CConstaterende datBorger-Odoorn
Koppel je AI →
Document · PDF

Rapport RAAP 2719_herziene eindversie 14-02-2014

RAAD: Raadscommissie 8 mei 2025, gemeente Borger-OdoornBij agendapunt: Bespreken informatie voormalig Esdal College (doorgeschoven vanuit de raadscommissie van 3 april)29.857 woorden

Open het PDF bij de gemeente ↗Naar de vergadering →

Tekst van het document

Uit het bestand gehaald, zonder opmaak, tabellen en afbeeldingen · deel 3 van 4

Website Geoportaal provincie Drenthe: http://www.drenthe.info/kaarten/website/geoportaal/index.php Website Geoportaal provincie Drenthe: http://www.drenthe.info/kaarten/website/geoportaal/index.php Zo kan compleetheid niet worden gegarandeerd.

53

RAAP-RAPPORT 2719 Karakteristieke dorpen te midden van Drentse essen en Groningse kanalen Een cultuurhistorische waardenkaart van de gemeente Borger-Odoorn

Figuur 4.1. Boerderij aan het Noorderdiep 498 in Valthermond. Foto: Marieke van der Heide, 5 januari 2013.

Beeldbepalende panden 1940-1970 (provinciale inventarisatie) De beeldbepalende panden uit de naoorlogse periode zijn overgenomen uit de inventarisatie van Drents Plateau.

Overige beeldbepalende panden tot 1965 Voor de cultuurhistorisch waardevolle gebouwde objecten is een aanvullende quickscan gemaakt. De in de jaren negentig van de vorige eeuw gemaakte MIP-lijst van de Rijksdienst van Monumentenzorg – waar de rijksmonumenten uit zijn geselecteerd – is tot stand gekomen door middel van nationale criteria. Daardoor zijn vele gebouwen, structuren en objecten van lokaal belang buiten beeld gebleven (figuur 4.1). Ook zijn de gebouwen en stedenbouwkundige ontwikkelingen uit de naoorlogse periode tot 1965 niet voldoende in beeld gebracht.

4.1.3 Stedenbouw Historische kernen en dorpsuitbreidingen tot 1965 Bij de kartering en beschrijving van het historisch cultuurlandschap (paragraaf 3.1.10) zijn de 19e-eeuwse kernen tot 1850 (op de zandgronden) en tot 1900 (in de veenkoloniën) gekarteerd en in hoofdlijnen beschreven. Vanaf de tweede helft van de 19e eeuw tot de Tweede Wereldoorlog vond er een trage uitbreiding plaats van deze kernen, voornamelijk langs de uitvalswegen. Na de oorlog vonden een wat grootschaliger planmatig opgezette uit- en inbreiding plaats van de kernen. Op de kaart zijn de dorpsuitbreidingen die plaatsvonden in de periode 1850-1965 weergegeven. Hierbinnen is een selectie gemaakt van de stedenbouwkundig waardevolle ensembles uit de periode 1945-1965.

54

RAAP-RAPPORT 2719 Karakteristieke dorpen te midden van Drentse essen en Groningse kanalen Een cultuurhistorische waardenkaart van de gemeente Borger-Odoorn

Figuur 4.2. Uitbreidingsplan Valthe (herziening), Dienst Gemeente werken, 1963. Foto: Marieke van der Heide, Bouwarchief gemeente Borger-Odoorn, april 2013.

Stedenbouwkundig waardevolle ensembles tot 1945-1965 Deze selectie resulteerde in 25 waardevolle ensembles, welke op de volgende manier over de verschillende kernen verdeeld zijn: 1e Exloërmond • 1e Exloermond 56a t/m 57f • 1e Exloermond 30 t/m 33 even en oneven – 4 vrijstaande woningen 2e Exloërmond • Ensemble van duplexwoningen: Middenlaan 101 t/m 107 oneven en Boekweitlaan 2 t/m 8 even • Stedenbouwkundig ontwerp: Geert Teisstraat 2 t/m 6 en 7 t/m 13, Noorderdiep 88 t/m 100 (even en oneven) met groenzone. Borger • Ensemble van dubbele woningen in het vroeg-naoorlogse Plan Oosteres, gebouwd door de Stichting Borger Woningbouw, gelegen aan de Bergmans Beinsstraat 1 t/m 12, Harm Tiesingstraat 2 t/m 12 even en Molenstraat 8 t/m 18. • Ensemble van enkele woningen in het vroeg-naoorlogse Plan Oosteres, gebouwd door de Stichting Borger Woningbouw, Molenstraat 40 t/m 64.

55

RAAP-RAPPORT 2719 Karakteristieke dorpen te midden van Drentse essen en Groningse kanalen Een cultuurhistorische waardenkaart van de gemeente Borger-Odoorn

Valthermond • Valtherblokken-zuid 29a t/m 29f • Veenbeslaan 4 t/m 14 even en oneven, Noorderdiep 6-8-11-12-13-14-25-26-27 • 72e Laan 1 t/m 7 (oneven) en Noorderdiep 170a t/m 170d • Laan 1917 1 t/m 12 (even en oneven) en Noorderdiep 25-26-27 en Noorderdiep 40-41 • Noorderdiep 559 t/m 558 • Noorderdiep 468-469 en 476 t/m 480a • Vrijheidslaan 22 t/m 62 even, vrijstaande woningen, jaren dertig Exloerkijl • Anne de Vriesstraat en Jan Fabriciusstraat Valthe • Stedenbouwkundig plan met vrijstaande arbeiderswoningen in de Hol-Estraat 2 T/m 13 (even en oneven) en dubbele woningen in de Spoorstraat 4 t/m 50 en Linderakkers 12 en 14 (figuur 4.2). Klijndijk • Goedkoopstraat 1 t/m 11 – oneven: duplexwoningen met balkon, samen met Visserstraat 30-32, Goedkoopstraat 2 t/m 16 – even: type met siermetselwerk Nieuw-Buinen • Boerderij woningen 1963, Eikenlaan 1 t/m 5 en Noorderdiep 74 t/m 80 • Stedenbouwkundig plan rond brinkje: Sportlaan 1 t/m 55 • Molenlaan 1 t/m 7 (oneven) • Noorderdiep 2 t/m 12 • Lindenlaan 1 t/m 17 • Lijsterbeslaan 1 t/m 16 en Noorderdiep 158 t/m 176 • Zuiderdiep 395 t/m 413 en Kerklaan 4 en 5 • Esdoornlaan 1 t/m 7 Odoorn • Eekhoflaan 4 t/m 16, vrijstaande woningen met fruitbomenlaan

Historische lintdorpen Bij de inventarisatie van het historisch cultuurlandschap zijn de historische nederzettingen als vlak gekarteerd aan de hand van de situatie rond 1850 en 1900. Enkele lintdorpen zijn hierbij niet gekarteerd, omdat ze door hun geringe dichtheid aan bebouwing duidelijk deel uitmaakten van het gekarteerde agrarische landschap, of omdat ze zich pas na 1850 ontwikkelden. Desalniettemin hebben deze agrarische linten ook een beperkte stedenbouwkundige component. Om deze reden zullen deze elementen hier apart worden behandeld (figuur 4.3). In de eerste helft van de 20e eeuw ontstonden (nagenoeg) aaneengesloten bebouwingslinten langs ontginningsassen en uitvalswegen. Dit waren de bestaande doorgaande 19e-eeuwse wegen,

56

RAAP-RAPPORT 2719 Karakteristieke dorpen te midden van Drentse essen en Groningse kanalen Een cultuurhistorische waardenkaart van de gemeente Borger-Odoorn

250

255

260

265

555

555

245

Drouwenermond Drouwenermond Drouwenermond Drouwenermond Drouwenermond Drouwenermond Drouwenerveen Drouwenerveen Drouwenerveen Drouwenerveen Drouwenerveen Drouwenerveen Nieuw-Buinen Nieuw-Buinen Nieuw-Buinen Nieuw-Buinen Nieuw-Buinen Nieuw-Buinen Bro Bro nnegerveen nnegerveen Bro Drouwen Drouwen Drouwen Bro Bronnegerveen nnegerveen nnegerveen nnegerveen Drouwen Drouwen Drouwen Bronneger Bronneger Bronneger Bronneger Bronneger Bronneger

550

1e 1e Exloërmond 1e Exloërmond 1e Exloërmond 1e Exloërmond 1e Exloërmond Exloërmond

Borger Borger Borger Borger Borger Borger

550

Buinerveen Buinerveen Buinerveen Buinerveen Buinerveen Buinerveen

Buinen Buinen Buinen Buinen Buinen Buinen

2e 2e Exloërmond 2e Exloërmond 2e Exloërmond 2e Exloërmond 2e Exloërmond Exloërmond

Zandberg Zandber Zandbergg Zandberg

Kavelingen Kavelingen Kavelingen Kavelingen Kavelingen Kavelingen Westdorp Westdorp Westdorp Westdorp Westdorp Westdorp

