CConstaterende datBorger-Odoorn
Koppel je AI →
Document · PDF

Landelijk advies Niemand aan de zijlijn

RAAD: Afhandeling raadsinstrumenten 8 oktober 2026, gemeente Borger-OdoornBij agendapunt: Beantwoording schriftelijke vragen Haan (LBO) inzake '‘Niemand aan de zijlijn’ en samenhang inzet Borger-Odoorn28.040 woorden

Open het PDF bij de gemeente ↗Naar de vergadering →

Tekst van het document

Uit het bestand gehaald, zonder opmaak, tabellen en afbeeldingen · deel 1 van 4

Niemand aan de zijlijn Naar een brede aanpak van kansenongelijkheid in bewegen en sport Dit advies Niemand aan de zijlijn is tot stand gekomen in samenwerking tussen Nederlandse Sportraad Raad voor Volksgezondheid & Samenleving ISBN/EAN: 9789057323485 Den Haag, juni 2026 Publicatie Grafisch ontwerp: Things To Make And Do Het advies sjabloon is ontwikkeld door Studio Duel in opdracht van de RVS. Fotografie: ANP Foto De inhoud van deze publicatie mag (gedeeltelijk) worden gebruikt en overgenomen voor niet commerciële doeleinden. De inhoud mag daarbij niet veranderen. Citaten moeten altijd aangegeven zijn, bij voorkeur als: Nederlandse Sportraad en Raad voor Volksgezondheid & Samenleving (2026), Niemand aan de zijlijn, NLSR/RVS-publicatienummer 2026-02, Den Haag: NLsportraad en RVS. Niemand aan de zijlijn Naar een brede aanpak van kansenongelijkheid in bewegen en sport

5Voorwoord Voorwoord Werken aan de gezondste generatie ooit. Het is niet alleen een ambitie uit het regeerakkoord, maar pure noodzaak. We streven immers naar een weerbare samenleving waarin mensen gezond en veerkrachtig zijn en met elkaar in verbinding staan. Hiervoor is preventie – onder andere door meer bewegen en sporten voor iedereen – belangrijk. Daarom is het relevant om kansen o ngelijkheid in bewegen en sport aan te pakken. Want wie niet kan meedoen, loopt kansen mis: niet alleen op gezondheid, maar ook op sociale verbinding en persoonlijke ontwikkeling. Die staat ‘aan de zijlijn’. De ambitie, de gezondste generatie ooit, vraagt om een gezamenlijke inspanning om barrières weg te nemen en meer mensen in beweging te krijgen. Het begint bij mee kunnen doen en je ergens welkom voelen zodat uiteindelijk niemand aan de zijlijn hoeft te staan. ‘Samen’ is een sleutelwoord dat ook de raden ter harte hebben genomen. Dit advies is tot stand gekomen door samenwerking tussen de Nederlandse Sportraad (NLsportraad) en de Raad voor Volksgezondheid & Samenleving (RVS). Daardoor kunnen we een breder perspectief bieden. Bewegen en sport zijn namelijk niet alleen een doel op zich, maar ook een middel voor ontmoeten, gezondheid en sociale gelijkheid. We willen benadrukken dat er de afgelopen decennia al vele goedbedoelde aanbodgerichte interventies zijn opgezet.

Er is ook al veel gepubliceerd over het verminderen van kansen­ ongelijkheid (in bewegen en sport). Maar dit alles heeft niet tot significante verbetering geleid. Daarom is er dringende noodzaak voor een andere aanpak. De rol van de rijksoverheid hierin? Zoals de RVS al eerder beschreef: doen én laten. De overheid moet bewust een aantal dingen doen, zoals een overkoepelende visie schetsen en randvoorwaarden leveren. Maar ze moet tegelijk ruimte laten aan creativiteit en initiatief uit de samenleving. Daar is namelijk ongelofelijk veel energie en enthousiasme, maar zonder duidelijke richting en steun bloedt veel initiatief dood. Dit advies wil daarom niet alleen een analyse bieden, maar ook een oproep doen: laten we samen de ruimte creëren waarin iedereen kan bewegen en sporten, ongeacht achtergrond of leefomgeving. We hopen dat dit advies leidt tot meer samenwerking, minder regeldruk en een aanpassing in de beweeg­ en sportinfrastructuur. We hopen dat het daardoor voor steeds meer mensen mogelijk is om zelf een autonome keuze te kunnen maken of en hoe zij willen bewegen en sporten. Onze dank gaat ten slotte uit naar de vele ervaringsdeskundigen, organisaties en experts die de raden met hun input hebben geholpen dit advies op te stellen. Zij hebben allen een waardevolle bijdrage geleverd.

