Landelijk advies Niemand aan de zijlijn
Tekst van het document
Aandacht voor persoonlijk welzijn en ontwikkeling zijn daar leidend. Mensen hebben behoefte te horen bij een groep waar ze zich welkom, veilig en erkend voelen. Een kopje koffie voor volwassenen of samen spelen met andere kinderen kan een ingang vormen voor meer bewegen. Bewegen kan ook een manier zijn om persoonlijk welzijn te verbeteren zonder doel op zich te zijn. De beweeg en sportsector hoeft daarvoor niet het ontmoetingspunt te vormen. Zo kan ontmoeten ook bij een bibliotheek, speeltuin, wijkcentrum of zorginstelling. Negatieve ervaringen met sport en bewegen kunnen (definitief) afschrikken Ook als mensen wel zelf de stap zetten richting beweeg en sportaanbod kunnen ze tegen diverse uitdagingen aanlopen. Zo is de toegankelijkheid van lokaal of regionaal beweeg en sportaanbod vaak nog niet goed geregeld. Dan is niet duidelijk wat er wordt georganiseerd en hoe mensen aan informatie kunnen komen over het aanbod. Dat geldt zowel voor inwoners als voor professionals in verschillende domeinen, zoals zorg, welzijn en onderwijs. Onderzoek laat zien dat vooral mensen in kwetsbare situaties minder goed toegang hebben tot bewegen en sport.61 Ze weten niet goed wat er mogelijk is, of het aanbod past niet goed bij wat ze nodig hebben.
Toegankelijkheid van beweeg en sportaanbod hangt samen met de mate waarin: ■ de communicatie begrijpelijk is, ■ het aanbod beschikbaar en bereikbaar is, ■ het betaalbaar is (eventueel met een financieringsregeling), ■ het passend is en aansluit bij de behoeften en mogelijkheden van mensen.62 Cruciaal bij deze aspecten van toegang is hoeveel vertrouwen mensen hebben in het aanbod. Voelen zij zich gehoord, gezien en begrepen? Zijn ze wel voldoende bekend met de gebruiken? Gebrek aan vertrouwen ontstaat vaak door eerdere negatieve ervaringen. Voorbeelden daar van zijn onvoorspelbaarheid, slechte bereikbaarheid, onverwachte kosten of een gebrek aan continuïteit. Dit heeft invloed op hoe mensen in het vervolg deelnemen aan maat s chappelijke activiteiten, zoals beweeg e n sportactiviteiten.63 Van belang is daarbij vooral (sociale) aandacht voor kinderen die vroeg lijken uit te vallen, bijvoorbeeld omdat zij mindere motorische vaardigheden hebben. Zij moeten een kans krijgen een leven lang gezond te bewegen. Beleidsmedewerkers en uitvoeringspraktijk luisteren nog te weinig naar inwoners en sleutelfiguren De raden hoorden tijdens werkbezoeken regelmatig: “Beleidsmakers en professionals praten niet met ons, maar over ons.” Tegelijkertijd geven beleidsmedewerkers aan dat ze inwoners die belemmeringen ervaren, niet kennen of niet kunnen vinden. Als beleidsmakers, 61 D ool, R.
van den, 2025. 62 P haros, 2024. 63 P laisier et al., 2023. 342. A nalyse: Kansenongelijkheid in bewegen en sport vermindert onvoldoende andere professionals en vrijwilligers echt willen begrijpen hoe belemmeringen de autonome keuze om te bewegen en sporten in de weg staan, moeten ze de verhalen van inwoners horen en hun dagelijks leven zien. Inwoners uit een wijk of dorp kunnen zelf het beste aangeven welke knelpunten zij ervaren. Zij kunnen uitleggen welke behoeften zij hebben om te bewegen, spelen en sporten. Voor kinderen is daarbij de rol van ouders cruciaal. Het is belangrijk om de ouders erbij te betrekken en te begrijpen waarom zij hun kinderen al dan niet stimuleren om te bewegen en sporten. Vaak hebben wijken ook sleutelfiguren of rolmodellen die weten wat er in de buurt speelt en die namens inwoners kunnen spreken. Dat kunnen inwoners zijn of professionals, zoals sociaal werkers of jongerenwerkers. Triple ThreaT rolmodellen die aansluiting vinden bij leven van jongeren Triple ThreaT (TTT) is een bottom u porganisatie in de wijk Schalkwijk in Haarlem. Het helpt jongeren uit de wijk om onder andere door te basketballen, structuur en perspectief te krijgen die ze kunnen vertalen naar het dagelijks leven. TTT is een initiatief van jongeren en komt voort uit hun behoeften. Sinds de oprichting wordt TTT gedragen door de doelgroep.
Sinds de oprichting zijn er vele rolmodellen betrokken bij TTT. Zij zijn uitgegroeid tot steunpilaren van de organisatie (als coach, trainer of medewerker). Het zijn mensen die dezelfde taal spreken als de jongeren en in wie jongeren zich herkennen. Ondervertegenwoordiging niet alleen in beleid, maar ook in onderzoek dat input vormt voor beleid Mensen die in verschillende domeinen van het leven belemmeringen ondervinden, zijn in onderzoek vaak ondervertegenwoordigd. Dit komt bijvoorbeeld doordat ze zijn ondervertegenwoordigd in netwerken, doordat vragenlijsten te lang voor hen zijn of doordat ze de taal niet begrijpen.64 Als hun antwoorden op een vragenlijst systematisch verschillen van die van mensen die nu wel reageren, kan dit de interpretatie van de uitkomsten beïnvloeden. Bij bewegen en sport kan dit bijvoorbeeld leiden tot andere uitkomsten over deelname of lidmaatschap van een vereniging. Samenleving nog niet weerspiegeld in professionals en vrijwilligers Bij werkbezoeken en interviews hoorden de raden ook dat mensen zich vaak niet herkennen in professionals en vrijwilligers in bewegen en sport. Herkenbare rolmodellen vergroten vertrouwen bij mensen die belemmeringen ervaren. Zij zorgen ervoor dat het beweeg en sportaanbod beter kan aansluiten bij de lokale context en behoeften van deelnemers.
Teams met meer diversiteit beschikken bovendien over bredere netwerken, kennen meer culturele, sociale en praktische barrières, en ontwikkelen vaker innovatieve oplossingen die deelname stimuleren.65 De diversiteit onder medewerkers, vrijwilligers en degenen die 64 V an den Muijsenbergh et al., 2019. 65 S tuij en Pulles, 2023; Gebhardt en Feijten, 2022. 35 Niemand aan de zijlijn kaderfuncties vervullen in de beweeg en sportsector is beperkt. Daardoor blijven barrières voor deelname die een ander deel van de bevolking ervaart voor hen onzichtbaar. Driekwart van de bestuurders en trainers zijn mannen, twee derde van de bestuurders is 50 jaar of ouder. Daarnaast heeft slechts 12% van de verenigingen minimaal één trainer met een migratieachtergrond.66 Ondanks beleidsintenties is verandering moeizaam. Dit helpt niet mee om het aanbod op andere groepen te richten dan die al het meest vertegenwoordigd zijn. De beperkte diversiteit is ook terug te zien in de beroepsopleidingen in bewegen en sport.
Deze trekken vooral intrinsiek gemotiveerde studenten aan, die weinig divers van achtergrond zijn: mannen zijn oververtegenwoordigd en studenten met een nietw esterse migratieachtergrond zijn schaars.67 In opleidingen voor sport en bewegen is er bovendien beperkt aandacht voor vaardigheden om specifieke groepen (zoals mensen met een beperking, ouderen of mensen met een laag inkomen) effectief te bereiken, zich in hen te verplaatsen of de belemmeringen te herkennen waar ze tegenaan lopen. Als dit al aan bod komt, is het vaak in keuzevakken.68 Deze beperkte diversiteit bij studenten en hun opleidingen werkt door in de beleidsontwikkeling en in de uitvoeringspraktijk waarin zij terechtkomen. Wel ziet de sportsector steeds meer het belang van intersectorale samenwerking. Ook is er meer aandacht voor deskundigheidseisen voor beweeg en sportprofessionals, met name in functies die sectoren overbruggen, zoals buurtsportcoaches.69 Belemmeringen door de inrichting van de fysieke en sociale omgeving Of iemand de keuze ervaart om te bewegen of sporten hangt mede af van de fysieke omgeving.