545

545

Exloo Exloo Exloo Exloo Exloo Exloo Eesergroen Eesergroen Eesergroen Eesergroen Eesergroen Eesergroen Valthermond Valthermond Valthermond Valthermond Valthermond Valthermond Eeserveen Eeserveen Eeserveen Eeserveen Eeserveen Eeserveen

legenda wegen en spoorwegen

Valthe Valthe Valthe Valthe Valthe Valthe

Odoornerveen Odoornerveen Odoornerveen Odoornerveen Odoornerveen Odoornerveen

historische routes, meest postwegen

540

540

Odoorn Odoorn Odoorn Odoorn Odoorn Odoorn

weg met lintbebouwing dubbelzijdig

Klijndijk Klijndijk Klijndijk Klijndijk Klijndijk Klijndijk

spoorlijn N.O.L.S

0

overig

5

gemeentegrens

km 245

TE1/bocu_figs

250

255

260

265

Figuur 4.3. Doorgaande 19e-eeuwse en vroeg 20e-eeuwse (spoor)wegen waaraan zich lintbebouwing heeft ontwikkeld.

maar ook recent aangelegde routes, zoals de spoorlijn Stadskanaal-Zwolle en de ontginningsassen in de veenkoloniën. De dorpsuitbreidingen vonden voornamelijk plaats langs de uitvalswegen. Door deze uitbreidingen kregen de esdorpen aan de randen meer het uiterlijk van lintdorpen, zonder dat de ruimtelijke structuur van het esdorp sterk werd aangetast. Op de oostflank van de Hondsrug, langs de nieuw aangelegde spoorlijn, ontstond een sterk gefragmenteerd lint van bebouwing. Aan de oostzijde van de Hunzelaagte werd de dijk, van waaruit de eerst aanzet had plaatsgevonden voor de ontginning van het hoogveengebied, vanaf de eerste helft van de 20e eeuw steeds verder verdicht. In de veenkoloniën werd het bebouwingslint langs de kanalen sterk verdicht, waarbij de ruimtelijke structuur gehandhaafd bleef. In Nieuw-Buinen, 2e Exloërmond en Valthermond ontstond zo vrijwel aaneengesloten linten van bebouwing. De linten van 1e Exloërmond, Drouwenermond en Odoornerveen behielden een meer open karakter.

57

RAAP-RAPPORT 2719 Karakteristieke dorpen te midden van Drentse essen en Groningse kanalen Een cultuurhistorische waardenkaart van de gemeente Borger-Odoorn

Kenmerkend voor de lintdorpen is dat de bebouwing zich vaak gevoegd binnen de oorspronkelijk ontginningsstructuur, waardoor de functie van het lint als verbindingsweg en/of als ontginningsas nog duidelijk waarneembaar is. Binnen deze ruimtelijke structuur vertoont de bebouwing een grote variatie in vorm en architectuur.

4.2 Waardering 4.2.1 Bouwkunst Beschermde bouwkunst en stedenbouw De Rijksmonumenten en provinciale monumenten zijn in voorbereiding op de toewijzing van de monumentenstatus reeds gewaardeerd.

Beeldbepalende bouwkunst 1850-1940 (MIP) De objecten die in het kader van het Monumenten Inventarisatie Project (MIP) zijn geïnventariseerd zijn niet opnieuw gewaardeerd. Het is dus mogelijk dat objecten die op deze lijst voorkomen door verbouwing of achterstallig onderhoud (een deel van) hun waarde hebben verloren. Wel zijn met behulp van gegevens van de historische verengingen gesloopte of afgebrande objecten van de lijst verwijderd. PINO 1940-1970 (Provinciale Inventarisatie NaOorlogs erfgoed Drenthe) Ten behoeve van de selectie van provinciale monumenten in Drenthe heeft Drents Plateau in 2008-2009 een inventarisatie gemaakt van gebouwen en objecten die van regionaal belang zijn voor de Provincie Drenthe. Uit de PINO-inventarisatie (Provinciale Inventarisatie NaOorlogs erfgoed Drenthe) zijn 73 naoorlogse provinciale monumenten geselecteerd. Uit de restgroep van kanshebbers waren er voor de gemeente Borger-Odoorn ca. 30 panden interessant om te inventariseren en waarderen (figuur 4.4).

Overige beeldbepalende panden tot 1965 Ter aanvulling van de bestaande lijst van cultuurhistorisch waardevolle bouwkunst zijn opgenomen: Van de door de door de verschillende historische verenigingen en de gemeentelijke werkgroep aangeleverde objecten zijn 93 objecten in de lijst opgenomen met waarde middelhoog tot zeer hoog. Door Libau zijn 316 objecten toegevoegd die op basis van de criteria middel hoog tot zeer hoog scoorden. Op basis van de bestaande inventarisatie van Westdorp zijn 19 objecten opgenomen die middel hoog tot zeer hoog scoorden. Voor de lijsten zie bijlage 3.

4.2.2 Stedenbouw Historische kernen en dorpsuitbreidingen tot 1965 De historische kernen tot 1850 (op de zandgronden) en tot 1900 (in de veenkoloniën) zoals deze bij de inventarisatie van het historisch cultuurlandschap zijn begrensd, zijn gewaardeerd in zes categorieën: • Zeer hoge waarde • Hoge waarde • Hoge midden waarde

58

RAAP-RAPPORT 2719 Karakteristieke dorpen te midden van Drentse essen en Groningse kanalen Een cultuurhistorische waardenkaart van de gemeente Borger-Odoorn

Figuur 4.4. Boerderij aan de Dorpsstraat in Ees uit 1953. Gebouwd in opdracht van het Bouwbureau voor de Landbouw voor de familie Kinds. Het ontwerp is van de architect E. Kiestra. Foto: Marieke van der Heide, februari 2010.

• Lage midden waarde • Lage waarde • Zeer lage waarde Deze schaalverdeling sluit aan bij die van de na-oorlogse stedenbouwkundige ensembles. Voor de waardering van de historische kernen is aansluiting gezocht op de waarderingsystematiek die is gehanteerd in ‘Op weg met het Verleden’. 47 Kern van de daar toegepaste systematiek is de gaafheid ten opzichte van een bepaald ijkjaar. Voor de esdorpen geld een ijkjaar omstreeks 1840; voor de veenkoloniale nederzettingen 1900. Aan dit criterium is het zeldzaamheid toegevoegd voor de planmatig opgezette kernen in de veenkoloniën. Voor de esdorpen wordt dit criterium niet gehanteerd, omdat deze organisch gegroeide structuren op zichzelf een redelijke mate van zeldzaamheid hebben.

Stedenbouwkundig waardevolle ensembles 1945-1965 Binnen de dorpsuitbreidingen die zich tussen 1850-1965 hebben voorgedaan is een selectie gemaakt van stedenbouwkundige ensembles met een middel hoge of hoge waarde. Deze zijn gewaardeerd. Dit resulteerde in 17 ensembles die als hoog zijn gewaardeerd en 8 ensembles die als hoog-gemiddeld zijn gewaardeerd (figuur 4.5).

47

Bakermans, e.a. 1987. Het betreft hier de GIS-laag Cultuurhistorisch relict (vlak) uit het Geoportaal Drenthe.

59

RAAP-RAPPORT 2719 Karakteristieke dorpen te midden van Drentse essen en Groningse kanalen Een cultuurhistorische waardenkaart van de gemeente Borger-Odoorn

Figuur 4.5. Uitbreidingsplan van Exloo uit 1952 naar ontwerp van de Provinciale Planologische Dienst (PPD).

60

RAAP-RAPPORT 2719 Karakteristieke dorpen te midden van Drentse essen en Groningse kanalen Een cultuurhistorische waardenkaart van de gemeente Borger-Odoorn

Historische lintdorpen De aanwezige waardevolle bouwkunst en stedenbouwkundige ensembles binnen de lintdorpen, zijn beschreven in de voorgaande paragrafen. De cultuurlandschappelijke waarde van de lintwormen is opgenomen in de waardering van het historisch cultuurlandschap.

Niet-gewaardeerde gebieden De gebieden binnen de kernen waar zich na 1965 ruimtelijke ontwikkelingen hebben voorgedaan, zijn niet gewaardeerd, vanuit het oogpunt dat de afstand in tijd tot deze ontwikkelingen te kort is om het cultuurhistorisch belang voor bepaalde ontwikkelingen goed te kunnen inschatten.

61

RAAP-RAPPORT 2719 Karakteristieke dorpen te midden van Drentse essen en Groningse kanalen Een cultuurhistorische waardenkaart van de gemeente Borger-Odoorn

62

RAAP-RAPPORT 2719 Karakteristieke dorpen te midden van Drentse essen en Groningse kanalen Een cultuurhistorische waardenkaart van de gemeente Borger-Odoorn

5 Landschapselementen Zoals reeds in paragraaf 2.3.1 is beschreven, heeft de kartering van landschapselementen plaatsgevonden op basis van divers bronmateriaal. De schaal en de mate van compleetheid waarop deze broninventarisaties zijn uitgevoerd verschilt sterk. De Cultuurhistorische Basisinventariesatie Westdorp kent bijvoorbeeld een zeer hoog detailniveau en is zeer compleet.

