TD_MonitorBredeWelvaartDrenthe2021
Tekst van het document
Mensen die leven van een bijstandsuitkering verkeren relatief vaker in een situatie van een langdurig laag inkomen. Dit zijn naar verhouding vaker eenoudergezinnen met minderjarige kinderen en alleenstaanden net onder de AOW-leeftijd. Ook opleidingsniveau hangt samen met inkomen (CBS, 2018). Met name mensen met een laag opleidingsniveau hebben een minder gunstige uitgangspositie op de arbeidsmarkt, wat doorwerkt in het risico op het hebben van een laag inkomen, zie tevens hoofdstuk 6
Trendbureau Drenthe Monitor Brede Welvaart Drenthe
‘Arbeid en vrije tijd’. Bovendien is er een verband tussen opleidingsniveau en tevredenheid met het leven. Over het algemeen zijn mensen met een hoger opleidingsniveau gelukkiger (o.a. CBS, 2020a; Castriota, 2007; Cuñado en de Gracia, 2012). Wie de mogelijkheid heeft om langer door te leren, vergroot zijn of haar kansen op een hoger inkomen, op minder (geld gerelateerde) stress, op meer kennis over een gezonde levensstijl en op meer keuzevrijheid. Gezinnen met een hoofdkostwinner van nietwesterse herkomst blijken een beduidend hoger risico te lopen op leven in armoede. Zij hebben naar verhouding vaker een laag inkomen en leven vaker onder de armoedegrens (Hoff et al., 2019). In Drenthe zijn relatief weinig inwoners met een niet-westerse herkomst (4,7% van alle huishoudens, landelijk is 13,7%), maar van deze groep heeft een groter aandeel een laag inkomen. In 2020 heeft in Drenthe drie op de tien (30,6%) van alle niet-westerse gezinnen een laag inkomen, 18,6% heeft dat langdurig. In Nederland als geheel zien we lagere percentages: van alle niet-westerse huishoudens heeft iets minder dan een kwart (20,7%) een laag inkomen en 11,6% een langdurig laag inkomen. Het is echter goed om te benoemen dat, ondanks dat drie van de tien niet-westerse huishoudens in Drenthe in armoede leeft, deze huishoudens 16,4% van alle huishoudens met een laag inkomen omvatten.
Driekwart van de arme huishoudens (74,2%) heeft een Nederlandse achtergrond. Het gaat dan om 2.100 niet-westerse huishoudens en 9.500 huishoudens met een hoofdkostwinner van Nederlandse achtergrond.
49
4 MATERIËLE WELVAART
4% Tynaarlo 5,4% Noordenveld
6,2%
4,7% Aa en Hunze
van de minderjarige kinderen leeft in gezin dat moet rondkomen van een laag inkomen.
6,5% Assen
4,7% Midden-Drenthe 4,5% Westerveld
5,3% Borger-Odoorn
Figuur 22 Trendlijn kinderen in een gezin met een (langdurig) laag inkomen, 2011-2020 Bron CBS 10% 7,5%
6,9%
5%
6,2%
8,4% Emmen 3,1%
2,5%
2,8%
0% 2011
2012
2013
2014
2015
2016
2017
2018
2019
2020
In Drenthe groeien minder kinderen op in armoede dan gemiddeld in Nederland Kinderen en jongeren die opgroeien in armoede worden op alle levensgebieden belemmerd. Dingen die voor andere kinderen normaal zijn, hebben of kunnen zij vaak niet. Daarnaast ervaren ze vaker spanningen in het gezin. Dit heeft een negatieve impact op de ontwikkeling en het zelfbeeld van kinderen. Daarnaast ervaren kinderen die opgroeien in armoede buitenshuis vaker onveiligheid en sociale uitsluiting, wat bijvoorbeeld schoolprestaties negatief beïnvloedt en hun toekomstperspectieven beperkt (Kinderombudsman, 2017; Meij et al., 2020).
Nederland (1 jaar of langer) Nederland (4 jaar of langer) Drenthe (1 jaar of langer) Drenthe (4 jaar of langer)
Trendbureau Drenthe Monitor Brede Welvaart Drenthe
Naar verhouding groeien in de provincie Drenthe minder kinderen op in armoede dan in Nederland. In heel Nederland leefde in 2020 6,9% van de minderjarige kinderen in een gezin dat moest rondkomen van een laag inkomen; 3,1% deed dat langdurig. In Drenthe was dat 6,2% van alle minderjarige kinderen (jonger dan 18 jaar) en 2,8% langdurig. Het gaat dan in totaal om ongeveer 5.500 minderjarige kinderen in een huishouden met een laag inkomen en 2.500 kinderen in een huishouden met een langdurig laag inkomen.
Het aandeel kinderen in gezinnen met een laag inkomen neemt sinds 2013 jaarlijks af, zowel landelijk als in Drenthe. In Drenthe is het aandeel structureel lager dan landelijk. Dat geldt ook voor het aandeel kinderen in een gezin met een langdurig laag inkomen. Ook hier is een langzame afname te zien, al is het percentage in Drenthe in 2020 (voorlopige cijfers) voor het eerst in jaren weer wat gestegen (+0,2 procentpunt). In absolute aantallen gaat dit om ongeveer 200 kinderen meer ten opzichte van 2019. De gemeenten Emmen (8,4%) en Coevorden (7,8%) telden naar verhouding het grootste aandeel kinderen in armoede in Drenthe. Gezamenlijk met Assen (6,5%) zijn dit ook de gemeenten waarin naar verhouding de meeste kinderen woonden in huishoudens met een langdurig laag inkomen (respectievelijk 3,9%, 3,8% en 3,2%). Tynaarlo was in 2020 de gemeente met relatief de minste kinderen in armoede, namelijk 4% van alle minderjarige kinderen. Ook het aandeel kinderen in een huishouden met een langdurig laag inkomen was hier laag (1,7%). Over het algemeen is van 2019 op 2020 het aandeel kinderen in een gezin met een laag inkomen gedaald (uitgezonderd Westerveld waar een stijging van 4,1% naar 4,5% plaatsvond).
Voor kinderen in een huishouden met een langdurig laag inkomen is het verschil van 2019 op 2020 juist negatief: vrijwel alle gemeenten zagen een lichte stijging ten opzichte van het voorgaande jaar. Assen vormt hier de positieve uitzondering, waar het aandeel daalde van 3,4% naar 3,2% in 2020.
51
4,9% Meppel
7,8% Coevorden 6,6% Hoogeveen 4,5% De Wolden
Figuur 23 Kinderen in een gezin met een laag inkomen, 2020. Bron CBS
4 MATERIËLE WELVAART
20,7 op de 1.000 inwoners ontving in 2020 een bijstandsuitkering in Drenthe.
armoede het hoofd te bieden. Tegelijkertijd is deze trouw aan het eigen netwerk een belangrijke belemmering om meer strategische keuzes te maken met betrekking tot werk of opleiding (Meij, 2021; Visser et al., 2021). Andere mogelijke factoren in het huishouden zijn ongunstige familiestructuren, zoals één-oudergezinnen, slechte gezondheid en (financiële) stress. Ook de omgeving heeft invloed door bijvoorbeeld slechte verbinding met het openbaar vervoer, gebrek aan rolmodellen of groepsdruk (Visser, 2019; Trendbureau Drenthe, 2020). Ook stigma blijkt een belangrijke oorzaak in relatie tot intergenerationele armoede in plattelandsgebieden. Stigma blijkt in op het platteland nauw verweven is met het sociale weefsel in dorpen en daardoor kleeft het sterk aan bepaalde families. Dit stigma beperkt in belangrijke mate de kansen en perspectieven van deze families (Meij, 2021; Tickamyer et al., 2017). Generatie op generatie Armoede kan soms van generatie op generatie worden ‘doorgegeven’. Opgroeien in armoede vergroot het risico om zelf ook in armoede te belanden. In de Drents-Groningse Veenkoloniën wordt hier veel onderzoek naar gedaan (Meij et al., 2020; Visser et al., 2021; Edzes en Strijker, 2017; Edzes et al, 2019). Intergenerationele armoede in de Veenkoloniën kent diverse en complexe oorzaken.
Er spelen individuele mechanismen waardoor iemand in armoede raakt, zoals scheiding, ziekte, onverwachte (vroege) zwangerschappen. Er spelen ook zaken waardoor iemand in armoede blijft, zoals een gebrek aan kennis over bijvoorbeeld sparen en omgaan met schulden waardoor onvoldoende kennis wordt doorgegeven om het patroon te doorbreken. Sociale uitsluiting is een belangrijk overdrachtsmechanisme. Groepen die te maken hebben met intergenerationele armoede zijn zeer trouw aan de familie en het sociale netwerk. De kleine (familie) netwerken bieden mensen belangrijke steun om de stress en andere uitdagingen die gepaard gaan met het leven in Trendbureau Drenthe Monitor Brede Welvaart Drenthe
Figuur 24 Aantal bijstandsuitkeringen per 1.000 inwoners in Drenthe, 2011-2020
Bron UWV 32
27,9
24
20,7
16 8 0 2011 2012 2013 2014 2015 2016 2017 2018 2019 2020
Dit maakt het tegengaan van intergenerationele armoede ingewikkeld, gevoelig en een kwestie van een lange adem.