Factoren die daarbij een rol spelen, zijn bijvoorbeeld brede stoepen, veilige speelplekken, een groene omgeving of bereikbare sportvelden.70 Ook de sociale omgeving speelt een rol, zodat inwoners ervaren dat de omgeving veilig, toegankelijk en bereikbaar is.71 Bij steden bouwkundigen, gemeenten en projectontwikkelaars dringt dit besef steeds meer door. Toch constateren de raden dat bij de daadwerkelijke uitwerking economische keuzes en de urgentie van meer woonruimte vaak prioriteit krijgen.72 66 V erschil tussen medewerkers naar sociaal e conomische positie of handicap is geen onderwerp in deze cijfers. RIVM, z.d. 67 H eijnen en Elling, 2020. 68 H eijnen en Elling, 2020; Bronkhorst et al., 2024. 69 B ronkhorst et al., 2024 70 L akenvelt V erbree et al., 2025. 71 H oekman et al., 2024. 72 W ezenberg H oenderkamp en Schadenberg, 2025. 362. A nalyse: Kansenongelijkheid in bewegen en sport vermindert onvoldoende Uitvoering VN-verdrag Handicap laat nog te wensen over Nederland heeft in 2016 het VNv erdrag Handicap geratificeerd. Toch is de toegankelijk heid van de openbare ruimte, vervoer en andere activiteiten, diensten en producten nog niet goed geregeld: 73 ■ Er is nog veel onduidelijkheid over verantwoordelijkheid en regelgeving. In 2025 is een toegankelijkheidsrichtlijn opgesteld voor gebouwen en de openbare ruimte direct daaromheen.
Maar deze zijn nog niet vastgelegd in wetgeving (zoals het Bouwbesluit), waardoor het niet verplicht is de richtlijn toe te passen. De helft van de gemeenten heeft ook nog niet de verplichte Lokale Inclusie Agenda (LIA) opgesteld. ■ Onderzoek onder gemeenten naar beleidsdoelstellingen voor toegankelijkheid van de openbare ruimte voor mensen met een beperking laat zien dat de beleidsaanpak zeer sterk wisselt. Beleidsdoelstellingen kunnen terecht komen in de Omgevingsvisie, in een Beleidsvisie Buitenspelen, in een LIA of een combinatie daarvan. ■ Of de beleidsdoelen ook uitgevoerd worden is de vraag. Dat heeft verschillende oorzaken: ■ Doelen zijn niet concreet genoeg: in veel plannen of visies staat wel iets over ‘inclusie’ of ‘toegankelijkheid’. Wat dat in de praktijk betekent, wordt vaak niet duidelijk. ■ Driekwart van de gemeenten geeft aan capaciteitsproblemen te hebben bij de uitvoering. ■ Verkokering van budgetten in verschillende domeinen belemmert samenwerking. ■ De steun en prioriteit vanuit de gemeentelijke politiek is niet stabiel. Een stap in de goede richting is de ontwikkeling van vuistregels voor de afstand in wijken en dorpen tot beweegruimte, groene voorzieningen of een sportveld. 74 Maar niet alleen afstand is een factor. Het gaat ook om of de voorzieningen veilig bereikbaar zijn.
Zo kunnen sportvelden die hemelsbreed maar 500 meter verderop liggen, voor kinderen en inwoners van een ernaast liggende wijk al te ver zijn doordat er bosjes en een drukke weg tussen liggen. Ook bekendheid met de plek of met anderen die daar komen is van belang. Door verbinding tussen mensen ontstaan nieuwe contacten, die informatie, perspectief en praktische steun opleveren. Uit onderzoek blijkt dat daardoor de vertrouwdheid met de buurt zelf groeit, evenals een fijnmaziger sociaal netwerk.75 73 R auws et al., 2025; Rauws et al., 2024. 74 L akenvelt V erbree et al., 2025. 75 V an Marle en Sporrel, 2026; RVS en CrA, 2022. 37 Niemand aan de zijlijn 2.3.2 Systemen en beleid vooral geënt op de gevestigde orde De raden constateren dat bewegen en sporten in ons land geen publieke voorziening is. Een groot deel van de uitvoering wordt aan het maatschappelijk middenveld (sport verenigingen/goede doelen) en de markt (bedrijven, sociale ondernemingen) overgelaten. Gemeenten stimuleren dat veelal. Tegelijkertijd heeft de (rijks)overheid wel belang bij de maatschappelijke waarde van sport en bewegen en gelijkere kansen daarin voor inwoners. Daarom zet zij beleid en subsidies in. Die hebben echter nog onvoldoende effect.
Het huidige beweeg en sportlandschap is veelal ontstaan vanuit initiatieven van mensen die bewegen en sporten leuk en belangrijk vinden of die hun weg daarin weten te vinden. Ook de mensen die in de sport werkzaam zijn in de uitvoering en het beleid hebben vaak een intrinsieke motivatie voor bewegen en sport. Zij spreken elkaars taal en vinden elkaar gemakkelijk. Daardoor is het moeilijker voor andere initiatieven en andere professionals om aan te sluiten. En de beweeg en sportwereld, inclusief overheid, sluit te weinig aan bij andere initiatieven en professionals die mensen die belemmeringen ervaren beter weten te vinden, maar niet uit de beweeg en sportwereld komen. In plaats van dat partijen naast elkaar staan en elkaar versterken beconcurreert het elkaar nu te veel door het bestaande systeem. Gevestigde orde kan niet iedereen bedienen; systemen en beleid zijn daar wel op ingericht Het huidige sport en beweegbeleid en de fysieke sportinfrastructuur lijken vooral te zijn gericht op traditionele sportverenigingen. Zij hebben makkelijker toegang tot subsidies. Gemeenten rekenen aan hen vaak geen marktconforme huur voor het gebruik van buitensport voorzieningen, sporthal of zwembad.76 Ook hebben ze een sterk vertegen w oordigde en goed georganiseerde achterban en daardoor invloed in de lokale politiek en het beleid.
Maar deze ‘gevestigde orde’ vertegenwoordigt vooral mensen die al sportief bewegen. Ze kan beperkt tegemoetkomen aan de behoeften van alle mensen met een afstand tot bewegen en sport. Slechts een kwart van de sportverenigingen in Nederland is vitaal genoeg om bij te dragen aan maatschappelijke opgaven.77 De rest kost het al moeite om hun kerntaak, sportaanbod voor hun leden, uit te voeren.78 Vrijwilligers bij verenigingen dragen een groot deel van de organisatie en sporttaken, maar hun capaciteit en expertise zijn beperkt. Professionalisering kan zeker helpen om meer mensen te bereiken. Maar dan is het nog steeds niet realistisch dat zij veel kwetsbare inwoners maatwerk kunnen bieden in de begeleiding. Of dat zij structureel verbinding kunnen leggen met andere domeinen, zoals zorgorganisaties of naschools of tussenschools aanbod.79 76 V an Eldert et al., 2025. 77 D e vitaliteitsindex is een optelsom van de organisatiekracht van een vereniging en in hoeverre deze zich voor maatschappelijke opgaven inzet (wijksport, jeugdsportstimulering etc.). Voor meer informatie zie https://www.mulierinstituut.nl/programmas a anbod/vitaliteitsindex/ 78 H et aandeel kwetsbare verenigingen is tussen 2018 en 2023 toegenomen van 21 procent naar 30 procent (Van Kalmthout en Hoeijmakers, 2023).
En wat vrijwilligers decennia deden voor hun sport is anno nu niet meer voldoende voor groepen met een andere beweeg/ sportvraag. Daar heb je (meer) professionals voor nodig. Hier zal de NLsportraad op ingaan in het geplande advies over professionalisering. 79 Z ie ook NLsportraad, 2020.
382. A nalyse: Kansenongelijkheid in bewegen en sport vermindert onvoldoende Daarbij blijft het onhaalbaar om iedereen zich altijd thuis en welkom te laten voelen bij elke beweeg en sportaanbieder. Het is daarom onvermijdelijk dat andere partijen in en buiten de huidige beweeg en sportinfrastructuur gestimuleerd en eventueel gefaciliteerd worden om inwoners met een belemmering te bereiken. Initiatieven die domeinen overstijgen lopen vast Veel initiatieven van inwoners of lokale ondernemers met een sociale insteek sluiten wél goed aan bij de belevingswereld van mensen die belemmeringen ervaren om te bewegen of sporten.80 Deze initiatieven bevinden zich vaak op het snijvlak van verschillende domeinen zoals zorg, onderwijs en sociaal werk. Ze weten juist mensen te bereiken die het gevestigde aanbod moeilijk of niet bereikt. Tegelijkertijd passen deze initiatieven vaak niet binnen de huidige systemen en regels. Die zijn, zoals hierboven opgemerkt, vooral gericht op bestaande professionele organisaties, verenigingen en clubs binnen de sport en beweegsector of op specifieke andere sectoren. Initiatieven op het snijvlak van sectoren vallen tussen de wal en het schip.