Tom van ’t Hek Voorzitter Nederlandse Sportraad Jet Bussemaker Voorzitter Raad voor Volksgezondheid & Samenleving

7Inhoudsopgave Inhoudsopgave Voorwoord 5 Samenvatting 9 1. A anleiding, urgentie en betekenis kansen o ngelijkheid 1 5 2. A nalyse: Kansenongelijkheid in bewegen en sport vermindert onvoldoende 2 2 2.1 B lik is nog onvoldoende gericht op maatschappijbrede en collectieve belemmeringen 2 4 2.2 H oe naar inclusie wordt gekeken, leidt niet tot inclusie van iedereen 2 8 2.3 T e veel mismatches tussen het leven van mensen en het beleid op verschillende niveaus 3 1 2.4 T er afronding 4 2 3. K ernadvies: bredere aanpak noodzakelijk 4 4 3.1 G eef ruimte aan de uitvoeringspraktijk, luister naar en betrek inwoners 4 4 3.2 W erk met publieke en private partijen binnen én buiten de sportsector aan een gezamenlijke infrastructuur 4 5 3.3 D enk en werk vanuit één visie op kansenongelijkheid die domeinen verbindt 4 6 4. C oncrete opties: naar minder kansenongelijkheid in bewegen en sport 4 9 4.1 G eef ruimte aan de uitvoeringspraktijk, luister naar en betrek inwoners 5 0 4.2 W erk met publieke en private partijen binnen én buiten de beweeg ­ en sportsector aan een gezamenlijke infrastructuur 5 7 4.3 D enk en werk vanuit één visie op kansenongelijkheid 6 2 Bijlage 1 Cijfers over bewegen en sporten 6 7 Bijlage 2 Geraadpleegde personen 7 2 Bijlage 3 Geraadpleegde literatuur 7 8 Bijlage 4 Voorbereiding 8 4

8 RVS & RSJ– Drang in de jeugdzorg8 Niemand aan de zijlijn

9Samenvatting 9 Samenvatting Samenvatting Urgentie Gelijke kansen zijn belangrijk. Dat geldt voor zowel individuele inwoners als voor de maat­ schappij als geheel. Inwoners met minder kansen hebben vaker een lager inkomen, een slechtere gezondheid en meer gevoelens van eenzaamheid, en andersom. Wanneer deze kansenongelijkheid geen aandacht krijgt, leidt dit tot ongewenste situaties. Talent en potentieel blijft onbenut, de sociale cohesie wordt ondermijnd en innovatie geremd. Ook kan het leiden tot maat s chappelijke problemen, zoals meer criminaliteit en een nog grotere gezondheidskloof. Gelijkere kansen voor inwoners om naar vermogen mee te doen, leiden tot een samenleving die eerlijker, veerkrachtiger en welvarender is. Bewegen en sport kunnen bijdragen aan die veerkrachtige en welvarende samenleving. Ondanks vele goedbedoelde interventies in bewegen en sport is kansenongelijkheid nauwelijks verminderd. De voormalige staats s ecretaris van VWS heeft de Nederlandse Sportraad en Raad voor Volksgezondheid & Samenleving daarom gevraagd hierover advies te geven. Betekenis kansenongelijkheid Om de adviesvraag te beantwoorden, bespreken we in dit advies hoe je kansenongelijkheid vermindert.

