Rapport RAAP 2719_herziene eindversie 14-02-2014
Tekst van het document
6500 voor Chr.
R A P P O R T
RAAP-RAPPORT 2719
Karakteristieke dorpen te midden van Drentse essen en Groningse kanalen
3750 voor Chr.
Een cultuurhistorische waardenkaart van de gemeente Borger-Odoorn 2200 voor Chr.
700 voor Chr.
150 na Chr.
320 na Chr.
Archeologisch
Adviesbureau 250 na Chr.
1650 na Chr.
RAAP-RAPPORT 2719 (herziene eindversie)
Karakteristieke dorpen te midden van Drentse essen en Groningse kanalen Een cultuurhistorische waardenkaart van de gemeente Borger-Odoorn
S. van der Veen MA (RAAP), ir. L.J. Keunen (RAAP) & drs. M. van der Heide (Libau)
RAAP Archeologisch Adviesbureau BV, 2014
Colofon Opdrachtgever: Gemeente Borger-Odoorn Titel: Karakteristieke dorpen te midden van Drentse essen en Groningse kanalen Een cultuurhistorische waardenkaart van de gemeente Borger-Odoorn Status: herziene eindversie Datum: 14 februari 2014 Auteurs: S. van der Veen MA (RAAP), ir. L.J. Keunen (RAAP) & drs. M. van der Heide (Libau) Projectcode: BOCU Bestandsnaam: RA2719_BOCU Projectleider: S. van der Veen MA (RAAP) Projectmedewerkers: ir. L.J. Keunen (RAAP), drs. M. van der Heide (Libau) Bewaarplaats documentatie: RAAP Oost-Nederland Autorisatie: drs. J. van Beek Bevoegd gezag: Gemeente Borger-Odoorn
ISSN: 0925-6229
RAAP Archeologisch Adviesbureau B.V. Leeuwenveldseweg 5b
telefoon: 0294-491 500
1382 LV Weesp
telefax: 0294-491 519
Postbus 5069
E-mail: raap@raap.nl
1380 GB Weesp
© RAAP Archeologisch Adviesbureau B.V., 2013 RAAP Archeologisch Adviesbureau B.V. aanvaardt geen aansprakelijkheid voor eventuele schade voortvloeiend uit het gebruik van de resultaten van dit onderzoek of de toepassing van de adviezen.
RAAP-RAPPORT 2719 Karakteristieke dorpen te midden van Drentse essen en Groningse kanalen Een cultuurhistorische waardenkaart van de gemeente Borger-Odoorn
Samenvatting Het landschap van Borger-Odoorn is met haar glooiende velden en lommerrijke dorpen met historische bebouwing niet alleen een lust voor het oog voor bewoners en bezoekers, het representeert ook een grote cultuurlandschappelijke waarde en is bovendien erg divers. Daardoor is het niet alleen geschikt om te koesteren en van te genieten, maar ook om te gebruiken bij ruimtelijke ontwikkelingen en te verzilveren voor recreatieve en toeristische doeleinden en als promotiemiddel voor de vestiging van nieuwe inwoners en bedrijven. Deze studie geeft, in woord, beeld en op kaart, een inhoudelijk overzicht van deze diversiteit. Dit overzicht van het cultuurhistorisch erfgoed van de gemeente Borger-Odoorn, bestaande uit een inventarisatie en een waardering, is opgesteld vanwege de wettelijke verplichting per 1 januari 2012 om in de ruimtelijke planvorming rekening te houden met cultuurhistorische waarden. In de gemeente Borger-Odoorn hebben we landschaps- en dorpstypen onderscheiden, met subtypen variërend van de essen en bouwlandkampen tot diverse beekdal- en heideontginningslandschappen. Deze (sub)typen zijn vlakdekkend in beeld gebracht op kaartbijlage 1. De details van de kernen zijn in een kaartenboek opgenomen. In het rapport worden de kenmerken van de uiteenlopende landschapstypen nader omschreven.
Daarnaast is een groot aantal cultuurhistorisch waardevolle elementen in beeld gebracht, variërend van historische wegen en waterlopen tot oude bossen, monumentale gebouwen, markegrenzen en sporen van de Tweede Wereldoorlog. Kaartbijlage 3 geeft de waardering van de gebieden weer op het niveau van landschappen als ensembles van cultuurhistorische waarden. Elk deelgebied op de kaart is afzonderlijk gewaardeerd op een aantal aspecten, resulterend in een hoge, middelmatige of lage eindscore. Gebieden met een hoge cultuurhistorische waarde zijn vooral in de oostelijke helft te vinden (de veenkoloniën), in het westelijk deel liggen ze verspreid in het landschap. Een middelmatige score is met name toegekend aan de vele heideontginningen en broekontginningen. Gebieden met een lage cultuurhistorische waarde blijken in de gemeente Borger-Odoorn weinig voor te komen. Dit is in lijn met het idee dat een groot deel van Drenthe relatief weinig te lijden heeft gehad onder ruimtelijke ontwikkelingen van de 20e eeuw, waardoor veel historisch cultuurlandschap gespaard is gebleven of juist is versterkt. Vrijwel elke kernen bezit een groot aantal historisch bouwkundig waardevolle objecten. Op de plaatsen waar sprake was van een bijzondere onderlinge samenhang van deze objecten, of een bijzondere samenhang met de omgeving, zijn stedenbouwkundige ensembles onderscheiden.
Alle vastgelegde informatie is via een zogenaamd GIS, een geografisch informatiesysteem, toegankelijk gemaakt. De databases die zijn vervaardigd, zijn met een handleiding bij de eindversie van deze rapportage opgeleverd. Dat maakt de voltooiing van deze kaart niet het einde, maar het begin van proces om de cultuurhistorie van de gemeente Borger-Odoorn nog prominenter op de kaart te zetten dan al is gebeurd.
5
RAAP-RAPPORT 2719 Karakteristieke dorpen te midden van Drentse essen en Groningse kanalen Een cultuurhistorische waardenkaart van de gemeente Borger-Odoorn
6
RAAP-RAPPORT 2719 Karakteristieke dorpen te midden van Drentse essen en Groningse kanalen Een cultuurhistorische waardenkaart van de gemeente Borger-Odoorn
Inhoud
Samenvatting ........................................................................................................................................ 5 1 Inleiding ............................................................................................................................................ 9 1.1 Kader ............................................................................................................................................. 9 1.2 Situering van het onderzoeksgebied .............................................................................................. 10 1.3 Onderzoeksopzet en taakverdeling ................................................................................................ 11 1.4 Dankwoord ................................................................................................................................... 12
2 Methoden en bronnen ................................................................................................................ 13 2.1 Algemene uitgangspunten ............................................................................................................. 13 2.2 Historisch cultuurlandschap .......................................................................................................... 13 2.3 Landschapselementen .................................................................................................................. 20 2.4 Historische bouwkunst en stedenbouw .......................................................................................... 21 2.5 Waardevolle ensembles ................................................................................................................ 25
3 Historisch cultuurlandschap .................................................................................................. 27 3.1 Inventarisatie ................................................................................................................................ 27 3.2 Waardering ................................................................................................................................... 50
4 Historische bouwkunst en stedenbouw ............................................................................. 53 4.1 Inventarisatie ................................................................................................................................ 53 4.2 Waardering ................................................................................................................................... 58
5 Landschapselementen .............................................................................................................. 63 5.1 Aardkundige fenomenen ............................................................................................................... 63 5.2 Prehistorische objecten ................................................................................................................. 63 5.3 Bestuur ......................................................................................................................................... 64 5.4 Waterstaat .................................................................................................................................... 64 5.5 Infrastructuur ................................................................................................................................ 66 5.6 Oorlog en defensie ........................................................................................................................ 68 5.7 Opgaand groen en bosgeschiedenis .............................................................................................. 70 5.8 Ruilverkaveling en landinrichting ...................................................................................................
