Rapport RAAP 2719_herziene eindversie 14-02-2014
Tekst van het document
Daarna lichten we toe welke van deze karakteristieken nu nog in de betreffende landschapstypen binnen de gemeente Borger-Odoorn terug te vinden zijn. Zoals in de methodiek al is toegelicht, vinden we in de gemeente Borger-Odoorn de volgende hoofdlandschappen terug, die we eerst kort zullen inleiden om een algemeen beeld te schetsen (figuur 3.1): • Kampontginningen met plaatselijk essen: oude complexen van akkerland, vaak wat hoger in het landschap gelegen met daardoor een bodemtype dat geschikt was voor akkerbouw. Het akkerland werd vaak omzoomd door houtwallen en/of houtsingels, waaruit gebruikshout werd geoogst. Het gros van deze ontginningen is op de ruggen te vinden. • Beekdalen en broeken: de nattere delen van het landschap werden als wei- of hooiland gebruikt. Afhankelijk van de afwatering (liep er een beek of niet?) was men gedwongen een slotenpatroon aan te leggen. • Veenkoloniën: in de Nieuwe en Nieuwste tijd werden grote gebieden op de grens van Groningen en Drenthe op industriële wijze van hun veenlaag ontdaan. Daarvoor werd een regelmatig patroon van sloten en afvoerkanalen aangelegd. Na de vervening werd de vrijgekomen grond voor de landbouw geschikt gemaakt. • Oude bossen: Nederland kende in 1850 nauwelijks bos door eeuwenlange overexploitatie.
Het bos dat in 1850 nog bestond (vaak sterk gedegradeerd gebruiksbos zoals de strubben of nat broekbos) noemen we ‘oud bos’.
13
Spek, 2004.
27
RAAP-RAPPORT 2719 Karakteristieke dorpen te midden van Drentse essen en Groningse kanalen Een cultuurhistorische waardenkaart van de gemeente Borger-Odoorn
250
255
260
265
555
555
245
Drouwenermond Drouwenermond Drouwenermond Drouwenermond Drouwenermond Drouwenermond Drouwenerveen Drouwenerveen Drouwenerveen Drouwenerveen Drouwenerveen Drouwenerveen Nieuw-Buinen Nieuw-Buinen Nieuw-Buinen Nieuw-Buinen Nieuw-Buinen Nieuw-Buinen Bro Bro nnegerveen nnegerveen Bro Drouwen Drouwen Drouwen Bro Bronnegerveen nnegerveen nnegerveen nnegerveen Drouwen Drouwen Drouwen Bronneger Bronneger Bronneger Bronneger Bronneger Bronneger
Buinerveen Buinerveen Buinerveen Buinerveen Buinerveen Buinerveen
550
1e 1e Exloërmond 1e Exloërmond 1e Exloërmond 1e Exloërmond 1e Exloërmond Exloërmond
Borger Borger Borger Borger Borger Borger
550
Buinen Buinen Buinen Buinen Buinen Buinen
2e 2e Exloërmond 2e Exloërmond 2e Exloërmond 2e Exloërmond 2e Exloërmond Exloërmond
Zandberg Zandber Zandbergg Zandberg
Kavelingen Kavelingen Kavelingen Kavelingen Kavelingen Kavelingen Westdorp Westdorp Westdorp Westdorp Westdorp Westdorp
545
545
Exloo Exloo Exloo Exloo Exloo Exloo Eesergroen Eesergroen Eesergroen Eesergroen Eesergroen Eesergroen Valthermond Valthermond Valthermond Valthermond Valthermond Valthermond Eeserveen Eeserveen Eeserveen Eeserveen Eeserveen Eeserveen
Valthe Valthe Valthe Valthe Valthe Valthe
Odoornerveen Odoornerveen Odoornerveen Odoornerveen Odoornerveen Odoornerveen
540
540
Odoorn Odoorn Odoorn Odoorn Odoorn Odoorn
Klijndijk Klijndijk Klijndijk Klijndijk Klijndijk Klijndijk
0
5 km
245
TE1/bocu_figs
250
255
260
legenda landschapstypen
jonge heide- en broekontginningen
kampontginningen met plaatselijke essen
niet-ontgonnen terrein
beekdalen en broeken
nederzettingen
veenkoloniën
overig
overig
oude bossen
gemeentegrens
oude heideontginningen
Figuur 3.1. Historische landschapstypen in de gemeente Borger-Odoorn.
28
265
RAAP-RAPPORT 2719 Karakteristieke dorpen te midden van Drentse essen en Groningse kanalen Een cultuurhistorische waardenkaart van de gemeente Borger-Odoorn
• Oude heideontginningen: vóór 1850 werd er nog nauwelijks heide ontgonnen omdat heide noodzakelijk was voor het functioneren van het agrarisch systeem. Gebeurde dat wel, dan betrof het kleine, geïsoleerde eenheden. • Jonge heide- en broekontginningen: na 1850, toen er alternatieve bemestingsmethoden waren uitgevonden, werden heidevelden en natte broekgebieden in snel tempo in ontginning genomen. • Niet-ontgonnen terrein: slechts hier en daar bleef een stuk heide gespaard van de ontginning. • Nederzettingen: hieronder verstaan we oude dorps- en gehuchtkernen zoals die omstreeks 1850 bestonden en vaak hun wortels hadden in vroegmiddeleeuwse boerderijen. In het vervolg van dit hoofdstuk gaan we de verschillende hoofdtypen verder uitsplitsen en karakteriseren.
3.1.1 Kampontginningen met plaatselijk essen Es (Ke) Eén van de bekendste en inmiddels beleidsmatig goed geborgde landschapstypen van Drenthe zijn de essen, de open akkercomplexen die ook hun naam hebben gegeven aan de zogenaamde esdorpen. Essen worden over het algemeen gekenmerkt door hun relatief hoge ligging in het landschap, die nog versterkt is door de post-middeleeuwse bemesting met heide- en grasplaggen, vermengd met mest. De ook wel gebruikte term ‘bolle akker’ is misleidend, omdat de bolle vorm meestal niet voorkomt. En als dat wel het geval is, is dat niet het gevolg van een sterkere ophoging met plaggenmest in het midden dan aan de randen, maar van het onderliggende natuurlijk reliëf. 14 Deze term gebruiken we hier dus niet. Belangrijke karakteristieken zijn, zoals gezegd de hogere ligging, de openheid (de afwezigheid van opgaande beplanting of andere objecten, zoals bebouwing binnen de es), het historische grondgebruik als akkerland en de omzoming van de es door (voormalig) hakhoutstruweel, in Drenthe bekend als strubben. De essen liggen veelal op voor agrarisch gebruik gunstige droge keileemgrond met moderpodzolbodem. De strubben zijn ontstaan door de genoemde hakhoutcultuur en intensieve begrazing door schapen uit de vroegere holten met veel grotere en dikkere bomen.
15 Essen hebben in hun plattegrond vaak een afgeronde vorm, die gerelateerd is aan het natuurlijke reliëf. Spek vat de historisch-geografische kenmerken van essen als volgt samen: 16 • Een es is een ruimtelijk begrensde eenheid. • Op een es is teelt van akkerbouwgewassen het primaire doel. • Een es heeft een omvang van meerdere percelen en meerdere grondgebruikers. • Op een es hebben de individuele percelen geen duidelijk zichtbare perceelsgrenzen. In tegenstelling tot wat wel wordt geschreven, waren de essen geen gemeenschappelijk eigendom van de boeren uit een esdorp. De es was verkaveld en bestond uit versnipperd privaat bezit. Wel was het zo dat om de es efficiënt te kunnen gebruiken, er afspraken werden gemaakt over gewas-
14 15 16
Spek, 2004, p. 656-658. Spek, 2004, p. 195. Spek, 2004, p. 656-660.
29
RAAP-RAPPORT 2719 Karakteristieke dorpen te midden van Drentse essen en Groningse kanalen Een cultuurhistorische waardenkaart van de gemeente Borger-Odoorn
keuze en nabeweiding van de stoppels die na de oogst achterbleven. Ook de totstandkoming van de es door ontginning in de loop van de eeuwen is een gemeenschappelijk proces geweest. Nauw verbonden met de ontwikkelingsgeschiedenis van het landschap is de verkaveling van de essen, al is die altijd zeer dynamisch geweest. De laatste decennia is de verkaveling door schaalvergroting in de landbouw ook aan transformatie onderhevig geweest. Spek (2004) stelde een model op van verkavelingstypen, waarbij de ouderdom afneemt naarmate de percelen groter en langwerpiger werden. De kleine percelen die op de oudst reconstrueerde bewoningsfase wijzen – de 6e tot 8e eeuw – kwamen in elk geval voor in Drouwen, Borger, Ees, Buinen, Odoorn, Exloo en Valthe. Dit zijn dan ook de esdorpen met een laat-prehistorische bewoningsfase, waarvan de resten bij archeologisch onderzoek meestal op de es worden teruggevonden. Op de exacte details gaan we hier nu niet verder in; we stellen slechts vast dat de verkaveling een belangrijk kenmerk van de essen is, naast de openheid, de aanwezigheid van strubben eromheen en uiteraard de relatie tussen nederzetting en es en de ontsluiting van de es door wegen.