Dat komt doordat ze niet uit de onderwijs of de sportbegroting betaald kunnen worden, aan sectorale financieringsregels moeten voldoen of gebonden worden aan sectorspecifieke inhoudelijke regels of opleidingsvoorwaarden. Deze initiatieven ervaren daardoor regelmatig dat ze geen steun krijgen, moeten concurreren met bestaand aanbod of tegenwerking krijgen. Dat leidt tot frustratie en sommige stoppen daarom zelfs. Gemeenten in spagaat bij commerciële aanbieders Gemeenten worstelen er regelmatig mee hoe ze met niett raditioneel aanbod moeten omgaan. Ze zijn bang zich schuldig te maken aan ongeoorloofde staatssteun als ze financiële voordelen of steun geven aan sociale of commerciële initiatieven. Of deze angst gegrond is, is niet in zijn algemeenheid te zeggen.81 Als we kijken naar beleid voor sportaccommodaties en de inrichting van de fysieke ruimte, lijken verenigingen daarvan meer te profiteren dan private organisaties. Uit onderzoek blijkt bijvoorbeeld dat verenigingen vaak een lager huurtarief betalen voor locaties. Andere initiatieven die een rol spelen in het bereiken van inwoners ondervinden daardoor mogelijk nadeel. De beweeg en sportvormen die zij organiseren komen daardoor mogelijk onder druk te staan.
Dit is overigens niet overal zo, in een kwart van de gemeenten betaalt iedere aanbieder hetzelfde tarief, commercieel of niet.82 2.3.3 Landelijk en lokaal beleid sluiten onvoldoende aan op elkaar en op de lokale uitvoering De raden constateren dat de rijksoverheid en haar landelijke partners veel ballen afvuren op gemeenten en het maatschappelijk middenveld. Zij proberen kansengelijkheid in sport en bewegen te bewerkstelligen met akkoorden, programma’s en projectsubsidies. 80 V an den Berg, 2024. 81 Z ie ook NLsportraad, 2020. 82 V an Eldert et al., 2025. 39 Niemand aan de zijlijn Maar een onderliggende visie, met daarbij passende normen, verwachtingen en voorwaarden, ontbreekt. Gemeenten worden gezien als knooppunt in de uitvoering. Maar bij hen mist de capaciteit om als ‘spin in het web’ te functioneren. Daarbovenop bemoeilijkt de verkokering tussen departementen en beleidsterreinen effectieve samenwerking.83 De samenhangende aanpak die nodig is om deze maatschappelijke opgave als geheel aan te pakken, blijft daardoor achterwege.84 Tijdelijke programma’s en financiering geven geen solide basis om kansenongelijkheid structureel aan te pakken Kansenongelijkheid in bewegen en sport duurzaam terugdringen, vraagt om een lange adem, consistente inzet en stabiele randvoorwaarden. Maar in de praktijk ontbreekt deze structurele basis.
De financiering van bewegen en sporten – en het verminderen van kansenongelijkheid daarbinnen – is geen wettelijke taak. Aandacht en budget zijn daarom afhankelijk van de zittend bestuurder.85 Veel gemeentelijke middelen voor sport zitten vast in sport accommodaties. Daardoor worden voornamelijk mensen die al aan sport doen financieel gesteund.86 Voor tijdelijke beweeg en sportstimuleringsprogramma’s, specifieke uitkeringen en r egelingen gelden vaak verschillende doelen en randvoorwaarden, waaronder cofi nanciering. Dit heeft invloed op organisaties als stichtingen, die deelname van inwoners (mede) financieren en sociaal aanbod initiëren en organiseren. Ook bij hen is de financiering mede hierdoor niet structureel en geborgd.87 Eenzelfde vraagstuk geldt voor de ondernemende sportaanbieders: een deel daarvan voorziet in beweeg en sportaanbod vanuit sociaal perspectief. Tegelijk moeten ze wel kunnen rondkomen. Dat kan onder deze omstandigheden een uitdaging zijn. Daarnaast speelt dat medewerkers (zoals buurtsportcoaches) geen langlopend contract en daarmee zekerheid krijgen. De tijdelijkheid van programma’s, financiering en aanbestedingen, leidt tot situaties waarin organisaties met elkaar concurreren in plaats van samen te werken. Ook ontstaat daardoor een markt voor tijdelijk inzetbare verenigingsadviseurs (veelal zzp’ers).
Dit staat haaks op de behoefte aan continuïteit en duurzame samenwerking, die juist essentieel zijn om participatie van inwoners te bevorderen en kansenongelijkheid te verminderen. Resultaat is dat succesvolle initiatieven in deze onoverzichtelijke mix van eisen en voorwaarden een stille dood sterven. Nationaal Plan Leefbaarheid en Veiligheid (NPLV) als kansrijk programma? Het Nationaal Plan Leefbaarheid en Veiligheid (NPLV) kent als een van de weinige rijksprogramma’s een langetermijnambitie. De looptijd is ingestoken op twintig jaar.88 Langetermijnfinanciering is bij dit programma wel nog steeds een aandachtspunt. 83 Z ie voor vergelijkbare conclusies over andere samenwerkingen tussen rijk en medeoverheden ROB, 2021. 84 E nniking, 2025; Boogers et al., 2025. 85 N Lsportraad, 2020. 86 O lsthoorn et al., 2017; Mulier Instituut, 2025. 87 V erschillende foundations hebben zich georganiseerd in de Maatschappelijke Organisaties in de Sport (MOS). 88 https://www.leefbaarenveilig.nl/overh etp rogramma
402. A nalyse: Kansenongelijkheid in bewegen en sport vermindert onvoldoende Bij de start waren bewegen en sport geen onderwerp om de leefsituatie in kansarme wijken te verbeteren. Inmiddels besteden tien van de twintig gebieden aandacht aan bewegen en sport.89 Buurtsportcoaches in de knel In elke gemeente zijn er buurtsportcoaches die zich richten op oudere sporters, sporters met een beperking of inwoners van bepaalde wijken.90 Sommige, vooral grotere gemeenten, kennen coördinerend buurtsportcoaches. Zij proberen als zogenoemd beweegmakelaar individuele inwoners te koppelen aan bestaand aanbod. Maar de hoeveelheid taken en onderwerpen waarmee buurtsportcoaches zich moeten bezighouden, is enorm.91 Tijdelijke extra middelen worden bovendien vaak niet verlengd, waardoor de uitvoering in de knel raakt. Buurtsportcoaches krijgen dan vaak een andere opdracht. Zij moeten bijvoorbeeld een andere groep inwoners met andere behoeftes begeleiden. Kennis die zij in eerdere trajecten hebben opgedaan, gaat daarmee verloren. Ontschotting nog te veel afhankelijk van ‘best persons’ De verkokering van beleid en financiering, en daardoor ook van de uitvoering, belemmert het verminderen van kansenongelijkheid.
Dat is niet uniek voor bewegen en sport; alle publieke diensten lopen hier tegenaan.92 De toekomstspecial van de Staat van Uitvoering 2025 schetst oplossingen voor maatschappelijke opgaven in brede zin: om over domeinen heen aan opgaven te werken is anders kijken, aanpakken en inrichten noodzakelijk. Die redenatie gaat ook op voor kansenongelijkheid.93 Steeds meer departementen en gemeenten erkennen dat de verbinding tussen bewegen en sport en andere domeinen inhoudelijk van belang is. Toch blijft het daadwerkelijk ontwikkelen en uitvoeren van beleid dat domeinen verbindt complex. Financiële en institutionele schotten zijn hardnekkig. Daarbij is de beleidsreflex vaak dat bewegen aansluit bij sportbeleid (gericht op de vrijetijdsbesteding). Maar dat maakt het beleidsvraagstuk te beperkt; het is veel omvangrijker. Waar samenwerking wel lukt, is die vaak afhankelijk van lokale ‘best persons’. Succes staat of valt met de aanwezigheid van sleutelfiguren met doorzettingsmacht, lef en inspirerend leiderschap. Als zij wegvallen, verdwijnen samenhang en borging van de samenwerking vaak. Uiteindelijk komen hiermee ook de eerdere resultaten van de samenwerking voor inwoners onder druk te staan.94 Minder kwetsbaar is dit in gemeenten die al meer vanuit een visie op de brede sociale basis werken, met bewegen en sporten als een belangrijk onderdeel daarvan.