73 5.9 Industrie en nijverheid ................................................................................................................... 74 5.10 Religie .......................................................................................................................................... 76 5.11 Recreatie ...................................................................................................................................... 77 5.12 Overig .......................................................................................................................................... 77
7
RAAP-RAPPORT 2719 Karakteristieke dorpen te midden van Drentse essen en Groningse kanalen Een cultuurhistorische waardenkaart van de gemeente Borger-Odoorn
6 Waardevolle ensembles ............................................................................................................ 79 7 Verantwoord gebruik van de kaartbijlagen .......................................................................... 87 8 Aanbevelingen .............................................................................................................................. 89 Literatuur .............................................................................................................................................. 91 Websites ............................................................................................................................................... 93 Overzicht van figuren, tabellen en bijlagen ............................................................................ 94 Bijlage 1. Lijst van rijksmonumenten ........................................................................................ 97 Bijlage 2. Lijst van provinciale monumenten ......................................................................... 99 Bijlage 3. Beeldbepalende bouwkunst ................................................................................... 101
8
RAAP-RAPPORT 2719 Karakteristieke dorpen te midden van Drentse essen en Groningse kanalen Een cultuurhistorische waardenkaart van de gemeente Borger-Odoorn
1 Inleiding
1.1 Kader “Over de groote esch van Borger blinkt het zonlicht en vrolijk schijnt het op de boschjes in de verte, waar het gehucht Buinen ligt op de grens der ontgonnen veenen, en Nieuw-Buinen, met zijn belangrijke glasblazerijen. De torenspits van Borger, naar Drenthschen trant boven het houtgewas oprijzend, is niet ver meer, en weldra rijden wij de laan in, die ook hier tusschen huizen en schuren, tuinen en boomgroepen, naar den brink leidt en voorts naar de voortreffelijke herberg, waar de producten der Drenthsche broodbakkunst, in verschillende vormen, ons gelegenheid geven onze krachten te herstellen. (…) Als alle oude Drenthsche dorpen is ook Borger hoogst onregelmatig gebouwd. De huizen staan allen van elkander afgezonderd, schots en scheef, gelijk de luim of ‘t belang van den bouwheer het meebragt. Schilderachtige muurtjes van leem en vlechtwerk, houten gevels, begroeide daken, uitbouwsels en afdakjes van allerlei vorm en kleur, hekken en hagen, graspleintjes en wegen, eiken, linden, berken, wilgen, geven er een onophoudelijke afwisseling van de fraaiste dorpsgezigten.” 1 De reisbeschrijving die dominee Jacobus Craandijk in de tweede helft van de 19e eeuw maakte is exemplarisch voor de toenemende interesse in het Drentse landschap in zijn tijd.
2 Was het toen vooral het toerisme voor de hogere klassen dat opkwam, momenteel is er naast toerisme in toenemende mate aandacht vanuit de beleidsmatige en planologische richting. Het Cultuurhistorisch Kompas (2009) en de cultuurhistorische waardenkaarten van Coevorden en Westerveld (2012) en de ruimtelijke waardenkaart Emmen (2011) zijn daar duidelijke voorbeelden van. 3 Een belangrijk verschil met de tijd van Jacobus Craandijk is dat de omgang met cultureel erfgoed tegenwoordig veel meer in de samenleving en beleidsvorming is ingebed. De waarde van cultureel erfgoed wordt tegenwoordig breed onderkend. De zorg voor cultureel erfgoed is professioneler en minder vrijblijvend geworden dan voorheen. Het zorgt voor sociale cohesie onder bewoners die zich ‘thuis’ voelen in hun regio, het is een inkomstenbron vanwege het toerisme en het geeft handvatten voor een kwalitatief hoogwaardig ruimtelijk beleid. Borger-Odoorn bezit aan cultuurhistorisch erfgoed een goudmijn, die positief kan worden ingezet voor branding op het vlak van economie, wonen, recreatie en toerisme.
1 2
Craandijk, 1880. p. 66. Spek, 2004, p. 75-78; Een ander fraai voorbeeld van een landschapsbeschrijving van Zeegse en omgeving is Op en om Adderhorst van prof. dr. A. van Veldhuizen uit 1933.
3
Bouman e.a., 2009; Sanden e.a, 2010. e.a., 2010; Bosch Slabbers, 2008. Daarnaast hebben vrijwel alle gemeenten in Drenthe een eigen archeologische waarden- en verwachtingskaart.
9
RAAP-RAPPORT 2719 Karakteristieke dorpen te midden van Drentse essen en Groningse kanalen Een cultuurhistorische waardenkaart van de gemeente Borger-Odoorn
Landelijke plicht, provinciaal kader en gemeentelijke ambities Het is niet toevallig, gezien de ontwikkelingen van de afgelopen decennia, dat door wijziging van het Besluit ruimtelijke ordening en de Monumentenwet vanaf januari 2012 landelijk rekening dient te worden gehouden met cultuurhistorische (lees: cultuurlandschappelijke en bouwhistorische) waarden in bestemmingsplannen. Eerder al had archeologie een wettelijke en/of planologische vertaling gekregen en konden bouwhistorische waarden via de monumentenverordening worden geborgd. Daarmee krijgen cultuurhistorische waarden een volwaardige plek binnen de ruimtelijke ordening. De provincie Drenthe heeft in 2009 het Cultuurhistorisch Kompas vastgesteld waarin de kaders zijn geformuleerd voor het provinciaal erfgoedbeleid. De gemeenten hebben binnen deze kaders beleidsvrijheid om erfgoedbeleid vorm te geven en verder te specificeren. In juni 2010 is de Omgevingsvisie Drenthe vastgesteld, waarin ook het provinciaal erfgoedbeleid (archeologie en cultuurhistorie) is opgenomen. 1 Ook de gemeente Borger-Odoorn hecht waarde aan haar cultureel erfgoed en heeft zich daarom tot doel gesteld om het cultuurhistorisch erfgoed een nadrukkelijke plek te geven in de ruimtelijke planvorming.
In opdracht van de gemeente Borger-Odoorn heeft RAAP Archeologisch Adviesbureau in de periode januari-september 2013 een cultuurhistorische waardenkaart van de gemeente BorgerOdoorn op schaal 1:25.000 opgesteld. De cultuurhistorische waardenkaart moet de basis gaan vormen voor toekomstig cultuurhistorisch beleid (o.a. planologische borging). Daarnaast kan het inspiratie bieden voor recreatie, erfgoededucatie en PR-marketingstrategieën of ruimtelijk ontwerp (inrichting en beheer). In deze studie besteden we vooral aandacht aan het tastbare, landschappelijke en bouwkundige erfgoed.
1.2 Situering van het onderzoeksgebied De gemeente Borger-Odoorn ligt in het oostelijk deel van de provincie Drenthe, op de overgang van het Drents Plateau naar de Drents-Groningse veenkoloniën (figuur 1.1). De gemeente is op 1 januari 1998 ontstaan door de samenvoeging van de voormalige gemeenten Borger en Odoorn. De qua inwoneraantal belangrijkste kernen zijn Nieuw-Buinen, Borger, Valthermond en 2e Exloërmond. De andere woonkernen in de gemeente zijn Odoorn, Exloo, Valthe, Buinen, Klijndijk, Drouwenermond, Drouwen, Buinerveen, Odoornerveen, 1e Exloërmond, Ees, Drouwenerveen en de streekdorpen Eesergroen, Eeserveen, Westdorp Tweede Valthermond, Bronneger, Exloërveen, Bronnegerveen, Zandberg en Ellertshaar. In totaal wonen er 25.606 inwoners in de gemeente Borger-Odoorn. 4 De gemeente heeft een oppervlakte van 278 km 2.
4
Op 1 november 2012.