17 Voor wat betreft de relatie tussen de boerderijen in de dorpskern en de es kunnen we hier nog aan toevoegen dat dit een open relatie was, omdat de es natuurlijk het land vormde waar de boer vanuit zijn boerderij naar toe moest kunnen. Door de uitbreiding van dorpen is deze relatie tussen de oude dorpskern en de es in veel gevallen verloren gegaan. Waar deze nog wel bestaat, is een belangrijke waarde dus nog aanwezig. De grootschalige openheid van de essen is een relatief recent fenomeen. In de Middeleeuwen was er bijvoorbeeld nog sprake van omheiningen van vlechtwerk van levend of dood hout die een perceel of een aantal percelen scheidden van de rest. Toponiemen met daarin bijvoorbeeld de woorden tuyn, want, blok/loke, hort, glint, rick, heck, wrang/wring/wrucht/wrocht, buun/bune, haagh/heegh, parc/perc/peric en bracht kunnen wijzen op delen van de es die ooit afzonderlijk omheind waren. 18 Terecht stelt Spek in zijn proefschrift dan ook dat het open akkercomplex in zekere zin een tijdgebonden landschapsbeeld is, dat vooral uit de 19e en 20e eeuw dateert. Willen we ons een juiste voorstelling maken van de aanblik van een es in de 16e of 17e eeuw, dan hebben we onze fantasie nodig. 19 Van alle essen in de gemeente Borger-Odoorn is die van Westdorp nog het gaafst bewaard gebleven, gevolgd door de es(sen) van Valthe (figuur 3.2). 20
Bouwlandkamp (Kb) Hoewel het geen wet van Meden en Perzen is, is het belangrijkste verschil tussen essen en kampen toch wel de omvang. Bouwlandkampen zijn doorgaans een stuk kleiner dan essen. Sterker nog: niet zelden zijn essen in de loop van de Volle Middeleeuwen ontstaan uit (door voortgaande ontginning) aan elkaar gegroeide kampen. De kampen die we nu nog kennen, liggen vaak wat minder centraal ten opzichte van de belangrijkste nederzettingen dan de essen, maar kennen wel 17 18 19 20
Spek, 2004, p. 673. Spek, 2004, p. 708-715. Spek, 2004, p. 717-718. Spek, 2004
30
RAAP-RAPPORT 2719 Karakteristieke dorpen te midden van Drentse essen en Groningse kanalen Een cultuurhistorische waardenkaart van de gemeente Borger-Odoorn
Figuur 3.2. De es van Westdorp. Foto: Steven van der Veen, 10 januari 2013.
dezelfde openheid zonder beplanting binnen de kamp en een afgeronde vorm. Doorgaans waren ze ook omgeven door hakhout (al dan niet op een aarden wal), hoewel van bredere zones met beplanting, zoals bij de strubben, hier meestal geen sprake was. De omvang, de begrenzing met een houtwal en de minder centrale ligging te midden van de woeste gronden zijn dus belangrijke, maar niet altijd keiharde, onderscheidende kenmerken ten opzichte van essen. 21 Veel kampen zijn later opgenomen in de verkaveling van jonge heideontginningen of in de aangrenzende es en daardoor onherkenbaar.
Halfopen bouwlandkamp (Kbo) In één geval hebben we een bouwlandkamp aangetroffen waarin vanouds stroken met opgaand (hak?)hout voorkwamen. Het gaat om een kamp ten zuiden van Ees, overigens met de verwarrende naam Nieuwland. Vanwege de gescheiden ligging en het gebruik als akkerland in het verleden hebben we dit complex echter toch als bouwlandkamp en niet als nieuwlandkamp onderscheiden. Het landschapstype is door de ontginningen eromheen en vooral de bebouwing langs de weg niet meer als zodanig herkenbaar. Naaldbos neemt de plek in van de vroegere loofopstanden.
Nieuwlandkamp (Kn) Oudere ontginningen (vóór 1850) van heide- of broekland die direct tegen of zeer dichtbij een es of flankerende nederzetting hebben plaatsgevonden, hebben we gecategoriseerd onder de zogenaamde nieuwlandkampen. Belangrijke kenmerken zijn, zoals gezegd, de ligging nabij een
21
Spek, 2004, p. 660.
31
RAAP-RAPPORT 2719 Karakteristieke dorpen te midden van Drentse essen en Groningse kanalen Een cultuurhistorische waardenkaart van de gemeente Borger-Odoorn
bestaande es of bijbehorende nederzetting en de kleinschaligheid. Vaak, maar niet altijd, werden ze gekenmerkt door opgaande beplanting. Nieuwlandkampen konden zowel uit grasland als akkerland (of een combinatie daarvan) bestaan. Bebouwing was zeer schaars, omdat de eigenaren meestal in de esdorpen woonden.
3.1.2 Beekdalen en broeken Beekdalen en broeken zijn vanouds de nattere plekken in het landschap, doordat zij als afvoer voor water fungeerden en er plaatselijk water uit de bodem opwelde: kwel. Ze hadden vooral een functie als wei- en hooiland, ontstaan door geleidelijke ontbossing. In alle beekdalen ontbrak bebouwing. De plekken waar stroompjes ontstonden door opwellend voedselarm kwelwater stonden in Drenthe bekend als ‘vledder’ of ‘stroot’. Vaak lagen hier voedselarme tot matig voedselarme veentjes. Deze veldnaam komen we dan ook veelvuldig tegen in de beekdalen. In de gemeente Borger-Odoorn zien we het toponiem fleer, variant van vledder, terug ten zuiden van Westdorp in de samenstelling Fleermade, waarbij ‘made’ slaat op hooiland. Doordat de vegetatie hier alleen door regenwater en lokale kwel werd gevoed, waren ook hier de condities voor voedselarme veenvorming ideaal. 22 Voor de brongebieden werd (in plaats van vledder) ook wel het toponiem veen of stroot gebruikt, waarvan het eerste uiteraard ook wijst op veenvorming. De vledders kennen vooral strookvormige kavels, maar ook blokvormige kavels komen wel voor. We komen hier nog op terug. De beekdalen van Borger-Odoorn hebben een verkaveling die grofweg in drie categorieën uiteenvalt. Een deel van de beekdalen kent een strookvormige verkaveling, waarbij de percelen soms wel, soms niet even breed zijn.
Overeenkomst is dat hun lengte vele malen groter is dan hun breedte. In andere delen van de beekdalen komen regelmatige of onregelmatige blokverkavelingen voor. Beide vormen vinden we zowel op het plateau als in het Hunzedal. Om dit verschil in verkavelingsvormen te kunnen duiden, grijpen we terug op het proefschrift van Theo Spek over het Drentse esdorpenlandschap. Spek schetst in zijn dissertatie een algemeen beeld voor de Drentse beekdalen: Tijdens de Volle Middeleeuwen werden dit soort half natuurlijke landschappen op grote schaal omgezet in hooiland (madelanden) door het graven van afwateringssloten en het verwijderen van de vegetatie. Langs de beek ontstonden meestal onregelmatige blokverkavelingen, wat verder van de beek kwamen regelmatige strokenverkavelingen met een perceelsrichting dwars op de beek voor. 23 Deze datering onderbouwt hij onder meer voor het Valther diepje, dat de veenkoloniën ten oosten van Valthe doorsnijdt. 24 Hij stelt daarmee dat strookvormige kavels eerder op grotere afstand van de beekloop voorkwamen, in de periodiek natte gebieden (bovenlanden), de blokvormige kavels dicht bij de beken in de permanent natte gebieden (stroomlanden). Dit beeld zien we ook terug in Borger-Odoorn. Bredere beekdalen hebben daarnaast relatief een groter oppervlak aan bovenland en deze waren doorgaans strookvormig verkaveld.
22 23 24
Spek, 2004, p. 208. Spek, 2004, p. 205. Spek, 2004, p. 425-426
32
RAAP-RAPPORT 2719 Karakteristieke dorpen te midden van Drentse essen en Groningse kanalen Een cultuurhistorische waardenkaart van de gemeente Borger-Odoorn
Figuur 3.3. Beekdal van het Voorste Diep ten zuiden van de voormalige es van Borger. Foto: Steven van der Veen, 18 april 2013.