5.1 Aardkundige fenomenen Dobbe, veentjes en pingoruïnes Verspreid over de gehele gemeente Borger-Odoorn zijn in natuurlijke laagtes vennen ontstaan. In veel gevallen kon hier veengroei plaatsvinden. Op historische kaarten staan ze weergegeven met het toponiem poel (open water) of veen (dichtgegroeid). Deze dichtgegroeide vennen zijn soms op grote schaal geëxploiteerd en zijn nu als open water te herkennen. Andere vennen zijn kleinschalig door boeren uit de omgeving gebruikt voor de winning van turf. Op recente luchtfoto’s zijn de inmiddels dichtgegroeide petgaten nog zichtbaar. Soms zijn de waterpartijen gedempt en bij het cultuurland getrokken. De waterpartijen zijn in het kader van de archeologische waarden- en verwachtingskaart gekarteerd aan de hand van de kadastrale minuutplans van 1832. 48 Binnen de gemeente Borger-Odoorn heeft het Drouwenerzand de status van Aardkundig monument, vanwege de geologische, bodemkundige en cultuurhistorische waarde. Het is een van de weinige, nog actieve stuifzandgebieden in Nederland. De cultuurhistorische waarden van het Drouwenerzand zijn beschreven in 3.1.9.

5.2 Prehistorische objecten Celtic fields 49 Op een aantal plaatsen zijn aan het maaiveld nog celtic fields (akkercomplexen uit de IJzertijd) waarneembaar 50, alhoewel zij soms alleen door specifieke luchtfotostudie opgespoord kunnen worden. Bij recent onderzoek zijn 5 celtic fields herbegrensd in het zuidelijk deel van de gemeente. De overige 9 celtic fields zijn bij eerder onderzoek aangewezen met een minder exacte begrenzing. De data uit deze laag zijn afkomstig van de gemeentelijke archeologische waardenen verwachtingskaart. 51

48 49

Aaldersberg, 2011. De archeologisch relevante locaties worden hier summier toegelicht. Zie Jager, 2008 voor een uitgebreidere analyse van de celtic fields en Aalbersberg, 2011 voor de overige archeologische vindplaatsen.

50

Nog niet zo lang geleden giste men nog naar de tijd waaruit deze structuren stamden en wat ze waren. Op historisch-topografische kaarten van Drenthe staan ze nog als ‘Romeinse legerplaats’ benoemd. Van Veldhuizen, die in 1933 een boek publiceerde over Zeegse en omgeving, veronderstelde dat het tuinpercelen uit de overgang van Romeinse tijd naar Middeleeuwen waren (Van Veldhuizen, 1933, p. 21-22).

51

Aaldersberg, 2011.

63

RAAP-RAPPORT 2719 Karakteristieke dorpen te midden van Drentse essen en Groningse kanalen Een cultuurhistorische waardenkaart van de gemeente Borger-Odoorn

Grafheuvels Aan de hand van het Cultuurhistorisch Kompas, gegevens van historische verenigingen en Staatsbosbeheer kon voor een beperkt aantal grafheuvels worden achterhaald of deze nog bovengronds zichtbaar zijn (figuur 5.1).

Hunebedden In de gemeente Borger-Odoorn bevinden zich maar liefs 17 hunebedden. Hiervan hebben 13 de status van Rijksmonument (figuur 5.2). Ze zijn als object opgenomen in het Geoportaal van de provincie Drenthe en uiteraard op de archeologische waarden- en verwachtingskaart van BorgerOdoorn opgenomen.

Offerveentje Aan de hand van de gemeentelijke archeologische waarden- en verwachtingskaart is één offerveentje gekarteerd. Het betreft het ‘Veentje van Kooiker’ bij Klijndijk. Op deze plek werden in het veen resten van een urn uit de Vroege Bronstijd en rechtopstaande palen gevonden. Het veentje is nog zichtbaar door afwijkend grondgebruik (grasland in plaats van akker) en een halfrond bosje aan de noordzijde van het veentje.

5.3 Bestuur Grenspaal of -punt De grenspalen zijn op basis van het kadastraal minuutplan en Bonneblaadjes uit de periode rond 1900 geïnventariseerd voor de archeologische waarden- en verwachtingskaart, en geven dus in principe alleen aan waar in 1832 en 1900 een grenspaal stond. 52 Daarmee is dus niet gezegd dat deze grenspaal er nog staat. Deze zijn aangevuld met de grenspalen en -stenen uit de inventarisatie van het Cultuurhistorisch Kompas. In de tabel die in het GIS aanwezig wordt in de kolom ‘subtype’ onderscheid gemaakt tussen grenspalen, -punten en -stenen.

Markegrens Markegrenzen zijn door Drents Plateau geïnventariseerd. Zij hebben tevens in kaart gebracht op welke manier de markegrenzen nog in het landschap zichtbaar zijn, doch deze data was niet in de GIS-database in het Geoportaal van de provincie aanwezig. 53

5.4 Waterstaat Poldermolens Aan de hand van de kadastrale minuutplans zijn in het kader van de archeologische waarden- en verwachtingskaart de historische locaties van poldermolens geïnventariseerd. De meeste poldermolens lagen in de Hunzelaagte en zijn inmiddels verdwenen.

52 53

Aaldersberg, 2011. Sanden et al., 2010, p. 34

64

RAAP-RAPPORT 2719 Karakteristieke dorpen te midden van Drentse essen en Groningse kanalen Een cultuurhistorische waardenkaart van de gemeente Borger-Odoorn

Figuur 5.1. Het Eppiesbergje aan de prehistorische route ten noorden van Valthe. In 1937 deed Van Giffen onderzoek naar deze grafheuvel uit het Laat-Neolithicum. Foto: Steven van der Veen, 18 april 2013.

Figuur 5.2. Hunebedden bij Bronneger. Foto Marieke van der Heide, 5 februari 2013.

65

RAAP-RAPPORT 2719 Karakteristieke dorpen te midden van Drentse essen en Groningse kanalen Een cultuurhistorische waardenkaart van de gemeente Borger-Odoorn

Beken Aan de hand van de kadastrale minuutplans zijn in het kader van de archeologische waardenen verwachtingskaart de historische locaties van de beken weergegeven. Beken speelden een belangrijke rol in de historische agrarische bedrijfsvoering. Met behulp van beekwater werden periodiek de hooilanden bevloeid. Hiervoor was een stelsel van schutten en sluisjes aangelegd.

Waterloop, overig Ook de waterlopen en kanalen zijn door Drents Plateau gekarteerd en aanwezig in het Geoportaal van de provincie Drenthe. Het betreft het Oranjekanaal, het deels nog intacte Zuiderdiep in Valthermond en enkele verdwenen diepen in Drouwenermond. Daarnaast zijn de genormaliseerde waterlopen van de Hunze, het Valtherdiep en het Diep ten zuiden van Borger weergegeven. Onder ‘beken’ zijn de niet-genormaliseerde 19e-eeuwse waterlopen opgenomen.

5.5 Infrastructuur Weg, 1900 of ouder Uit de Cultuurhistorische inventarisatie Westdorp zijn de wegen overgenomen die omstreeks 1900 aanwezig waren.

Wegen met dubbelzijdige lintbebouwing In het Cultuurhistorisch Kompas Drenthe zijn wegen met dubbelzijdige lintbebouwing opgenomen. Het gaat voornamelijk om wegen met bebouwing langs het Noorder- en Zuiderdiep in Valthermond, 2e Exloërmond en Nieuw-Buinen en het bewoningslint aan de oostzijde van de Hunzelaagte.

Historische routes, meest postwegen Postwegen zijn historische wegen, die in het verleden gebruikt zijn door postkoetsen om de post te vervoeren. De wegen zijn onderdeel van een database die afkomstig is uit het Geoportaal van de provincie Drenthe.

Prehistorische routes De Hondsrug fungeert sinds de prehistorie als belangrijke verbindingsroute tussen het zuiden (Coevorden) en het noorden (Groningen). Binnen de gemeente Borger-Odoorn loopt de route ten westen van Valthe, Exloo, door Ees naar het noorden en verlaat via de hunbedden van Drouwen (D19-20) de gemeente. De prehistorische routes maken deel uit van een database die afkomstig is uit het Geoportaal van de provincie Drenthe.

Spoor- en trambanen Eveneens afkomstig uit het Geoportaal van de provincie Drenthe zijn de spoor- en trambanen, waarvan een deel bestaand is en een deel als relict in het landschap aanwezig is. Het betreft de spoorlijn Zwolle-Stadskanaal, die tussen 1903 en 1905 werd geopend. Dit spoor dat aan de oostzijde van de Hondsrug lag, werd op initiatief van de Noordoostlocaalspoorweg-Maatschappij

66

RAAP-RAPPORT 2719 Karakteristieke dorpen te midden van Drentse essen en Groningse kanalen Een cultuurhistorische waardenkaart van de gemeente Borger-Odoorn

Figuur 5.3. Ten zuiden van station Buinen had de spoorlijn Zwolle-Stadskanaal een aftakking naar een spoordok op de kop van het Zuiderhoofddiep. Dit spoordok werd in 1977 gedempt en in 2005 opnieuw uitgegraven. Foto: Marjo Montforts, datum onbekend.

