemeenten.

II. Belang van integraliteit Vanwege die onderlinge samenhang is het belangrijk om beleid gericht op brede welvaart integraal in te zetten. Oftewel, alle relevante beleidsdomeinen binnen een regio worden betrokken én er wordt samenwerking gezocht met de regio’s die (soms onbedoeld) profijt of hinder kunnen ondervinden. Het succes van beleid hangt immers niet alleen af van het direct betrokken beleidsdomein, maar vaak ook van de inzet van andere beleidsdomeinen. Zo zal het succes

155

LITERATUUR LIJST

Aalders, R., van Bavel, B., Hardeman, S., van der Lippe, T. Philips, R., Raspe, O., Rijpma, A. & Stam, E. (2021). Laat herstel brede welvaart niet weer tien jaar duren. Utrecht: RaboResearch en Universiteit Utrecht. Beer, de, J. (2020). Demografische toekomsten van Nederland geschetst. DEMOS, jaargang 36, nummer 7 - juli/augustus 2020 Bekker, S. (2020). Voorkom hoge jeugdwerkloosheid: Lessen uit de vorige crisis. Sociale vraagstukken. Bell, D. N. F. & Blanchflower, D. G. (2010). Youth unemployment: déjà vu? IZA Discussion Paper, Nr. 4705. SSRN. Beuningen, J., van (2018). Woning en woonomgeving gerelateerd aan tevredenheid met het leven. Statistische Trends, 1-19. Beuningen, J., van & Kloosterman, R. (2011). Subjectief welzijn: welke factoren spelen een rol? Bevolkingstrends, 59 (4), 85–92. Beuningen, J., van & Moonen, L. (2013). Gezondheid belangrijker voor geluk dan leefstijl. Bevolkingstrends, CBS, 1-12.

Castriota, S. (2006). Education and happiness: A further explanation to the Easterlin Paradox. Unpublished paper. CBS (2018). Inkomen naar leeftijd, branche en opleiding, 2007-2015. Den Haag: Centraal bureau voor de Statistiek (CBS). CBS (2019). De regionale economie. Den Haag: Centraal bureau voor de Statistiek (CBS). CBS (2020a). Geluk en Persoonlijkheid. Statistische Trends. Den Haag: Centraal bureau voor de Statistiek (CBS). CBS (2020b). Materiële Welvaart in Nederland. Den Haag: Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS). CBS (2021a). Armoede en sociale uitsluiting. Den Haag: Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS). CBS (2021b). Ervaren impact corona op mentale gezondheid. Den Haag: Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS). CBS (2021c). Hoe vergaat het verschillende bevolkingsgroepen tijdens de coronacrisis? Den Haag: Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS).

Brussen Erbij Beweging (2020). Landelijke peiling Jonge Mantelzorgers in coronatijd.

Cuñado, J. & de Gracia, F. P. (2012). Does education affect happiness? Evidence for Spain. Social indicators research, 108(1), 185-196.

Buijs, A., Nieuwenhuizen, W., Langers, F. & Kramer, H. (2019). Resultaten nationale landschap enquête. Wageningen: Wageningen University and Research.

De Kinderombudsman (2017). Alle kinderen kansrijk. Het verbeteren van de ontwikkelingskansen van kinderen in armoede. Den Haag: De Kinderombudsman.

157

LITERATUURLIJST

Dekker, L. H., Rijnks, R. H. & Mierau, J. O. (2021). The health potential of neighborhoods: A population-wide study in the Netherlands. SSM-population health, 15, 100867.

De tekst is automatisch uit het bestand gehaald en kan afwijken van het origineel (kolommen, tabellen en koppen lopen door elkaar). Het officiële stuk bij de gemeente is leidend. Bron: https://api1.ibabs.eu/publicdownload.aspx?site=BorgerOdoorn&id=fdec11f7-fc41-46d5-87f4-6b5e54d4ea46