We geven daaraan de volgende definitie: Het verminderen van kansenongelijkheid in bewegen en sport is het realiseren van een reële mogelijkheid voor iedereen om een autonome keuze te kunnen maken of en hoe zij willen deelnemen aan bewegen en/of sporten. Een ‘autonome keuze maken’ betekent dat iemand bewust en weloverwogen een keuze kan maken die past bij de eigen waarden, wensen en doelen. Daarvoor is het belangrijk dat iemand weet dat er een keuze is om mee te doen aan bewegen en sporten, en welke dit is. En dat iemand de ruimte heeft om te kunnen, mogen en willen meedoen aan bewegen en sporten. Waarom kansenongelijkheid in bewegen en sport onvoldoende vermindert Er zijn grote structurele verschillen tussen groepen in de mate waarin mensen bewegen en sporten. Natuurlijk kan niet sporten en bewegen simpelweg gebaseerd zijn op het feit dat iemand niet wil. Maar doordat de verschillen zo structureel zijn tussen verschillende groepen, gaan we er vanuit dat er sprake is van ongelijke kansen in de keuze om te bewegen en sporten. De factoren die maken dat individuen binnen de groepen minder bewegen en sporten verschillen en worden door mensen ook verschillend ervaren. Mensen binnen dezelfde groep kunnen dus niet over één kam worden geschoren.

Daarom gaan we ervan uit dat iedereen een andere combinatie van persoonlijke kenmerken heeft die zijn mogelijkheden en positie in de maatschappij beïnvloeden en daarmee ook de autonome keuze voor bewegen en sport. 10 RVS & RSJ– Drang in de jeugdzorg10 Niemand aan de zijlijn Dat de kansenongelijkheid – ondanks de aandacht in de beweeg­ en sportsector voor gelijkere kansen om mee te doen – onvoldoende vermindert, heeft volgens de raden verschillende redenen: Blik is nog onvoldoende gericht op maatschappijbrede en collectieve belemmeringen Veel factoren die de autonome keuze van mensen om te bewegen en sporten kunnen belemmeren, hebben hun oorsprong niet in bewegen en sport zelf. Ze hebben een bredere maatschappelijke achtergrond en werken overal door in het dagelijks leven van mensen. Veel belemmeringen overstijgen daarnaast de individuele mogelijkheden van inwoners om ze te beïnvloeden. Bovendien hebben inwoners die belemmeringen ervaren, vaak te maken met een complexe kluwen van ongelijkheid. Daarin spelen allerlei soorten belemmeringen een rol. Deze bredere maatschappelijke en collectieve belemmeringen betekenen dat de sport­ en beweegsector niet in zijn eentje kan zorgen dat mensen een autonome keuze hebben om te bewegen en sporten. Een samenhangende aanpak buiten én binnen bewegen en sport is nodig.

Toch zijn er veel interventies en programma’s die alleen maar (aanbodgericht) focussen op de beweeg­ en sportwereld en op gedragsverandering van individuen. Die hebben daarom weinig effect. Hoe naar inclusie wordt gekeken, leidt niet tot inclusie van iedereen Landelijke beleidsmakers in bewegen en sport streven inclusie na om kansenongelijkheid te verminderen. Ze willen een toegankelijke en laagdrempelige sector creëren, waarin iedereen die aan bewegen en sport wil meedoen, dat ook kan. Een sector waarin sprake is van kansen­ gelijkheid in en door beweeg­ en sportdeelname. Maar een gezamenlijke en afgestemde visie ontbreekt, en daarmee richting. De raden zien dat inclusie daardoor wisselend wordt uitgelegd. De term wordt geregeld zo geïnterpreteerd dat iedereen overal moet kunnen bewegen en sporten en overal op elk moment welkom moet zijn. De raden stellen vast dat deze uitleg vooral gericht is op integratie en niet op inclusie. Deze interpretatie gaat ervan uit dat mensen met enige aanpassing van het reguliere aanbod daaraan toch kunnen deelnemen. Integratie is zeer belangrijk om na te streven, maar niet voor iedereen de oplossing. Integratie kan er ook toe leiden dat mensen worden uitgesloten die zich niet thuis voelen op plekken waar iedereen komt.