(NOLS) in 1899 aangelegd. 54 Deze spoorlijn voor personen- en goederenvervoer deed binnen de gemeente vier stations aan: Valthe (Provinciaal monument 1-0115), Exloo (Provinciaal monument 1-0114), Buinen en Drouwen. Ten zuiden van station Buinen had de lijn een aftakking naar het spoordok. Dit spoordok lag aan het eind van de Zuiderhoofddiep dat Buinen via Nieuw-Buinen met Stadskanaal verbond. In 1977 werd dit spoordok gedempt en in 2005 weer uitgegraven (figuur 5.3). De NOLS werd in 1938 genaast door de Staat en kwamen alle bezitting in handen van de NS. Kort na de oorlog werd het deel van de spoorlijn dat binnen de gemeente Borger-Odoorn lag opgeheven. Momenteel is het tracé nog vrijwel geheel herkenbaar in het landschap, veelal als pad met aan weerszijden eiken en heeft nu een recreatieve functie (figuur 5.4). Daarnaast heeft door de uiterste oosthoek van de gemeente de spoorlijn van de S.T.A.R. Gronings-Drentsche Spoorwegmaatschappij Stadskanaal-Ter Apel-Rijksgrens) gelopen (figuur 5.5). Deze werd in 1924 aangelegd en liep door Stadskanaal, net buiten de gemeentegrens, door naar Veendam. In 1972 werd de lijn die voornamelijk nog voor goederenvervoer diende, opgeheven. In 1994 werd de lijn opnieuw in gebruik genomen, ditmaal als museumspoorlijn die werd geëxploiteerd door een stichting met dezelfde afkorting als de eerste S.T.A.R., de Stichting Stadskanaal Rail.

Het deel van de spoorlijn dat door de gemeente Borger-Odoorn heeft gelopen is alleen nog herkenbaar in de verkaveling van enkele percelen.

54

http://www.nols-spoorwegmaatschappij.info

67

RAAP-RAPPORT 2719 Karakteristieke dorpen te midden van Drentse essen en Groningse kanalen Een cultuurhistorische waardenkaart van de gemeente Borger-Odoorn

Figuur 5.4. Het voormalige spoorwegtracé van de NOLS is op veel plaatsen nog zeer goed zichtbaar in het landschap. Onder andere hier ten noorden van Buinen, waar op de plek van de spoorlijn een fietsroute is aangelegd. Foto: Steven van der Veen, 18 april 2013.

5.6 Oorlog en defensie Tachtigjarige Oorlog Ten tijde van de Tachtigjarige Oorlog diende het uitgestrekte hoogveengebied van Drenthe en Groningen ter bescherming van de meer welvarende delen van Friesland en Groningen. Vanaf het zuiden en oosten waren de noordelijke provincies slechts via enkele wegen door het hoogveengebied bereikbaar. De belangrijkste toegangswegen werden afgesloten door omvangrijke vestingen, zoals Coevorden, Bourtange en Nieuwerschans. Rond 1620 werd tussen de Zandberg en Valthe de Valtherdijk aangelegd. Om deze voor vijandige legers af te sluiten werd in 1601 een kleine redoute aangelegd, die in 1628 werd uitgebreid tot de Valtherschans. 55 Na het Rampjaar 1672 verloor de schans vrijwel geheel haar militaire functie. De schans of resten daarvan zijn niet meer zichtbaar in het landschap. Alleen een informatiebord herinnert aan de verdwenen schans.

Tweede Wereldoorlog De Tweede Wereldoorlog heeft in de gemeente Borger-Odoorn op beperkte schaal haar zichtbare sporen achter gelaten in het landschap. 56 Deze sporen hebben met name betrekking op gedenkplaatsen.

55 56

De Vries e.a., 2005. p.34. Over de persoonlijke gebeurtenissen en de in het landschap niet-zichtbare sporen in de gemeente Borger-Odoorn, kan o.a. het boek ‘Oorlogssporen: De jaren 1940-1945 in Borger-Odoorn’ van Van de Kamp e.a, worden geraadpleegd.

68

RAAP-RAPPORT 2719 Karakteristieke dorpen te midden van Drentse essen en Groningse kanalen Een cultuurhistorische waardenkaart van de gemeente Borger-Odoorn

Figuur 5.5. De spoorlijn van de S.T.A.R. ter hoogte van Drouwenermond. Foto: Marieke van der Heide, 5 januari 2013.

Oorlogsgraven Op verschillende begraafplaatsen in de gemeente zijn oorlogsslachtoffers begraven. Er zijn totaal 14 graven. Van 13 is de exacte locatie ook bekend. 57 Munitieopslag, Arbeidskamp De Hertekei, Onderduikerhol, vliegtuigcrashes en monumenten In de bossen van de Boswachterij Odoorn was vóór de oorlog door de Nederlandse Arbeidsdienst (NAD) het arbeidskamp De Hertekei aangelegd. Deze lag op de plek van de huidige camping ‘t Vlintenholt. De NAD was een vrijwillige en later verplichte Arbeitseinsatz, die met name in gebieden die in ontginning waren kampen oprichtte. Vlakbij het arbeidskamp lag een munitieopslag van de Duitsers. 58 Op diverse plaatsen in de gemeente Borger-Odoorn zijn tijdens de Tweede Wereldoorlog vliegtuigen neergestort. In het kader van de archeologische waarden- en verwachtingskaart zijn drie crashes gekarteerd. 59 Op aanwijzing van de historische verenigingen zijn hier twee locaties aan toegevoegd. De uitgestrekte bossen in de gemeente boden een goede mogelijkheid voor mensen om zich schuil te houden. In de gemeente lagen twee onderduikersholen. Verspreid door de gemeente 57

Locaties en beschrijvingen verkregen via de gemeente Borger-Odoorn, Naast deze 14 graven is er een nooit gebruikt massagraf in de bossen nabij Ees. Vanwege de beperkte informatie die momenteel over deze kuil bekend is, is dit element niet op de kaart vermeld.

58 59

Gras, 1997. p.167-168. Aaldersberg, 2011.

69

RAAP-RAPPORT 2719 Karakteristieke dorpen te midden van Drentse essen en Groningse kanalen Een cultuurhistorische waardenkaart van de gemeente Borger-Odoorn

liggen 13 gedenkmonumenten. 60 Het gaat om zowel gedenkstenen op begraafplaatsen als kleine monumenten in de openbare ruimte. Ook bij de twee onderduikersholen zijn gedenktekens aangebracht. Een deel van deze gedenktekens is vlak na de oorlog opgericht, ook is een aantal uit recentere periode.

5.7 Opgaand groen en bosgeschiedenis Boom, overig Uit de Cultuurhistorische Basisinventarisatie Westdorp zijn de geïnventariseerde bomen opgenomen. Het betreft hier een zeer complete inventarisatie die zich beperkt tot Westdorp en de directe omgeving. Daarnaast zijn de monumentale bomen afkomstig uit de database van de Bomenwacht op de kaart weergegeven. Dit bestand is verkregen via Landschapsbeheer Drenthe en is bijgewerkt tot 2013.

Gedenkboom Ter herinnering aan belangrijke gebeurtenissen zijn in het verleden bomen aangeplant. Deze hebben voor zover bekend allen betrekking op het koningshuis. Binnen de gemeente zijn Wilhelmina en Beatrixbomen aanwezig.

Veldkeienbank Ter herinnering aan de ontginningsactiviteiten van de Oranjebond van Orde is ten noorden van Drouwen een veldkeienbank aangelegd.

Houtwal, gaaf of herkenbaar Uit de Cultuurhistorische Basisinventarisatie Westdorp zijn de geïnventariseerde houtwallen die nog gaaf of herkenbaar zijn opgenomen.

Singel, bomenrij of beplante esrand Uit de Cultuurhistorische Basisinventarisatie Westdorp zijn de geïnventariseerde singels, bomenrijen en beplante esranden opgenomen.

Brinkachtige ruimten Aan de hand van de kadastrale minuutplans van omstreek 1832 en recente topografische kaarten zijn de brinken gekarteerd zoals deze nu nog herkenbaar zijn. Daar moeten we wel een kanttekening bij plaatsen: veel brinken vormen een fragment van de vroegere omvang. Niet alleen werden er op een zeker moment huizen op een deel van de brink gebouwd, ook werden delen van brinken primair voor verkeersdoelen aangewend door er wegen overheen aan te leggen. Dit is geen recent fenomeen, maar kwam bijvoorbeeld in Valthe al voor vanaf de 17e eeuw. Aan de Hoofdstraat lag, ter hoogte van het westelijk deel van de Schoolstraat, de westelijke brink van Valthe. In de loop van de 17e en 18e eeuw raakte het zuidelijk deel van de brink bebouwd en bleef het deel ten noorden van de Hoofdstraat over. In de 19e en 20e eeuw verdween ook dit deel van de brink door de 60

De locaties van de monumenten zijn verkregen uit de kaartenlaag van het Geoportaal provincie Drenthe, www.drenthe.info/kaarten/website/geoportaal. De locaties zijn op aanwijzing van de gemeente Borger-Odoorn, historische verenigingen en kaartstudie verder gedetailleerd.