4.4
Bijstandsuitkeringen
In 2020 ontvingen 20,7 op de 1.000 inwoners een bijstandsuitkering in Drenthe. Gemiddeld in Nederland ligt dit op 27,9 per 1.000 inwoners. Door de coronacrisis was er een hoge toename van nieuwe WWuitkeringen van met name jongeren en in de dienstverlenende sector. Een deel van de mensen met een WW-uitkering komt in de bijstand na beëindiging. Het aantal bijstandsuitkeringen is een indicatie van de sociaaleconomische status van een gebied. Zijn er in een gebied veel mensen die leven van een bijstandsuitkering, dan kan dit nadelig zijn voor de economische vitaliteit en daarmee ook voor de brede welvaart van een gebied.
53
Nederland Drenthe
4 MATERIËLE WELVAART
11% van de Drentse bevolking heeft enige of grote moeite met rondkomen.
Relatief laag aantal bijstandsuitkeringen In de periode 2009-2020 nam in Drenthe het aantal bijstandsuitkeringen toe van 14,7 naar 20,7 per 1.000 inwoners. Ook elders in Nederland nam het aantal bijstandsuitkeringen toe (van 21,7 naar 27,9 per 1.000 inwoners). In Drenthe is het aantal relatief lager dan elders in Nederland. In Drenthe is het aantal bijstandsuitkeringen in 2020 het hoogst in de gemeenten Assen (33 per 1.000 inwoners) en Emmen (36,5 per 1.000 inwoners) en het laagst in De Wolden (11,5 per 1.000 inwoners) en Westerveld 12,5 (per 1.000 inwoners). Het aandeel bijstandsuitkeringen was in de meeste gemeenten lager dan elders in Nederland. Alleen in Assen en Emmen ligt het aandeel huishoudens dat bijstand ontvangt op het landelijk gemiddelde (27,9 per 1.000 inwoners).
4.5
Kunnen rondkomen
Figuur 25 Aandeel dat enige of grote moeite heeft met rondkomen de afgelopen 12 maanden, 2020
11% van het Drents Panel geeft aan enige of grote moeite te hebben met rondkomen. Niet alleen het besteedbaar jaarinkomen van mensen zegt iets over de materiële welvaart. Ook de mate waarin mensen zelf aangeven te kunnen rondkomen, biedt aanknopingspunten om de materiële welvaart te duiden. Jongeren hebben doorgaans meer moeite met rondkomen In 2020 is voor het eerst aan het Drents Panel gevraagd in hoeverre zij in de afgelopen 12 maanden moeite hadden met rondkomen. Van alle respondenten geeft 9% aan enige moeite te hebben met rondkomen en 2% grote moeite. Wie meer moeite heeft met rondkomen geeft vaker een lager cijfer voor de tevredenheid met het leven.
COROP-gebieden Drenthe
11% 10%
Leeftijd
11%
18-34 jr
15%
35-49 jr
12%
50-64 jr 65 en ouder
13% 7%
Figuur 26 Moeite met rondkomen, 2020 Bron Drents Panel
2% 56%
33%
Nee geen enkele moeite Nee geen enkele moeite, maar ik moet wel opletten op mijn uitgaven Ja, enige moeite Ja, grote moeite
Trendbureau Drenthe Monitor Brede Welvaart Drenthe
55
9%
33+5629
Er zijn verschillen tussen de leeftijdsgroepen. Zo geeft de leeftijdsgroep 18-34 jaar vaker aan (enige) moeite te hebben gehad met rondkomen de afgelopen 12 maanden. De leeftijdsgroep 65+ geeft juist vaker aan geen enkele (of weinig) moeite te hebben gehad, maar ze letten wel op hun uitgaven. De groep 65 jaar en ouder heeft over het algemeen de zekerheid van inkomen van het pensioen. Daarentegen hebben ouderen, en met name alleenstaande ouderen, in de jaren vlak voor de AOW gerechtigde leeftijd wel een hoger risico op armoede tot het moment dat hun AOW in gaat.
Bron Drents Panel
4 MATERIËLE WELVAART
4.6 Wat betekent dit voor brede welvaart? Samenvattend beeld
Er groeien minder kinderen in armoede op in Drenthe dan landelijk. Ook neemt het aandeel laaginkomen langzaam af. Opgroeien in armoede kan voor kinderen en jongeren grote impact hebben op hun verdere leven. Thuis is er vaker sprake van emotionele en materiële achterstand wat meer spanning met zich meebrengt. Opgroeien in armoede kan ten koste gaan van kansen in onderwijs en werk op latere leeftijd.
Gemiddeld gezien leven in Drenthe minder huishoudens onder de lage inkomensgrens dan in de rest van Nederland (5,9% vergeleken met 6,8%). Dat beeld komt overeen met een lager aantal bijstandstanduitkeringen. Er zijn echter belangrijke verschillen tussen gemeenten, Assen en Emmen zien bijvoorbeeld percentages boven het landelijk gemiddelde. Circa één op de tien Drenten heeft moeite met rondkomen, dit geldt sterker voor jongvolwassenen. Ondanks dat het armoederisico in 2020 wat afnam, zijn er duidelijk kwetsbare groepen aan te wijzen. Jongeren, laagopgeleiden, éénoudergezinnen en alleenstaande nog onder de AOW-leeftijd zijn extra kwetsbare groepen als het gaat om financiële armslag. Daarnaast kent Drenthe relatief veel kwetsbare inwoners, veelal met een lagere sociaaleconomische achtergrond. Juist deze groepen verdienen extra aandacht. Door de coronacrisis zijn deze groepen (financieel) nog extra op achterstand geraakt, waardoor hun situatie is verslechterd.
Kansen en uitdagingen voor de regio
De ontwikkelingen in de financiële situatie van mensen laten in Drenthe een gevarieerd beeld zien. Aan de ene kant zien we dat het bbp het laagst is van alle provincies, en bovendien minder hard stijgt. Aan de andere kant is het mediaan besteedbaar inkomen zeer vergelijkbaar met het landelijk gemiddelde en wordt de trendlijn op de voet gevolgd.
Om prettig te kunnen leven is voldoende financiële armslag nodig. Voldoende inkomen kan hiervoor zorgen. De ontwikkelingen in dit hoofdstuk schetsen zowel een hoopvol als een somber beeld. In Drenthe ligt het besteedbaar inkomen net onder het landelijk gemiddelde en is de inkomensongelijkheid tussen inwoners beperkt. Daar tegenover staat dat circa één op de tien Drenten aangeeft moeite te hebben met rondkomen. En moeite met rondkomen kan leiden tot problematische schulden en langdurige armoede. Dit trekt een zware wissel op het welbevinden en de gezondheid van mensen. In Drenthe daalt het aantal mensen in armoede maar er zijn grote verschillen tussen regio’s en kwetsbare groepen. In de regio Zuidoost-Drenthe is de materiële welvaart het laagst. Daarbij een belangrijke nuance: het gemiddeld inkomen in Zuidoost-Drenthe is weliswaar lager dan in de rest van de provincie, maar wonen is hier ook goedkoper wat de gevolgen (voor bijvoorbeeld leefbaarheidsproblematiek)
urgent lijken wanneer ruimtelijke concentraties van armoede worden teruggedrongen. Door het mengen van sociaaleconomische groepen in wijken voelen groepen met lagere inkomens zich meer vervreemd/ontheemd in hun eigen leefomgeving. De uitdaging blijft om gebieden op inclusieve wijze te ontwikkelen zodat ook kwetsbare groepen profiteren.
enigszins kan verzachten. Ook zijn er gebieden waar armoede van generatie op generatie wordt doorgegeven (o.a. de Drents-Groningse Veenkoloniën). Opgroeien in armoede vergroot het risico om zelf ook in armoede te belanden. Het initiatief Alliantie van Kracht werkt aan het opgang brengen van een beweging om armoede in de Veenkoloniën op zowel de korte als de lange termijn structureel en fundamenteel te bestrijden. Het tegengaan van intergenerationele armoede is ingewikkeld, gevoelig en een kwestie van een lange adem.
De coronacrisis laat haar sporen zien en heeft grote invloed op de inkomenssituatie van specifieke groepen. Het licht de bestaande kwetsbaarheden extra uit. Kwetsbare groepen en gebieden hebben disproportioneel te lijden onder economische tegenspoed en profiteren bovendien minder van economische voorspoed dan meer welvarende groepen en gebieden. Zzp’ers zijn hard geraakt, zij hebben het vaakst te maken met een afname in inkomen en maken zich zorgen over de toekomst. Jongvolwassenen hebben over het algemeen vaker een flexibel contract en daarmee minder baanzekerheid en een kleinere financiële buffer. De personeelstekorten in de horeca, toerisme en ook zorg en ICT biedt (jongeren) kansen om weer aan het werk te gaan (zie tevens hoofdstuk 6: arbeid en vrije tijd).