Daarnaast is er nu lang niet overal een duidelijke eindverantwoordelijke die zorgt dat er voor iedereen – binnen de grenzen van redelijkheid – passend aanbod is. 11Samenvatting 11 Samenvatting Te veel mismatches tussen het leven van mensen en beleid op verschillende niveaus Er zit te vaak een mismatch tussen de theorie van beleid voor kansenongelijkheid aan de ene kant en het dagelijks leven van mensen aan de andere kant. Als je redeneert vanuit de inwoner en mensen die daaromheen staan, zien de raden drie uitdagingen: ■ Het leven van mensen die belemmeringen ervaren is te weinig een uitgangspunt. Overheden werken vaak vanuit domeinen en geven op die manier opdrachten en subsidies. Maar het dagelijks leven is niet te verdelen in domeinen. Daarnaast ligt de focus te veel op sport, en niet op vertrouwen, ontmoeten en bewegen. Juist vertrouwen en ontmoeten zijn de sleutel om mensen te bereiken die niets hebben met bewegen en sport. En als mensen wel zelf de stap zetten richting beweeg­ en sport­ aanbod, kunnen ze tegen diverse uitdagingen in de toegankelijkheid aanlopen. Negatieve ervaringen met bewegen en sport kunnen hen dan (definitief) afschrikken. Ook luisteren beleidsmedewerkers en uitvoeringspraktijk nog te weinig naar inwoners en sleutelfiguren en is de samenleving nog niet voldoende weerspiegeld in professionals en vrijwilligers.

Ten slotte levert de inrichting van de fysieke en sociale omgeving nog belemmeringen op. ■ Systemen en beleid zijn vooral geënt op de gevestigde orde van sportverenigingen. Maar de huidige gevestigde orde kan niet iedereen bedienen. Opgavegerichte initiatieven die buiten de domeinen om werken, lopen geregeld vast. ■ Landelijk en lokaal beleid en daarbij behorende bekostiging sluiten onvoldoende aan bij de lokale uitvoering. Beleid werkt namelijk vaak met tijdelijke programma’s en financiering, maar die bieden geen solide basis om kansenongelijkheid structureel aan te pakken. Daarnaast is ontschotting nog te veel afhankelijk van ‘best persons’ met lef en doorzettingsmacht. Ten slotte is de manier van verantwoording en kennisontwikkeling te beperkend. Aanbevelingen Als het kabinet bovengenoemde belemmeringen wil wegnemen en kansenongelijkheid in bewegen en sport daadwerkelijk wil verminderen, is het noodzakelijk dit vraagstuk structureel anders te bekijken, aan te pakken en aan te sturen. Een aanpak uitsluitend gericht op de sport­ en beweegsector, is als een druppel op een gloeiende plaat. Het zal sommige inwoners helpen, maar geen structurele verandering brengen. Een bredere, systemische aanpak is noodzakelijk. Daarin kan de beweeg­ en sportsector een verbindende rol spelen.

12 RVS & RSJ– Drang in de jeugdzorg12 Niemand aan de zijlijn De raden schetsen de contouren van een bredere systemische aanpak in de vorm van drie kernaanbevelingen: Geef ruimte aan de uitvoeringspraktijk, luister naar en betrek inwoners Geef meer vertrouwen en ruimte aan inwoners en de uitvoeringspraktijk in de keten rijksoverheid – gemeentelijke overheden – initiatieven vanuit de samenleving. Stap af van kortdurende plannen en subsidies, waarborg continuïteit . Geef vertrouwen om aan de slag te gaan, te experimenteren, te ontdekken en gaandeweg aan te passen, over domeinen heen. Zet daarbij meer in op kwalitatieve verantwoording. De rijksoverheid moet hierbij kaders stellen en randvoorwaarden geven aan gemeenten. Die moeten gepaard gaan met voldoende financiering om stevige fundamenten te bouwen voor het verkleinen van kansenongelijkheid. Gemeenten moeten dit op hun beurt doen voor de uitvoeringspraktijk en inwoners. Beide overheidsniveaus moeten daarvoor keuzes maken binnen de beschikbare middelen en fysieke ruimte. Ook moet de rijksoverheid bewaken dat beleid van verschillende beleidsterreinen elkaar niet tegenwerkt. Zij moet ook kennisdeling stimuleren tussen beleid, kennisinstituten, uitvoering en inwoners. Bij dit alles is het van belang dat beleidsmakers zich bewust zijn van de praktijk.