70

RAAP-RAPPORT 2719 Karakteristieke dorpen te midden van Drentse essen en Groningse kanalen Een cultuurhistorische waardenkaart van de gemeente Borger-Odoorn

Figuur 5.6. Het opgaand groen en de terug liggende bebouwing langs de Hoofdstraat in Exloo zijn een restant van de oorspronkelijke brink. Foto: Steven van der Veen, 18 april 2013. (IMG_8458)

aanleg van nieuwe erven en infrastructuur. De oostelijke brink die aan de Hoofdstraat en het oostelijk deel van de Schoolstraat lag raakte volledig bebouwd. 61 Brinken waren oorspronkelijk gemeenschappelijk bezeten inschaarruimtes voor het vee, vaak met een onregelmatige vorm. Die functie is nog te herkennen aan de drinkpoelen. Tegelijk werd er hout ‘verbouwd’ op de brink, wat we nu nog kunnen herkennen aan de forse eiken of linden op veel Drentse brinken (figuur 5.6). Geleidelijk kregen ze ook een sociale functie, vooral toen de dorpen zich rond de brinken uitbreidden. Over de Drentse brinken is veel geschreven, vooral omdat ze algemeen als een essentieel hoofdonderdeel van het archetype van het Drentse cultuurlandschap worden beschouwd, naast de essen en de heidevelden. 62

Oud bos Uit de Cultuurhistorische Basisinventarisatie Westdorp zijn de geïnventariseerde oude bossen overgenomen. Deze laag ‘oud bos’ onderscheid zich van het ‘oud bos’ in de landschapstypelaag door de mate van ruimtelijk detail. De elementen uit de Cultuurhistorische Basisinventarisatie Westdorp zijn namelijk gekarteerd op schaal van circa 1:1.000, terwijl de landschapstypen zijn gekarteerd op schaal 1:10.000.

61 62

Spek, 2004 Spek, 2004

71

RAAP-RAPPORT 2719 Karakteristieke dorpen te midden van Drentse essen en Groningse kanalen Een cultuurhistorische waardenkaart van de gemeente Borger-Odoorn

Grootschalige bosaanplant Een van de eerste grootschalige bebossingplannen in de gemeente Borger-Odoorn was het bebossingsplan van het Drouwenerzand. In 1903 werd dit stuifzand opgekocht door de Oranjebond van Orde. Dit was een weldadigheidsinstelling, die naar voorbeeld van de Maatschappij van Weldadigheid werklozen en paupers inzette om woeste gronden te ontginnen en hen zo van werk en inkomen te voorzien. De Orde ontving financiële steun van de Kwartguldenvereniging, waar de Kwartjesberg haar naam aan ontleend. Op het Bonneblad van 1927 zien we de eerste bosaanplant verschijnen: Ten noorden van de huidige Steenhopenweg werd een raster van licht slingerende lanen aangelegd, in de bosvakken hiertussen werd naaldhout aangeplant. 63 De lanenstructuur is nagenoeg nog intact. In 1911 was Staatsbosbeheer al begonnen met de aankoop van heidevelden in de gemeente Borger-Odoorn voor de aanleg van Staatsbossen. De dalende steenkoolproductie tijdens de Eerste Wereldoorlog had geleid tot een stijgende vraag naar turf. Ook de vraag naar landbouwproducten was fors gestegen. Met het sluiten van de vrede liep de vraag naar beide producten snel terug. In 1920 zakte de vraag naar turf volledig in. De landbouwcrisis van 1920 zorgde ook nog eens voor dalende prijzen in de landbouw en veeteelt.

Om de werkeloosheid te drukken werden in 1921 735 arbeiders te werk gesteld bij het ontginnen van dalgronden, het verbeteren van wegen en de aanleg van een tweede begraafplaats in Valthermond. 64 Ook werden arbeiders ingezet bij de aanleg nieuwe bossen. In 1922 werd de door de gemeente aangekochte heide bij Exloo bebost, evenals de bossen langs de Valtherzandweg. Ook werden er op nationaal niveau werkverschaffingsprojecten opgezet, waaronder de aanleg van Staatsbossen. Uiteindelijk zou meer dan 80 procent van de boswachterijen in de gemeente in het kader van de werkverschaffing worden bebost. Niet alleen werden er bossen aangelegd op initiatief van de overheid. Ook particulieren, waaronder de industrieel E.J. Duintjer uit Veendam, liet woeste grond ontginnen waaronder heidevelden bij Odoorn. 65 Tot ver in de jaren ‘30 lukte het de overheid niet de werklozen aan regulier werk te helpen. Na de Tweede Wereldoorlog zijn op kleinere schaal nog bossen aangeplant, zoals bij het Buinerveld en het Drouwenerveld. De grootschalige bosaanplant die in de eerste helft van de 20e eeuw plaatsvond heeft in grote mate het huidige landschap van de gemeente Borger-Odoorn bepaald. De structuur van paden en lanen de tussenliggende bosvakken is nog vrijwel geheel intact. Op enkele plaatsen is het bos weer gekapt om heide terug te laten komen, zoals bij Schapenpark in de Boswachterij Odoorn.

De padenstructuur is echter wel intact gelaten. Naast de padenstructuur en bosvakken zijn er ook gebouwen en landschapselementen die herinneren aan de grootschalige bosaanplant. Bij de bosaanplant van het Odoornerveld werd een knik gemaakt in de Boswachter Meelkerlaan, waardoor de dienstwoning van de boswachter vrij zicht had over de toegangslaan (figuur 5.7). Iets zuidelijker werd in 1934 op initiatief van boswachter Meelker een heuvel opgeworpen van waaraf bosbranden konden worden gesignaleerd. Over deze 63 64 65

Bonneblad nr. 170, Gasselte, 1927. Gras, 1997. p 155. Gras, 1997. p 155.

72

RAAP-RAPPORT 2719 Karakteristieke dorpen te midden van Drentse essen en Groningse kanalen Een cultuurhistorische waardenkaart van de gemeente Borger-Odoorn

Figuur 5.7. De boswachterswoning aan de Boswachter Meelkerlaan. Foto: Steven van der Veen, 18 april 2013.

heuvel met de naam Polshoogte liepen twee paden als een kurkentrekker omhoog. Vanwege de grote inspanning die door de arbeiders geleverd werd om deze heuvel op hoogte te krijgen, werd deze de ‘Bloedberg van Exloo’ genoemd. Om het zicht over de als maar hoger wordende bomen te behouden werd een houten toren op de heuvel geplaatst die in de jaren ‘50 werd vervangen door een stalen exemplaar. In 2000 is een nieuwe toren op de heuvel geplaatst. Op de kaart is de grootschalige bosaanplant aangegeven, zoals deze in het begin van de jaren ‘50 was gevorderd (figuur 5.8). Hierbij is ook het in aanleg zijnde Drouwenerveld inbegrepen. De door opslag ontstane bossen rond bijvoorbeeld het Drouwenerzand, zijn buiten beschouwing gelaten.

5.8 Ruilverkaveling en landinrichting Grote delen van de gemeente Borger-Odoorn hebben in de tweede helft van de 20e eeuw een transformatie ondergaan als gevolg van ruilverkavelingen en landinrichtingsprojecten. De drie vroege ruilverkavelingen worden hier kort beschreven (figuur 5.9). Er heeft geen inventarisatie plaatsgevonden van waardevolle objecten en structuren die met deze ruilverkavelingen samenhangen, zoals beplanting, weg- en slootprofielen, boerderijtypen en erfindelingen. Deze verdiepingsslag kan in de toekomst worden gemaakt. De eerste grote ruilverkaveling binnen de gemeente Borger-Odoorn (en in Drenthe) was de Ruilverkaveling Borger van 1952. Binnen deze ruilverkaveling konden 23 nieuwe bedrijven worden gebouwd, waarbij aan de Strengenweg een nieuw lint van boerderijen ontstond. De Landinrichting

73

RAAP-RAPPORT 2719 Karakteristieke dorpen te midden van Drentse essen en Groningse kanalen Een cultuurhistorische waardenkaart van de gemeente Borger-Odoorn

250

255

260

265

555

555

245

Drouwenermond Drouwenermond Drouwenermond Drouwenermond Drouwenermond Drouwenermond Drouwenerveen Drouwenerveen Drouwenerveen Drouwenerveen Drouwenerveen Drouwenerveen Nieuw-Buinen Nieuw-Buinen Nieuw-Buinen Nieuw-Buinen Nieuw-Buinen Nieuw-Buinen Bro Bro nnegerveen nnegerveen Bro Drouwen Drouwen Drouwen Bro Bronnegerveen nnegerveen nnegerveen nnegerveen Drouwen Drouwen Drouwen Bronneger Bronneger Bronneger Bronneger Bronneger Bronneger

550

1e 1e Exloërmond 1e Exloërmond 1e Exloërmond 1e Exloërmond 1e Exloërmond Exloërmond

Borger Borger Borger Borger Borger Borger

550

Buinerveen Buinerveen Buinerveen Buinerveen Buinerveen Buinerveen

Buinen Buinen Buinen Buinen Buinen Buinen

2e 2e Exloërmond 2e Exloërmond 2e Exloërmond 2e Exloërmond 2e Exloërmond Exloërmond

Zandberg Zandber Zandbergg Zandberg

Kavelingen Kavelingen Kavelingen Kavelingen Kavelingen Kavelingen Westdorp Westdorp Westdorp Westdorp Westdorp Westdorp

545

545

Exloo Exloo Exloo Exloo Exloo Exloo Eesergroen Eesergroen Eesergroen Eesergroen Eesergroen Eesergroen Valthermond Valthermond Valthermond Valthermond Valthermond Valthermond Eeserveen Eeserveen Eeserveen Eeserveen Eeserveen Eeserveen

Valthe Valthe Valthe Valthe Valthe Valthe

Odoornerveen Odoornerveen Odoornerveen Odoornerveen Odoornerveen Odoornerveen

540

540

Odoorn Odoorn Odoorn Odoorn Odoorn Odoorn

Klijndijk Klijndijk Klijndijk Klijndijk Klijndijk Klijndijk

legenda grootschalige bosaanplant

0

5

gemeentegrens

km 245

TE1/bocu_figs

250

255

260

265

Figuur 5.8. Grootschalige bosaanplant in de eerste helft van de 20e eeuw.