Ook is de inkomensongelijkheid is in Drenthe heel beperkt. Lage inkomensongelijkheid heeft een positieve invloed op hoe mensen hun eigen situatie zien. De beleving van mensen wordt namelijk sterk beïnvloed door een (onbewuste) vergelijking met de directe omgeving: hebben de buren het vergelijkbaar? Dan heeft een lager inkomen niet veel impact op de tevredenheid met het leven. Heeft de directe (woon)omgeving het veel ruimer? Dat kan de beleving juist versterken waardoor een lager inkomen een grotere impact op de tevredenheid heeft (Rijnks et al., 2019). Meij (2021) bevestigt het beeld dat de ervaring van een laag inkomen minder fijn is wanneer er meer hoge inkomens om je heen wonen – in het bijzonder in kwetsbare wijken: Sociaal mengen in kwetsbare wijken heeft in veel opzichten negatieve gevolgen voor armere bewoners. Dat komt omdat de problemen op wijkniveau minder
Het is belangrijk de ontwikkelingen omtrent de economische gevolgen van de coronacrisis en wat voor invloed die hebben op kwetsbare groepen nauw te blijven volgen.
57
5. GEZONDHEID Een goede gezondheid is belangrijk voor een fijn en gelukkig leven. Gezonde mensen hebben over het algemeen een betere kwaliteit van leven, zijn zelfredzamer en doen minder een beroep op de zorg. Mensen met een betere gezondheid zijn vaak ook meer tevreden over hun omgeving. Een minder goede gezondheid kan daarentegen gepaard gaan met minder welzijn en kan consequenties hebben voor leefgebieden als arbeid, wonen en samenleving.
Er kan onderscheid worden gemaakt tussen de gezondheidstoestand in objectieve zin en in subjectieve zin. De gezondheid in objectieve zin wordt beoordeeld met objectieve indicatoren als levensverwachting, leefstijl en ziekten of aandoeningen. Subjectieve gezondheid gaat over hoe inwoners hun eigen gezondheid beoordelen, zowel lichamelijk als geestelijk. Om een beeld te geven van Drenthe binnen het thema gezondheid, wordt er naar beide componenten gekeken. Het thema gezondheid wordt in de Regionale Monitor Brede Welvaart (RMBW) van CBS gepresenteerd met vijf indicatoren, namelijk ervaren gezondheid, het aantal personen met één of meer langdurige ziekten of aandoeningen, overgewicht, levensverwachting van vrouwen en mannen. We vullen deze indicatoren aan met regionale inzichten vanuit onderzoek onder het Drents Panel. In het bijzonder gaan we nader in op de impact van de coronapandemie op ervaren gezondheid. Ook bieden we inzicht in genotmiddelen (roken en alcohol).
5.1
Ervaren gezondheid
In Drenthe is het percentage inwoners dat hun gezondheid als goed of zeer goed beschouwd gelijk aan het landelijk gemiddelde (79%). De ervaren gezondheid is in Drenthe, net als landelijk, de afgelopen jaren wel iets gedaald. Mensen met een slechtere gezondheid of beperkingen zijn vaak minder positief over de omgeving waar zij wonen. Dit komt mogelijk doordat zij voorzieningen minder makkelijk kunnen bereiken en minder makkelijk kunnen ‘meedoen’ in de samenleving. Wanneer in een gebied veel mensen wonen die zich niet gezond voelen, kan dit nadelig zijn voor de sociaaleconomische situatie en de vitaliteit van het gebied.
Trendbureau Drenthe Monitor Brede Welvaart Drenthe
59
5 GEZONDHEID
79%
18%
van de Drenten is tevreden met de eigen gezondheid.
van de Drenten ervaart verslechtering van lichamelijke of mentale gezondheid door corona.
Figuur 27 Percentage (zeer) goede ervaren gezondheid per leeftijdcategorie, 2020
Bron: CBS 83% 67%
Drenthe
69%
Noordenveld Aa & Hunze De Wolden Tynaarlo Midden-Drenthe Westerveld Borger-Odoorn
84%
89% 68% 87% 75% 87% 73% 86% 71% 85% 68% 85% 72% 84%
83%
Emmen
67%
Assen
82% 70%
Coevorden
80% 68%
Hoogeveen
Als we de Drentse gemeenten vergelijken zien er enkele verschillen. De inwoners onder de 65 jaar uit Hoogeveen en Coevorden zijn het minst positief over de eigen gezondheid. In de gemeente Noordenveld en Aa en Hunze zijn de inwoners het meest positief over de eigen gezondheid.
66% 83% 74%
Meppel
We zien een duidelijk relatie met leeftijd. Naarmate men ouder wordt, neemt de ervaren gezondheid af. Wel zien we dat het aandeel ouderen (vanaf 65 jaar) dat de eigen gezondheid als goed tot zeer goed ervaart de afgelopen jaren gestaag is toegenomen; in 2012 vond 62% de eigen gezondheid goed tot zeer goed, in 2016 66% en in 2020 69%.
Bij de 65-plussers liggen de percentages verder uit elkaar; in Hoogeveen, Borger-Odoorn en Emmen voelen 65-plussers zich het minst gezond, en in de gemeenten Meppel en Aa en Hunze zijn 65-plussers het meest positief over de eigen gezondheid.
Impact coronapandemie op ervaren gezondheid Uit recent onderzoek onder het Drents Panel (peiling juni 2021) blijkt dat de coronapandemie de gezondheid van Drenten flink op de proef heeft gesteld. 18% van de Drenten zegt dat de lichamelijke gezondheid is verslechterd, en evenveel Drentse inwoners spreekt van een mentale achteruitgang. Dit kan verschillende oorzaken hebben, zoals het ontbreken van de benodigde zorg, maar ook door maatregelen die het sociale leven negatief beïnvloeden. Slechts een handje vol Drenten geeft aan dat de mentale of lichamelijke gezondheid is verbeterd (2% en 4%) (Trendbureau Drenthe, 2021c). Vooral jongvolwassenen (18-34 jaar) ondervinden een negatieve invloed van de coronacrisis op de lichamelijk en/of mentale gezondheid; 43% van hen gaf in november 2020 aan last te hebben van psychische klachten, 10% van hen in sterke mate. Ouderen ervaren met name lichamelijke klachten die hen beperken in het dagelijks leven. 51% van de Drenten van 65 jaar of ouder geeft aan hier mee te maken te hebben, waarvan 6% is sterke mate. Ook landelijk onderzoek laat zien dat de coronacrisis de meest invloed heeft gehad op de mentale gezondheid van jongvolwassenen (18-25 jaar); bijna de helft van hen (45%) zei zich vaker eenzaam te voelen, 37% voelde zich vaker somber en 31% vaker gestrest. Bij ouderen was dit aanzienlijk lager (respectievelijk 25%, 18% en 13%) (CBS, 2021b).
80%
Bron: Drents Panel
5% 4%
74%
18%
Figuur 29 Invloed van de coronacrisis op de mentale gezondheid, 2021 Bron: Drents Panel
5%
2%
75%
18%
Mijn gezondheid is verslechterd door de coronacrisis Mijn gezondheid is niet of nauwelijks beinvloed door de coronacrisis Mijn gezondheid is verbeterd door de coronacrisis Weet ik niet/geen antwoord
63%
18-64 jaar 65 jaar en ouder
Trendbureau Drenthe Monitor Brede Welvaart Drenthe
Figuur 28 Invloed van de coronacrisis op de lichamelijke gezondheid, 2021
18+7435 18+7552
Nederland
Meeste inwoners Drenthe voelen zich gezond Inwoners van Drenthe zijn over het algemeen tevreden met de eigen gezondheid. Op basis van de Regionale Monitor Brede Welvaart van het CBS zien we dat Drenthe hiermee op de 6e plek staat van de twaalf provincies. Volgens de indicator ‘ervaren gezondheid’ is 79% van de Drenten in 2020 tevreden met de eigen gezondheid. Dit ligt gelijk aan het landelijk gemiddelde. De ervaren gezondheid is in Drenthe, net als landelijk, de afgelopen licht gestegen. In 2016 was nog 77% van de inwoners tevreden met de eigen gezondheid.
61
5 GEZONDHEID
35% van de inwoners heeft één of meerdere langdurige aandoeningen.
5.2
Figuur 30 Percentage eén of meer langdurige aandoeningen, 2020
Bron CBS
Nederland Drenthe
Westerveld Tynaarlo Borger-Odoorn De Wolden
28% 47% 30% 48%
25% 43% 27% 49% 28% 28% 46% 49% 30%
Meppel
46%
Coevorden Noordenveld
30% 45% 30% 52% 31%
Assen
47%
Midden-Drenthe Aa & Hunze Hoogeveen
18-64 jaar
Figuur X Text Bron Text
Net als landelijk heeft in Drenthe 15% van de inwoners één of meerdere functiebeperkingen. Het percentage inwoners met één of meerdere langdurige aandoeningen ligt in Drenthe met 35% net iets hoger dan landelijk (32%). Bij een functiebeperking heeft iemand moeite met horen of zien of is de fysieke gesteldheid niet (meer) optimaal. Langdurige aandoeningen zijn langer dan 6 maanden aanwezig. Functiebeperkingen en langdurige aandoeningen kunnen het voor een persoon moeilijker maken om goed deel te nemen aan de samenleving.