10
RAAP-RAPPORT 2719 Karakteristieke dorpen te midden van Drentse essen en Groningse kanalen Een cultuurhistorische waardenkaart van de gemeente Borger-Odoorn
560000
256000
Eext Eext Eext Eext
264000
560000
248000
Mussel Mussel Aa Mussel Aa Mussel Aa Mussel Aa MusselAa Aa
Bonnerveen Bonnerveen Bonnerveen Bonnerveen Bonnerveen Bonnerveen Gieten Gieten Gieten Gieten Gieten Gieten Kostvlies Kostvlies Kostvlies Kostvlies Kostvlies Kostvlies
Stadskanaal Stadskanaal Stadskanaal Stadskanaal Stadskanaal Stadskanaal
Gasseltern Gasseltern ijveen ijveen Gasseltern Gasseltern Gasselternijveen ijveen ijveen ijveen Gasseltern
Vledderveen Vledderveen Vledderveen Vledderveen Vledderveen Vledderveen
Drouwenermond Drouwenermond Drouwenermond Drouwenermond Drouwenermond Drouwenermond
Gasselte Gasselte Gasselte Gasselte Gasselte Gasselte
Mussel Mussel Mussel Mussel Mussel Mussel
Nieuw-Buinen Nieuw-Buinen Nieuw-Buinen Nieuw-Buinen
Drouwen Drouwen Drouwen Drouwen Drouwen Drouwen Rapenvoort Rapenvoort Rapenvoort Rapenvoort Rapenvoort Rapenvoort
Kopstukken Kopstukken Kopstukken Kopstukken Kopstukken Kopstukken
Horsten Horsten Horsten Horsten Horsten Horsten
Bronneger Bronneger Bronneger Bronneger Bronneger Bronneger
Eerste Eerste Exloërmond Eerste Exloërmond Eerste Exloërmond Eerste Exloërmond EersteExloërmond Exloërmond
Buinerveen Buinerveen Buinerveen Buinerveen Buinerveen Buinerveen
Buinen Buinen Buinen Buinen Buinen Buinen
552000
552000
Drouwenerveen Drouwenerveen Drouwenerveen Drouwenerveen Drouwenerveen Drouwenerveen
Musselkanaal Musselkanaal Musselkanaal Musselkanaal Musselkanaal Musselkanaal
Borger Borger Borger Borger Borger Borger Jipsingboermussel Jipsingboermussel Jipsingboermussel Jipsingboermussel Jipsingboermussel Jipsingboermussel Ees Ees Ees Ees Ees Ees
Westdorp Westdorp Westdorp Westdorp Westdorp Westdorp
Schoonlo Schoonlo Schoonlo Schoonlo Schoonlo Schoonlo
Tweede Tweede Exloërmond Tweede Exloërmond Tweede Exloërmond Tweede Exloërmond TweedeExloërmond Exloërmond Apelkanaal,Ter Apelkanaal,Ter Apelkanaal,Ter Apelkanaal,Ter Apelkanaal,Ter Apelkanaal,Ter Exloërkijl Exloërkijl Exloërkijl Exloërkijl Exloërkijl Exloërkijl
544000
Exloo Exloo Exloo Exloo Exloo Exloo
Apel,Ter Apel,Ter Apel,Ter Apel,Ter Apel,Ter Apel,Ter
Valthermond Valthermond Valthermond Valthermond Valthermond Valthermond De De Kiel De Kiel De Kiel De Kiel DeKiel Kiel Schoonoord Schoonoord Schoonoord Schoonoord Schoonoord Schoonoord Wezuperbrug Wezuperbrug Wezuperbrug Wezuperbrug
Maten Maten Maten Maten Maten
Nieuw-Weerdinge Nieuw-Weerdinge Nieuw-Weerdinge Nieuw-Weerdinge Nieuw-Weerdinge Nieuw-Weerdinge Od orn oorn Odo Odo orn orn Od orn oorn Odoornerveen Odoornerveen Odoornerveen Odoornerveen Odoornerveen Odoornerveen
544000
Eesergroen Eesergroen Eesergroen Eesergroen Eesergroen Eesergroen
Valthe Valthe Valthe Valthe Valthe Valthe Roswinkel Roswinkel Roswinkel Roswinkel Roswinkel Roswinkel
Weerdinge Weerdinge Weerdinge Weerdinge Weerdinge Weerdinge
Haantje,'t Haantje,'t Haantje,'t Haantje,'t Haantje,'t Haantje,'t
Wezup Wezup Wezup Wezup Wezup Wezup
Emmerschans Emmerschans Emmerschans Emmerschans
Zweeloo Zweeloo Zweeloo Zweeloo Zweeloo Zweeloo Noord-Sleen Noord-Sleen Noord-Sleen Noord-Sleen
Aalden Aalden Aalden Aalden Aalden Aalden
! !
! ! Emmer-Compascuum Emmer-Compascuum Emmer-Compascuum Emmer-Compascuum Emmer-Compascuum Emmer-Compascuum Emmer-Erfscheidenveen Emmer-Erfscheidenveen Emmer-Erfscheidenveen Emmer-Erfscheidenveen Emmer-Erfscheidenveen Emmer-Erfscheidenveen
Westenesch Westenesch Westenesch Westenesch Westenesch Westenesch
536000
536000
Klijndijk Klijndijk Klijndijk Klijndijk Klijndijk Klijndijk
Foxel Foxel Foxel Foxel Foxel Foxel
Emmen Emmen Emmen Emmen Emmen Emmen 248000
256000
264000
Figuur 1.1 Ligging van de gemeente Borger-Odoorn; inzet: ligging in Nederland (ster).
De gemeente wordt ontsloten door de provinciale weg N34, die binnen Drenthe een groot deel van de Hondsrug volgt. De afwatering van het gebied vindt voor het grootste deel plaats in noordelijke richting, via de Hunzelaagte. De gemeente grenst aan de Drentse gemeenten Aa en Hunze, Coevorden en Emmen en daarnaast de Groningse gemeenten Stadskanaal en Vlagtwedde.
1.3 Onderzoeksopzet en taakverdeling Het onderzoek is uitgevoerd door RAAP Oost-Nederland en Libau. Het onderzoek is opgezet langs twee lijnen, namelijk een landschapstypologische inventarisatie en waardering en een bouw- en stedenbouwkundige inventarisatie en waardering. Beide komen samen op zowel de inventarisatie-
11
RAAP-RAPPORT 2719 Karakteristieke dorpen te midden van Drentse essen en Groningse kanalen Een cultuurhistorische waardenkaart van de gemeente Borger-Odoorn
kaart als de waarderingskaart. Steven van der Veen (RAAP Oost-Nederland) was als projectleider verantwoordelijk voor de loop van het project en de communicatie. Het landschapstypologische deel en de waardering is uitgevoerd door Luuk Keunen (RAAP OostNederland) . Steven van der Veen was verantwoordelijk voor het samenbrengen en aanvullen van de gegevens met betrekking tot de landschapselementen. Het deel met betrekking tot de bouwkunst en stedenbouw is uitgevoerd door Marieke van der Heide (Libau). Jørgen van Beek (RAAP Noord-Nederland) nam de projectbegeleiding voor zijn rekening.
1.4 Dankwoord Aan de totstandkoming van de kaarten en het toelichtende rapport hebben meerdere personen binnen en buiten de gemeentelijke organisatie meegewerkt. Het provinciaal belang werd in persoon van Saskia van Dijk vertegenwoordigt. In de gemeentelijke werkgroep waren vertegenwoordigd: Jan Hermes, Petra Hurkmans, Marjo Montforts, Petra Raaijen en Gerrie Ruitenberg. Namens de vier historische verenigingen waren dit J. Ottens, L. Baas, A. Klein Molenkamp, A.G. Liewes, J. Pranger en R.J. Middel. Voor de aanlevering van inventarisatiegegevens over de bosgebieden waren J. de Graaf (Staatsbosbeheer) en T. Bezuijen (Drents Landschap) verantwoordelijk. Aan allen zeggen we dank voor de geleverde bijdragen.
12
RAAP-RAPPORT 2719 Karakteristieke dorpen te midden van Drentse essen en Groningse kanalen Een cultuurhistorische waardenkaart van de gemeente Borger-Odoorn
2 Methoden en bronnen
2.1 Algemene uitgangspunten Belangrijkste doel van dit rapport en de bijbehorende kaartbijlagen is het inzichtelijk maken van de aanwezige cultuurhistorische waarden op het grondgebied van de gemeente Borger-Odoorn. Onder cultuurhistorische waarden verstaan we ruimtelijke structuren, sporen, objecten en relicten uit het verleden, bovengronds én ondergronds, waaraan een wetenschappelijke, politieke en/of maatschappelijke waarde wordt toegekend. Het eindproduct van het onderzoek bestaat uit op perceelsniveau (100-1.000 m²) uitgewerkte kaartbeelden gekoppeld aan een geografisch informatiesysteem (GIS met databases) met exacte gegevens over de geografische ligging en aard van waardevolle cultuurlandschappelijke en historisch (steden)bouwkundige elementen. De presentatieschaal van de cultuurhistorische waardenkaart (kaartbijlage 1) is 1:25.000, conform de schaal van de archeologische waarden- en verwachtingskaart die RAAP in 2011 opstelde. De detailkaarten van de kernen (kaartbijlage 2) zijn op een schaal van 1:10.000 gepresenteerd. De achterliggende digitale informatie is waar mogelijk met een nauwkeurigheid van 1:10.000 worden gekarteerd. Ten behoeve van de kartering zijn de volgende bronnen gebruikt: - kadastrale minuutplans, ca. 1832; - Topografisch-Militaire Kaart, 1850, in nettekening en steendruk; - Chromotopografische Kaart des Rijks (bonneblaadjes), ca. 1910 en ca.