Daar bestaan vaker personen, teams of netwerken met de expliciete opdracht om schotten te doorbreken en verbindingen te leggen. 89 https://www.beweegalliantie.nl/lokaal/nplvw ijken 90 https://www.sportenbewegenincijfers.nl/beleid/sportakkoord/inclusie e nd iversiteit/inzetb uurtsportcoaches v oor specifieked oelgroepen 91 H eijnen en Kools, 2024. 92 S taat van de Uitvoering, 2024. 93 S taat van de Uitvoering, 2025. 94 V an den Brink et al., 2012.
41 Niemand aan de zijlijn Angelslo Academy brede aanpak vanuit inwoners met gemeentelijke steun Angelslo Academy is een veilige plek waar jongeren uit Angelslo (Emmen) samenkomen en hun talenten ontwikkelen, leren en groeien. Met een mix van sport, cultuur, educatie en persoonlijke ontwikkeling helpen begeleiders hen het beste uit zichzelf te halen. Sport is een belangrijk onderdeel van Angelslo Academy. Niet alleen omdat het gezond is om te bewegen, maar vooral omdat ze er leren samenwerken, omgaan met winnen en verliezen, grenzen aangeven, doorzetten en ontdekken waar hun talent ligt.95 Tegelijkertijd is dit initiatief afhankelijk van een buurtsportcoach met lef en een wet houder die meerjarige financiering durft vast te leggen in de gemeentebegroting. Gemeente Eindhoven bundelt krachten De gemeente Eindhoven financiert met het budget voor buurtsportcoaches een aantal jongerenwerkers. Daarmee werkt de gemeente buiten de regels om: ze gebruikt geld voor ‘sport’ voor ‘sociaal domein’. De argumentatie is dat jongerenwerkers jongeren behalve door sport ook met andere onderwerpen aan zich weten te binden. Zij hebben oog voor bredere problemen en spreken de taal van de jongeren. Zo kunnen ze meer bereiken voor het welzijn van jongeren.
De voetbalvereniging is daarbij een van de locaties waar de jongeren en de jongerenwerkers elkaar ontmoeten, naast andere plekken in de wijk of op straat.96 Kennisontwikkeling en manier van verantwoording te beperkend Bij vragen uit de praktijk over de aanpak van een vraagstuk over kansenongelijkheid, lijkt de eerste reactie om handleidingen, interventies en richtlijnen op te stellen.97 Veel uitvoerings professionals weten die echter niet te vinden. Zo geeft 81% van de buurtsportcoaches aan behoefte te hebben aan (online) kennis en informatie over inclusief bewegen en sporten, maar weet slechts 4% deze informatie te vinden.98 Een effectieve feedbackloop tussen uitvoering en beleid ontbreekt op veel plekken. Door versnippering en verkokering en doordat gemeenten opdrachten regelmatig uitbesteden aan uitvoeringsorganisaties, blijft waardevolle praktijkkennis ook vaak hangen in de uit voering. Daardoor bereiken inzichten over belemmeringen van inwoners het gemeentelijk beleid niet of onvoldoende. Structurele knelpunten blijven dus onderbelicht. Ze krijgen bovendien geen doorvertaling naar landelijk beleid en politieke beeld en besluitvorming.
95 https://www.angelsloac ademy.nl/sport 96 Sportuitval jongeren vermindert door inzet jongerenwerker op de sportclub – Allesoversport.nl 97 Z ie bijvoorbeeld: Van den Berg, 2024; Blommestein et al., z.d.; KCSB, 2024; Hoogendoorn en Bukman, z.d.; Van den Enden en Van den Bosch, 2018. 98 H eijnen en Kools, 2024.
422. A nalyse: Kansenongelijkheid in bewegen en sport vermindert onvoldoende Verantwoording van de inzet van publieke middelen om kansenongelijkheid te verminderen, is noodzakelijk. Op veel plaatsen worden daarvoor key performance indicators (KPI’s) geformuleerd. Maar die leveren bijna altijd een beperkt aantal meetbare aspecten op de korte termijn op. Bovendien haken kleinere initiatieven en vrijwilligersorganisaties geregeld af omdat zij onvoldoende capaciteit hebben om de vereiste verantwoording aan te leveren. De uitvoerders die wel capaciteit hebben passen zich nu vaak aan aan de kwantitatieve informatie die zij moeten leveren (‘vinkjes zetten’). Het gevolg daarvan is dat ze zich noodgedwongen ook op smalle kortetermijneffecten richten. 99 Uitvoerders van interventies tellen nu bijvoorbeeld het aantal deelnemers per maand. Terwijl het zou moeten gaan over het bereiken van de juiste inwoners en of mensen minder eenzaam zijn, meer vertrouwen ervaren of zich ontwikkelen. Juist kwalitatieve bevindingen dragen bij aan het leren van wat werkt. Voor de verantwoording wordt deze informatie nog onvoldoende gewaardeerd.
2.4 T er afronding Om kansenongelijkheid in bewegen en sport te verminderen – en er dus voor te zorgen dat mensen zelf de autonome keuze kunnen maken of en hoe ze willen bewegen en/of sporten – is het noodzakelijk om belemmeringen zoals in dit hoofdstuk aan bod zijn gekomen weg te nemen. In het volgende hoofdstuk doen we drie kernaanbevelingen om kansenongelijkheid in bewegen en sport in de toekomst wel te verminderen. In hoofdstuk 4 doen we ten slotte concrete voorstellen om toe te werken naar een samenleving waarin de kansenongelijkheid in bewegen en sporten is verminderd. 99 Z ie Baggen et al., 2025 voor de voortgangsindicatoren voor Sociaal Veilige sport, die de vinkjes vormen voor de voortgang van dit thema. Van Beek et al., 2026.
443. K ernadvies: bredere aanpak noodzakelijk 3. Kernadvies: bredere aanpak noodzakelijk Als het kabinet kansenongelijkheid in bewegen en sport daadwerkelijk wil verminderen is het noodzakelijk om dit vraagstuk structureel anders te bekijken, anders aan te pakken en anders aan te sturen. Focussen op een aanpak enkel gericht op de sport en beweegsector is als een druppel op een gloeiende plaat. Het zal sommige inwoners helpen, maar geen structurele verandering brengen. Een bredere, systemische aanpak is noodzakelijk. Daarin kan de beweeg en sportsector een verbindende rol spelen. We schetsen in dit hoofdstuk de contouren van de bredere systemische aanpak in de vorm van drie kernaanbevelingen. Elke aanbeveling leiden we in met een korte conclusie op basis van de analyse. De aanbevelingen zijn niet los van elkaar te zien: ze grijpen op elkaar in en hebben elkaar nodig. In hoofdstuk 4 geven we concrete opties om stapsgewijs uitwerking te geven aan de kernaanbevelingen. 3.1 G eef ruimte aan de uitvoeringspraktijk, luister naar en betrek inwoners Overstijgende conclusie Om meer mensen te vinden, faciliteren en blijvend te laten bewegen en sporten, is het nodig aan te sluiten bij hun dagelijks leven. Daarbij moeten continuïteit, vertrouwen, routines en een gevoel van veiligheid voorop staan. Initiatieven die hierin voorzien, stranden vaak.
De oorzaak daarvan ligt vaak bij de overheid. Met strakke regelgeving en verantwoordingswijzen, wisselend beleid, tijdelijke bekostiging en verkokering van beleidsdomeinen maken zij het deze initiatieven (onbedoeld) moeilijk. De spanning die overheden ervaren tussen controle op uitgaven binnen sectoren enerzijds en ruimte bieden voor vernieuwing anderzijds draagt hier mede aan bij. Om tot duurzame oplossingen te komen is lokaal behoefte aan meer stabiel beleid en financiering, gebaseerd op vertrouwen, met meer ruimte voor lokale keuzes en uitvoering. Daarnaast wisselen partijen te weinig kennis uit. Rijksoverheid, kennisinstituten, lokale overheden, uitvoering en inwoners hebben los van elkaar veel kennis in huis. Die is bruikbaar om passende oplossingen te vinden en keuzes te maken, maar men vindt elkaar onvoldoende. Inwoners en uitvoeringspraktijk worden nog te weinig bij de ontwikkeling en uitvoering van beleid betrokken. Daardoor biedt beleid onvoldoende oplossingen voor de belemmeringen waar zij dagelijks tegenaan lopen. Aan de andere kant gebruikt de uitvoeringspraktijk kennis van kennisinstituten onvoldoende. 45 Niemand aan de zijlijn Kernaanbeveling Om kansenongelijkheid te verminderen is het essentieel om meer ruimte te geven aan de uitvoeringspraktijk en inwoners.