Odoorn (Odoorn en Exloo) was de eerste verkaveling waarbij de Cultuurtechtnische Dienst (CD) en de PPD samenwerkten, waardoor ruimtelijke ordening en de ruilverkaveling beter samengingen. Hierdoor is er meer dan bij de ruilverkaveling van Borger, rekening gehouden met de landschappelijke karakteristieken. In 1961 werd aangevangen met de Ruilverkaveling Bronneger- en Buinerveen. Hierbij werd een landschapsplan voor de ruilverkaveling opgezet.

5.9 Industrie en nijverheid Glasindustrie De eerste glasblazerij in de gemeente vestigde zich in de jaren 1838-1839 in Nieuw-Buinen. Deze fabriek van de Duitser C.A. Thöne richtte zich op het vervaardigen van flessen, medicijnglas en

74

RAAP-RAPPORT 2719 Karakteristieke dorpen te midden van Drentse essen en Groningse kanalen Een cultuurhistorische waardenkaart van de gemeente Borger-Odoorn

250

255

260

265

555

555

245

Drouwenermond Drouwenermond Drouwenermond Drouwenermond Drouwenermond Drouwenermond Drouwenerveen Drouwenerveen Drouwenerveen Drouwenerveen Drouwenerveen Drouwenerveen Nieuw-Buinen Nieuw-Buinen Nieuw-Buinen Nieuw-Buinen Nieuw-Buinen Nieuw-Buinen Bro Bro nnegerveen nnegerveen Bro Drouwen Drouwen Drouwen Bro Bronnegerveen nnegerveen nnegerveen nnegerveen Drouwen Drouwen Drouwen Bronneger Bronneger Bronneger Bronneger Bronneger Bronneger

Ruilverkaveling Bronnegerneger- en en Buinerveen Buinerveen Ruilverkaveling Bron 550

1e 1e Exloërmond 1e Exloërmond 1e Exloërmond 1e Exloërmond 1e Exloërmond Exloërmond

Borger Borger Borger Borger Borger Borger

550

Buinerveen Buinerveen Buinerveen Buinerveen Buinerveen Buinerveen

Buinen Buinen Buinen Buinen Buinen

2e 2e Exloërmond 2e Exloërmond 2e Exloërmond 2e Exloërmond 2e Exloërmond Exloërmond

Ruilverkaveling Ruilverkaveling Borger Borger

Zandberg Zandber Zandbergg Zandberg

Kavelingen Kavelingen Kavelingen Kavelingen Kavelingen Kavelingen

Landinrichting Odoorn Landinrichting Odoorn

Westdorp Westdorp Westdorp Westdorp Westdorp Westdorp

545

545

Exloo Exloo Exloo Exloo Exloo Exloo Eesergroen Eesergroen Eesergroen Eesergroen Eesergroen Eesergroen Landinrichting Odoorn Odoorn Landinrichting

Landinrichting Odoorn Odoorn Landinrichting Valthermond Valthermond Valthermond Valthermond Valthermond Valthermond

Eeserveen Eeserveen Eeserveen Eeserveen Eeserveen Eeserveen

Odoorn Odoorn Odoorn Odoorn Odoorn Odoorn

Valthe Valthe Valthe Valthe Valthe Valthe

Odoornerveen Odoornerveen Odoornerveen Odoornerveen Odoornerveen Odoornerveen

540

540

Landin Odoorn Landinrichting richting Odoorn

Klijndijk Klijndijk Klijndijk Klijndijk Klijndijk Klijndijk

legenda ruilverkaveling

0

5

gemeentegrens

km 245

TE1/bocu_figs

250

255

260

265

Figuur 5.9. Vroege ruilverkavelingen en landinrichtingsprojecten in de gemeente Borger-Odoorn.

drinkglazen. 66 In 1845 werd een tweede fabriek opgericht door Jan Meursing, J.G. Heinz en G.F. Müller, die Müller/Heinz en Comp ging heten. Heinz en Müller waren in dienst van Thöne, maar besloten uit ontevredenheid over het productieproces een eigen fabriek te openen. De zoon van Meursing werd directeur. In dat jaar werkten er 33 glasblazers in deze fabrieken. Acht jaar later was dit aantal gestegen naar 1853. De industrie had aanvankelijk nog veel last van buitenlandse concurrentie. Door specialisatie in gekleurd glas en lampenglazen en stolpen én door de start van 67 export naar Nederlands Oost-Indië wisten zij deze concurrentie voor te blijven. Ook zorgde de

Frans-Duiste oorlog in 1870 voor een afname van concurrentie. De directeuren lieten in de omgeving van hun fabrieken luxueuze villa’s bouwen, waarvan voor de villa van Thöne aan het Zuiderdiep, genaamd Flora een fraai voorbeeld is (Rijksmonument 508376). 66 67

Banga, 2004. De Vries, e.a., 2004. p. 64.

75

RAAP-RAPPORT 2719 Karakteristieke dorpen te midden van Drentse essen en Groningse kanalen Een cultuurhistorische waardenkaart van de gemeente Borger-Odoorn

Aan het eind van de 19e eeuw kwam de fabriek die was opgericht door Thöne in handen van A.J. Bakker en nam diens naam aan. Na het overlijden van Bakker werd de fabriek in 1837 overge68 nomen door de Vereenigde Glasfabrieken te Schiedam. Een jaar later nam deze firma ook de

fabriek van Meursing over. De fabriek van Bakker werd gesloten, de fabriek van Meursing werd voortgezet tot deze in 1963 werd opgeheven. Een van de voornaamste factoren die speelde bij de vestiging van deze glasblazerijen ver van haar afzetgebied, was de aanwezigheid van een grote hoeveelheid brandstof in de vorm van turf. Op het moment van vestiging, in het midden van de 19e eeuw, werd het veen ter hoogte van Nieuw-Buinen omgezet in turf. Via de monden kon de brandstof gemakkelijk naar de fabriek worden getransporteerd. Het geproduceerde glas kon vervolgens via o.a. het Stadskanaal richting de steden worden verscheept. De glasindustrie heeft een grote invloed gehad op de ruimtelijke ontwikkeling van Nieuw-Buinen. Rond de Verlengde Dwarskade en het Dwarsdiep ontstond een dicht lint van woningen (‘t Aailand) met daartussen enkele grote complexen van glasblazerijen. Er zijn weinig gebouwen die nog direct herinneren aan de glasindustrie. De glasfabriek van Meursing werd in 1963 opgeheven. Het voormalige fabrieksterrein ligt deels braak. In Nieuw-Buinen resteert nog een stuk muur van de voormalige glasfabriek.

Molens, verdwenen Aan de hand van de kadastrale minuutplans zijn in het kader van de archeologische waarden- en verwachtingskaart de historische locaties van industriële molens geïnventariseerd. Alle molens zijn verdwenen en dus ook als zodanig gekarteerd. In enkele gevallen is de functie van de huidige bebouwing nog gerelateerd aan die van de molen, zoals bijvoorbeeld de korenmalerij in Odoorn (MIP-object 10499).

5.10 Religie Begraafplaats, bestaand Aan de hand van een gemeentelijk inventarisatie van begraafplaatsen en historisch kaartmateriaal zijn de cultuurhistorisch waardevolle delen van de begraafplaatsen opgenomen. De meeste huidige begraafplaatsen zijn aangelegd in de periode 1850-1900; de begraafplaatsen in de veenkoloniën zijn deels jonger. Noemenswaardig vanwege de ouderdom en gaafheid is de Joodse begraafplaats ten oosten van Borger aan de Marslandenweg. Deze begraafplaats dateert uit 1865, maar was mogelijk al eerder in gebruik. Op de begraafplaats zijn negen grafstenen aanwezig. De begraafplaats met een vierkante plattegrond wordt omsloten door een dichte bomenrij van beuken (mogelijk een doorgeschoten beukenhaag).

68

Banga, 2004.