De Hunzelaagte vormt een belangrijke categorie binnen de beekdalen en broeken. Gezien de structuur en de fysisch-geografische ontstaansgeschiedenis binnen de invloedssfeer van de Hunze 25 hebben we ervoor gekozen om de laagte grotendeels in te delen onder de broeken.
Strookvormig verkaveld beekdal met open structuur (Bs) Strookvormige kavels domineren en domineerden in grote delen van de bovenlanden in de bredere beekdalen. Dit verkavelingstype was dan ook veel algemener dan de twee andere beekdaltypen met open structuur. Hier en daar kenden ook de stroomlanden strookvormige kavels, zoals ten oosten van Westdorp. Opvallend is de grote openheid van de beekdalen (figuur 3.3). Houtsingels kwamen maar heel sporadisch voor, en dan uitsluitend rond de buitenrand van het beekdal en de eerste paar meter van de kavelgrens tussen de strookvormige percelen. Mogelijk heeft de vochtige toestand van de gebieden en veengroei ermee te maken. De vegetatie in de bovenlanden moet al in de Prehistorie behoorlijk zijn uitgedund door beweiding. In de 16e en 17e eeuw vond de privatisering van deze groenlanden plaats, waarbij de strookvormige kavels ontstonden die gescheiden werden door houtsingels. Kenmerkende toponiemen zijn -stukken, -weiden en -landen.
25
Spek, 2004: paleogeografische kaart.
33
RAAP-RAPPORT 2719 Karakteristieke dorpen te midden van Drentse essen en Groningse kanalen Een cultuurhistorische waardenkaart van de gemeente Borger-Odoorn
Onregelmatig verkaveld beekdal met open structuur (Bb) Langs de sterk meanderende beken zien we onregelmatig gevormde percelen zonder randbeplaning. Deze zone wordt aangeduid als stroomlanden. Een deel van de stroomlanden was al eerder geprivatiseerd dan de bovenlanden, vermoedelijk vooral die met een blokvormige verkaveling. 26 Een verder veel voorkomende veldnaam in de bredere, strookvormig verkavelde beekdalen van Borger-Odoorn is made, duidend op de historische functie van hooiland. 27
Blokvormig verkaveld beekdal met open structuur (Bv) Met name in de meest bovenstroomse delen van de beekdalen, ten zuidwesten en noordwesten van Westdorp, waren de kavels eerder blokvormig dan strookvormig. Randbeplanting ontbrak ook hier.
Strookvormig verkaveld beekdal met halfopen structuur (Bt) Verder stroomafwaarts kwam meer beplanting voor in de beekdalen. Dat zien we onder meer bij Bronneger, waar nu nog enkele houtsingels in het beekdal van het Kanaal Buinen-Schoonoord herinneren aan één van de weinige halfopen beekdalen met strookvormige kavels van Borger-Odoorn.
Onregelmatig verkaveld beekdal met halfopen structuur (Bc) Voor deze categorie geldt eigenlijk min of meer hetzelfde als voor de strookvormig verkavelde beekdalen met halfopen structuur (Bt). Het onregelmatig verkaveld beekdal met halfopen structuur grensde direct aan zijn strookvormig verkavelde evenknie, in het benedenstroomse deel van het beekdal. Van beplanting is hier nu niets meer terug te vinden.
Blokvormig verkaveld beekdal met halfopen structuur (Bw) Opmerkelijk genoeg bevinden de halfopen beekdalen met een blokvormige verkaveling zich in een volstrekt ander gebied dan hun strookvormig of onregelmatig verkavelde varianten. Het gaat om enkele smalle beekdalen in rond Westdorp en Eest. De reden dat hier wél beplanting voorkwam en elders niet, is niet duidelijk.
Beekdal, overwegend onverkaveld (Bn) In het ijkjaar 1850 was er nog slechts een deel van één beekdal onverkaveld, en wel Valthermussel ten oosten van Valthermond. Van de oorspronkelijke beekloop is nu niets meer terug te vinden, hoewel die bij de eerste ontginning en verkaveling (tussen 1850 en 1900) wel bewaard was gebleven. De laat-19e-eeuwse verkaveling is derhalve ook alweer vervangen door een veel grootschaligere verkaveling. De omtrek van het beekdal is in de topografie nog wel herkenbaar.
Regelmatig verkavelde depressie met halfopen structuur (Bd) Een bijzonder, klein broekgebiedje bevond zich midden in de es van Odoorn, tussen de Achter Esch, Wester Esch en Zuider Esch (figuur 3.4). De depressie was verkaveld in korte stroken, waar-
26 27
Spek, 2004, p. 216. Spek, 2004, p. 213.
34
RAAP-RAPPORT 2719 Karakteristieke dorpen te midden van Drentse essen en Groningse kanalen Een cultuurhistorische waardenkaart van de gemeente Borger-Odoorn
Figuur 3.4. Klein broekgebied langs de Hammeersweg ten zuidwesten van Odoorn. Foto: Steven van der Veen, 10 januari 2013.
bij de perceelsranden met houtopstanden beplant waren. De ligging midden in de es onderscheidt het gebiedje van nattere nieuwlandkampen, die doorgaans direct tegen de nederzetting liggen. De depressie is tot op zekere hoogte nog herkenbaar aan het gebruik als grasland, de aanwezige sloten en voor een klein deel de intacte verkaveling.
Broek met overwegend blokvormige verkaveling (Brb) Ten zuidoosten van Odoorn vinden we een lager deel van de voormalige woeste gronden, die we als een broekontginning kunnen aanduiden. In 1850 was dit broek in grote, blokvormige percelen opgedeeld en als grasland in gebruik. Er bestond geen duidelijke afwatering; het was een afvoerloze laagte. Omstreeks 1900 was hiervan al niets meer op kaart terug te vinden; de topografische kaarten uit die periode laten jonge heideontginningen en heide zien, terwijl van de blokvormige kavels geen spoor meer te vinden is. Ook nu zien we niets meer terug van de structuur uit het midden van de 19e eeuw.
Hunzelaagte – halfopen, strookvormig verkaveld broek (BHa) Slechts een klein deel van de broekgebieden in de Hunzelaagte was strookvormig verkaveld met een halfopen karakter, aangezien beplanting nauwelijks voorkwam. Grasland was vrijwel het enige grondgebruik, en bebouwing ontbrak grotendeels. Het enige deelgebied van dit type kende opgaande beplanting op de perceelsgrens, tegen de plateaurand bij Bronneger. Zowel begrenzing als karakter van dit gebied zijn volledig veranderd.
35
RAAP-RAPPORT 2719 Karakteristieke dorpen te midden van Drentse essen en Groningse kanalen Een cultuurhistorische waardenkaart van de gemeente Borger-Odoorn
Figuur 3.5. Blik op de Hunzelaagte ten noordoosten van Exloo. Foto: Steven van der Veen, 18 april 2013.
Hunzelaagte – open, blokvormig verkaveld broek (BHb) Blokvormige kavels komen in de Hunzelaagte met name voor in kleine deelgebieden direct grenzend aan de smalle stroomlanden. Het gebied is open doordat de perceelsscheidingen worden gevormd door sloten. Bebouwing ontbreekt vanouds. Veel van de verkaveling heeft zich ontwikkeld tot strookvormige kavels, maar de sfeer van het gebied is niet veranderd.
Hunzelaagte – open, strookvormig verkaveld broek (BHc) Vrijwel de gehele Hunzelaagte, met uitzondering van de stroomlanden direct rond de beken, bestond uit strookvormige kavels met sloten als kavelgrenzen. De stroken lagen in een identieke richting binnen één kavelblok, maar tussen de kavelblokken kon er wel verschil bestaan in de strekkingsrichting van de strokenkavels. De verkaveling van dit landschapstype is redelijk tot goed bewaard gebleven, alhoewel er plaatselijk sprake is van een zekere mate van rationalisering en soms ook een draaiing van de kavelrichting. Ingrijpender voor het historische karakter van het gebied is het grote areaal aan akkerland in dit landschapstype, terwijl er vanouds alleen grasland voorkwam (figuur 3.5).
Hunzelaagte – open, onregelmatig verkaveld broek (BHd) De onregelmatig verkavelde broeken met een open karakter tekenen zich heel duidelijk op historische kaarten af. Zij lagen in de stroomlanden van de Hunzelaagte, net als hun varianten in de andere beekdalen (zie code Bb). De normalisering van de beken in de Hunzelaagte en de herverkaveling van de aangrenzende gronden heeft ervoor gezorgd dat er van het oude verschil tussen
36
RAAP-RAPPORT 2719 Karakteristieke dorpen te midden van Drentse essen en Groningse kanalen Een cultuurhistorische waardenkaart van de gemeente Borger-Odoorn
stroomlanden langs de beken en de grootschaliger verkavelde gebieden in de Hunzelaagte geen sprake meer is.