1935; - Topografische Kaart van Nederland, 1954-heden; - algemene literatuur over Drenthe en bijzondere literatuur over (delen van) de gemeente BorgerOdoorn (zie literatuurlijst); - databases behorend tot, of afkomstig uit, de archeologische waarden- en verwachtingskaart, het Geoportaal van de Provincie Drenthe (waarin o.a. het Cultuurhistorisch Kompas en de Omgevingsvisie zijn verwerkt) en digitale documentatie van de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed en Landschapsbeheer Drenthe; - gegevens verkregen uit bijeenkomsten met de vertegenwoordigers van de historische verenigingen in de gemeente Borger-Odoorn.
2.2 Historisch cultuurlandschap 2.2.1 Achtergrond en uitgangspunten Het landschap van de gemeente Borger-Odoorn is een complex geheel dat onder andere is ontstaan onder invloed van natuurlijke en menselijke factoren. Bij de typering van het historisch cultuurlandschap beschrijven we de wijze waarop de mens haar invloed heeft laten gelden in het landschap (en daarmee het natuurlandschap heeft omgevormd) en welke elementen daarmee samenhangen.
13
RAAP-RAPPORT 2719 Karakteristieke dorpen te midden van Drentse essen en Groningse kanalen Een cultuurhistorische waardenkaart van de gemeente Borger-Odoorn
Landschap in lagen De genese van het landschap kan op verschillende manieren worden ontrafeld. 5 Eén van de manieren om inzicht te krijgen in deze complexe materie is de ontleding ervan middels een zogenaamd lagenmodel. Hierbij wordt inzichtelijk gemaakt hoe opeenvolgende fasen in de landschapsontwikkeling zich ten opzichte van elkaar verhouden. Het model biedt ruimte voor uiteenlopende 6
invalshoeken, zoals infrastructuur, landgebruik, occupatie, territoria, etc. En biedt daarnaast ruimte om de ontwikkelingen van deze lagen door de tijd inzichtelijk te maken. Bijvoorbeeld hoe de 19e-eeuwse bebossing zich verhoudt ten opzichte van de situatie in het midden van de 20ste eeuw, of hoe het areaal akkerland van de 19e eeuw zich verhoudt tot de hedendaagse situatie.
Landschapstypologie De TMK is de vroegste landsdekkende kaart waarbij op perceelsniveau bebouwing, landgebruik èn landschapselementen zijn gekarteerd. Deze kaart vormt ook inhoudelijk de meest complete laag waarop het landschap uit de 19e eeuw van de gemeente Borger-Odoorn zichtbaar is. De TMK 1850 vormt dan ook het uitgangspunt bij het inzichtelijk maken van de landschapsontwikkeling in de gemeente. Aan de hand van deze kaart is een landschapstypologie opgesteld. Tevens wordt met behulp van deze typologie de ontwikkelingen in de perioden na 1850 beschreven. Voor ons zicht op eerdere tijdslagen zijn we afhankelijk van archeologische en schriftelijke bronnen. Deze leveren echter zowel ruimtelijk als in temporeel opzicht een versnipperd beeld dat lastig toepasbaar is op het gewenste schaalniveau. Dit probleem is deels ondervangen door aan de hand van de landschapstypologie niet alleen het 19e-eeuwse landschap maar ook de ontwikkelingen daarvoor te beschrijven. Het 19e-eeuwse landschap is dus slechts een hulpmiddel om de voorgaande perioden en de periode daarna te beschrijven en mag niet als eindstadium of hoogtepunt van het historisch cultuurlandschap worden gezien.
Jongere landschappen In de 20e eeuw heeft zich een aantal grootschalige ruimtelijke transformaties voorgedaan. Te denken valt aan ruilverkavelingen en bebossingen. Hierbij zijn nieuwe lagen aan het landschap toegevoegd, waarbij in meer of mindere mate rekening is gehouden met de toen aanwezige cultuurhistorische kwaliteiten in het landschap. De mate waarop deze cultuurhistorische kwaliteiten zijn opgenomen in deze nieuwe laag blijkt wanneer we het kaartbeeld van 1850 vergelijken met het huidige landschap. Wat hieruit niet naar voren komt is de cultuurhistorische kwaliteit van wat er in deze periode is toegevoegd. We kunnen vaststellen dat de bebossing van de heide en de ruilverkavelingen zeer kenmerkend zijn geworden voor het Drentse landschap, maar helaas ontbreekt vooralsnog het instrument om tot een onderbouwde waardestelling van deze ‘recente’ landschappen te komen. Naarmate de periode waarin deze ontwikkelingen zich voordeden verder van ons af komt te liggen en we de ontwikkelingen in een historisch kader kunnen plaatsen, zullen we beter in staat zijn de cultuurhistorische waarde ervan te duiden. Een eerste aanzet tot een overzichtswerk van ruimtelijke ontwikkelingen in de 20e eeuw in Drenthe is het recent verschenen boek Bewogen ruimte, de ruimtelijke ontwikkeling van Drenthe in de periode 1942-1970. 5 6 7
Hidding, e.a., 2001. p.12. Hidding, e.a., 2001. p.8. Hanskamp, 2012.
14
7
RAAP-RAPPORT 2719 Karakteristieke dorpen te midden van Drentse essen en Groningse kanalen Een cultuurhistorische waardenkaart van de gemeente Borger-Odoorn
Omdat een instrument voor de waardering van recente landschappen ontbreekt, is volstaan met alleen het karteren van deze landschappen. Hierbij is gebruik gemaakt van het hierboven vermelde boek Bewogen ruimte, ruilverkavelingsplannen en 20e-eeuws kaartmateriaal. Op het moment dat er een meer compleet landelijke overzicht is van deze landschappen en een waarderingsinstrument beschikbaar is, kunnen deze landschappelijke lagen alsnog worden gewaardeerd.
2.2.2 Kartering Bij de kartering van het cultuurlandschap is onderscheid gemaakt tussen landschapstypen en dorpstypen. De dorpstypen die in deze fase gekarteerd en beschreven worden, vormen de 19e-eeuwse kernen die onlosmakelijk verbonden waren met het historisch cultuurlandschap. De laat-19e-eeuwse en 20e-eeuwse dorpsuitbreidingen worden beschreven in hoofdstuk 4.1. De waardering van zowel 19e-eeuwse kernen als latere dorpsuitbreidingen vindt plaats in hoofdstuk 4.2 Waardering bouwkunst en stedenbouw. Centraal in de gekozen methodiek voor de cultuurhistorische landschapstypering staat het historische landschaps- of dorpstype en wat daarvan in het tegenwoordige landschap nog terug te vinden is. Daarmee biedt de gedetailleerde typering, bruikbaar op perceelsniveau een goede en kwalitatief hoogwaardige basis om de historische kwaliteiten van het agrarisch en stedelijk cultuurlandschap te monitoren, te stimuleren en op andere wijzen te gebruiken voor gemeentelijk beleid. Het zorgvuldig karteren van landschapstypen is dé manier om cultuurhistorische waarden niet alleen te inventariseren, maar vooral ook planologisch te verankeren. Bovendien biedt deze manier de beste mogelijkheden om cultureel erfgoed niet alleen te beschermen, maar ook op een positieve manier te ontwikkelen.