In de keten rijksoverheid – gemeentelijke overheden – initiatieven uit de samenleving is vertrouwen en ruimte nodig om maatschappelijke opgaven te kunnen aanpakken.100 Creëer ruimte, stap af van kortdurende subsidies en plannen en geef vertrouwen om aan de slag te gaan, te experimenteren, te ontdekken en gaandeweg aan te passen, over domeinen heen. Maak daarbij verantwoording meer kwalitatief. Zo kun je als overheid beter sturen op en leren van wat werkt,101 om kansenongelijkheid te verkleinen. Dit geldt zowel tussen rijksoverheid en gemeenten, als tussen gemeenten en de uitvoerings praktijk. Wel moet de rijksoverheid kaders en randvoorwaarden stellen aan gemeenten. En het is nodig dat die gepaard gaan met voldoende financiering om stevige fundamenten te bouwen voor het verkleinen van kansenongelijkheid. Gemeenten moeten dit op hun beurt doen voor de uitvoeringspraktijk en inwoners. Daarbinnen ontstaat vrijheid voor eigen initiatief en experimenten. Het gaat bij de kaders in ieder geval om minimale normen en randvoorwaarden voor kansengelijke en inclusieve toegang tot bewegen en sporten (zie hoofdstuk 4 voor verdere toelichting). Zowel de rijksoverheid als lokale overheden zullen keuzes moeten maken binnen de beschikbare middelen en fysieke ruimte: niet alles is mogelijk binnen het huidige budget.
Ook is het de taak van de rijksoverheid te bewaken dat afspraken en beleid van verschillende beleidsterreinen elkaar niet tegenwerken (zie ook aanbeveling 3). Zij zal moeten stimuleren dat kennis tussen beleid, kennisinstituten, uitvoering en inwoners op een productieve manier wordt gedeeld en dat zij wordt toegepast.102 Bij dit alles is het van belang dat beleidsmakers zich bewust zijn van de praktijk waarvoor ze het beleid maken. Idealiter zijn ambtenaren, politici, professionals en vrijwilligers een afspiegeling van de samenleving. Zo kunnen inwoners zich gezien voelen en vertrouwen hebben in beleid en uitvoering. Hoewel een volledige afspiegeling waarschijnlijk onhaalbaar is, is verbetering in opleidingen, werving en selectie noodzakelijk. Daarnaast is het belangrijk dat beleidsmakers de ervaringskennis van inwoners die belemmeringen ervaren om te gaan bewegen of sporten meer structureel betrekken. 3.2 W erk met publieke en private partijen binnen én buiten de sportsector aan een gezamenlijke infrastructuur Overstijgende conclusie Als we willen dat iedereen de autonome keuze heeft om al dan niet te bewegen en sporten, moet iedereen – binnen de grenzen van redelijkheid – een plek in de buurt hebben om zich welkom te voelen. En iedereen moet op die plek kunnen bewegen op een manier die aansluit op hun behoeften.
Daar horen voorwaarden bij als adequate begeleiding, bereikbaarheid en veiligheid. Dat is nog onvoldoende het geval. Enerzijds komt dat doordat beleidsmakers voor 100 R VS, 2025. 101 R VS, 2023a; RVS 2023b. 102 R VS, 2025. 463. K ernadvies: bredere aanpak noodzakelijk de uitvoering van beweeg en sportbeleid nog vooral kijken naar partijen met wie zij gewend zijn samen te werken, zoals sportverenigingen. Maar daarvan kan niet verwacht worden dat zij álle inwoners kunnen bedienen, zeker niet als de focus vooral blijft liggen op sportaanbod. Anderzijds komt dat door de wijze waarop vanuit landelijk en lokaal beleid gekeken wordt naar het begrip inclusie. Dit begrip wordt verschillend uitgelegd en zorgt uiteindelijk vaak niet voor het bieden van een passende plek voor iedereen. Kernaanbeveling De raden adviseren om met publieke en private partijen binnen én buiten de sportsector samen te werken aan een gezamenlijke, zo inclusief mogelijke infrastructuur waarin partijen elkaar versterken. Dat betekent dat de overheid breder kijkt dan de sportverenigingen, bewust inzet op een beweegvriendelijke omgeving en gebruikmaakt van sociaalm aatschappelijke, publieke en commerciële initiatieven binnen en buiten de sportsector waaronder zorg en onderwijs. Dit betekent dus dat de klassieke denkwijze (mensen in beweging brengen met sportaanbod) doorbroken moet worden.
Voor een deel van de inwoners begint kansen gelijkheid in bewegen en sporten namelijk bij ontmoeten en meedoen. Bewegen en/of sporten volgt dan mogelijk in tweede instantie. Ook de beweeg en sportsector zelf zal de klassieke denkwijze moeten doorbreken. De sector kan het voortouw nemen om andere partijen te benaderen en de samenwerking aan te gaan. Voor een brede inclusie zou daarbij zowel de optie ‘bewegen en sporten met gelijkgestemden’ als ‘meedoen met gemengd gezelschap’ mogelijk moeten zijn. Dit vraagt om een lokale overheid die samenwerking stimuleert en coördineert hoe de verschillende organisaties gestimuleerd of ondersteund kunnen worden. Zij kan eventueel voorzien in ontbrekende faciliteiten voor specifieke inwoners. Daarbij zou aandacht moeten zijn voor zowel bewegen als sporten. Werken aan gezamenlijke infrastructuur betekent ongelijk investeren voor gelijkere kansen. Je kunt niet iedereen helpen met het budget dat er is. Door gerichte keuzes te maken, kan voor de mensen die nu de minste kansen hebben op bewegen en sporten structureel resultaat worden bereikt. De raden adviseren daarbij te kiezen voor het prioriteren van jeugd boven andere groepen; daar wordt de basis gelegd voor (on)gelijke kansen gedurende het hele leven.
3.3 D enk en werk vanuit één visie op kansenongelijkheid die domeinen verbindt Overstijgende conclusie Ondanks vele beleidsinitiatieven in de sport en beweegsector is kansenongelijkheid in sport en bewegen niet afgenomen. Dit komt mede doordat beleidsmakers zich nog te weinig richten op de belemmeringen die ten grondslag liggen aan de afweging om al dan niet te bewegen en sporten. Veel belemmeringen zijn maatschappijbreed en collectief van aard en kunnen alleen samen met andere beleidsdomeinen weggenomen worden. Meerdere VWSd irecties en andere beleidsdepartementen streven hetzelfde doel na: kansenongelijkheid verminderen op hun beleidsonderdeel. Alleen werken ze daarbij niet of te weinig samen. Het ontbreekt aan een visie die de domeinen overstijgt, met een gezamenlijk doel, gekoppeld aan gerichte en consistente beleidskeuzes. Ditzelfde gaat op voor gemeenten. 47 Niemand aan de zijlijn De focus van beweeg en sport be leid is vooralsnog gericht op kansenongelijkheid binnen de sport en beweegsector en op het in beweging krijgen van individuen. Zolang dat het geval is, blijven beleidsmakers hun eigen teleurstelling over de voortgang op dit vraagstuk organiseren. Kernaanbeveling De raden adviseren om als één overheid te denken en werken vanuit één domeinverbindende visie op kansenongelijkheid.
Kansenongelijkheid aanpakken – met bewegen en sport als een van de aandachtspunten – is namelijk een verantwoordelijkheid van alle domeinen, van de hele (rijks)overheid, inclusief de Tweede Kamer.103 Daarbij is brede aandacht nodig voor maatschappelijke, systemische oorzaken van kansenongelijkheid.104 Voor de directie Sport en Bewegen van het ministerie van VWS is het noodzakelijk en onvermijdelijk om (programmatische) samenwerking met andere beleidsdirecties binnen VWS en met andere departementen op te zoeken. Dit vraagt om structuren en werkwijzen die de departementale verkokering doorbreken en multidisciplinaire samenwerking faciliteren aan kansenongelijkheid als maatschappelijke opgave. Denk bijvoorbeeld aan de systemische aanpak van Health in and for all policies (gezondheid in alle beleidsdomeinen). Door systemische samenwerking kunnen bewegen en sport ook kansen bieden om bijvoorbeeld zwaardere geestelijke gezondheidszorg voor mensen voor te zijn of overlast door criminaliteit te voorkomen. Voorwaarde is dat bewegen en sport in het samenspel met andere domeinen een gelijk waardige positie heeft.105 Verankeren van bewegen en sport als publieke voorziening in een sportwet is daarbij noodzakelijk. 103 D it betekent nadenken over beleid als één overheid en optreden als één overheid.