53%
30%
Emmen
Langdurige ziekten of aandoeningen
31% 49% 31% 42% 35% 56%
Aantal mensen met aandoening stijgt met leeftijd Het hebben van een of meer (langdurige) ziekten of aandoeningen heeft een grote invloed op de ervaren gezondheid en tevredenheid met het leven. In Drenthe heeft 10% van de 19- tot 65-jarigen last van één of meer lichamelijke beperkingen, net als landelijk (11%). Problemen met bewegen komen het vaakst voor, gevolgd door beperkingen in het zien en in het horen. Ouderen hebben vaker last van een functiebeperking; 27% van de Drentse ouderen zegt hier last van te hebben, ongeveer gelijk aan het landelijk beeld (26%). Voor beide leeftijdsgroepen zien we een licht daling ten opzichte van 2016. Toen gaf respectievelijk 12% en 28% aan last te hebben van één of meerdere functiebeperkingen. Bij een langdurige aandoening is over het algemeen geen uitzicht op volledig herstel. Ouder worden gaat gepaard met een achteruitgang in het lichamelijk functioneren en met het ontstaan van ouderdomsziekten en aandoeningen (Zantinge et. al., 2011). We zien dan ook dat het aandeel inwoners met een langdurige aandoening toeneemt met de leeftijd.
Van de 65-plussers in Drenthe heeft in 2020 bijna de helft te maken met een chronische aandoening, tegenover 30% van de 19- tot 65-jarigen. Landelijk heeft 28% van de 19- tot 65-jarigen en 47% van de ouderen hier last van. Veel voorkomende chronische ziekten bij ouderen zijn: gezichtsstoornissen, hartziekten, artrose, diabetes en slechthorendheid (Gezondheidsraad, 2009). De verwachting is dat het aantal mensen met een chronische aandoening de komende jaren vanwege de vergrijzing verder zal toenemen.
65 jaar en ouder
Trendbureau Drenthe Monitor Brede Welvaart Drenthe
63
5 GEZONDHEID
54%
49%
Van de volwassen inwoners van Drenthe kampt met overgewicht.
5.3
Figuur 31 Percentage obesitas en matig overgewicht , 2020
Bron CBS
Nederland Drenthe Noordenveld Tynaarlo Westerveld Meppel Aa & Hunze Assen Hoogeveen Midden-Drenthe De Wolden Coevorden Borger-Odoorn Emmen
14%
33%
17%
41%
16%
36%
16% 9%
17% 11% 13% 13% 12% 15% 16% 15%
39% 43% 31% 39% 38% 43% 37%
16% 16% 17%
31% 42% 35% 45% 37% 41% 32% 44%
16%
37%
14%
43%
19% 17% 19%
39% 48% 37%
17%
44%
20%
36%
18%
43%
Obesitas
Inwoners van Drenthe leven iets minder gezond dan de gemiddelde Nederlander. Ze kampen het vaakst met overgewicht (53,5%). Het percentage rokers (17,2%) en overmatige drinkers (6,5%) ligt gelijk aan het landelijk gemiddelde. Leefstijlaspecten die van invloed zijn op iemands gezondheid zijn onder meer overgewicht, roken, alcohol gebruik en voldoende beweging. Mensen met een minder gezonde leefstijl lopen meer gezondheidsrisico’s dan mensen met een gezonde leefstijl. Ongezond gedrag is verantwoordelijk voor circa 20% van de ziektelast (RIVM, 2018). Het is bekend dat mensen met een lager opleidingsniveau en een lager inkomen vaak slechter scoren op leefstijlaspecten.
44%
17% 15%
Leefstijl
43%
15% 11%
Helft Drenten voldoet aan landelijke beweegrichtlijnen.
Helft volwassen inwoners van Drenthe heeft overgewicht Overgewicht en obesitas kunnen leiden tot verschillende ziekten en aandoeningen, waaronder diabetes, hoge bloeddruk, beroerten, hart- en vaatziekten, kanker en psychische klachten (In ‘t Panhuis-Plasmans et al., 2012; RIVM, 2021). Het aantal mensen met overgewicht is de afgelopen decennia gestegen. In Drenthe heeft inmiddels 54% van de volwassen inwoners overgewicht (2020), waarvan 16% ernstig overgewicht (obesitas). Dit is het hoogste van alle provincies, en bovengemiddeld voor Nederland (47% overgewicht). In 2016 had 50% van de Drentse volwassenen overgewicht. Het percentage volwassenen met obesitas (ernstig overgewicht) is toegenomen van 13% in 2013 naar 16% in 2020. Het aandeel ouderen met overgewicht is tussen 2016 en 2020 constant gebleven. Vier op de tien Drentse ouderen (40%) heeft een gezond gewicht, 43% matig overgewicht en 16% ernstig overgewicht.
Van alle Drentse gemeenten hadden volwassenen en ouderen in Coevorden in 2020 het vaakst overgewicht (inclusief obesitas) (65% van de ouderen en 57% van de 19- tot 65-jarigen). Specifiek obesitas treffen we het meest aan in Emmen (18% van de ouderen en 20% van de 19- tot 65-jarigen). Beide gemeenten liggen in Zuidoost- Drenthe, een regio met relatief veel kwetsbare inwoners met een lagere sociaaleconomische achtergrond. Onderzoek wijst ook uit dat er een samenhang bestaat tussen de sociaaleconomische status van buurten in Nederland en het percentage inwoners met overgewicht (Dekker et. al., 2021). Helft Drenten voldoet aan beweegrichtlijnen In Drenthe beweegt 49% van de volwassenen voldoende volgens de beweegrichtlijnen, wat vergelijkbaar is met het landelijk gemiddelde (50%). In 2016 bewoog nog 48% van de volwassenen in de provincie Drenthe voldoende. In Drenthe sport 45% van de volwassenen minimaal 1 keer in de week, landelijk is 51% van de volwassenen en wekelijkse sporter. Volgens de beweegrichtlijnen moeten volwassenen wekelijks ten minste 150 minuten matig intensief bewegen, zoals wandelen en fietsen, verspreid over diverse dagen. Ook worden tweemaal per week spier- en botversterkende activiteiten aanbevolen (Gezondheidsraad, 2017). Door de coronapandemie is de sportdeelname onder Nederlanders sterk teruggelopen.
De landelijke Sportmonitor laat zien dat in maart 2021 54% van de Nederlanders (5-80 jaar) minimaal 4 keer per maand sport beoefende, dit was in maart 2019 nog 67%. Vooral jongeren en binnensporters zijn minder gaan sporten. Zo is 70% van de binnensporters minder tot niet gaan sporten tegenover 37% van de buitensporters. Kwetsbare groepen en mensen met een lage sociaaleconomische status werden tijdens de coronacrisis het hardst geraakt als het gaat om sporten beweegdeelname (Mulier Instituut, 2021).
Matig overgewicht
15-64 jaar 65 jaar en ouder
Trendbureau Drenthe Monitor Brede Welvaart Drenthe
65
Figuur 32 Percentage dat voldoet aan de beweegrichtlijn, 2020 Bron CBS
Nederland Drenthe Noordenveld Tynaarlo Meppel Midden-Drenthe Assen Westerveld Coevorden Hoogeveen Aa & Hunze Emmen Borger-Odoorn De Wolden
50% 49% 53% 53% 51% 50% 50% 50% 50% 49% 47% 47% 46% 45%
5 GEZONDHEID
7% van de volwassen Drenten is een overmatige drinker.
Genotmiddelen risico voor gezondheid Tabak, alcohol en drugs kunnen een nadelig effect hebben op de gezondheid van mensen. Vooral roken is een belangrijke risicofactor. Uit internationale studies blijkt dat rokende jongvolwassenen gemiddeld 10 jaar korter leven dan niet-rokers (Jha en Peto, 2014). Stoppen met roken is ook op oudere leeftijd nog gunstig voor het behoud van (meer) gezonde levensjaren. Zowel landelijk als in Drenthe rookt 17% van de inwoners. In 2016 was dit nog ruim één op de vijf. De verwachting is dat dit aandeel verder zal afnemen richting 2030 (RIVM, 2018).