Hunzelaagte – open, strookvormig verkaveld broek, met bebouwing (BHe) Langs de weg die de grens vormde tussen de Hunzelaagte en het uitgestrekte Gronings-Drentse veengebied ontwikkelde zich geleidelijk een bebouwingslint. Daardoor ontstond ook in het aangrenzende beekdal bebouwing met kavels die zich vanuit de weg naar achter opstrekten. Het lint heeft zich in de 19e en 20e eeuw steeds verder verdicht, maar het karakter met de korte, strookvormige kavels erachter is bewaard gebleven. Hier en daar maken kleine bosjes het landschap geslotener dan vóór 1900.
3.1.4 Veenkoloniën Veenkolonie, Drents-Gronings type (Qf) In het oostelijk deel van de gemeente ligt een groot gebied dat te kenschetsen is als een veenkolonie van het Drents-Gronings type. Het is een gebied met veenkoloniën waar bijvoorbeeld ook het Groningse Veendam deel van uitmaakt. Winning van veen en het daarna geschikt maken van de resterende grond voor landbouwdoeleinden waren de belangrijkste functies. Enkele eeuwen geleden waren de uitgestrekte venen nog eigendom van de marken in het gebied. Rond 1720 werden de venen in de marken Drouwen en Buinen verdeeld. Belangrijkste redenen daarvoor waren de boekweitteelt op het bovenveen en een poging om het veengebied grootschalig te ontginnen. Enkele decennia later ontstond een levendige handel in percelen in het veen vanwege het feit dat opnieuw over ontginning werd gesproken. In Drouwen werd door een aantal eigenaren een maatschappij opgericht die percelen opkocht. 28 De veenwinning begon hier op kleine schaal; de afvoer van de turf vond plaats via de Oostermoerse Vaart, een andere benaming voor de Hunze. De afvoercapaciteit was zodanig dat de productie geen hoog niveau kon bereiken. Pas in de tweede helft van de 18e eeuw besloot men om af te voeren via het kanalenstelsel bij het Groningse Wildervank, waardoor de oriëntatie van de verveningen moest worden aangepast.
29 De verdeling, vervening en ontginning vond in het noorden van de huidige gemeente eerder plaats dan in het zuiden. Na de vervening werden de verveende percelen opnieuw opgedeeld, zodat de eigendomsstructuur nog ingewikkelder werd. 30 In 1850 was het nog in ontginning: de lange stroken waren in de lengte verdeeld in kleine, min of meer gelijke blokvormige kavels. Verspreid kwam bebouwing voor, en hier en daar bevinden zich nog ongecultiveerde stukken veen of afgeveend land. De meeste bebouwing bevond zich als een lint langs de kanalen, die haaks op de Hondsrug liggen. Vanuit de kanalen liepen wijken, die als een soort tentakels tot in het achterland liepen. Veelal lagen er tussen elke wijk twee stroken, waarmee dus elke strook rechtstreeks toegang had tot een wijk. Dit was noodzakelijk om de turf goed te kunnen afvoeren. Na afgraving van het veen en ingebruikname als landbouwgrond werden 28 29 30
Gerding, 1995, p. 103 Gerding, 1995 Gerding, 1995, p. 105
37
RAAP-RAPPORT 2719 Karakteristieke dorpen te midden van Drentse essen en Groningse kanalen Een cultuurhistorische waardenkaart van de gemeente Borger-Odoorn
Figuur 3.6. Het huidige veenkoloniale landschap bij Nieuw-Buinen. Foto: Steven van der Veen, 10 januari 2013.
de wijken hier en daar al snel gedempt. De strookkavels zijn bewaard gebleven, de blokken daarbinnen meestal samengevoegd (figuur 3.6). Het patroon van wijken is redelijk goed bewaard gebleven, het enkele of dubbele systeem van kanalen in de dorpen zijn veelal gedempt. Hier en daar zijn kavels voor andere doeleinden ingericht (boomteelt, natuurontwikkeling), maar doorgaans gebeurde dat wel binnen de oude kavelstructuur.
Veenkolonie, restontginning (Qr) Het ene gebied dat we als restontginning van de veenkolonie hebben gekarakteriseerd lag nabij Tweede Valthermond tussen een beekdal en de grootschalige veenkoloniën in. In 1850 was het nog niet ontgonnen en was het door een weg gescheiden van de veenkolonie. Het gebied kreeg tussen 1850 en 1900 een kleinschalige blokverkaveling met open structuur, waarmee het noch bij het beekdal, noch bij de veenkolonie aansloot en dus een eigen karakteristiek had.
Veenkolonie, randontginning (Qx) Ontginning van de veenkoloniën voor agrarische doeleinden startte in de late 18e eeuw vanaf de overgang van de Hunzelaagte naar het grote veengebied. Op de Franse Kaarten zien we dat men een huisje bouwde aan de Hoofdstraat-Zuideind en daarachter een opstrekkend perceel kreeg. De percelen werden dan vanuit het westen in cultuur gebracht. Achter een zekere lijn eindigde dit perceel dat bij het huis begonnen, en lagen onbebouwde, veel grotere kavels die niet exact aansloten op de ‘huiskavels’. Uit de huisjes langs de Hoofdstraat ontwikkelden zich Drouwenerveen en ten dele Buinerveen en ook Het Moeras (ten noorden van Exloërveen) (figuur 3.7). Het verschil in kavelgrootte en -richting, de dichtere beplanting nabij de huizen, uiteraard de bebouwing zelf en
38
RAAP-RAPPORT 2719 Karakteristieke dorpen te midden van Drentse essen en Groningse kanalen Een cultuurhistorische waardenkaart van de gemeente Borger-Odoorn
Figuur 3.7 Woonhuizen en boerderijen aan de Zuiderstraat in Buinerveen vanwaar in de 18e eeuw het achterliggende veengebied werd ontgonnen. Foto: Steven van der Veen, 10 januari 2013.
ook de zichtbare achtergrens van de huiskavels (o.a. de Achterweg) maakt dat het contrast tussen de randontginning en de grote veenkolonie daarachter nog redelijk herkenbaar is.
3.1.5 Oude bossen Opgaande bossen kwamen enkele eeuwen geleden in Drenthe maar op enkele locaties voor. Waar bos voorkwam, was meestal sprake van landgoederen of van sterk gedegradeerde bossen in strubben. De andere bossen waren meestal te klein om van een afzonderlijk landschapstype te kunnen spreken. De Hondsrug was een positieve uitzondering op het schrale beeld van de Drentse bossen; veel van de Drentse essen waren nog in de 17e eeuw door grote arealen strubben omgeven en ook op kaarten uit de 19e eeuw zien we veel van deze bossen terug. Illustratief is de benaming Holtesch voor één van de kleinere Valthse essen. 31 Veel van deze bossen lagen op vrij rijke, vochtige keileembodems met keileem op minder dan 120 cm onder het maaiveld, een bodemsoort die op de Hondsrug relatief vaak voorkomt. De bestendigheid van deze bodems tegen uitloging (podzolisatie) heeft meegespeeld in het gespaard blijven van deze bossen. 32 Binnen de strubben rond de Westeresch lag een wildwal of Wildgraven van ruim 1200 meter, die in 1833 door de archeoloog Reuvens is ingetekend. Deze wal moest de es vrijwaren van vee en wild dat op de omringende heide voorkwam. Alleen door de kleur van de bodem is de wal, weggeploegd tijdens de heideontginningen tussen 1900 en 1950, nog te herkennen. 33
31 32 33
Spek, 2004, p. 429 Spek, 2004, p. 430 Spek, 2004, p. 430
39
RAAP-RAPPORT 2719 Karakteristieke dorpen te midden van Drentse essen en Groningse kanalen Een cultuurhistorische waardenkaart van de gemeente Borger-Odoorn
Figuur 3.8. Restant van oude bos ten noordwesten van Valthe. Foto: Steven van der Veen, 18 april 2013.
Naaldhoutaanplant werd in veel delen van Nederland pas in de loop van de 19e eeuw geïntroduceerd. Veel van de bossen die nu in de gemeente Borger-Odoorn aanwezig zijn, dateren uit de periode na 1900. Bossen uit oudere perioden zijn relatief zeldzaam, en de kleine restanten die er nog wel zijn, zijn cultuurhistorisch en ecologisch waardevol.