76

RAAP-RAPPORT 2719 Karakteristieke dorpen te midden van Drentse essen en Groningse kanalen Een cultuurhistorische waardenkaart van de gemeente Borger-Odoorn

Begraafplaatsen, verdwenen Zoals uit de lijst met bestaande begraafplaatsen blijkt, zijn veel begraafplaatsen pas in de tweede helft van de 19e eeuw aangelegd. De oudere drie verdwenen begraafplaatsen zijn gekarteerd aan de hand van de kadastrale minuutplans van omstreeks 1832. Het betreffen de voormalige begraafplaatsen rond de kerk van Borger en de kerk van Odoorn en een begraafplaats aan de noordzijde van de Torenlaan in Borger.

5.11 Recreatie In de bossen van de gemeente Borger-Odoorn zijn natuurlijke meertjes benut: ‘s zomers als zwembad en ‘s winters als ijsbaan. Een dergelijke ijsbaan was aanwezig in de bossen ten noordwesten van Exloo en Boswachterij Odoorn, waar zich iets noordelijker ook een ‘zwembad’ bevond.

5.12 Overig Eendenpoel en schaapskuil Op de cultuurhistorische waardenkaart is een beperkt aantal objecten gerelateerd aan historische nederzettingslocaties opgenomen. Het betreft de verdwenen havezate Westrup, een schaapskuil ten noorden van Valthe en een eendenpoel bij Odoorn. De begrenzing van de historische 19e-eeuwse kernen is ondergebracht in de laag met landschapstypen.

Havezate-terrein De gemeente Borger-Odoorn kende één havezate, namelijk Westrup in Westdorp. Deze havezate 69 dateerde uit de 14e eeuw. Tussen 1725 en 1759 is de havezate afgebroken. In 2011-2012 heeft

RAAP een archeologische veldonderzoek uitgevoerd om de ligging en omvang van de voormalige havezate vast te stellen. Uit de conclusies van het onderzoek blijkt dat er aanwijzingen zijn dat er daadwerkelijk een gebouw heeft gestaan, maar omvangrijke muurresten worden niet verwacht.

69

Van Hoof, 2012.

77

RAAP-RAPPORT 2719 Karakteristieke dorpen te midden van Drentse essen en Groningse kanalen Een cultuurhistorische waardenkaart van de gemeente Borger-Odoorn

78

RAAP-RAPPORT 2719 Karakteristieke dorpen te midden van Drentse essen en Groningse kanalen Een cultuurhistorische waardenkaart van de gemeente Borger-Odoorn

6 Waardevolle ensembles De kartering en waardering van het historisch cultuurlandschap, de landschapselementen en de bouwkunst en stedenbouw heeft plaatsgevonden binnen de grenzen van de afzonderlijke disciplines. De resultaten van de inventarisatie zijn weergegeven op één kaartbeeld waardoor de onderlinge samenhang zichtbaar wordt. Uit de waarderingskaart blijkt in een oogopslag waar zich een concentratie van waardevolle elementen bevindt. Om deze samenhang meer concreet te maken zijn deze gebieden vertaald naar een vlakkenlaag van waardevolle ensembles. Er is sprake van een waardevol ensemble wanneer er een duidelijke ruimtelijke samenhang is tussen de onderlinge waardevolle elementen en deze elkaar versterken. Bijvoorbeeld de ligging van historische erven binnen een bijzondere ontginningseenheid, versterkt door kenmerkende beplanting of verkavelingsvorm. Of bijvoorbeeld de samenhang tussen een waardevol esdorp, een waardevolle es en een heiderestant. Totaal zijn 11 waardevolle ensembles onderscheiden (figuur 6.1). Voor ieder ensemble zijn hieronder de belangrijkste kenmerken beschreven. De ensembles zijn weergegeven op de cultuurhistorische waarderingskaart (kaartbijlage 3). Getracht is de begrenzing van de ensembles zo exact mogelijk vast te stellen.

Omdat het landschap organisch is ontstaan en van zichzelf daardoor niet altijd harde grenzen kent, zijn de grenzen van de gekarteerde waardevolle ensembles in enkele opzichten arbitrair. Op basis van bovengenoemde studie zijn de volgende ensembles benoemd:

1. Ensemble Drouwen Dit ensemble wordt gevormd door een aantal beeldbepalende panden, een deel van de historische dorpskern, de open es aan de oostzijde van het dorp, de heide en deels nog actieve zandverstuiving van het Drouwenerzand. Een belangrijk deel van de kern van Drouwen is ten opzichte van de 19e-eeuwse situatie redelijk gaaf gebleven. Belangrijke kenmerken hiervan zijn de verspreide ligging van de historische bebouwing, de open groene ruimtes tussen de bebouwing en het wegen- en padenpatroon. Deze kwaliteit wordt versterkt door de aanwezigheid van enkele beeldbepalende panden (figuur 6.2). De historische ruimtelijke relatie van dit deel van het esdorp met het historisch agrarisch landschap is nog duidelijk aanwezig. Van belang hiervoor is de nog goed zichtbare overgang tussen de (van oorsprong) agrarische erven en de open es in het oosten. Daarnaast is de nog redelijk gaaf gebleven overgang tussen het esdorp, de es en de heide met zandverstuivingen van belang. Deze is door de aanwezigheid van beplanting aan de noordzijde van de Dikmeersweg minder goed zichtbaar en is daarnaast door de aanleg van het recreatiepark aan de Alinghoek deels verstoord.

79

RAAP-RAPPORT 2719 Karakteristieke dorpen te midden van Drentse essen en Groningse kanalen Een cultuurhistorische waardenkaart van de gemeente Borger-Odoorn

245

250

255

260

265

555

555

Drouwenermond Drouwenermond Drouwenermond Drouwenermond Drouwenermond Drouwenermond Drouwenermond Drouwenermond

Drouwenerveen Drouwenerveen Drouwenerveen Drouwenerveen Drouwenerveen Drouwenerveen

Drouwen Drouwen

Nieuw-Buinen Nieuw-Buinen Nieuw-Buinen Nieuw-Buinen Nieuw-Buinen Nieuw-Buinen

Bro Bro nnegerveen nnegerveen Bro Drouwen Drouwen Drouwen Bro Bronnegerveen nnegerveen nnegerveen nnegerveen Drouwen Drouwen Drouwen Bronneger Bronneger Bronneger Bronneger Bronneger Bronneger

1e 1e Exloërmond 1e Exloërmond 1e Exloërmond 1e Exloërmond 1e Exloërmond Exloërmond

Borger Borger Borger Borger Borger Borger

550

Buinerveen Buinerveen Buinerveen Buinerveen Buinerveen Buinerveen

Buinen Buinen Buinen Buinen Buinen Buinen

550

Nieuw-Buinen Nieuw-Buinen

2e 2e Exloërmond 2e Exloërmond 2e Exloërmond 2e Exloërmond 2e Exloërmond Exloërmond

Zandber Zandber Eerste Eerste Exloërmond Exloërmond en en Tweede Tweede Exloërmond Exloërmond Zandberg Eerste Eerste Zandberg Zandber Zandberg gg g Kavelingen Kavelingen Kavelingen Kavelingen Kavelingen Kavelingen

Westdorp Westdorp Westdorp Westdorp Westdorp Westdorp Westdorp Westdorp

545

Exloo Exloo

545

Valthermond Valthermond

Exloo Exloo Exloo Exloo Exloo Exloo Eesergroen Eesergroen Eesergroen Eesergroen Eesergroen Eesergroen

Valthermond Valthermond Valthermond Valthermond Valthermond Valthermond

Exloo, zandver zandverstuiving stuiving en en heide heide Exloo,

Eeserveen Eeserveen Eeserveen Eeserveen Eeserveen Eeserveen

Odoorn Odoorn Odoorn Odoorn Odoorn Odoorn 540

Odoornerveen Odoornerveen Odoornerveen Odoornerveen Odoornerveen Odoornerveen

Valthe Valthe Valthe Valthe Valthe Valthe

540

Odoornerveen Odoornerveen

Odoorn Odoorn Valthe Valthe Klijndijk Klijndijk Klijndijk Klijndijk Klijndijk Klijndijk

legenda waardevol ensemble

0

5

gemeentegrens

km 245

TE1/bocu_figs

250

255

260

265

Figuur 6.1. In de gemeente Borger-Odoorn zijn 11 waardevolle ensembles onderscheiden.

2. Ensemble Westdorp Dit ensemble wordt gevormd door de historische kern van Westdorp met de beeldbepalende panden en gebouwde monumenten, de es met esrandbeplanting en de overgangen naar de voormalige beekdalen. De kern van Westdorp is ten opzichte van de 19e-eeuwse situatie redelijk gaaf gebleven. Binnen de kern ligt een relatief groot aantal beeldbepalende panden. Belangrijke kenmerken van het historische esdorp zijn behouden gebleven. Hiervan zijn de verspreide ligging van de historische bebouwing, de open groene ruimtes tussen de bebouwing, het opgaand groen en het wegen- en padenpatroon de belangrijkste eigenschappen. Daarnaast is de redelijk tot zeer gave ruimtelijke relatie met de es van Westdorp van belang. Deze wordt gekenmerkt door de afwezigheid van bebouwing op de es (op een enkel erf na), de van oorsprong agrarische erven die direct aan de es

80

RAAP-RAPPORT 2719 Karakteristieke dorpen te midden van Drentse essen en Groningse kanalen Een cultuurhistorische waardenkaart van de gemeente Borger-Odoorn

Figuur 6.2. Boerderij uit 1868 staat aan de Hoofdstraat 17 in Drouwen. Foto: Marieke van der Heide, 5 januari

grenzen en de aanwezige oude bosjes aan de oostzijde van de es. Hoewel de beken in de dalen zijn genormaliseerd in de 20e eeuw, is de relatie tussen esdorp en es en de beekdalen nog redelijk zichtbaar. Van belang hiervoor is het contrast in grondgebruik tussen es (akkerbouw) en beekdal (grasland), de visuele grens van het oude bos en het duidelijk aanwezige reliëf.