Figuur 33 Percentage rokers, 2020 Bron CBS
Nederland Drenthe Noordenveld Westerveld De Wolden Aa & Hunze Tynaarlo Midden-Drenthe Borger-Odoorn Assen Coevorden Emmen Meppel Hoogeveen
17% 17% 12% 14% 14% 14% 14% 15% 16% 16% 18% 18% 21% 25%
Figuur 34 Percentage dat maximaal één glas alcohol per dag drinkt, 2020 Bron CBS Nederland Drenthe De Wolden Coevorden Meppel Aa & Hunze Tynaarlo Midden-Drenthe Westerveld Emmen Noordenveld Hoogeveen Borger-Odoorn Assen
43% 43% 36% 38% 39% 41% 41% 43% 43% 43% 44% 46% 48%
Trendbureau Drenthe Monitor Brede Welvaart Drenthe
49%
Voor het gebruik van alcohol is de toekomstige ontwikkeling onzeker. In 2020 waren 7% van de volwassenen van 18 jaar en ouder in Drenthe overmatige drinkers. Dit betekent dat zij meer dan 14 glazen per week (vrouwen) of 21 glazen per week (mannen) drinken. Dit percentage is vergelijkbaar met het landelijk gemiddelde (6%). Van alle volwassenen in Drenthe drinkt 38% maximaal één glas alcohol per dag, van de ouderen is dit 56%. Overmatig alcohol gebruik heeft niet alleen invloed op de gebruikers zelf, maar ook op de omgeving. Naar schatting is zo’n 20% van de verkeersdoden gerelateerd aan alcohol (Houwing et. al., 2014). Ook speelt alcohol vaak een rol bij (huiselijk) geweld (Trimbos instituut, 2014). Het aandeel rokers, overmatige drinkers en mensen met overgewicht liggen in 2020 nog (ver) boven de in het Nationaal Preventieakkoord voor 2040 gestelde doelen. Met dit akkoord wil de Rijksoverheid het roken, overmatig drinken onder volwassenen terugdringen naar 5% in 2040 en het percentage volwassenen met overgewicht naar 38%.
5.4
Levensverwachting
Figuur 35 Levensverwachting bij geboorte en vanaf 65 jaar, 2019
De levensverwachting in Drenthe in 2019 is 79,7 jaar voor mannen en 83,1 jaar voor vrouwen. Dit is vrijwel gelijk aan het Nederlands gemiddelde. De gemiddelde levensverwachting betreft het aantal jaren dat iemand vanaf de geboorte naar verwachting zal leven. De levensverwachting vanaf 65 is het aantal jaren dat iemand na 65-jarige leeftijd naar verwachting nog zal leven. Levensverwachting gelijk aan landelijk gemiddelde We worden gemiddeld steeds ouder, in de afgelopen jaren is in Nederland de levensverwachting gestegen naar 79,9 jaar voor mannen en 83,1 jaar voor vrouwen. In Drenthe ligt dit vrijwel gelijk (79,7 jaar voor mannen en 83,1 jaar voor vrouwen). Dit is vooral te danken aan verbeterde zorg en preventie. Er zijn wel grote gezondheidsverschillen tussen groepen. Zo leven inwoners met lagere inkomens en een lagere opleiding gemiddeld zeven jaar korter en zelfs achttien jaar in minder goed ervaren gezondheid dan hoger opgeleiden. Het verschil in levensverwachting bij de geboorte tussen mannen en vrouwen is vooral een gevolg van de kleinere sterftekansen voor vrouwen van 65 jaar en ouder. Op jongere leeftijd sterven ook (iets) meer mannen dan vrouwen, maar dit verschil in sterfte heeft een klein effect op het geslachtsverschil in de levensverwachting, omdat op jonge leeftijd relatief weinig mensen overlijden in Nederland.
Als we kijken naar de levensverwachting per gemeente dan zien we dat de levensverwachting bij geboorte in Coevorden het laagst is (80,6 jaar) en in Noordenveld het hoogste (84,4 jaar). In de provincie Drenthe is de levensverwachting na 65 jaar gemiddeld nog 19,9 jaar. In de gemeente Meppel is de levensverwachting na 65 jaar het laagste met 19,3 jaar, het hoogst is deze in de gemeente Noordenveld (21,6 jaar). 67
Bron CBS
Nederland
81,8 85
Drenthe
81,4 84,9
Coevorden
80,6 84,6
Emmen
80,7 84,4
Meppel
80,8 84,3
Assen
80,9 84,6
Borger-Odoorn
81 84,9
Midden-Drenthe
81,3 84,8
Hoogeveen
81,7 85,1
Tynaarlo
81,8 85,2
Westerveld
82 85,9
Aa & Hunze
82,1 85,4
De Wolden
82,4 85,3
Noordenveld
84,4 86,6
Levensverwachting bij geboorte Levensverwachting vanaf 65 jaar
5 GEZONDHEID
5.5 Wat betekent dit voor brede welvaart? Samenvattend beeld
Inwoners van Drenthe zijn over het algemeen tevreden met de eigen gezondheid. Echter, de coronapandemie heeft de gezondheid van Drenten flink op de proef gesteld. 18% zegt dat de lichamelijke gezondheid is verslechterd en evenveel Drentse inwoners spreekt van een mentale achteruitgang. Vooral jongvolwassenen ondervinden een negatieve invloed van de coronacrisis op de lichamelijk en/of mentale gezondheid. Drie op de tien volwassenen Drenten heeft één of meer chronische aandoeningen, bij Drentse ouderen is dit bijna de helft. Hoe ouder, hoe meer. Inwoners van Drenthe leven iets minder gezond dan de gemiddelde Nederlander. Van alle provincies kampen inwoners van Drenthe het vaakst met overgewicht (53%). Het aandeel rokers (17%) en overmatige drinkers (7%) ligt gelijk aan het landelijk gemiddelde. Bijna de helft van de Drenten voldoet aan de landelijke beweegrichtlijnen en 45% van de Drenten is een wekelijkse sporter.
Kansen en uitdagingen voor de regio
Deze ontwikkelingen geven aan dat Drenten hun eigen gezondheid als goed waarderen. Een goede ervaren gezondheid is van groot belang; gezonde mensen ervaren een betere kwaliteit van leven, zijn productiever en doen minder een beroep op de zorg (FSP, 2021). Ondanks dat steeds meer ouderen last krijgen van chronische aandoeningen, neemt het aandeel ouderen dat tevreden is met de eigen gezondheid toe. Een deel van de Drentse ouderen bevindt zich echter door een opeenstapeling van medische en sociale problemen in een kwetsbare situatie. Deze groep wordt in de toekomst naar verwachting groter (RIVM, 2018). Met de toenemende vergrijzing zal de druk op de zorg de komende jaren verder toenemen, wat ook impact zal hebben op de groep (potentiële) mantelzorgers in Drenthe. In Drenthe verleent nu zo’n 13% van de inwoners mantelzorg (zie hoofdstuk 8 Samenleving). Het aandeel jongvolwassenen (18-34 jaar) dat kampt met stress, eenzaamheid en psychische problemen is als gevolg van alle coronamaatregelen gestegen. Mentale (on) gezondheid heeft een grote invloed op de kwaliteit van leven en kan invloed hebben op de inzetbaarheid op school of op het werk.
Deze ontwikkelingen geven ook aan dat er in Drenthe veel winst te halen is op het gebied van overgewicht en leefstijl, vooral onder laagopgeleiden. Het is bekend dat mensen met een lager opleidingsniveau en lager inkomen vaak slechter scoren op deze leefstijlfactoren. In Drenthe wonen relatief veel inwoners met een lagere sociaaleconomische status (SES) en zien we ook relatief veel mensen met overgewicht. Om deze problemen het hoofd te bieden is er steeds meer aandacht voor preventie. Groeiende aandacht voor preventie staan niet voor niets al langer op de politieke en maatschappelijke agenda in Drenthe. De komende jaren ligt er zowel beleidsmatig als strategisch een sterke focus op sport en bewegen. Programma’s als Drenthe Beweegt, het Meerjarenbeleidsprogramma 2021-2024 Drenthe Samen Gezond in Beweging en de lokale sportakkoorden waarin de thema’s sport en preventie bij elkaar worden gebracht laten dit zien. Het stimuleren van een gezonde leefstijl dient zich niet alleen te richten op afzonderlijke leefstijlfactoren, maar ook op de sociale en fysieke leefomgeving. Gelijktijdig moeten ook de achterliggende sociale problemen worden opgelost, zoals armoede, schulden en stress. Zo ontstaat (meer) ruimte om aan een gezonde leefstijl te werken.
69
6. ARBEID EN VRIJE TIJD Brede welvaart hangt voor veel mensen sterk af van het hebben van passend en betaald werk. Daar staat tegenover dat ook vrije tijd grote invloed heeft op de levenskwaliteit die mensen ervaren. Werk en vrije tijd moeten dan ook in balans zijn (CBS). Een goede match tussen de regionale arbeidsmarkt en bijvoorbeeld opleidingsniveau is een belangrijke voorwaarde van een vitale economie, en voor Drenten zelf zorgt het hebben van een baan en zekerheid van inkomen voor een betere brede welvaart.
In de Regionale Monitor Brede Welvaart van CBS wordt arbeid en vrije tijd in Drenthe gemeten aan de hand van zes indicatoren, namelijk netto en bruto arbeidsparticipatie, hoogopgeleide bevolking, werkloosheid, vacaturegraad en de tevredenheid met reistijd van en naar het werk. De indicatoren worden aangevuld met de regionale economische structuur door banen en werkgelegenheid per sector te tonen en de gemiddelde woon-werk afstand. Daarnaast zoomen we in op de regionale jeugdwerkloosheid en laaggeletterdheid. Vanuit het Drents Panel wordt een aanvulling gegeven met het inwonersperspectief over thuiswerken en tevredenheid met de beschikbaarheid van werk in de regio.