Bestaand loofbos (Uf) Historisch en ecologisch interessant zijn de plekken waar dit historische bos nog bewaard is gebleven. Dat geldt uiteraard ook voor de kleine bossen die als onderdeel van een ander landschapstype bewaard zijn gebleven, maar in het bijzonder voor de nog bestaande gemengde oude bossen. Het gaat om verspreid gelegen bospercelen, die soms nog wel een aardige omvang hebben, zoals een bosgebied in de kern van Borger en de bosjes aan de rand van de es van Ees. In totaal gaat het om 15 verspreid gelegen percelen (figuur 3.8). Uiteraard zijn lijnvormige restanten van oud groen (zoals houtsingels) overigens in elk landschapstype met opgaande beplanting mogelijk.
Bestaand gemengd bos (Ug) Plaatselijk zal men in oude bosjes ook naaldhout tegenkomen. Deels kan dan de historische loofvegetatie nog wel intact zijn. Zo’n bosje vinden we aan de rand van de es van Ees.
Bestaand naaldbos (Un) Waar loofbos volledig is omgezet in naaldbos zullen alleen in de ondergroei of bodem nog sporen aanwezig zijn die wijzen op de oorspronkelijke bosvegetatie. Landschappelijk is het beeld echter
40
RAAP-RAPPORT 2719 Karakteristieke dorpen te midden van Drentse essen en Groningse kanalen Een cultuurhistorische waardenkaart van de gemeente Borger-Odoorn
gedeeltelijk nog intact, bijvoorbeeld als visuele blokkade. Het gaat om één bosje ten zuiden van Valthe, deel van een grotere boszone langs de Kampervenen.
Voormalig bos, nu merendeels landbouwgrond (Ul) Een deel van de vrijliggende bossen doorstond de tand des tijds niet en werd op een zeker moment omgezet in landbouwgrond. Detailonderzoek zal moeten uitwijzen wat hiervan de reden was. Mogelijk is er een zadenbank in de bodem bewaard gebleven, waar in het geval van ‘teruggave aan de natuur’ gedacht kan worden aan regeneratie van de historische bosvegetatie zoals men momenteel ook tracht bij het bekendste verdwenen oerbos van Nederland, het Beekbergerwoud.34
Voormalig bos, nu bebouwd gebied (Ub) In deze categorie vallen twee bospercelen, in Valthe en ten zuiden van Buinen. Waarschijnlijk werden ook deze bosjes ooit ten behoeve van de uitbreiding van landbouwgrond gerooid.
3.1.6 Oude heideontginningen Regelmatige kampontginning (Or) De klassieke landschapstypologie kent alleen de categorie ‘jonge heideontginning’. We hebben hier toch gemeend een extra categorie te moeten invoegen in de vorm van de ‘oude heideontginning’. Het betreft hier de relatief geïsoleerd liggende ontginningen, ontstaan vóór het gekozen ijkjaar (1850), omgeven door dan nog onontgonnen gebieden en meestal min of meer blokvormig van karakter. Die kenmerken onderscheiden de oude heideontginningen ook van de bouwlandkampen (grotere, open akkers met afgeronde vormen) en de nieuwlandkampen (niet geïsoleerd gelegen). De regelmatige kampontginningen waren opgebouwd uit rechthoekige kavels, die primair in gebruik waren als akkerland, maar soms ook grasland en bos kenden. Veelal zijn ze ontstaan in de tweede helft van de 18e en de eerste helft van de 19e eeuw als gevolg van de bevolkingsgroei en daarmee de behoefte aan nieuw cultuurland. In Borger-Odoorn komt één oude heideontginning voor, namelijk nabij Ellertshaar. De oorspronkelijke begrenzing is in de kavelstructuur nog herkenbaar. Ook de aanvankelijke boerderij bestaat nog, namelijk Ellertsweg 6 in Ellertshaar.
3.1.8 Jonge heide- en broekontginningen Tot in de 19e eeuw vormden de woeste gronden, beheerd vanuit de buurtschappen, een belangrijk onderdeel van het agrarisch bedrijf. Er vond begrazing door schapen en runderen plaats, maar er werden ook plaggen gestoken. Een combinatie van deze twee activiteiten was de oorzaak van het bestaan van grotere heidevelden, stuifzanden en open broeken. Na de uitvinding van de kunstmest kon men overgaan tot het wijzigen van de functie van de terreinen. Een deel bleef bewaard in zijn oude hoedanigheid, maar een veel groter oppervlak werd na 1850 bebost of omgezet in landbouwgrond. Een aanzienlijk deel van het gemeentelijk grondoppervlak van Borger-Odoorn is na 1850 in cultuur gebracht. We hebben geen gedetailleerd onderzoek verricht naar de verhouding naaldbos/loofbos binnen de nieuwe aanplant. In grote lijnen mogen we er echter vanuit gaan dat de drogere stuifzanden en
34
http://www.natuurmonumenten.nl/content/natuurherstel-beekbergerwoud.
41
RAAP-RAPPORT 2719 Karakteristieke dorpen te midden van Drentse essen en Groningse kanalen Een cultuurhistorische waardenkaart van de gemeente Borger-Odoorn
heidevelden vrijwel zonder uitzondering in eerste instantie met naaldbos beplant zijn. Ook werd plaatselijk tegen de bestaande strubben nieuw loofbos aangeplant, al dan niet aanvankelijk als hakhout beheerd. We moeten er rekening mee houden dat in de loop van de 20e eeuw de oorspronkelijke naaldaanplant vervangen is door loofhout om ecologische redenen en dat de huidige aanplant dus niet meer altijd de oorspronkelijke heidebebossing representeert. 35 Met name resten van hakhoutcultuur worden als cultuurhistorisch ‘bos erfgoed’ hoog gewaardeerd, al dan niet omdat dit hakhout soms nog opnieuw kan uitlopen na hakken. Uiteraard kunnen binnen naaldhoutaanplant ook loofhoutsoorten voorkomen, bijvoorbeeld in de vorm van lanen die langs de brandgangen werden aangeplant. Met name waar de agrarische bedrijvigheid zich kon ontplooien, kwam ook nieuwe bebouwing tot stand, alhoewel dat zich vrijwel uitsluitend beperkte tot de verlegde of bestaande doorgaande wegen aan de randen van het gebied. Binnen de agrarische ontginningen zelf bleef de hoeveelheid nieuwe (agrarische) bebouwing beperkt of ontbrak deze in de meeste gevallen zelfs geheel. Het waren mogelijk deels gemeentelijke werkverschaffingsprojecten, iets wat we kennen uit de gemeente Westerveld, waar vooral bebost werd onder toezicht van de Heidemij. 36 Soms werd secundair nog bebouwing toegevoegd.
Vaak zien we dat deze gebieden, die vanouds grotendeels onbebouwd waren gebleven en planmatig waren opgezet, zich bij de ruilverkaveling of andere inrichtingsplannen voor het agrarisch gebied in de tweede helft van de 20e eeuw alsnog leenden voor de vestiging van bedrijven die elders niet verder konden, zoals in de kernen van de dorpen. Alleen langs de grote wegen vanuit de dorpen werd al in het tweede kwart van de 20e eeuw gebouwd.
Voormalige heide, nu bebouwd gebied (Hhb) Uitbreidingswijken van de verschillende kernen en clusters van recreatiewoningen zijn geheel of gedeeltelijk aangelegd op terreinen die halverwege de 19e eeuw nog als heideterrein op historisch kaartmateriaal te vinden zijn en vaak pas in de loop van de eerste helft van de 20e eeuw ontgonnen werden. Het vraagt een verdergaande studie voor deze deelgebieden om na te gaan welke landschappelijke fasen we hier nog tussen moeten plaatsen. Het is bijvoorbeeld niet onmogelijk dat de heide eerst werd bebost, daarna in landbouwgrond werd omgezet en vervolgens werd bebouwd. Daarmee zijn vier fasen identificeerbaar die niet in het gebruikte classificatiemodel te vatten zijn. Gezien de geringe ouderdom van de uitbreidingswijken en de bescherming die heideterreinen al geruime tijd genieten, is het niet aannemelijk dat deze woningbouw direct op de heideterreinen heeft plaatsgevonden. Kenmerken van de heide of het bos dat er in een volgende fase heeft gestaan, zullen in de vorm van beplanting in deze wijken nog wel zichtbaar zijn. Dat geldt bijvoorbeeld voor enkele recreatieparken.
35
De cultuurhistorische waarde van naaldbossen wordt over het algemeen op dit moment nog relatief laag ingeschat, tenzij het gaat om bossen met bijzondere boomsoorten of een grote diversiteit aan naaldsoorten, zoals een pinetum. Met de geleidelijke verdwijning van monoculturen met naaldhout zal ongetwijfeld de cultuurhistorische aandacht ervoor gaan toenemen.
36
Waterbolk, 1934, p. 35.