Door middel van het helder krijgen van de essentiële en gedetailleerde kenmerken van de verschillende landschapstypen kan het landschap ook inspirerend werken en kunnen kansen en mogelijkheden optimaal benut worden. Historische contrasten tussen verschillende landschapstypen, zowel de hoofdlijnen als subtiele verschillen, kunnen versterkt worden. Daarvan profiteert niet alleen het landschap zelf, maar ook bijvoorbeeld de gebruikers, bewoners en recreanten die elk op hun eigen manier met het landschap te maken hebben. Het karteren van landschaps- en dorpstypen dient systematisch en consequent plaats te vinden. Binnen elk landschaps- en dorpstype zou de variatie zo gering mogelijk moeten zijn. Uiteraard is dat nooit volledig te bereiken, omdat het landschap per definitie veelvormig is en je altijd zult moeten generaliseren. Desondanks zijn de afgelopen jaren met succes classificatiesystemen voor het historisch cultuurlandschap ontwikkeld, passend in een Wageningse traditie van landschapstypologie bij de Stichting voor Bodemkartering en zijn opvolgers. 8 Het doel van dit onderdeel is het karteren van de aanwezige landschapstypen en dorpstypen en daarmee het leggen van een gedegen basis voor een gebiedsgerichte planologische en
8
Baas & Brand, 2011; Wageningen is één van de fundamenten van de historische geografie in Nederland, achtereenvolgens onder leiding van dr. A.W. Edelman-Vlam (1909-1999), A.D.M. Veldhorst, prof. drs. J.A.J. Vervloet en hun medewerkers aan de Stichting voor Bodemkartering, DLO-Staring Centrum, Alterra en de Wageningen Universiteit. Toepassing van kennis in beleidsvorming is altijd een peiler geweest binnen de Wageningse instituten. Daarom wordt er wel gesproken over Wageningse tradities binnen de historische geografie.
15
RAAP-RAPPORT 2719 Karakteristieke dorpen te midden van Drentse essen en Groningse kanalen Een cultuurhistorische waardenkaart van de gemeente Borger-Odoorn
beleidsmatige benadering van cultuurhistorie. In de afgelopen jaren is er al de nodige aandacht besteed aan het typeren van verschillende landschappen in de gemeente Borger-Odoorn, onder meer in de welstandsnota (2008) en de structuurvisie (2010). De typering die we in het kader van de cultuurhistorische waardenkaart hebben samengesteld is uiteraard gerelateerd aan dat wat in beide nota’s al is weergegeven, maar gaat veel specifieker in op het cultuurhistorische aspect en is bovendien gekarteerd op schaal 1:10.000 (en afgebeeld op wisselende kaartschalen voor buitengebied en bebouwde kom).
2.2.3 Vergelijking van methodieken De manier van classificeren die we voor het landschap van de gemeente Borger-Odoorn hebben toegepast, sluit dus aan op wat we de Wageningse methode kunnen noemen. In de kern komt het erop neer dat we op basis van de kenmerken van het landschap in het midden van de 19e eeuw het landschap in een aantal hoofdtypen indelen, die vervolgens weer onderverdeeld zijn in subtypen. In de hierboven genoemde nota’s is cultuurhistorie anders beschouwd. De structuurvisie laat bijvoorbeeld alleen een schetsmatige typering op een macroschaal zien (esdorpenlandschap/randveenontginningen/veenkoloniaal landschap), en gaat verder vooral in op de mate van openheid van het landschap. Op de kaart bij de welstandsnota is vooral gefocust op de stedenbouwkundige structuur van de bebouwing, waarbij het onderscheid vooral (historisch-)stedenbouwkundig van aard is en het omringende landschap een geringere rol in de classificatie speelt. In de welstandsnota zelf wordt – uiteraard in lijn met de aard van het document – sterk gefocust op de (steden)bouwkundige aspecten. Een typering vanuit cultuurhistorisch perspectief op een gedetailleerd schaalniveau ontbreekt dus nog, hetgeen in deze studie daarom verder uitgewerkt is. Zoals gezegd, heeft voor de kartering van de landschapstypen de Topografisch Militaire Kaart van Nederland een belangrijke rol gespeeld als ijkjaar.
Op basis van deze kaart zijn de grenzen tussen de verschillende landschapstypen, zowel op hoofd- als op subniveau, getrokken (tabel 1). 9 Na kartering van de hoofdlandschapstypen werden deze verdeeld in kleinere gebieden (subtypen), waarbij als stelregel werd gehanteerd dat een belangrijk deel van de ruimtelijke variatie binnen deze subtypen gevangen moest worden. De onderverdeling in subtypen is gemaakt op basis van een aantal criteria: 1. verschil in vorm, regelmaat en positionering; 2. verschil in historisch en hedendaags grondgebruik; 3. verschil in genese; 4. verschil in natte/droge omgeving; 5. verschil in openheid/geslotenheid voor wat betreft opgaand groen.
9
De kartering voor de TMK heeft plaatsgevonden tussen 1844 en 1852, waarna tussen 1850 en 1864 alle kaartbladen verschenen. Veldtekeningen en daarop gebaseerde nettekeningen vormden de basis van de TMK, die in zijn eindversie als zwart-witte steendruk is verschenen.
16
RAAP-RAPPORT 2719 Karakteristieke dorpen te midden van Drentse essen en Groningse kanalen Een cultuurhistorische waardenkaart van de gemeente Borger-Odoorn
kampontginningen met plaatselijk essen es
Ke
bouwlandkamp
Kb
halfopen bouwlandkamp
Kbo
nieuwlandkamp
Kn
beekdalen en broeken strookvormig verkaveld beekdal met open structuur
Bs
onregelmatig verkaveld beekdal met open structuur
Bb
blokvormig verkaveld beekdal met open structuur
Bv
strookvormig verkaveld beekdal met halfopen structuur
Bt
onregelmatig verkaveld beekdal met halfopen structuur
Bc
blokvormig verkaveld beekdal met halfopen structuur
Bw
beekdal, overwegend onverkaveld
Bn
regelmatig verkavelde depressie met halfopen structuur
Bd
broek met overwegend blokvormige verkaveling
Brb
Hunzelaagte – halfopen, strookvormig verkaveld broek
BHa
Hunzelaagte – open, blokvormig verkaveld broek
BHb
Hunzelaagte – open, strookvormig verkaveld broek
BHc
Hunzelaagte – open, onregelmatig verkaveld broek
BHd
Hunzelaagte – open, strookvormig verkaveld broek, met bebouwing
BHe
veenkoloniën veenkolonie, Drents-Gronings type
Qf
veenkolonie, restontginning
Qr
veenkolonie, randontginning
Qx
oude bossen bestaand loofbos
Uf
bestaand gemengd bos
Ug
bestaand naaldbos
Un
voormalig bos, nu merendeels landbouwgrond
Ul
voormalig bos, nu bebouwd gebied
Ub
oude heideontginningen regelmatige kampontginning
Or
jonge heide- en broekontginningen voormalige heide, nu bebouwd gebied
Hhb
voormalige heide, nu bos
Hhn
rationele landbouwontginning, relatief droog
Hld
rationele landbouwontginning, relatief nat
Hln
voormalig stuifzand, nu bebouwd gebied
Hsb
voormalig stuifzand, nu bos
Hsn
voormalig stuifzand, nu landbouwgrond
Hsl
voormalig veen, nu landbouwgrond
Hvl
niet-ontgonnen terrein heide
Nh
heide met vennen
Nv
veen
Na
stuifzand
Ns
voormalig stuifzand, nu heide
Nsh
nederzettingen historische kern met huispercelen, type esdorp
Se
historische kern met huispercelen, type complex esdorp
Sec
historische kern met huispercelen, type lintdorp
Sl
historische kern met huispercelen, type dubbel lintdorp
Sld
overig sterk veranderd gebied
Os
Tabel 1. De onderscheiden landschaps- en dorpstypen, met de onderscheiden hoofd- en subtypen.
17
RAAP-RAPPORT 2719 Karakteristieke dorpen te midden van Drentse essen en Groningse kanalen Een cultuurhistorische waardenkaart van de gemeente Borger-Odoorn
Sommige landschapstypen laten zich in slechts één of enkele subtypen onderverdelen vanwege de relatief grote eenvormigheid, andere (de beekdalen) zijn zo divers dat er niet minder dan 14 subtypen onderscheiden moesten worden. In vrijwel alle gevallen werd gezocht naar landschappelijke diversiteit binnen de landschappen zoals deze zich omstreeks 1850 manifesteerden. Bij twee categorieën was dat niet mogelijk, namelijk de jonge heide- en broekontginningen en de veenkoloniën. Primair kenmerk van deze gebieden was juist dat ze in 1850 nog uit heide, veen of stuifzand bestonden en pas naderhand in cultuur zijn gebracht, waardoor een veelvoud aan landschapstypen ontstond. Daarvoor moest dus een aanvullend ijkmoment gezocht worden. Uiteindelijk is besloten om bij jonge heide- en broekontginningen de huidige situatie als referentie te kiezen. Dat vangt in elk geval de hoofdlijn van de dynamiek die tussen 1850 en heden is opgetreden (bijvoorbeeld: voormalig stuifzand, nu naaldbos). Dat laat onverlet dat het mogelijk is dat er landschapsontwikkelingen plaats hebben gevonden die niet in een classificatiesysteem te vangen zijn. Zo zullen de landschappelijke eenheden die passen in de categorie ‘voormalige heide, nu bebouwd gebied’ in veel gevallen niet hun vorm hebben gekregen doordat een recreatiepark rechtstreeks op de heide werd gebouwd.