6.1
Arbeidsparticipatie
De bruto en netto arbeidsparticipatie liggen in Drenthe lager dan het landelijk niveau. De bruto arbeidsparticipatie in Drenthe is 69% en de netto arbeidsparticipatie ligt op 66,4%. De arbeidsparticipatie geeft aan welk deel van de beroepsbevolking op de arbeidsmarkt actief is. Bij de bruto arbeidsparticipatie kijken we daarbij naar iedereen die werkt, of actief op zoek is naar werk, bij de netto arbeidsparticipatie kijken we alleen naar werkenden. 69%
Figuur 36 Netto arbeidsparticipatie, 2003-2020 Bron CBS
68 66
67%
Arbeidsparticipatie in Drenthe lager dan landelijk Met een 10de plek in het overzicht van alle provincies ligt de bruto arbeidsparticipatie in Drenthe relatief laag. De afstand tot de arbeidsmarkt is het grootst onder
Trendbureau Drenthe Monitor Brede Welvaart Drenthe
65% 62% 60% 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009 2010 2011 2012 2013 2014 2015 2016 2017 2018 2019 2020*
Nederland Drenthe
71
6 ARBEID EN VRIJE TIJD
66%
222.190
Netto arbeidsparticipatie in Drenthe.
Aantal banen in Drenthe in 2020 (minder dan in 2019).
6.2
Figuur 37 Netto en bruto
arbeidsparticipatie per gemeente 2020
Bron CBS
Nederland
71% 68%
Drenthe
69% 66%
Meppel
73% 70%
De Wolden
72% 70%
Midden-Drenthe
71% 69%
Tynaarlo
71% 69%
Assen
71% 68%
Hoogeveen
70% 68%
Noordenveld
69% 67%
Borger-Odoorn
68% 66%
Aa & Hunze
68% 66%
Coevorden
68% 65%
Westerveld
68% 66%
Emmen
66% 62%
Bruto arbeidsparticipatie Netto arbeidsparticipatie
Trendbureau Drenthe Monitor Brede Welvaart Drenthe
Banen en sectoren
Figuur 38 Aantal banen per 100 inwoners, 2020 Bron LISA
In Drenthe waren in 2020 222.190 banen, een lichte daling ten opzichte van 2019, wat overeenkomt met het landelijk beeld en past in de context van de coronapandemie. De tevredenheid over de werkgelegenheid in de provincie is juist gestegen. De werkgelegenheid in de woonplaats of in de buurt daarvan is een bepalende factor voor de brede welvaart. Werk is veelal een noodzakelijke voorwaarde voor welvaart en welzijn. Mensen die werken zijn vaker tevreden met het leven dan niet-werkenden. Tevredenheid met werk biedt daarbij een belangrijk aanvullend inzicht: het percentage dat tevreden is met het leven, is namelijk lager bij mensen met een slechte kwaliteit van de arbeid (Pot en Smulders, 2019). jongeren en met name laagopgeleiden (lees meer hierover in de paragraaf ‘werkloosheid’ en ‘opleidingsniveau’). Door een afnemende werkloosheid is de netto arbeidsparticipatie de afgelopen jaren wel toegenomen van 64,8% in 2012 tot 66,4% in 2020. De toenemende trend van 2015 tot 2019 en lichte daling in 2020 is zichtbaar in alle Drentse gemeenten. Met name in het tweede kwartaal van 2020 daalde de arbeidsparticipatie door de eerste lockdown. In de tweede helft van 2020 is dit voor een belangrijk deel hersteld, maar niet geheel. Cijfers van CBS laten zien dat de arbeidsparticipatie sinds september 2020 weer elke maand toeneemt.
De gemeenten in Drenthe volgen de landelijke trend, maar de Oost-Drentse gemeenten blijven achter. De netto arbeidsparticipatie is het laagst in de gemeente Emmen (62,4%) en het hoogst in de gemeenten Meppel (69,9%) en De Wolden (69,8%). Een hogere mate van arbeidsparticipatie draagt bij aan een hoger bbp, maar ook aan het in stand houden van sociale voorzieningen. Het hebben van een baan biedt bovendien sociale contacten, mogelijkheden tot persoonlijke ontwikkeling en het gevoel een bijdrage te leveren aan de samenleving, dit wordt positief geassocieerd met hoger welzijn (Helliwel en Putnam, 2004).
Kleine daling werkgelegenheid Om de werkgelegenheid in kaart te brengen, meten we het aantal banen inclusief uitzendkrachten en kijken we naar de sectoren die de werkgelegenheid bieden. In 2020 waren er in Drenthe ruim 222.000 banen. Dit beslaat zo’n 27% van de totale werkgelegenheid in de drie noordelijke provincies (ruim 800.000 arbeidsplaatsen). Waar in de provincie Groningen de gemeente Groningen als economische motor fungeert, ontbreekt dit in de provincie Drenthe. Zwolle daarentegen heeft steeds meer een vergelijkbare functie gekregen, waardoor de stedelijke kernen in Drenthe deze ontwikkeling niet zien (Doets et al., 2020). De werkgelegenheid in Drenthe is met 3,7% toegenomen in de periode 2016-2019. In Groningen steeg de werkgelegenheid in dezelfde periode met 7,1%. Van 2019 op 2020 was er een negatieve groei, welke voor Drenthe juist laag uitviel met -0,2% vergeleken met -1,5% in de provincie Groningen. Per 100 inwoners zijn de meeste banen in de stedelijke gebieden als Assen (114 banen per 100 inwoners), Meppel (108) en Hoogeveen (100). Het laagst aantal banen per 100 inwoners vinden we in Borger-Odoorn (62).
73
Assen
114
Meppel
108
Hoogeveen
100
Westerveld
93
Emmen
87
Coevorden
81
Midden-Drenthe
80
Tynaarlo
74
Noordenveld
68
De Wolden
66
Aa & Hunze
65
Borger-Odoorn
62
6 ARBEID EN VRIJE TIJD
1 op de 5
24.500
banen in Drenthe is in de zorgsector
Aantal zzp’ers in Drenthe.
20% Zorg 17% Handel
1% Nutsbedrijven 2% Financiële instellingen
12%
Zakelijke diensten
2% Informatie
11% Industrie
en Communicatie
3% Vervoer
en Opslag
6% Bouw 4% Overige diensten
6% Onderwijs 6% Overheid
5% Landbouw en Visserij
5% Horeca
Figuur 39 Percentages werkgelegenheid per sector in Drenthe, 2020 Bron LISA
Zorg blijft de grootste sector De laatste jaren steeg de werkgelegenheid in de meeste sectoren. Ten opzichte van 2019 is in 2020 echter een kleine daling of een stabilisatie te zien. In Drenthe is de gezondheidszorg de grootste sector. Bijna een op de vijf banen in Drenthe is een baan in de zorg (20%). Drenten werken ook veel in de handel (17%), zakelijke dienstverlening (12%) en industrie (11%). In vergelijking met Nederland is vooral het aandeel banen in de zorg groot en het aantal banen in de zakelijke dienstverlening wat kleiner. Van de Drentse gemeenten zag de gemeente Emmen (-1,3%) de sterkste daling in de werkgelegenheid. De grootste stijgers zijn de gemeenten Westerveld (2,6%), Tynaarlo (2,1%), De Wolden (1,7%) en Aa en Hunze (1,7%).
Aandeel zzp’ers neemt af In de afgelopen 10 jaar is het aantal zelfstandigen in Drenthe gestaag gegroeid, van 21.800 in 2011 tot 24.500 in 2020 (voorlopige cijfers CBS). Van 2019 op 2020 is een lichte daling zichtbaar, ten gevolge van de coronacrisis. De stijging van het absolute aantal zelfstandigen zonder personeel gaat echter minder hard dan de stijging van het totaal aantal werkenden.
Figuur 40 Aandeel zzp’ers per gemeente, 2020 Bron CBS
Nederland Drenthe Westerveld De Wolden Aa & Hunze Borger-Odoorn Midden-Drenthe Coevorden Tynaarlo Noordenveld Meppel Hoogeveen Emmen Assen
Het aandeel zzp’ers onder werkenden neemt sinds 2016 langzaam af. Landelijk wordt 12,3% van de werkgelegenheid door zzp’ers gevormd, in Drenthe is dat 11,5%. Noord-Holland heeft het hoogste aandeel zzp’ers (14,4%) en Limburg het laagste (9,9%). In 2020 is de groep zzp’ers 24.500 personen groot. De meeste zzp’ers zijn werkzaam in de commerciële dienstverlening (SBI G-N), namelijk 41% in 2019 (CBS), dat is ruim 6 procentpunt minder dan landelijk. In verhouding zijn er in Drenthe veel zzp’ers actief in de sector landbouw, bosbouw en visserij (13,7% vs. 6,4% landelijk). De meeste zzp’ers zijn in de gemeenten Emmen (17% van de Drentse zzp’ers), Assen en Hoogeveen (beiden 10%). Daarnaast moet worden opgemerkt dat in de landelijke Drentse gemeenten sprake is van een oververtegenwoordiging van zzp’ers in de lokale werkgelegenheid. De woonfunctie krijgt een grotere economische betekenis. Veel zzp’ers kiezen hun vestigingsplaats op basis van het woonklimaat, gevolgd door bereikbaarheid en voorzieningen.