42
RAAP-RAPPORT 2719 Karakteristieke dorpen te midden van Drentse essen en Groningse kanalen Een cultuurhistorische waardenkaart van de gemeente Borger-Odoorn
Figuur 3.9 Boswachterij Odoorn: grootschalige bosaanplant uit de eerste helft van de 20e eeuw. Foto: Steven van der Veen, 18 april 2013.
Voormalige heide, nu bos (Hhn) Een deel van de heidegebieden is vanaf de 19e eeuw, maar vooral tussen 1900 en 1950, bebost. Het gaat hier om grote, uitgestrekte naaldbossen zoals het Drouwenerveld, de Boswachterij Exloo en de Boswachterij Odoorn (figuur 3.9). Binnen deze bossen zijn vaak nog heiderestanten terug te vinden. In paragraaf 5.7 wordt nader ingegaan op de recente bosgeschiedenis.
Rationele landbouwontginning, relatief droog (Hld) Een niet onaanzienlijk deel van de voormalige heidevelden werd in de 19e en vooral de vroege 20e eeuw tot landbouwgrond, zowel akkerland als grasland, ontgonnen. De relatief droge rationele landbouwontginning, die verreweg het vaakst voorkomt, wijkt eigenlijk weinig af van de nattere variant. Ook hier kwamen sloten voor, zeker bij landbouwontginningen die zich op het grensvlak van nat en droog bevonden en die we evenzeer als natte rationele landbouwontginning hadden kunnen classificeren. De meest droge heideontginningen werden immers in naaldbos omgezet, dus we zouden feitelijk moeten spreken van de tegenstelling nat versus nat-droog. Mogelijk vanwege de relatief laat uitgevoerde en daardoor grootschalige heideontginningen in Drenthe, namelijk tijdens de werkverschaffing onder toezicht van de Heidemij in de jaren 1930, 37 werden de agrarische heideontginningen rationeel uitgevoerd. Beplanting van de perceelsrand ontbrak over het algemeen (figuur 3.10). Een belangrijk verschil is dat in de wat drogere gebieden de hoogste koppen werden uitgespaard en bebost, waardoor men een landbouwontginning ‘met gaten’ kreeg. Veel van deze ontginningen, die we terugvinden op de topografische kaart met het toponiem -veld, dragen ook nu nog dit karakter: een rationele verkaveling, percelen gescheiden door sloten
37
Waterbolk, 1934.
43
RAAP-RAPPORT 2719 Karakteristieke dorpen te midden van Drentse essen en Groningse kanalen Een cultuurhistorische waardenkaart van de gemeente Borger-Odoorn
Figuur 3.10. Rationele landbouwontginning ten zuiden van Ees. Perceelsrandbeplanting ontbreekt vrijwel geheel in dit landschapstype. Foto: Steven van der Veen, 18 april 2013.
en verspreid liggende bosjes met al dan niet relicten van heidevegetaties en vennen. In een relatief groot aantal gevallen werden deze bosjes in de vorm van brede singels aangelegd.
Rationele landbouwontginning, relatief nat (Hln) Bij de wat nattere heideterreinen aan de westzijde van de gemeente en tegen de Hunzelaagte gaat het vanzelfsprekend vooral om ontginning tot grasland. Deze vrij vlakke landbouwontginningen waren over het algemeen zeer open van karakter, zonder opgaande beplanting zoals singels. Kavelgrenzen werden gevormd door sloten. Het Odoorner Veld is het meest nadrukkelijke voorbeeld hiervan. Bebouwing bleef hier lang afwezig, zoals we hiervoor al aangaven. Tegenwoordig is bebouwing van Eeserveen langs de noordrand van het Odoorner Veld te vinden. Een soortgelijk patroon zien we bij het Westdorper Veld. Door de verbeterde ontwatering bestaat er geen verschil in grondgebruik meer tussen de natte en droge landbouwontginningen.
Voormalig stuifzand, nu bebouwd gebied (Hsb) De gemeente Borger-Odoorn kent aanzienlijke oppervlakten voormalig stuifzand. Slechts een zeer klein deel van de voormalige stuifzandgebieden is bebouwd. Het gaat om een complex ten noordwesten van Drouwen.
Voormalig stuifzand, nu bos (Hsn) Een zeer belangrijk deel van de voormalige stuifzandgebieden in de gemeente Borger-Odoorn is in de 19e en 20e eeuw bedekt geraakt met bos, zonder dat er sprake is van een rationeel verkavelings- en wegenplan. Zo kon men de verstuivingen een halt toeroepen en daarnaast voorzien in
44
RAAP-RAPPORT 2719 Karakteristieke dorpen te midden van Drentse essen en Groningse kanalen Een cultuurhistorische waardenkaart van de gemeente Borger-Odoorn
de behoefte aan naaldhout voor de Limburgse mijnbouw. De beboste stuifzandgebieden vinden we vooral in de omgeving van Drouwen en ten noorden van Odoorn. Kenmerkend in de beboste stuifzandgebieden is, naast bodem en reliëf, de onregelmatige padenstructuur, die deels aangeeft dat er niet alleen sprake is van actieve bebossing, maar ook van natuurlijke successie. Stuifzanden konden daardoor geleidelijk dichtgroeien. Vliegdennen zullen in dergelijke bossen een veelvoorkomend fenomeen zijn. Vliegdennen zijn dennen die, in tegenstelling tot hun aangeplante soortgenoten, grillige vormen kennen, waaruit herkenbaar is dat ze in een open landschap zijn uitgegroeid.
Voormalig stuifzand, nu landbouwgrond (Hsl) Stuifzandgebieden die werden omgezet in landbouwgrond komen in de gemeente Borger-Odoorn alleen voor ten zuidwesten van Valthe. Hier is – na het rooien van de strubben – de es in zuidwestelijke richting uitgebreid door het stuifzandgebied te ontginnen.
Voormalig veen, nu landbouwgrond (Hvl) In het zuidwestelijk en zuidelijk deel van de gemeente lagen nog in 1850 onontgonnen veengebieden tussen de Hondsrug in het oosten en de rug van Sleen in het westen. Dit Odoornerveen en Eeserveen maakten deel uit van het Ellertsveld, een grote laagte in het Drents Plateau. 38 Om het gebied te ontginnen werd door een privaat initiatief vanaf 1853 het Oranjekanaal aangelegd, dat werd gegraven vanuit de Drentsche Hoofdvaart. Op de plek waar het kanaal een oude route doorsneed, ontstond het nieuwe dorp Schoonoord vanaf 1854. Omstreeks 1855 werden de eerste stappen gezet in de vervening van het Odoornerveen en het Eeserveen. Kort na 1881 liepen de inkomsten uit het Odoornerveen alweer terug door voltooiing van de vervening. Uit het Eeserveen werd nog langer gewonnen.
39
Zowel de datering als de ontginningsvorm komt overeen met het jongste deel van de veenkoloniën in het oostelijk deel van de gemeente. Kenmerkend voor het Odoornerveen en de andere jonge landbouwontginningen in het veengebied zijn – net als in de veenkoloniën – de kanaallinten (soms dubbel) met aanliggende bebouwing en de strookvormige verkaveling tussen wijken, vaak verdeeld in blokvormige kavels, gescheiden door sloten.
3.1.9 Niet-ontgonnen terrein Heide (Nh) Van de uitgestrekte heideterreinen in de gemeente Borger-Odoorn is een klein deel als open heidelandschap blijven bestaan of recent teruggebracht in deze toestand. In de meeste gevallen gaat het om middelgrote, verspreid gelegen terreinen: het Schapenpark in de Boswachterij Odoorn (waar relicten van de rationele padenstructuur nog aanwezig zijn), het Molenveld en enkele terreinen op het Buinerveld.
38 39
Gerding, 1995 Gerding, 1995
45
RAAP-RAPPORT 2719 Karakteristieke dorpen te midden van Drentse essen en Groningse kanalen Een cultuurhistorische waardenkaart van de gemeente Borger-Odoorn
Kenmerkend van de Drentse heidevelden is de openheid, alhoewel hier een kanttekening bij geplaatst moet worden. De uitgestrekte paarse velden met Calluna vulgaris (struikheide) die we nu zo kenmerkend voor de Drentse heidevelden vinden, zijn een product van de intensivering van het gebruik van de heide vanaf de 15e tot 17e eeuw. Heidevelden zoals wij ze kennen, zijn dus feitelijk pas enkele eeuwen oud en het resultaat van een steeds verdere verschraling van bodem en vegetatie als gevolg van begrazing door schapen en runderen en zeer intensief plaggen. Daarvoor bestonden de heidevelden uit een mozaïek van heischrale graslanden, boomgroepen, struwelen en kruidenrijke heidevegetaties. Ook de Drentse stuifzanden zijn een relatief recent fenomeen dat overexploitatie in de 15e tot 17e eeuw is ontstaan.40 Het heidelandschap en de zandverstuivingen vertegenwoordigen een belangrijke landschapshistorische waarde. De mening van de Havelter secretaris Albert Waterbolk heeft dan ook zeker nog niet aan betekenis ingeboet en mogen we ook wel voor de resterende fragmenten in BorgerOdoorn opvoeren: Inderdaad, het heidelandschap (…) is zoo verrukkelijk mooi, dat wij het als een dure plicht moeten beschouwen zorg te dragen, dat die schoonheid nimmer verloren zal gaan.41
Heide met vennen (Nv) Een deel van de heidevelden in de gemeente wordt ook nu nog gekenmerkt door vennen, waarschijnlijk voor een belangrijk deel pingoruïnes met veen, zoals het Meindersveen 42. Voor het overige gelden dezelfde uitgangspunten als hiervoor bij de heide zonder vennen.