3. Ensemble Odoornerveen Het ensemble van Odoornerveen wordt gevormd door het Oranjekanaal met aan weerzijden een historisch bebouwingslint met een groot aantal beeldbepalende panden, en de ruimtelijke relatie met het achterliggende ontgonnen gebied. Een van de belangrijkste kenmerken van dit ensemble is het Oranjekanaal met aan weerzijden wegen en direct daaraan verspreid liggende bebouwing. De verspreid liggende bebouwing zorgt ervoor dat de kenmerkende ruimtelijke relatie tussen het kanaal en het ontgonnen gebied een duidelijk zichtbaar is. Van belang is verder de ruimtelijke maat die wordt gevormd door het kanaal en de achtergrens van de ontginning (Achterweg) en de kavelbreedte daarbinnen van ca 80 m.

4. Ensemble Odoorn Het ensemble van Odoorn wordt gevormd door de westzijde van het dorp met hierbinnen een aantal beeldbepalende panden en rijksmonumenten, de overgang naar de es richting het westen en de es zelf. Van belang voor het ensemble is de historische bebouwing, de open groene ruimtes tussen de bebouwing en het redelijk gave wegen- en padenpatroon. Deze kwaliteit wordt versterkt door de aanwezigheid van een groot aantal beeldbepalende panden. De historische ruimtelijke relatie

81

RAAP-RAPPORT 2719 Karakteristieke dorpen te midden van Drentse essen en Groningse kanalen Een cultuurhistorische waardenkaart van de gemeente Borger-Odoorn

van dit deel van het esdorp met het historisch agrarisch landschap is nog duidelijk aanwezig. Van belang hiervoor is de nog goed zichtbare overgang tussen de (van oorsprong) agrarische erven en de open es in het westen. Verder is van belang het contrast tussen de open en grootschalige es en het nattere en het kleinschaliger verkavelde Hangmeer. Dit wordt nog versterkt door het reliëf en de aanwezigheid van historische beplanting (waaronder houtsingels).

5. Ensemble Valthe Het ensemble Valthe wordt gevormd door de historische dorpskern, de es aan de zuid- en oostzijde van het dorp en het oud bos aan de westzijde. De historische dorpskern van Valthe is gaaf voorbeeld van het archetype van het Drentse esdorp. Van belang hiervoor is de verspreide ligging van de historische bebouwing, de open groene ruimtes tussen de bebouwing en het zeer gave wegen- en padenpatroon. Een groot aantal van de panden binnen de historische kern is beeldbepalend pand opgenomen of heeft de monumentenstatus. Hoewel de historische situatie aan de zuidzijde van de kern niet geheel bewaard gebleven is, is de relatie met de es behouden. Van belang hiervoor is de aansluiting van de (van oorspong) agrarische erven met de es en daarnaast het ruimtelijk contrast tussen de open en grootschalige es en de kleinschaliger en van beplanting voorziene erven. Ook omvat het ensemble twee percelen oud bos, een zeldzaam restant uit de 19e eeuw. Door de aanleg van de Hondsrugweg is de relatie tussen de historische dorpskern en het oud bos deels verloren gegaan.

6. Ensemble Exloo Dit ensemble omvat een deel van de historische kern van Exloo en een deel van de Zuideres van Exloo. Een belangrijk deel van de kern van Exloo is ten opzichte van de 19e-eeuwse situatie redelijk gaaf gebleven. Belangrijke kenmerken hiervan zijn de restanten van de brink de nog deels verspreid liggende historische bebouwing, de open groene ruimtes tussen de bebouwing en het wegen- en padenpatroon. Deze kwaliteit wordt versterkt door de aanwezigheid van enkele beeldbepalende panden en een rijksmonument. De historische ruimtelijke relatie van dit deel van het esdorp met het historisch agrarisch landschap is nog duidelijk aanwezig. Van belang hiervoor is de nog goed zichtbare overgang tussen de (van oorsprong) agrarische erven aan de rand van het dorp en de open es in het zuidoosten. Het reliëf versterkt dit contrast. Verder zijn van belang de historische keienwegen.

7. Ensemble Exloo, zandverstuiving en heide Dit ensemble wordt gevormd door het Molenveld en het Odoornerzand. Van belang is de relatie tussen het uitgestrekte heideterrein en de deels met bos beplante zandverstuiving. Beide landschapstypen zijn zeer kenmerkend voor het 19e-eeuwse esdorpenlandschap en nu zeldzaam binnen de gemeente Borger-Odoorn. Van belang voor het Molenveld is de heidevegetatie, de openheid door de afwezigheid van opgaand groen en het reliëf (ook microreliëf). Mogelijk bevinden zich ook nog karrensporen binnen het heideterrein. Aan de zuidzijde grenst het Molenveld aan het Odoornerzand. Van belang is zijn de nog actieve zandverstuivingen, de heidevegetatie en het reliëf. Door spontane opslag in de 19e

82

RAAP-RAPPORT 2719 Karakteristieke dorpen te midden van Drentse essen en Groningse kanalen Een cultuurhistorische waardenkaart van de gemeente Borger-Odoorn

eeuw en verdere bosaanplant in de 20e eeuw is het areaal heide en zandverstuiving afgenomen. Ook is de relatie van het Molenveld met de Westeres van Exloo en de Nieuwe Kamp verdwenen door de ontginning van het tussenliggende deel heide.

8. Ensemble Drouwenermond Dit ensemble wordt gevormd door de restanten van het Zuiderdiep en Noorderdiep, de 19e-eeuwse ontginningsassen, het historisch nederzettingslint en het agrarisch gebied tussen de Gasselternijveensedreef en de Provinciale Weg N374. Kenmerkend is de structuur van dubbele kanalen, waarvan nu delen van het Zuiderdiep en Noordiep resteren. Kenmerkend is de bebouwing van arbeiders- en middenstandswoning die zich concentreert binnen de strook tussen het Noorderdiep en Zuiderdiep. De meer omvangrijke agrarische erven liggen aan de zuidzijde van het Zuiderdiep. Deze ruimtelijke indeling is minder goed zichtbaar dan in bijvoorbeeld Nieuw-Buinen of Valthermond, doordat Drouwenermond zich ruimtelijk minder ver ontwikkeld heeft. Van belang is de ruimtelijke relatie tussen het Zuiderdiep en het achterliggend agrarische gebied, dat aanwezig is door de open ruimtes tussen de verschillende erven en de afwezigheid van opgaande beplanting in het agrarisch gebied. Daarnaast is de kaveldiepte van belang, die samen met de openheid de basis vormt voor de zeer kenmerkend ruimtelijke maat van landschapstype.

9. Ensemble Nieuw-Buinen Dit ensemble wordt gevormd door de restanten van het Zuiderdiep en Noorderdiep, de 19e-eeuwse ontginningsassen, het historisch nederzettingslint en het agrarisch gebied tussen de Provinciale Weg N374 en de Dreefleiding. Kenmerkend is de structuur van dubbele kanalen, waarvan slechts een zeer klein deel van het Noordiep resteert. Kenmerkend is ook de bebouwing van arbeiderswoning en voorzieningen die zich concentreert binnen de strook tussen het Noorderdiep en Zuiderdiep. Hiervan is een relatief groot deel als beeldbepalend pand opgenomen. De meer omvangrijke agrarische erven liggen aan de zuidzijde van het Zuiderdiep en Noordzijde van het Noorderdiep. Kenmerkend voor deze erven is de ruimtelijke opbouw ervan. De boerderijen staan op de kop van de landbouwpercelen, met de voorzijde op het kanaal georiënteerd. Veelal liggen ze in tweetallen tussen de wijken. Via een brug in het midden zijn de erven verbonden met de overzijde. Veel van deze bruggen zijn vervangen door duikers. Voor de boerderij staat vaak een omvangrijke solitaire boom (vaak rode beuk) als symbool van rijkdom. Een deel van deze boerderijen is als beeldbepalend pand opgenomen. Daarnaast is de ruimtelijke relatie tussen het Noorderdiep en Zuiderdiep en het achterliggend agrarische gebied van belang.

De tekst is automatisch uit het bestand gehaald en kan afwijken van het origineel (kolommen, tabellen en koppen lopen door elkaar). Het officiële stuk bij de gemeente is leidend. Bron: https://api1.ibabs.eu/publicdownload.aspx?site=BorgerOdoorn&id=34a2fb05-db52-418e-aefe-21c90dfd2b1f