Er zal bijvoorbeeld een fase van bebossing tussen hebben gezeten, die je door deze systematiek kunt missen. Een dergelijk onderzoek vraagt echter meer flexibiliteit dan binnen een gebiedsdekkende typologie op een gemeentelijk schaalniveau past, en vraagt om een nadere verdiepingsslag op een lager schaalniveau. Bij de veenkoloniën speelt wat anders. Omdat die ontginningen deels al vóór 1850 in gang waren gezet, was het onlogisch om een deel als oude ontginning en een deel als jonge ontginning te beschouwen. Dat zou leiden tot een onderscheid dat feitelijk alleen ontstaat door de keuze van het ijkmoment. De veenkoloniën hebben we om die reden hetzelfde beschouwd als de andere oude ontginningen.
2.2.4 Waardering De waardering van het historisch cultuurlandschap heeft plaatsgevonden door elk gekarteerd deelgebied op drie criteria te beoordelen: 1. de gaafheid van de huidige topografie ten opzichte van de situatie omstreeks 1850, d.w.z. type grondgebruik, verkaveling, percelering etc.; 2. de gaafheid van de huidige fysiognomie ten opzichte van de situatie omstreeks 1850, d.w.z. de openheid of geslotenheid van het landschap (aan- of afwezigheid van opgaand groen), de aanwezigheid van bebouwing, etc.; 3. de aanwezigheid van bijzondere kenmerken, waardoor het gebied een hogere waardering zou moeten krijgen dan het op basis van andere twee criteria zou krijgen. Op elk criterium is een score van 0 tot 5 genoteerd. Voor de eerste twee criteria is dat op basis van een strakke definitie gebeurd (tabellen 2 en 3), voor de laatste op basis van ‘expert judgement’. Voor het derde criterium hebben we geen exacte omschrijving gegeven wat er onder welke score verstaan wordt, omdat dit per deelgebied kan verschillen en het afhangt van de bijzonderheid die in dat specifieke deelgebied aan de orde is.
18
RAAP-RAPPORT 2719 Karakteristieke dorpen te midden van Drentse essen en Groningse kanalen Een cultuurhistorische waardenkaart van de gemeente Borger-Odoorn
score
omschrijving
0
volledig gewijzigd
1
overbouwd
2
verkaveling sterk gewijzigd, grondgebruik sterk gewijzigd
3
hoofdstructuur verkaveling grotendeels intact, grondgebruik sterk gewijzigd óf hoofdstructuur in belangrijke mate gewijzigd, maar grondgebruik grotendeels intact
4
hoofdstructuur verkaveling grotendeels intact, grondgebruik merendeels intact
5
verkaveling grotendeels intact, grondgebruik grotendeels intact
Tabel 2. Waardering gaafheid van de historische situatie in de huidige topografie. score
omschrijving
0
volledig gewijzigd
1
overbouwd
2
openheid/geslotenheid sterk gewijzigd, bebouwing grotendeels verplaatst
3
openheid/geslotenheid half intact, bebouwing deels origineel, deels gewijzigd
4
openheid/geslotenheid grotendeels intact, bebouwing merendeels origineel gesitueerd
5
openheid/geslotenheid grotendeels intact, bebouwing als origineel gesitueerd
Tabel 3. Waardering gaafheid van de fysiognomie ten opzichte van de historische situatie omstreeks 1850.
Een totaalwaardering werd uiteindelijk berekend door de drie scores op te tellen en door drie te delen. Daardoor telt elk criterium even zwaar. De scores die uit deze berekening kwamen, zijn in zes waarderingscategorieën (van zeer laag tot zeer hoog) verdeeld (tabel 4). De waardering wordt inhoudelijk gemotiveerd in de GIS-tabellen. gemiddelde score
waardering
0-1,0
zeer laag
1,1-2,0
laag
2,1-2,9
laag-gemiddeld
3,0-3,6
hoog-gemiddeld
3,7-4,2
hoog
4,3-5,0
zeer hoog
Tabel 4. Scores en klassen van de waardering.
Hoewel op basis van bovenstaande criteria een vrij objectieve score berekend kan worden, blijft de waardering toch een bepaalde mate van subjectiviteit houden. Dat komt niet alleen door de nadruk op het criterium ‘gaafheid’ en de keuze voor het derde criterium (‘bijzondere kenmerken’), maar ook door de schaal van het te beoordelen gebied en de begrenzing ervan. Voor de waardering zijn de grotere gebieden, zoals gekarteerd bij de inventarisatie, slechts in zeer uitzonderlijke gevallen verder opgeknipt om willekeur te voorkomen. Een lage waardering voor een gebied betekent daarmee niet dat er in het gebied geen enkele bijzondere individuele waarde kan voorkomen!
19
RAAP-RAPPORT 2719 Karakteristieke dorpen te midden van Drentse essen en Groningse kanalen Een cultuurhistorische waardenkaart van de gemeente Borger-Odoorn
2.3 Landschapselementen 2.3.1 Inventarisatie De verschillende landschapstypen worden onder meer gekenmerkt door landschapselementen en eventueel bovengronds zichtbare archeologische vindplaatsen. Deze archeologische vindplaatsen dragen onmiskenbaar bij aan de cultuurhistorische samenhang en zijn om die reden aan de kaart toegevoegd. De archeologische waarden- en verwachtingskaart is het primaire beleidsinstrument voor dit aspect. Binnen dit project zijn in principe geen nieuwe inventarisaties van elementen uitgevoerd, maar vooral de bestaande inventarisaties verzameld en materiaal op basis van informanten verwerkt. Daarbij is ook de opbouw van de GIS-data zo gestructureerd, dat de databases aan minimale eisen voldoen. Per database (m.u.v. de bouwkunst, waar andere gegevens relevant zijn) zijn minimaal de kolommen ID, categorie, type, naam, ouderdom en bron opgenomen. Waar mogelijk zijn deze gevuld op basis van de reeds beschikbare informatie in de databases. Als die informatie niet beschikbaar was, zijn de kolommen gevuld met gegevens op basis van de RAAP-systematiek voor het inventariseren van landschapselementen, bijvoorbeeld door categorieën als ‘bestuur’ toe te voegen. Deze categorieën komen terug in de legenda van de kaartbijlagen 1 en het kaartenboek. Door deze databases te herstructureren is bestaande kennis ontsloten en als één consistent geheel beschikbaar.
Daarmee is ook duidelijk hoe de geïnventariseerde structuren zich verhouden tot andere cultuurhistorische fenomenen, zodat er verbanden tussen historische landschapstypen en de daarin aanwezige elementen gelegd kunnen worden. Vragen als ‘is die weg een belangrijk onderdeel van het landschap van de jonge heideontginningen?’ kunnen hiermee zonder problemen worden beantwoord. De databases voor de landschapselementen zijn zo opgezet dat de kaart in de toekomst eenvoudig aan te vullen is met nieuwe kaartlagen van nieuwe landschapselementen. Verdiepingsslagen kunnen daarmee op elk gewenst moment gemaakt worden. Daarmee wordt niet alleen een statische kaart, maar vooral ook een flexibel GIS samengesteld.
2.3.2 Waardering Er heeft geen waardering plaatsgevonden van individuele landschapselementen, omdat deze cultuurhistorische waardenkaart uit gaat van een integrale, gebiedsgerichte benadering en waardering. De bestaande historische elementen (wegen, waterwegen, etc.) maken deel uit van de gaafheid, zeldzaamheid en kenmerkendheid van het historisch cultuurlandschap.