Veen (Na) Verspreid over de gemeente Borger-Odoorn liggen, meest kleine, veentjes die we als pingoruïne kunnen aanduiden. Deze zijn van substantiële landschappelijke betekenis als onderdeel van het landschap rond de dorpen. Van het uitgebreide hoogveengebied in het oosten van de gemeente is niets bewaard gebleven; dat maakt de pingoruïnes nog eens extra waardevol. Die waarde komt onder meer voort uit het feit dat zij een bodemarchief herbergen waarin ecologische resten bewaard zijn gebleven die zeer oud kunnen zijn.
Stuifzand (Ns) Actieve stuifzanden zijn zeldzaam in Drenthe. Van het grote Drouwenerzand is bijvoorbeeld maar een klein gedeelte als actief stuifzand bewaard gebleven. Naast de cultuurhistorische waarde – het zegt wat over de gebruiksgeschiedenis van het gebied – kent stuifzand ook heel bijzondere ecologische en landschappelijke waarden. Ook heeft het gebied sinds 2009 de status van aardkundig monument, vanwege de geologische, bodemkundige en cultuurhistorische waarde.
Voormalig stuifzand, nu heide (Nsh) Niet al het stuifzand van het Drouwenerzand is ontgonnen. Waar een deel gespaard bleef (zie onder code Ns), is een ander deel door uitblijvend actief beheer begroeid geraakt met een heidevegetatie. Het stuifzandreliëf is hier echter nog goed waarneembaar (figuur 3.11). 40 41 42
Spek, 2004, p. 1002. Waterbolk, 1934, p. 40. Een pingoruïne is een restant van een pingo. Pingo’s in Nederland zijn ontstaan in de laatste IJstijd (het Weichselien). Op plaatsen in de permanent bevroren ondergrond kwam grondwater samen wat aangroeide tot ijslenzen. Deze ondergrondse ijslenzen drukten de grond daarboven omhoog tot heuvels. Door erosie en het afsmelten van de ijslens ontstond een krater, zie zich later in het Holoceen opvulde met veen. Veen pingoruïnes zijn in de 19e en 20e eeuw uitgeveend en nu zichtbaar als meertje.
46
RAAP-RAPPORT 2719 Karakteristieke dorpen te midden van Drentse essen en Groningse kanalen Een cultuurhistorische waardenkaart van de gemeente Borger-Odoorn
Figuur 3.11. Het met heide begroeide Drouwenerzand ten noord-oosten van Drouwen. Foto: Steven van der Veen,18 april 2013.
3.1.10 Nederzettingen De functionele ruimte rond een boerderij of een woning van een ambachtsman bleef in het verleden niet beperkt tot een smalle zone om het huis. Terwijl alleen al het erf zelf een niet geringe omvang kan hebben, moeten we ook rekening houden met percelen die we hier ‘huispercelen’ hebben genoemd. We doelen dan vooral op moestuinen, boomgaarden, hakhoutbosjes, inscharingskampen en kleine percelen met grasland met functies, die niet direct met de akkerbouw of veeteelt op grotere schaal te maken hebben, maar eerder voor zelfvoorziening en tuinbouwachtige activiteiten. In het laatste geval hebben we het specifiek over de (kool)goorns, de private moestuinen bij de boerderijen. Ook vallen mogelijk de buurgoorns, de gezamenlijke moestuinen van keuterboeren, arbeiders en ambachtslieden onder dit landschapstype. 43 Tenslotte hoort ook de bijbehorende infrastructuur, waaronder de brinken, bij dit landschapstype. In gezamelijkheid hebben we hier de kern van het agrarisch cultuurlandschap te pakken. Met de onderstaande dorpstypering dienen we toch nog met de nodige voorzichtigheid om te gaan. Weliswaar geven ze een goed beeld van de 19e-eeuwse structuur, die ongetwijfeld plaatselijk al enkele eeuwen zal hebben bestaan. Een gelijke structuur impliceert echter geen gelijke ontstaansgeschiedenis. Dorpen kunnen vanuit een totaal verschillende oorsprong naar een identiek
43
Spek, 2004, p. 544-545.
47
RAAP-RAPPORT 2719 Karakteristieke dorpen te midden van Drentse essen en Groningse kanalen Een cultuurhistorische waardenkaart van de gemeente Borger-Odoorn
Figuur 3.12. Verspreid liggende bebouwing in de historische kern van Valthe. Foto: Steven van der Veen,18 april 2013.
beeld toegroeien. Ook is het mogelijk dat de benadrukte belangrijke elementen van de structuur uit de 19e eeuw helemaal niet weergeven wat belangrijk was in een eerdere fase. Een onbetekenend pad kan in theorie de hoofdweg van een dorp in een oudere fase zijn geweest.
Historische kern met huispercelen, type esdorp (Se) Het meest voorkomende dorpstype in de gemeente Borger-Odoorn is, dat zal niet verbazen, het esdorp (figuur 3.12). In deze categorie hebben we Buinen, Exloo, Valthe, Westdorp, Ees, Borger en Bronneger opgenomen. Kenmerkend zijn: - een onregelmatige paden- en wegenstructuur aan de rand van of tussen één of meerdere essen; - een verdichting van de bebouwing tussen de wegen, die samen het dorp vormt; - oudere (< 1900) bebouwing die niet op de wegenstructuur is georiënteerd, maar schijnbaar onder een hoek op de weg staat, vaak wat verder terug op de percelen; - met name jongere bebouwing (> 1900), zoals burgerwoonhuizen en woonwinkelpanden, die wél op de wegenstructuur geprojecteerd is; - een open structuur rond de oudere bebouwing; deze bebouwing werd omringd door moestuinen en boomgaarden; - brinken (pleinvormige ruimtes) als agrarisch en sociaal middelpunt met functies op het gebied van het produceren van hout, het bijeenbrengen van vee en het houden van markten; - verwijde wegaansluitingen op de plekken waar meerdere wegen bij elkaar komen.
48
RAAP-RAPPORT 2719 Karakteristieke dorpen te midden van Drentse essen en Groningse kanalen Een cultuurhistorische waardenkaart van de gemeente Borger-Odoorn
Figuur 3.13. Bebouwing aan de binnenzijde van het dubbel lintdorp Nieuw-Buinen. Foto: Steven van der Veen, 10 januari 2013.
Historische kern met huispercelen, type complex esdorp (Sec) Het complex esdorp is een variant op het esdorp (Se). Het wijkt er vanwege zijn omvang en complexiteit van de wegen- en bebouwingsstructuur vanaf, maar heeft verder dezelfde kenmerken als bij het esdorp genoemd zijn. Dit type komt tweemaal voor, namelijk Drouwen en Odoorn.
Historische kern met huispercelen, type lintdorp (Sl) Lintdorpen kenmerken zich door een ongecompliceerde, eenduidige bebouwing langs een centrale hoofdweg of een kanaal. De erven liggen los of in een rij aan deze weg, vaak met daartussen nog doorkijkjes naar het agrarisch cultuurlandschap. In de gemeente Borger Odoorn zijn Drouwenermond, Odoornerveen, 1e Exloërmond en (voor een deel) 2e Exloërmond als zodanig te betitelen. Beiden liggen in een verveend gebied (een veenkolonie), waar de bebouwing planmatig werd gesitueerd langs de afvoerkanalen van de turf.
Historische kern met huispercelen, type dubbel lintdorp (Sld) Een aantal nederzettingen in veenkolonies heeft een ingewikkelder structuur: een dubbel kanaallint, met boerderijen aan de buitenzijden en arbeiderswoningen en voorzieningen tussen de beide kanalen. Tot deze categorie rekenen we Nieuw-Buinen, 2e Exloërmond (voor een gedeelte) en Valthermond (figuur 3.13). Met uitzondering van een deel van Valthermond geldt voor deze lintdorpen dat de kanalen zijn gedempt (figuur 3.14). Hierdoor is een belangrijke karakteristiek van de dorpen verloren gegaan. De vroegere loop van de kanalen is nu vaak zichtbaar als weg met bomenrij. Ook is de relatie tussen dorp en omgeving nog goed zichtbaar in de veenkoloniale dorpen.