Zie bijvoorbeeld toekomstimpressie 4 voor een interessante scenariou itwerking van hoe dit eruit kan zien: Staat van de Uitvoering, 2025. 104 Z ie bijvoorbeeld ook SER (2023) en RVS (2012a). 105 Z ie o.a. NLsportraad, 2020.
494. C oncrete opties: naar minder kansenongelijkheid in bewegen en sport 4. C oncrete opties: naar minder kansenongelijkheid in bewegen en sport In hoofdstuk 3 gaven we aan dat een brede, systemische aanpak nodig is om kansen ongelijkheid in bewegen en sport structureel te verkleinen. Er is een bijdrage nodig van vele mensen en organisaties in verschillende domeinen en op diverse niveaus. In dit hoofdstuk reiken we concrete mogelijkheden aan hoe al deze mensen en organisaties uitwerking kunnen geven aan de kernaanbevelingen in hoofdstuk 3. De voorstellen komen voort uit de praktijk, met het dagelijks leven van de inwoners als uitgangspunt. Om hen draait het immers, zij moeten in staat zijn de autonome keuze te maken om al dan niet te bewegen of sporten. Figuur 3. Schematische weergave van brede aanpak van kansenongelijkheid in bewegen en sport 50 Niemand aan de zijlijn De kaders en kopjes in elke (sub)paragraaf geven de aanbevelingen weer die in ieder geval opgepakt zouden moeten worden. We geven vervolgens verschillende – soms alternatieve – suggesties voor manieren waarop uitwerking gegeven kan worden aan die aanbevelingen. Per (sub)paragraaf geven we aan wat verschillende partijen kunnen doen.
Die zijn te herkennen aan de volgende iconen: Inwoners en sleutelfiguren K oepels en kennisinstellingen Verenigingen G emeenten Andere beweeg- en sportaanbieders R ijksoverheid 4.1 G eef ruimte aan de uitvoeringspraktijk, luister naar en betrek inwoners Hoofdaanbevelingen ■ Luister naar en betrek inwoners en uitvoeringspraktijk om belemmeringen voor inwoners daadwerkelijk te kunnen verminderen. ■ Creëer ruimte en continuïteit in regels en financiering. ■ Zorg dat monitoring en verantwoording bijdragen aan het doel en kennisontwikkeling over wat werkt bij kansenongelijkheid (meer kwalitatief en vanuit vertrouwen). ■ Ondersteun ruimte voor lokale initiatieven met heldere kaders en randvoorwaarden. 4.1.1 L uister naar en betrek inwoners en uitvoeringspraktijk om belemmeringen daadwerkelijk te kunnen verminderen Wat hebben inwoners en uitvoeringspraktijk nodig? Inwoners en uitvoeringspraktijk hebben behoefte aan beleid dat helpt om de (kluwen van) belemmeringen weg te nemen die een autonome keuze om te bewegen en sporten in de weg staan. Dat vraagt om contact en interactie en om het meenemen van ervarings- en praktijkkennis in de ontwikkeling van passend beleid. Dat kan op verschillende manieren en niveaus, die elkaar goed kunnen aanvullen. 514. C oncrete opties: naar minder kansenongelijkheid in bewegen en sport a.
Directe betrokkenheid van de mensen voor wie beleid wordt gemaakt Betrek mensen om wie het gaat inwoners en praktijkprofessionals – rechtstreeks bij de ontwikkeling van beleid. Zorg daarbij dat juist ook de mensen betrokken worden die eerder niet aan tafel zaten. Voorkom dat mensen stelselmatig worden vergeten of zelfs actief worden benadeeld. Maak hiertoe bijvoorbeeld gebruik van: ■ een pool van ervaringsdeskundigen of een stichting die ervaringsdeskundigen ondersteunt en begeleidt; ■ participatief actieonderzoek, zowel op kleinschalig gemeentelijk e n buurtniveau als tussen gemeenten, samen met kennisinstellingen en in groter wetenschappelijk verband. Buurtinitiatief Moerwijk In een artikel in Binnenlands Bestuur wordt geschreven dat in Moerwijk weinig inwoners gebruik maakten van leefstijlinterventies. Pas op het moment dat inwoners werden betrokken en samen met huisartsen en de gemeente bespraken wat zij zelf wilden, voelden bewoners zich zodanig betrokken dat zij in beweging kwamen. Hieruit ontstonden onder andere een beweegroute, buurtmoestuinen en buurtkeukens. Het werd succesvol omdat de ideeën van bewoners zelf kwamen en niet werden opgelegd door professionals en ambtenaren.106 b.
Meer aansluiting bij inwoners via andersoortige werving en selectie Zet (nog meer) in op een andersoortige werving en selectie zodat ambtenaren, politici, professionals en vrijwilligers een betere afspiegeling van de samenleving zijn of meer aansluiting hebben bij de context waarin zij hun werk doen. Opties hiervoor zijn bijvoorbeeld: ■ Ga flexibel om met opleidingseisen als mensen veel lokale aansluiting hebben en als sleutelfiguur (kunnen) fungeren. Verruim profielen voor vacatures voor praktijk professionals, zoals buurtsportcoaches of jeugdwerkers. Organiseer bijvoorbeeld opleidingen on the job en waardeer eerder verworven competenties naast of in plaats van specifieke diplomaei sen.107 ■ Zorg dat bij de rijksoverheid en in elke gemeente op de belangrijkste aandachtsgebieden minimaal één ervaringsdeskundige in dienst is. ■ Zet in op quota voor diversiteit en inclusiviteit van de samenstelling van besturen, directies en medewerkersbestanden van beleidspartners in bewegen en sport (zoals kenniscentra en sportbonden). 106 V ermeulen, G et al., 2026. 107 R VS, 2019. 52 Niemand aan de zijlijn c. (Bij)scholing en onderdompeling in lokale praktijk (Toekomstige) ambtenaren, professionals en vrijwilligers kunnen beter aansluiten bij de belemmeringen die inwoners en uitvoeringspraktijk ondervinden als zij die belemmeringen beter kennen en misschien zelfs ervaren.
Mogelijke opties daarvoor: ■ School (aankomende) (gemeente)bestuurders en a mbtenaren bij in kansenongelijkheid via de VSG en VNG. ■ Laat elke ambtenaar twee uur in de week vrijwilligerswerk doen binnen werktijd, bij een sociaalm aatschappelijk initiatief op zijn of haar onderwerp. Of schaal het nog verder op naar detacheringen of duobanen. Dit verkleint de afstand tussen beleids makers, leidt tot begrip van de impact van beleidsmaatregelen en zorgt tegelijkertijd voor extra inzet in de praktijk. ■ Besteed in beroepsopleidingen (mbo, hbo) en bijscholingen binnen bewegen en sport (bijvoorbeeld sportcoaches en bestuurders) en daarbuiten (zoals sociaal domein, zorg en onderwijs of bestuurskunde) aandacht aan mechanismen achter kansenongelijkheid, het betrekken van inwoners (bijvoorbeeld met methoden als participatief actie onderzoek) en het belang van bewegen en sport. d. Via wetenschappelijk en praktijkgericht onderzoek Ook in onderzoek kan de stem van ervaringsdeskundigen beter worden ingebed, zodat beter beleid kan worden gemaakt. Denk daarbij aan: ■ (Co)fi nanciering van participatief actieonderzoek, zoals living labs. ■ Zorgen voor een representatieve vertegenwoordiging van de gehele populatie in onderzoeksdata naar sport en bewegen.
4.1.2 C reëer ruimte en continuïteit in regels en financiering Wat hebben inwoners en uitvoeringspraktijk nodig? Inwoners die met een of meerdere drempels te maken hebben, hebben behoefte aan beleid en uitvoering die aansluiten bij het dagelijks leven. Zij hebben behoefte aan continuïteit van initiatieven en ‘gezichten’. Hiermee kunnen zij routines opbouwen en ontstaat een gevoel van veiligheid en vertrouwen. In het verlengde daarvan is er in de uitvoeringspraktijk bij bestaande initiatieven behoefte aan duidelijkheid en continuïteit in regels en financiering. Voor nieuwe initiatieven die de aansluiting bij het dagelijks leven beter weten te vinden of andere doelgroepen aanspreken, is er behoefte aan ruimere en duidelijkere voorwaarden. Dat kan gecreëerd worden op verschillende manieren en niveaus, die elkaar goed aan kunnen vullen. a. Ruimte en vertrouwen voor experimenteren, leren en ontwikkelen Luister op lokaal niveau naar wat initiatieven nodig hebben en faciliteer hen daarin. Dat kan bijvoorbeeld met: ■ een administratieve helpdesk, die kan ondersteunen bij het invullen van formulieren en daarbij strakke (verantwoordings)regels los te laten; 534. C oncrete opties: naar minder kansenongelijkheid in bewegen en sport ■ een probeerf aall eersysteem voor kleine initiatieven of een challenge budget voor veelbelovende nieuwe initiatieven.