20
RAAP-RAPPORT 2719 Karakteristieke dorpen te midden van Drentse essen en Groningse kanalen Een cultuurhistorische waardenkaart van de gemeente Borger-Odoorn
2.4 Historische bouwkunst en stedenbouw 2.4.1 Inventarisatie Historische bouwkunst De historische gebouwde omgeving van de gemeente Borger-Odoorn is grofweg onder te verdelen in esdorpenbebouwing (en daaruit gegroeide grotere kernen) en veenkoloniale lintdorpen. Typologisch betreffen de gebouwde objecten met name boerderijen, keuterijen en woningen. De reeds geïnventariseerde rijksmonumenten (1970-2005), provinciale monumenten (2009) en MIP/MSP-objecten (Monumenten Inventarisatie Project en Monumenten Selectie Project 1996) zijn aan de kaart toegevoegd, als ook de inventarisatie naoorlogs erfgoed Drenthe van Drents Plateau (2005). Door deze inventarisaties tegen het licht te houden, werd duidelijk dat een aantal typologieën – die wèl belangrijk zijn als representanten van de ontwikkelingsgeschiedenis, nauwelijks aan bod kwamen. Voorbeelden hiervan zijn bijvoorbeeld de minder opvallende typologieën als arbeiderswoningen, sobere vervenerswoningen, sluiswachtershuisjes etc. Deze maken echter ook deel uit van de cultuurhistorische ontwikkelingsgeschiedenis van de gemeente. Ook werd geconstateerd dat de periode na 1940 onderbelicht bleef en dat niet alle regio’s van de gemeente evenredig waren vertegenwoordigd.
Dit leidde tot een aanvullende quickscan door Libau waarbij een complementaire selectie werd gemaakt van voor de gemeente Borger-Odoorn cultuurhistorisch waardevolle objecten: objecten die het verhaal van de ontwikkeling van het (ontginnings)landschap en de es- en lintdorpen vertellen. Daarnaast is specifiek aandacht geweest voor de planmatige volkshuisvesting in de periode tot 1965. Deze categorie vertegenwoordigt de ontwikkeling in de woonverbetering voor arbeidersgezinnen en zijn vanaf de jaren ’30 in verschillende dorpen in de gemeente te vinden. Hiermee komt het gebouwde erfgoed op gemeentelijke schaal in beeld, zijn alle kernen belicht en is de periode tot en met 1965 meegenomen. Wat betreft de beeldbepalende panden zijn alleen die panden opgenomen, die op basis van de criteria een hoge tot zeer hoge cultuurhistorische bijdrage leveren aan de ontwikkelingsgeschiedenis van Borger-Odoorn. Deze criteria worden beschreven in paragraaf 2.4.2. Deze quickscan beoogde niet volledig te zijn, maar de lijst van de geïnventariseerde panden te complementeren en te verbreden, zowel typologisch, geografisch als in tijd (tot 1965). Voor de inventarisatie van beeldbepalende panden is ook gebruik gemaakt van de kennis van de historische verenigingen en de inventarisatie van naoorlogs erfgoed (tot 1965), uitgevoerd door Drents Plateau.
10 De historische verenigingen werd gevraagd de MIP-lijst te bekijken en enerzijds aan te vullen met voor hen cultuurhistorische waardevolle objecten en anderzijds te controleren of er op de MIP-lijst objecten stonden die inmiddels waren gesloopt of anderszins niet meer bestonden.
10
Bron: uitgevoerd onderzoek M. van der Heide, 2005. Niet gepubliceerd, in bezit van Libau Groningen Drenthe.
21
RAAP-RAPPORT 2719 Karakteristieke dorpen te midden van Drentse essen en Groningse kanalen Een cultuurhistorische waardenkaart van de gemeente Borger-Odoorn
Figuur 2.1. Zeer vroege planmatige woningbouw uit 1936 aan de Eikenlaan en het Noorderdiep in NieuwBuinen: 10 arbeiderswoningen voor de Borger Woningbouwvereniging naar ontwerp van Gemeentenwerken Borger. Foto: Marieke van der Heide, 5 februari 2013.
Methodiek aanvullende inventarisatie Om de quickscan efficiënt en adequaat uit te kunnen voeren zijn de BAG-gegevens van de gemeente als hulpmiddel gebruikt.11 Deze zijn vervolgens gecategoriseerd in de volgende perioden: • vóór 1850 : De panden die in deze periode zijn ontstaan behoren tot de oudste groep en maken direct deel uit van de authentieke samenhang van de bebouwing in de esdorpen of zijn de eerste groep die ontstonden bij de veenkoloniale lintdorpen. Het betreft veelal agrarische bebouwing. • 1850-1900 : Deze panden representeren de niet-planmatige groei van de esdorpen en de lintbebouwing. Het betreft overwegend agrarische bebouwing als ook de introductie van nieuwe typologieën als winkels, café’s, vervenershuizen, etc. • 1900-1940 : De panden uit deze periode laten een eerste uitbreiding zien die niet direct een relatie het met het landschap. Door de groei van de dorpen ontstaat kernvorming en een groter arsenaal aan voorzieningen zoals winkels, werkplaatsen en fabrieken. Ook vinden in deze periode de eerste planmatige volkshuisvesting plaats. Een mooi voorbeeld hiervan zijn de boerderijwoningen aan de Eikenlaan 1 t/m 5 en Noorderdiep 74 t/m 80 in Nieuw-Buinen. • 1940-1945 : Panden die in deze periode zijn gebouwd, zijn interessant omdat ze in een oorlogsperiode zijn ontstaan.
Het kan in dit geval om verdedigingsobjecten of wederopbouwpanden gaan, bijvoorbeeld een herbouw van door sabotage afgebrande boerderij o.i.d. • 1945-1965 : In deze periode van wederopbouw en dorpsuitbreiding ligt het accent op het bouwen van planmatige volkshuisvesting (woningwetwoningen, duplexwoningen etc.), de modernisering in de landbouw (moderne boerderijen) en ruilverkaveling van de landbouwgronden (nieuwe boerderijen in het buitengebied). 11
De BAG kent zijn beperkingen. Zo zijn de jaartallen per pand niet altijd exact. Met deze beperking is rekening gehouden door een veldtoets uit te voeren.
22
RAAP-RAPPORT 2719 Karakteristieke dorpen te midden van Drentse essen en Groningse kanalen Een cultuurhistorische waardenkaart van de gemeente Borger-Odoorn
Figuur 2.2. Deze dubbele woningen (“type E”) zijn tussen 1953-1955 in diverse dorpen in de voormalige gemeente Borger gebouwd voor de Borger Woningbouwvereniging. Het ontwerp is van de Winschoter architect H.T. Timmer, onder begeleiding van gemeentearchitect W.Prakken. Deze staan aan de Bergmans Beinsstraat in Borger. Foto: Marieke van der Heide, 17 januari 2009.
Aanvullend aan de quickscan is verwerk uitgevoerd. Hoewel veldwerk zo efficiënt en grondig mogelijk is gedaan, kan men niet spreken van een ‘complete’ lijst van objecten. Aanvullingen in de toekomst – op basis van de criteria – zijn goed mogelijk. Het streven is geweest om de regio’s in de gemeente evenredig te belichten en de lokale cultuurhistorie en historische stedenbouw mee te nemen tot aan 1965.
Inventarisatie bouwkundige ensembles en stedenbouw Bij sommige typologieën is het geheel meer dan de som der delen. Dit is zeker het geval bij planmatige woningbouw. Vanaf de jaren ’30 van de vorige eeuw werd deze vroege volkshuisvesting door woningbouwverenigingen gebouwd, eerst incidenteel, van de jaren ’40 en ’50 meer structureel en verspreid over de gemeente en vanaf 1960 op grotere schaal. In sommige gevallen maakt de detaillering – veelal geënt op de Delftse School – deel uit van de waardering en in andere gevallen juist de samenhang van de reeksen woningen met de onderliggende stedenbouwkundige opzet. In het bouwarchief is een korte scan gemaakt van beschikbare stedenbouwkundige plannen uit de periode tot 1965 (figuur 2.1). Omdat de dorpen gemeente Borger-Odoorn met name na 1965 groeiden, zijn de uitbreidingsplannen (bescheiden in aantal) in de periode tot 1965 kleinschalig en sober (figuur 2.2). Om tot een selectie te komen is gekeken naar de architectuurhistorische waarde (ontwerp, detaillering), de stedenbouwkundige waarde (samenhang met groeninrichting en/of stedenbouwkundig plan)
23
RAAP-RAPPORT 2719 Karakteristieke dorpen te midden van Drentse essen en Groningse kanalen Een cultuurhistorische waardenkaart van de gemeente Borger-Odoorn
en de gaafheid. Als een type op meerdere plaatsen in de gemeente te vinden is, is er sprake van een planmatige bouw vanuit een lokale woningbouwvereniging en konden er types ontdekt worden die alleen in de gemeente Borger-Odoorn voor komen. Daar waar de woningen op alle vlakken hoog scoorden, werden ze geïnventariseerd en uiteindelijk volgens de methodiek gewaardeerd (zie 2.4.2.)