12,3% 11,5% 18,1% 16,7% 13,5% 13,3% 13,2% 13,2% 13,2% 13% 10,3% 9,8% 9,5% 7,7%
Figuur 41 Het aandeel zzp’ers onder werkenden, 2011-2020 Bron CBS 13%
12,3%
12% 11%
11,5%
10% 9% 2011
2012
2013
2014
2015
2016
2017 *
Nederland
Trendbureau Drenthe Monitor Brede Welvaart Drenthe
75
2018
2019
2020*
2020 is een voorlopig cijfer (CBS)
Drenthe
6 ARBEID EN VRIJE TIJD
plaats 8 van 12
2017
Drenthe staat voor de vacaturegraad op de 8ste plaats van de landelijke ranglijst.
Sinds 2017 is de instroom in de sector zorg en welzijn hoger dan de uitstroom.
Figuur 42 Aantal vacatures per 1.000 inwoners, 20205 Bron CBS
40 25
30 20
23
10 0 2011 2012 2013 2014 2015 2016 2017 2018 2019 2020
6.3
Vacaturegraad
In Drenthe zijn er 23 vacatures per 1.000 inwoners, landelijk zijn dit 25 vacatures per 1.000 inwoners: een scherpe daling tijdens de coronacrisis. De vacaturegraad betreft het aantal vacatures per duizend banen, gemeten in het vierde kwartaal van het jaar. Deze cijfers zijn beschikbaar op provincieniveau en geven een indruk van de krapte op de arbeidsmarkt. Een erg krappe arbeidsmarkt kan belemmerend werken, maar enige krapte biedt ruimte voor ook mensen met minder goede kansen op de arbeidsmarkt. Scherpe afname vacaturegraad in 2020 Drenthe staat voor de vacaturegraad op de 8e plek landelijk, samen met Overijssel. Dit ligt in Drenthe net iets onder het landelijk gemiddelde met 23 vacatures per 1.000 banen, t.o.v. 25 landelijk. De vacaturegraad liet een stijgende lijn zien tussen 2015 en 2019 en een scherpe afname in 20205. Drenthe volgt de landelijke trendlijn op de voet.
Nederland Drenthe 5
Een hoge vacaturegraad is een indicator van een krappe arbeidsmarkt. Sinds het herstel van de economische crisis zien we inderdaad dat de vacaturegraad stijgt en in 2020 met de coronacrisis een duidelijk daling. Een krappe arbeidsmarkt kent voor- en nadelen. Momenteel zien we bijvoorbeeld de nadelen van een te krappe arbeidsmarkt in de zorgsector – deze sector kende al personeelstekorten maar dit is versterkt door corona. Landelijk gezien heeft de ICT-sector de hoogste vacaturegraad (UWV, 2020a). Voor werkgevers kan een krappe arbeidsmarkt als nadelig worden ervaren, zij hebben meer moeite om geschikt personeel te vinden wat groei kan belemmeren. Aan de andere kant kan een krappe arbeidsmarkt meer kansen bieden voor starters of oudere werknemers voor wie het in een ruimere arbeidsmarkt moeilijker is om een (nieuwe) baan te vinden.
Krapte in zorg en vrijetijdseconomie Mede door de steunpakketten heeft de coronacrisis niet gezorgd voor een substantiële verruiming van de arbeidsmarkt, waardoor de krapte weer direct en in veel sectoren voelbaar is. Wel zijn er specifieke sectoren waar de krapte nu extra voelbaar is. Veel bedrijven in de vrijetijdssector (horeca, de reisbemiddeling en de cultuursector) hebben in de coronatijd hun personeel moeten laten gaan. Een deel van deze voormalige medewerkers is gedurende de diverse lockdowns elders gaan werken, waardoor bijvoorbeeld de horeca moeite heeft om weer voldoende personeel terug te krijgen. (Trendbureau Drenthe, 2021c). De sector zorg en welzijn staat tijdens de coronacrisis onder hoge druk. Het is bovendien in Drenthe een belangrijke sector wat betreft de werkgelegenheid. De sector heeft te maken met een dubbele vergrijzing. Allereerst door vergrijzing van het personeelsbestand waardoor er rekening gehouden moet worden met een hoge uitstroom van personeel. Ten tweede is er sprake van een vergrijzende bevolking die de vraag naar zorg doet stijgen. Een positieve ontwikkeling is dat er sinds 2017 meer nieuwe medewerkers instromen dan uitstromen. In de figuur is de index van het saldo zichtbaar (het resultaat van instroom minus uitstroom in de sector), waarbij 2010 het referentiejaar is (100).
Voor Nederland was het laatste kwartaal van 2016 voor het eerst weer positief, Drenthe volgde vanaf het eerste kwartaal 2017.
zorg en welzijn: saldo (instroom – uitstroom)
Bron CBS 120 90
68
60
34
30
8 -5%
0 -30 -60 -90 2010
2011
2012
2013
2014
2015
2016
Nederland
2018, 2019 en 2020 zijn voorlopige cijfers (CBS).
Trendbureau Drenthe Monitor Brede Welvaart Drenthe
Figuur 43 Index (2010) van mobiliteit in de sector
77
2017
2018
2019
Drenthe
2020
2021
6 ARBEID EN VRIJE TIJD
3,7%
3,6%
Werkloosheid in Drenthe.
Van de mensen met een WW-uitkering stroomt door naar de bijstand..
6.4
Werkloosheid
Het werkloosheidspercentage daalde in de periode vanaf 2013, maar stijgt licht ten opzichte van 2019. Het werkloosheidspercentage in Drenthe is in 2020 vrijwel gelijk aan het landelijk gemiddelde. Werkloosheid is het verschil tussen de vraag naar en het aanbod van arbeid. Voor de werkloosheid kijken we naar het aantal niet-werkende werkzoekenden dat geregistreerd staat bij het UWV. Het percentage niet werkenden werkzoekenden is berekend ten opzichte van de 15 tot 75-jarige beroepsbevolking. Werkloosheidspercentage volgt landelijke lijn De werkloosheid in Drenthe is toegenomen van 2,9% in 2019 naar 3,7% in 2020. Maar die stijging valt veel lager uit dan verwacht, mede omdat er door de landelijke steunpakketten relatief weinig bedrijven failliet zijn gegaan. In Drenthe ligt het werkloosheidspercentage op 3,7% en landelijk op 3,8%. Het verschil met het Nederlands gemiddelde fluctueert gedurende het jaar. De verschillen tussen Drenthe en Nederland nemen af in het voorjaar en de zomer door seizoenswerkgelegenheid in landbouw, horeca, detailhandel en bouw. In het najaar en de winter nemen ze toe door het wegvallen van het seizoenswerk.
Figuur 44 Werkloosheidspercentages, 2013-2020 Bron LISA
8% 6% 4%
3,8%
2%
3,7%
0% 2013
2014
Nederland
2015
2016
2017
Drenthe
Trendbureau Drenthe Monitor Brede Welvaart Drenthe
2018
2019
2020
Vanaf 2015 was de provinciale trend bijna gelijk aan de landelijke dalende trend. Die laatste zwakte echter af in 2019, terwijl de trend in Drenthe doorzette. In vergelijking met 2019 is zowel in Drenthe als landelijk het werkloosheidspercentage weer iets toegenomen. Het werkloosheidspercentage in de gemeente Emmen (4,7%), Assen (3,8%) en Meppel (3,8%) liggen in 2020 op of boven het landelijk gemiddelde (3,8%). De laagste percentages vinden we in De Wolden (3%), MiddenDrenthe (3,1%) en Westerveld (3,1%). Hoge instroom WW, lage doorstroom naar bijstand De coronacrisis heeft invloed gehad op het aantal WW-uitkeringen, met name als we kijken naar de instroom. Er is een duidelijke stijging te zien in het aantal nieuw toegekende WW-uitkeringen. Ten opzichte van februari 2020 steeg het aan nieuwe WW-uitkeringen een maand later fors met 53%. In reguliere jaren daalt het aantal nieuwe aanvragen in Drenthe in maart, door de opstart van seizoenswerk (UWV, 2020b). Deze toename in de eerste maanden na de corona-uitbraak treft in Drenthe vooral dienstverlenende beroepen en jongeren. In de dienstverlenende beroepen is een grote stijging van 38% te zien in augustus 2020 ten opzichte van exact een jaar eerder. En voor jongeren was op dat moment de instroom in de WW maar liefst 2,5 keer zo hoog (meetmoment augustus 2020).