Vergroot daarbij bekendheid van het uitdaagrecht.108 ■ het ontwikkelen van een adaptief en lerend systeem in directe samenwerking met de praktijk. Zorg dat dit beleid meer fluïde is: niet zozeer met een begin en eindtijd of met pilots, maar werk vanuit een doel en evalueer of je dat gaat halen. Laat gemeenten met aanbieders zelf kijken wat er nodig is, vanuit vertrouwen. Zodat tijd en aandacht gaat naar toepassing, experimenteren en leren.109 b. R uimte en stimulans om aan te sluiten bij het leven van mensen, dat niet uit afzonderlijke domeinen bestaat Richt privacykaders zo in dat zorgvuldige, proportionele samenwerking mogelijk is voor mensen die dat nodig hebben. Verruim regelingen die nu groepen, organisaties of sectoren per definitie uitsluiten en bied meer ruimte om sport en bewegen te koppelen aan andere domeinen en vice versa. Dit kan bijvoorbeeld op de volgende manieren: ■ Beloon initiatieven en samenwerkingsverbanden die verschillende domeinen bij elkaar brengen in plaats van met elkaar te concurreren. Ken ze bijvoorbeeld hogere subsidies/ aanbestedingsbedragen toe. ■ Stel 10% van het beschikbare budget vrij voor experimenteerruimte voor initiatieven, waarbij een voorwaarde is dat de samenwerking domeinen verbindt. ■ Stem financiering van gemeenschappelijke maatschappelijke doelen uit verschillende beleidsdomeinen op elkaar af.
Maak bijvoorbeeld wat geld uit tweede en derdelijns jeugdzorg vrij om te werken aan preventie door middel van bewegen en sport zodat jeugdzorg uiteindelijk geld bespaart. Verbinding via gemeenschapsfonds Het in het coalitieakkoord genoemde gemeenschapsfonds is een interessant idee. Voorwaarde is dat het wordt ingericht als fonds dat bestaande voorzieningen versterkt en tegelijkertijd ruimte geeft aan nieuwe (inwoners)initiatieven. In het bijzonder initiatieven die mensen met ongelijke kansen weten te bereiken. Het gemeenschaps fonds moet een nieuw fonds worden dat bedoeld is om investeringen in lokale gemeenschappen te ondersteunen. Het richt zich niet alleen op fysieke gebouwen zoals buurthuizen, maar ook op de programmering en activiteiten die de sociale cohesie en gemeenschapsvorming versterken. Het doel is om buurten en wijken leefbaarder en sterker te maken door zowel infrastructuur als sociale initiatieven te financieren.110 108 https://uitdaagrecht.nl/ 109 R VS, 2025, RVS, 2023b. 110 K iel, 2026.
54 Niemand aan de zijlijn c. Bied stabiliteit en voorspelbaarheid in beleid en subsidie Doorbreek de negatieve dynamiek van aanbestedingen waardoor partijen onnodig concurreren en er elke paar jaar weer opnieuw relaties en vertrouwen moeten worden opgebouwd, bijvoorbeeld door: ■ langetermijndoelen te creëren in de aanbesteding en te werken met onderaannemer schap; ■ minder te bouwen op tijdelijke subsidies met steeds gewijzigde insteek en voorwaarden waardoor initiatieven geen continuïteit kunnen bieden of zij hun werkwijzen steeds moeten plooien en aanpassen. Dit kan bijvoorbeeld door de wettelijke verankering van beleidsdoelen voor bewegen en sport met bijbehorende financiering (zie verder H4.1.4 en 4.3.2). Als toch wordt gewerkt met tijdelijke subsidies, zorg dan altijd voor een mogelijkheid tot opschaling en borging van projectpilots. Zo hoeven projecten bij succes niet van projectsubsidie naar projectsubsidie te werken of noodgedwongen te stoppen omdat het geld op is; ■ gemeentelijke subsidies of aanbestedingen voor vier jaar vast te stellen, met als voorwaarde dat jaarlijks een gesprek gevoerd wordt tussen gemeente en uitvoerder over voortgang.
Op basis daarvan kan de gemeente ‘makelen en schakelen’ tussen en met uitvoerders; ■ zowel bij het rijk als bij gemeenten een beleidscyclus van vier jaar vast te stellen, waarbij zowel tussen rijk–gemeenten als gemeenten–uitvoering duidelijk is wat doelen en voorwaarden zijn (denk hierbij als voorbeeld aan de gezondheidsnota’s). 4.1.3 M onitor en verantwoord op beter passende manier: meer kwalitatief en vanuit vertrouwen Wat hebben inwoners en uitvoeringspraktijk nodig? De uitvoeringspraktijk heeft er behoefte aan verantwoording te kunnen afleggen die past bij het doel dat vooraf is gesteld en die past bij zijn organisatorische capaciteiten en mogelijk- heden. Daarnaast is behoefte aan een manier van monitoring waarbij daadwerkelijk geleerd wordt van wat werkt en niet werkt voor kwetsbare inwoners. Dat kan op verschillende manieren en niveaus, die elkaar goed kunnen aanvullen: a. Vermindering van kansenongelijkheid monitoren met passende criteria In het doen van onderzoek naar kansenongelijkheid is het van belang dat onderzoeksinstituten en kennisinstellingen niet alleen kwantitatieve gegevens rapporteren. Vaak gaat dat om beweegcijfers. Maar er is ook behoefte aan kwalitatieve inzichten over drempelverlaging en interventies. Zo kan er een kenniscyclus ontstaan. Dit kan bijvoorbeeld door: ■ opnemen van kwalitatieve inzichten over o.a.
drempelverlaging en interventies als randvoorwaarde in de opdrachtformulering voor kennisverzameling; ■ onderzoeksinstituten en kennisinstellingen die samen met de praktijk heldere kwantitatieve en kwalitatieve onderzoeksdoelstellingen formuleren over het verminderen van kansenongelijkheid in bewegen en sporten. De kernindicatoren bewegen en sport 554. C oncrete opties: naar minder kansenongelijkheid in bewegen en sport vervullen daarin een rol. Koppeling met de bredere sociale vraagstukken is van meerwaarde om kansenongelijkheid in een breder perspectief inzichtelijk te krijgen.111 Anders verantwoorden bij Living Labs-aanpak Onderzoek naar Living Labs sport en bewegen laat zien hoe een aantal Labs door middel van storytelling beter kan laten zien welke impact ze genereren dan door middel van impactcijfers. Door storytelling wordt duidelijk dat de living labs niet alleen impact hebben op het beweeggedrag van inwoners, maar ook hoe lokaal beter wordt samengewerkt over de grenzen van domeinen heen. Deze neveneffecten en contextfactoren blijven bij onderzoek naar impactcijfers vaak onderbelicht.112 b. Verantwoording op opgave en bijdrage daaraan in plaats van indirecte parameters In de verantwoording van subsidieontvangers wordt vaak de nadruk gelegd op kwantitatieve prestaties, zoals verhoging van beweegcijfers.
Maar op die cijfers zijn meer factoren van invloed dan alleen het initiatief en ze geven maar beperkt informatie over de mate waarin mensen een autonome keuze kunnen maken. Mogelijke opties om dit te verbeteren: ■ Voer vooraf een gelijkwaardig gesprek met subsidiea anvragers over de ambitie en brede doelstellingen. Geef vervolgens opties waarop ze gemonitord kunnen worden, zodat ze kunnen kiezen wat aansluit bij hun werk. Geef initiatieven daarbij de ruimte zich te verantwoorden op basis van de maatschappelijke opgave en de bijdrage die zij daaraan leveren,113 in plaats van ze af te rekenen op efficiëntie en indirecte parameters zoals sportdeelnamecijfers. ■ Monitor afhankelijk van het doel van projecten meer op kwaliteit, en minder op kwantiteit. Heb daarbij vooral oog voor impact, maatschappelijke opbrengsten en leren. Dit kan bijvoorbeeld door middel van een kwaliteitskompas, een visitatiestelsel of interviews (door sleutelfiguren) met inwoners. Aan inwoners kan worden gevraagd of zij het gevoel hebben dat ze minder belemmeringen ervaren en meer kansen hebben om een autonome keuze te maken.114 In de praktijk wordt nu nog vaak alleen geteld hoeveel kinderen er op een sportveldje staan bij een buurtsportcoach. Maar dat zegt niets over effectiviteit of drempelverlaging.