49
RAAP-RAPPORT 2719 Karakteristieke dorpen te midden van Drentse essen en Groningse kanalen Een cultuurhistorische waardenkaart van de gemeente Borger-Odoorn
Figuur 3.14. Bijna alle hoofdontginningskanalen zijn in de 20e eeuw gedicht. Alleen in Valthermond is nog stuk kanaal aanwezig aan het Zuiderdiep. Foto: Marieke van der Heide, 5 januari 2013.
3.1.11 Overig Sterk veranderd gebied (Os) In een enkel geval is een gebied zo sterk gewijzigd dat het weinig belang heeft het oorspronkelijke landschapstype weer te geven. Het gaat om locaties waar het maaiveld is verdwenen door zandof grindwinning. Het betreft in dit geval de zandwinning bij Ellertshaar, waar ook een deel van de oude heideontginning is vergraven.
3.2 Waardering Op kaartbijlage 3 hebben we de waardering van de historische cultuurlandschappen weergegeven conform de methodiek zoals we die in hoofdstuk 2 hebben beschreven. Wat direct opvalt is het grote onderscheid in waardering tussen de veenkoloniën enerzijds en de Hondsrug anderzijds. Het grote verschil in waardering heeft er mede mee te maken dat gaafheid ten opzichte van de historische situatie als belangrijk criterium is gehanteerd. De belangrijkste reden waarom veel landschappen op de Hondsrug een relatief lage waarde toegekend hebben gekregen is de onzichtbaarheid van de grenzen tussen historische landschappen. Door herverkavelingen lopen essen, jonge heideontginningen en beekdalen in elk geval waar het gaat om verkaveling en grondgebruik vaak onzichtbaar in elkaar over. Alleen het bewaard gebleven macroreliëf verraadt nog in welk historisch landschapstype men zich bevindt. Bovendien is het landschap ingrijpend veranderd door grootschalige heideontginningen in de periode 1900-1950, die door hun geringe ouderdom en talrijkheid nooit hoger dan een hoog-gemiddelde waarde kunnen scoren. Afhankelijk van de ontwerp-
50
RAAP-RAPPORT 2719 Karakteristieke dorpen te midden van Drentse essen en Groningse kanalen Een cultuurhistorische waardenkaart van de gemeente Borger-Odoorn
kwaliteit van deze jonge heideontginningen hebben ze een laag-gemiddelde of een hoog-gemiddelde waarde toegekend gekregen. Bij ontwerpkwaliteit hebben we in de eerste plaats gekeken naar de vraag of er sprake was van een duidelijke hoofdwegenstructuur en daaraan gekoppelde bebouwings- en verkavelingspatronen. Het ontwerp is over het algemeen explicieter in de grotere aaneengesloten heideontginningen. Daar komt het eigen karakter dan ook het best tot zijn recht. Gelukkig bestaan op dit algemene beeld ook uitzonderingen. De essen – en wellicht meer algemeen de dorpslandschappen – van Westdorp, Odoorn en Valthe scoren relatief hoog. De essen zijn hier nog het duidelijkst begrensd, soms is nog een deel van de randbeplanting aanwezig, de overgang van de oude dorpskernen naar essen is het gaafst en bij Valthe zijn ook de Kamper venen nog duidelijk herkenbaar als afzonderlijke landschappelijke eenheid. Bij Valthe zijn weliswaar de uitgebreide strubben verdwenen, maar daarvoor in de plaats zijn aan de oostzijde jonge bossen gekomen die – op een andere plek – de grens van de Oosteresch nog laten zien. Ook een aantal heideterreinen, stuifzanden en oude bossen hebben een hoge of zelfs zeer hoge waarde, alsmede de deels vergraven oude heideontginning van Ellertshaar.
In de achterliggende database hebben we ook opgemerkt dat sommige jonge heidebebossingen hoger scoren wanneer hier actief wordt ingezet op stuifzandherstel, uiteraard met inachtneming van archeologische randvoorwaarden. Het grote aaneengesloten gebied met een hoge waardering betreft de Hunzelaagte en de aangrenzende veenkoloniën. Met name het zuidoostelijk deel van de Hunzelaagte heeft nog zijn historische strokenverkaveling, alhoewel in de stroomlanden bij de beken de onregelmatige blokverkaveling verdwenen is en de beken ingrijpend zijn aangepast. Het bewoningslint tussen Hunzelaagte en veenkolonie is verdicht, maar nog als zodanig herkenbaar. Het lint heeft bovendien betekenis als visuele grens tussen beide gebieden, die vanouds op essentiële punten verschillend van elkaar waren (met name v.w.b. grondgebruik), maar door modern agrarisch gebruik toch naar elkaar zijn toegegroeid. De hoge waarde van de veenkoloniën komt met name voort uit de gaafheid van de structuur ten opzichte van de uitvoering bij de vervening en ontginning. Weliswaar zijn de kanalen en een deel van de wijken gedempt, de verkaveling in smalle stroken en de lange lintdorpen maken dat het gebied relatief gaaf bewaard is gebleven en de belangrijke, nog relatief recente geschiedenis van het gebied representeert.
Waarom dit gebied zoveel gaver is dan het landschap van de Hondsrug is eenvoudig: de verkaveling was veel minder kwetsbaar in relatie tot modern agrarisch gebruik dan dat van de kleinschalige, vaak in onze ogen onlogische verkaveling van bijvoorbeeld de essen.
51
RAAP-RAPPORT 2719 Karakteristieke dorpen te midden van Drentse essen en Groningse kanalen Een cultuurhistorische waardenkaart van de gemeente Borger-Odoorn
52
RAAP-RAPPORT 2719 Karakteristieke dorpen te midden van Drentse essen en Groningse kanalen Een cultuurhistorische waardenkaart van de gemeente Borger-Odoorn
4 Historische bouwkunst en stedenbouw
4.1 Inventarisatie 4.1.1 Beschermde bouwkunst Rijksmonumenten De rijksmonumenten, die onder de bescherming van de Monumentenwet vallen, zijn als puntelement weergegeven op de kaart. Het bronbestand dat hier is gebruikt is afkomstig van de Provincie Drenthe. 44 In 2005 heeft het pand Zuiderdiep 22 in Valthermond de status van Rijksmonument gekregen. Deze ontbrak in het bronbestand en is daarom toegevoegd. De gemeente BorgerOdoorn kent volgens de database van de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed 33 gebouwde rijksmonumenten en 2 complexen.
Provinciale monumenten De provinciale monumenten, die beschermd worden door de provinciale monumentenverordening 2008, zijn als punt- en vlakelementen weergegeven op de kaart. Het bronbestand is afkomstig van de Provincie Drenthe. 45 De gemeente Borger-Odoorn kent 20 provinciale monumenten.
Beschermde dorpsgezichten De gemeente Borger-Odoorn kent geen beschermde stads- of dorpsgezichten.
4.1.2 Beeldbepalende bouwkunst Beeldbepalende bouwkunst 1850-1940 (MIP) Tijdens het Monumenten Inventarisatie Project (MIP) werden historisch-bouwkundig en cultuurhistorisch relevant geachte gebouwen uit de periode 1850-1940 geïnventariseerd. Een deel hiervan zou als gevolg van het daaropvolgende Monumenten Selectie Project (MSP) een beschermde status krijgen. Voor de meeste objecten geldt dat echter niet. Vanwege de cultuurhistorische relevantie zijn ook de objecten zonder monumentenstatus op de kaart geplaatst. Omdat een deel van de MIP-objecten later alsnog als rijks- of provinciaal monument is aangewezen, zal hier een overlap te zien zijn. Kartering van de MIP-objecten vond plaats door gebruik van een landelijke database van de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed ontsloten via Geoportaal Drenthe, waar overigens enkele beperkingen aan verbonden zijn. 46 In het kader van deze cultuurhistorische waardenkaart heeft de historische vereniging Nieuw-Buinen – Buinerveen voor de plaatsen Buinerveen, Drouwenerveen, Nieuw-Buinen en 2e Exloërmond gecontroleerd welke van deze objecten nog bestaan of verdwenen zijn. De panden die daadwerkelijk verdwenen zijn, zijn uit de lijst verwijderd. Het betroffen de MIP-objecten met de nummers: 73718, 74142, 74260, 75711, 75714, 75717, 75741, 75735, 75701, 75704 en 75706 (zie ook Bijlage 3). 44 45 46