2.4.2 Waardering Waardering historische bouwkunst Omdat binnen de opdracht niet alle panden van de gemeente Borger-Odoorn tot 1965 per stuk kunnen worden gewaardeerd, is de aanvullende inventarisatie gelijktijdig met de waardering tot stand gekomen. Alleen die panden werden meegenomen die binnen de selectiecriteria zeer hoog, hoog en middel-hoog scoorden. De MIP-panden zijn niet afzonderlijk gewaardeerd omdat deze reeds op basis van de criteria van de RCE zijn geïnventariseerd. Van deze panden is aangetoond dat ze cultuurhistorisch waardevol zijn. Met behulp van de historische verenigingen en door veldwerk zijn de verdwenen MIP-panden zoveel mogelijk van de lijst afgehaald. In het kader van het opstellen van de cultuurhistorische waardenkaart heeft wel een waardering van de nieuwe aanvullende panden plaatsgevonden. De belangrijkste component voor de selectie van de historische bebouwing is de betekenis ervan voor de cultuurhistorie: draagt het gebouwde object (of reeks) bij aan het ‘verhaal’ van de ontstaansgeschiedenis van Borger-Odoorn. Te denken valt aan ontginningsboerderijen, boerderijen uit periode van de esdorpen, vervenershuisjes, arbeiderswoningen, brugwachtershuisjes, kerken, armenhuizen, stations, café’s, etc.
Vervolgens is gekeken naar de architectuurhistorische en stedenbouwkundige waarde: laat het object een mate van typologische herkenbaarheid of esthetische kwaliteit zien, en is de samenhang met de structuur van het dorp goed af te lezen. Tenslotte zijn de mate van gaafheid en zeldzaamheid meegenomen als pluspunten voor de selectie. Samengevat komt dit neer op vijf criteria: cultuurhistorische waarde, architectuurhistorische waarde, stedenbouwkundige waarde, gaafheid en zeldzaamheid. Hierbinnen is een score haalbaar van 0 t/m 3 punten. Om een middel-hoge of hogere score te behalen moet het object of ensemble in ieder geval minimaal 2 punten scoren op cultuurhistorische waarde. Daarnaast moet het minimaal in twee andere categorieën en per categorie minimaal 2 punten scoren. De objecten hebben geen beschermde status, maar kunnen een signaleringsfunctie hebben vanwege de indicatie van de aanwezigheid van een hoge mate van cultuurhistorische waarde. In de toekomst kan deze lijst een bron zijn voor eventuele aan te wijzen gemeentelijke monumenten. Ook zou beleid gemaakt kunnen worden op het integreren van cultuurhistorie bij ontwikkelingen met betrekking tot deze objecten. score
criteria
0-3
cultuurhistorische waarde
0-3
architectonische waarde
0-3
stedenbouwkundige waarde
0-3
gaafheid
0-3
zeldzaamheid
Tabel 5. Waardering van de historische bouwkunst.
24
RAAP-RAPPORT 2719 Karakteristieke dorpen te midden van Drentse essen en Groningse kanalen Een cultuurhistorische waardenkaart van de gemeente Borger-Odoorn
Waardering stedenbouw Voor de waardering van de historische kernen is aansluiting gezocht bij de waarderingsystematiek die is gehanteerd in ‘Opweg met het Verleden’. 12 Kern van de daar toegepaste systematiek is het criterium gaafheid ten opzichte van een bepaald ijkjaar. Voor de esdorpen is dit omstreeks 1840; voor de veenkoloniale nederzettingen 1900. Voor de planmatig opgezette kernen in de veenkoloniën is hieraan het criterium zeldzaamheid toegevoegd. Afhankelijk van de mate van gaafheid en zeldzaamheid resulteerde dit in de klassen ‘zeer hoog’, ‘hoog’, ‘hoog-gemiddeld’ en ‘laag’. De gebieden die zich na het ijkjaar 1965 in stedenbouwkundig opzicht hebben ontwikkeld, zijn niet gewaardeerd.
2.5 Waardevolle ensembles De in voorgaande stappen onderscheidden landschapstypen, landschapselementen, bouwkundige en stedenbouwkundige waarden zijn binnen hun eigen discipline beschreven en gewaardeerd. Hierbij kon beperkt de samenhang tussen de disciplines worden belicht. Om deze hiaat te ondervangen heeft er een kartering van ensembles plaatsgevonden. Hierbij is nagegaan waar bijzondere landschappelijke, stedenbouwkundige en bouwhistorische kwaliteiten bij elkaar komen. Daarbij is gekeken naar de landschapstypen en de landschapswaardering (zie hierboven), maar ook naar de inventarisatie van de historische stedenbouw en bouwkunst. Er zijn gebieden geselecteerd waar een waardevolle relatie aanwezig is tussen historische stedenbouw en historisch landschap. Dit zijn dus gebieden waar de cultuurhistorische waarde wordt bepaald door zowel landschappelijke, als (steden)bouwkundige kenmerken. Bijvoorbeeld een waardevolle samenhang tussen esdorp, es, beekdal en/of heide, versterk door waardevolle historische bebouwing. Of bijvoorbeeld een gave samenhang tussen ontginningslint met historische bebouwing en stedenbouwkundige opzet enerzijds en anderzijds de verkaveling.
Landschap, stedenbouw en bouwkunst In enkele gevallen kan de bebouwing die later binnen een historisch landschapstype plaatsvond, alweer als karakteristiek aangemerkt worden. Die eventuele architectuurhistorische of stedenbouwkundige waarde staat evenwel los van de verstoorde landschappelijke waarde van het prestedelijk landschap. Er is wat verloren gegaan, maar er is dus ook weer iets voor teruggekomen. Die afweging zal bij de relatie tussen historisch cultuurlandschap en bouwkunst uit de periode waarin het natuurlijke landschap als criterium voor de bouwlocatie afnam, steeds weer terugkomen.
12
Het betreft hier de GIS-laag Cultuurhistorisch relict (vlak) uit het Geoportaal Drenthe.
25
RAAP-RAPPORT 2719 Karakteristieke dorpen te midden van Drentse essen en Groningse kanalen Een cultuurhistorische waardenkaart van de gemeente Borger-Odoorn
26
RAAP-RAPPORT 2719 Karakteristieke dorpen te midden van Drentse essen en Groningse kanalen Een cultuurhistorische waardenkaart van de gemeente Borger-Odoorn
3 Historisch cultuurlandschap
3.1 Inventarisatie De verschillende onderdelen van het cultuurlandschap in de gemeente Borger-Odoorn hebben elk hun eigen, bijzondere kenmerken. Om daarin enige helderheid te brengen hebben we een kartering van landschaps- en dorpstypen gemaakt, waarbij we gebieden met een zekere mate van ruimtelijke en historisch-genetische overeenkomst in één categorie hebben opgenomen. Dat er binnen een categorie altijd sprake blijft van enige diversiteit zal niemand verbazen. Het landschap is immers slechts deels planmatig tot stand gekomen, enkele uitzonderingen daargelaten, en dus altijd veelvormig. Niet alle variatie in tijd én ruimte kan in hokjes gevangen worden. Toch bieden onderstaande typeringen meer dan voldoende houvast voor een gedifferentieerde blik op, en beleidsvorming ten aanzien van, het historisch cultuurlandschap van Borger-Odoorn. Voor de typologie hebben we nadrukkelijk gebruik gemaakt van belangrijke en recente wetenschappelijke inzichten, zoals het proefschrift van Theo Spek over het Drentse esdorpenlandschap uit 2004. 13 Uiteraard is er legio literatuur over het Drentse landschap beschikbaar voor wie verder wil lezen over de geschiedenis, de natuurwaarden en de belevingsmogelijkheden. Hier dient nadrukkelijk vermeld te worden dat we bij elk beschreven landschapstype vooral ingaan op karakteristieken die historisch gezien deze landschappen kenmerkten.