111 https://www.sportenbewegenincijfers.nl/kernindicatoren , https://www.cbs.nl/nln l/visualisaties/monitorb redew elvaart endesu stainable de velopmentg oals, KCBR, 2024. 112 L a Grouw en Waardenburg, 2025 113 Z ie bijvoorbeeld ook RVS (2023a) waarin dit is uitgewerkt voor de zorg. 114 R VS, 2023a.
56 Niemand aan de zijlijn 4.1.4 O ndersteun ruimte voor lokale initiatieven met heldere kaders en randvoorwaarden Wat hebben inwoners en uitvoeringspraktijk nodig? Inwoners hebben behoefte aan beleid en uitvoering die aansluiten bij hun dagelijks leven en behoeften. De uitvoeringspraktijk heeft behoefte aan een gelijkwaardige relatie die is gebaseerd op vertrouwen. Niet het rijk bepaalt en de provincie en gemeente voeren uit. De praktijk heeft ruimte nodig om goed te kunnen inspelen op behoeften van inwoners en lokale belemmeringen weg te nemen. Dit zal leiden tot verschillen tussen gemeenten en dat is precies de bedoeling. Daarbij is van belang om wel minimumnormen aan te houden voor inclusie en kansenongelijkheid. Tenslotte is er behoefte vanuit de uitvoeringspraktijk aan hands-on kennis over wat lokaal wel werkt en wat niet. Dit kan op verschillende manieren en niveaus, die elkaar goed kunnen aanvullen. a. Kaders en normen vanuit rijksoverheid Veranker bewegen en sport als een publieke voorziening in een kaderwet met minimale normen en randvoorwaarden voor toegankelijkheid (zie ook 4.3.2).115 Daarbinnen moeten gemeenten en uitvoeringspraktijk de ruimte krijgen om de eigen plannen uit te werken. Neem dit op in de wet waarvan de minister van Langdurige Zorg, Jeugd en Sport in 2026 de contouren presenteert.
Bij die minimale normen en randvoorwaarden hoort een onderdeel over inclusief bewegen en sporten, met daaraan gekoppeld een passend stimuleringsbudget. Neem als uitgangspunt dat er voor iedereen voldoende mogelijkheid is om binnen redelijkheid de keuze te kunnen maken om al dan niet te bewegen of sporten wanneer, waar en hoe iemand dit zelf wil. Mogelijke normen daarbij zijn:116 ■ gelijkwaardigheid: voor iedereen is er een plek in de woonomgeving waar iemand zich veilig en welkom voelt om te bewegen of sporten; ■ toegankelijkheid: fysieke, sociale of financiële belemmeringen wegnemen, zodat iedereen toegang heeft; ■ respect: de wijze waarop iemand wil bewegen en sporten wordt serieus genomen en vraagt om wederzijdse aanpassing en autonomie. Daarbij kunnen de rijksoverheid en lokale overheden al bestaande afspraken of regelgeving benutten om de randvoorwaarden te implementeren en waarborgen: ■ Discriminatie en andere vormen van niet ter zake doende uitsluiting zijn niet acceptabel, zoals vastgelegd in de Grondwet. ■ Toegankelijkheid zoals omschreven in het VNv erdrag Handicap kan worden vastgelegd in wetgeving en geïmplementeerd. ■ Binnen het op te richten centrum Integere Sport Nederland moet ook aandacht zijn voor sporters die belemmeringen ervaren. 115 Z ie ook eerder advies van de NLsportraad (2020). 116 Z ie ook Kastelein (2021). 574.
C oncrete opties: naar minder kansenongelijkheid in bewegen en sport b. Betere benutting van bestaande kennis Er moet ruimte zijn voor gemeenten en uitvoeringspraktijk om in te spelen op behoeften en om lokale belemmeringen weg te nemen. Niet alles werkt namelijk overal hetzelfde, context en behoeften verschillen. Maar dat betekent niet dat overal het wiel opnieuw moet worden uitgevonden. Een mogelijkheid is om te denken en kennis uit te wisselen zoals franchiseformules in elkaar zitten: wat moet en kan op veel plekken hetzelfde zijn (minimale, uniforme basis, minimumnormen en randvoorwaarden) en wat moet lokaal worden aangepast en ingevuld.117 c. Gemeenten krijgen en nemen ruimte die zij nodig hebben Het is aan de rijksoverheid om zoveel mogelijk vormvrije opdrachten aan provincies en gemeenten te geven. Die hebben dan de ruimte om lokale invulling te geven aan de opdracht. Dit vormvrij verstrekken van opdrachten wordt versterkt als bewegen en sport een wettelijke taak is van de overheid. Dit kan bijvoorbeeld als: ■ gemeenten en provincies de verantwoordelijkheid nemen om binnen de ruimte die ze al hebben, keuzes te maken. Zo zouden ze bijvoorbeeld een percentage van het jeugd zorgbudget kunnen inzetten voor beweeg en ontmoetinitiatieven die de mentale gezondheid van jongeren helpen verbeteren. Zo kunnen ze helpen voorkomen dat jongeren in zwaardere jeugdzorg terecht komen.
Een brede agenda sociaal domein en/of een wethouder met een brede portefeuille (denk onderwijs, jeugdzorg), waarvan bewegen en sporten een onderdeel uitmaakt, helpt daarbij; ■ onderaannemerschap beter wordt georganiseerd. Vaak werken overheden met koepelorganisaties of grotere partijen die weten waar subsidies te vinden zijn en hoe ze de aanvragen daarvoor moeten invullen. Kleinere initiatieven uit de wijk hebben deze kennis vaak niet. Daardoor zitten ze in een oneerlijke concurrentiestrijd, terwijl ze vaak wel mensen in kansenongelijke situaties goed weten te bereiken. Samenwerken met onderaannemers kan krachten bundelen en de effectiviteit vergroten. 4.2 W erk met publieke en private partijen binnen én buiten de beweeg en sportsector aan een gezamenlijke infrastructuur Hoofdaanbevelingen ■ Start bij ontmoeten en meedoen en zie bewegen en sporten als onderdeel van een brede maatschappelijke aanpak. ■ Zorg voor inzichtelijk, laagdrempelig en toegankelijk lokaal aanbod en coördineer een lokaal passende keuze voor iedereen. 117 Z ie bijvoorbeeld Nijmeijer (2014). 58 Niemand aan de zijlijn 4.2.1 S tart bij ontmoeten en meedoen en zie bewegen en sporten als onderdeel van brede maatschappelijke aanpak Wat hebben inwoners en uitvoeringspraktijk nodig? Inwoners hebben behoefte aan beleid dat het dagelijks leven als vertrekpunt neemt.
Dat aansluit op wat er in wijken en buurten gebeurt. Voor een deel van de inwoners is sporten en bewegen (eerst) een brug te ver. Zij hebben behoefte aan een omgeving en activiteiten waar mensen elkaar kunnen ontmoeten en kunnen meedoen, zonder druk op moeten bewegen. Dat kan op verschillende manieren en niveaus, die elkaar goed aan kunnen vullen. a. B eschouw bewegen als een bredere maatschappelijke opgave, waarin sport, onderwijs, zorg, welzijn, wonen en ruimtelijke inrichting samenkomen118 Richt de blik niet alleen op de huidige sport en beweeginfrastructuur. Betrek in de maat schappelijke opgave nadrukkelijk óók initiatieven en een beweegvriendelijke omgeving die uitnodigen tot meedoen. Denk aan plekken zoals buurthuizen, scholen, bibliotheken, speeltuinen en parken als belangrijke startpunten voor ontmoeten en mogelijk later bewegen. Maak bewegen en sporten onderdeel van het ruimtelijk vraagstuk. Zet in op zowel vergroening en ontwikkeling van beweegvriendelijke, veilige steden en wijken (ruimtelijke ordening) als op ruimte voor anders georganiseerd sportaanbod (bijvoorbeeld skateparken). Aandachtspunten hierbij: ■ De omgeving moet zo ingericht worden dat zij uitnodigend is en dat mensen elkaar er ontmoeten.