Een klein deel van mensen met een WW-uitkering komt vervolgens in de bijstand (UWV, 2020b). In 2013 was deze doorstroom relatief gezien hoog met gemiddeld 6,7% in Nederland, maar het gaat om kleine percentages. Na de economische crisis in 2018, was de doorstroom landelijk nog maar 3,8%. Het doorstroompercentage in de arbeidsmarktregio Drenthe ligt met 3,6% rond het landelijk gemiddelde. De doorstroom van WW naar bijstand is in Drenthe hoger in de grootstedelijke gebieden. Dit heeft te maken met het hogere aandeel alleenstaanden en laagopgeleiden. Ook stromen er gemiddeld meer 50-plusser door van de WW naar de bijstand, als gevolg van een minder gunstige arbeidsmarktpositie. 79
Figuur 45 Werkloosheidspercentages, 2020 Bron LISA
Nederland Drenthe De Wolden Midden-Drenthe Westerveld Aa & Hunze Tynaarlo Noordenveld Borger-Odoorn Coevorden Hoogeveen Assen Meppel Emmen
3,8% 3,7% 3% 3,1% 3,1% 3,2% 3,2% 3,3% 3,4% 3,5% 3,7% 3,8% 3,8% 4,7%
6 ARBEID EN VRIJE TIJD
3,1%
86%
(niet-werkzame) werkzoekende jongeren.
Meeste Drenten tevreden met reistijd van en naar werk.
Hoge jeugdwerkloosheid, vooral in stedelijke gemeenten Het aandeel werkloze jongeren in de totale werkloosheid is een indicatie voor de economische vitaliteit van een gebied. Voor deze graadmeter gebruiken we het aandeel bij het UWV geregistreerde werkzoekende jongeren onder de 27 jaar6. In Drenthe ligt dit percentage hoger dan landelijk; 5,5% in Drenthe versus 4,3% gemiddeld in Nederland. Het aandeel dat geregistreerd staat als niet-werkzame werkzoekende is in Drenthe 3,1% en landelijk is dit 2,5%.
Figuur 46 Percentage jongeren dat bij het UWV geregistreerd staat als werkzoekend, 2019
Bron CBS
Nederland Drenthe Tynaarlo De Wolden
4,3%
2,5%
0%
5,5%
3,1% 2,9% 2,9% 3,0%
Aa & Hunze Coevorden
2,2%
Midden-Drenthe
2,3%
3,4% 3,4% 4,3% 4,5% 4,5% 4,5% 5,2%
Westerveld Hoogeveen
2,6%
Noordenveld
2,9%
5,7%
Meppel
4,3%
Borger-Odoorn
3,2%
Emmen
4,2%
Assen
4,2%
COROPgebieden Drenthe
5% 3%
Het percentage geregistreerde werkzoekende jongeren onder de 27 jaar was in 2019 het hoogst in de gemeente Assen (7,3%). Ook in Emmen, Borger-Odoorn en Meppel was het aandeel jongeren relatief hoog. Het aandeel niet werkende werkzoekende jongeren ligt in de gemeenten Assen, Emmen, Meppel en Westerveld boven de 4%. In gemeenten De Wolden, Tynaarlo en Aa en Hunze zijn de percentages geregistreerde werkzoekenden beneden de 3,5%.
6,4% 6,5% 7,0% 7,3%
6% 4%
Een lage jeugdwerkloosheid is zowel van economisch als sociaal belang. De werkloosheid onder jongeren is vaak veel hoger dan de algemene werkloosheid. Jongeren zijn vaak de eersten die in een crisis hun werk verliezen. In het geval van de coronacrisis zien we dat jongeren vaker in de hardst geraakte sectoren werken (horeca en detailhandel) en dat zij vaker een tijdelijk of een flex-contract hebben. Van de vorige economische crisis weten we dat jongeren vaak jarenlang last hebben van een slechte start op de arbeidsmarkt (Bekker, 2020; Bell en Blanchflower, 2010). Er is bovendien een verband aangetoond tussen (langdurige) jeugdwerkloosheid en sociale uitsluiting (Kieselbach et al., 2013) en het gebrek aan toekomstperspectief kan leiden tot een negatief zelfbeeld of een toename van schulden (Bekker, 2020).
4% 3% Niet alle werkloze jongeren laten zich registreren bij het UWV, omdat ze niet altijd recht hebben op een uitkering.
6
Totaal
Niet-werkzaam
Trendbureau Drenthe Monitor Brede Welvaart Drenthe
6.5
Tevredenheid met werk en reistijd
Bijna 1 op de 4 leden van het Drents Panel geeft aan (zeer) tevreden te zijn met de werkgelegenheid en 86% is (zeer) tevreden met de reistijd van en naar werk. De mogelijkheid om blijvend meer thuis te werken is voor 23% een gewenste optie. Werkgelegenheid is een belangrijk thema voor de (brede) welvaart in de regio, maar hoe tevreden zijn Drenten zelf met de werkgelegenheid? Feitelijk zien we dat Drenten verder weg wonen van hun werk dan gemiddeld in Nederland, maar meer kilometers betekent niet ook per definitie een langere reistijd. Het Drents Panel is gevraagd naar hun waardering voor de werkgelegenheid en tevredenheid met reistijd. Tevredenheid met werk in de regio blijft stijgen Objectief gemeten doet Drenthe het minder goed op het gebied van werk vergeleken met de rest van Nederland. Met een 10de plek van alle provincies is de arbeidsparticipatie in Drenthe laag. De arbeidsparticipatie in de provincie groeit wel, maar niet zo snel en op een lager niveau als in de rest van Nederland. Ondanks de lage plek op de landelijke ranglijst zien we dat het Drents Panel meer tevreden is met de werkgelegenheid in 2020 dan in 2018.
Met het herstel na de economische crisis stijgt de werkgelegenheid sinds 2017 en dat zien we terug in hoe de Drentse panelleden het aanbod van werk ervaren: er is een duidelijk stijgende lijn in hoeveel panelleden tevreden zijn over de hoeveelheid beschikbaar werk in de regio. Dat geldt zowel voor henzelf (54%) als voor de werkgelegenheid in het algemeen (39%). Gezien het meetmoment midden in de coronacrisis is het opvallend dat er geen achteruitgang is ten opzichte van 2018. De coronacrisis gaat gepaard met een economische crisis. Het verlies van werk en opdrachten, of de angst om deze in de toekomst te verliezen, hebben financiële zorgen en tekorten als gevolg (Trendbureau Drenthe, 2021b). 81
Figuur 47 Tevredenheid met werk in het algemeen in de regio, 2018 en 2020 Bron Drents Panel
2018
43% 24% 33%
2020
43% 18%
39%
(Heel) tevreden Neutraal (Helemaal) niet tevreden
6 ARBEID EN VRIJE TIJD
28 km Gemiddelde woon-werk afstand van Drenten.
Meer reiskilometers naar werk, maar Drenten zijn wel heel tevreden
Figuur 48 Acceptabele reistijd woon-werkverkeer (excl. % ‘niet van toepassing’), 2020
Bron Drents Panel
Drenthe 30
4
41
4
Leeftijd 18-34 jr 29%
3%
59%
4%
35-49 jr 37%
3%
45%
6%
50-64 jr 6%
33%
38%
3%
65 en ouder 6% 5%
Omgeving Stad 35%
5%
44%
1%
Platteland 3%
28%
40%
5%
COROP-gebieden Noord-Drenthe 4%
31%
42%
3%
Zuidoost-Drenthe 4%
29%
38%
6%
Zuidwest-Drenthe 3%
30%
43%
3%
Minder dan 15 minuten 15 – 29 minuten 30 – 59 minuten 60 minuten of langer
Trendbureau Drenthe Monitor Brede Welvaart Drenthe
Een andere indicator die iets zegt over beschikbaarheid en tevredenheid met de werkgelegenheid is de mate van tevredenheid met de reistijd naar het werk. Deze is immers van invloed op de werk- en privébalans. Feitelijk zien we dat Drenten verder weg wonen van hun werk dan gemiddeld in Nederland. De gemiddelde woon-werk afstand van Drenten in 2019 is 28 kilometer en gemiddeld voor Nederlanders is dit 22,2 kilometer. Alleen in Zeeland (32,1 km) en Flevoland (31 km) is de afstand naar het werk langer. Ondanks het feit dat Drenten verder moeten reizen naar het werk is 88,1% (zeer) tevreden met de reistijd. Hiermee staat de provincie op de 2e plek van alle provincies en lijkt de grotere afstand niet ten koste te gaan van de tevredenheid. Op gemeenteniveau zijn er ook verschillen te zien. Inwoners van de gemeenten Westerveld (33,6 km) en Borger-Odoorn (32,4 km) moeten gemiddeld de grootste afstand afleggen. In Hoogeveen (25,2 km) hoeft men gemiddeld het minst ver te reizen, gevolgd door Tynaarlo, Noordenveld en Assen. Het ligt voor de hand dat op het platteland vaker sprake is van langere reisafstanden, immers de meeste banen bevinden zich in grotere steden. Uit verdiepend onderzoek onder het Drents Panel blijkt dat stedelingen iets minder vaak bereid zijn om lange afstanden af te leggen. Mensen die op het platteland wonen zijn vaker bereid om driekwartier of langer te reizen.