Idealiter zijn ambtenaren, politici, professionals en vrijwilligers een afspiegeling van de samenleving. Verbetering in opleidingen, werving en selectie is noodzakelijk. Ook de kennis van mensen die belemmeringen ervaren om te gaan bewegen of sporten kan beter worden betrokken bij beleid. Werk met publieke en private partijen binnen én buiten de sportsector aan een gezamenlijke infrastructuur Werk met publieke en private partijen binnen én buiten de sportsector samen aan een gezamenlijke, zo inclusief mogelijke infrastructuur waarin partijen elkaar versterken. Inwoners kunnen alleen een passende plek vinden als de overheid breder kijkt dan de sport­ verenigingen. Zij kan ook streven naar een beweegvriendelijke omgeving en de waarde benutten van sociaal­m aatschappelijke, publieke en commerciële initiatieven binnen en buiten de sportsector zoals zorg en onderwijs. De klassieke denkwijze (mensen in beweging brengen met sportaanbod) moet worden doorbroken. Een deel van de inwoners heeft het nodig om te beginnen bij ontmoeten en meedoen. Bewegen kan in tweede instantie komen. Ook de beweeg­ en sportsector zelf zal ernaar moeten streven de klassieke denkwijze te doorbreken. De sector kan zelf het voortouw nemen om anderen te benaderen en de samenwerking aan te gaan. 13Samenvatting 13 Samenvatting Voor een gezamenlijke infrastructuur zijn keuzes onvermijdelijk.

Je kunt niet iedereen helpen met het budget wat er is. Het betekent ongelijk durven te investeren voor gelijkere kansen. De Raden adviseren daarbij in ieder geval te kiezen voor het prioriteren van jeugd boven andere groepen; daar wordt de basis gelegd voor (on)gelijke kansen gedurende het hele leven. Denk en werk vanuit één domeinverbindende visie op kansenongelijkheid Denk en werk als één overheid, vanuit één domeinverbindende visie op kansenongelijkheid. Het aanpakken van kansenongelijkheid – met bewegen en sport als een van de aandachts­ punten – is namelijk een verantwoordelijkheid van de hele (rijks)overheid, inclusief de Tweede Kamer. Daarbij is een brede aanpak nodig voor maatschappelijke, systemische oorzaken die een collectieve verantwoordelijkheid zijn. Zo kan de overheid de individuele verantwoordelijkheid van inwoners ondersteunen. Dit vraagt om structuren en werkwijzen die de departementale verkokering doorbreken en multidisciplinaire samenwerking aan kansenongelijkheid als maatschappelijke opgave faciliteren. Voorwaarde is dat bewegen en sport in het samenspel met andere domeinen een gelijk­ waardige positie heeft. Verankeren van bewegen en sport als publieke voorziening in een sportwet is daarbij noodzakelijk.

151. A anleiding, urgentie en betekenis kansen o ngelijkheid 1. A anleiding, urgentie en betekenis kansen­ ongelijkheid Aanleiding Kansengelijkheid vergroten is een van de ambities van het beweeg­ en sportbeleid van het ministerie van VWS.1 Daarom heeft de staatssecretaris voor Jeugd, Preventie en Sport de Nederlandse Sportraad (NLsportraad) en de Raad voor Volksgezondheid & Samenleving (RVS) gevraagd advies uit te brengen over kansengelijkheid in bewegen en sport.2 De toenmalige staatssecretaris wilde graag het volgende weten: ■ Wat betekent kansengelijkheid in bewegen en sport, uitgaande van de idee dat de autonomie van de individuele burger op beweeg­ en sportparticipatie wordt vergroot? ■ Hoe en in welke mate moet de huidige beweeg­ en sportinfrastructuur veranderen om kansenongelijkheid te verkleinen en dus kansengelijkheid te vergroten? ■ Welke rol kan of moet de rijksoverheid spelen en specifiek het ministerie van VWS en directie sport en bewegen in dit toekomstige scenario en de weg hiernaartoe? De raden hebben deze vragen gebruikt bij de opzet en verkenning van het adviestraject, maar hebben besloten de reikwijdte te verbreden. De oorzaken en oplossingen van kansen­ ongelijkheid in bewegen en sport blijken namelijk niet (alleen) bij bewegen en sport te liggen.

Onder bewegen en sport verstaan we voor dit advies: ■ spelen, bewegen en sporten bij verenigingen en ondernemende sportaanbieders; ■ recreatief en sportief bewegen in de openbare ruimte (zoals in speeltuinen, op wandel­ en fietspaden en in recreatieve groene ruimte) en thuis; ■ bewegen tijdens lesuren op school; ■ functioneel bewegen, zoals wandelen en fietsen om van a naar b te komen, bewegen tijdens het werk, in het huishouden of in de zorg. De basis hieronder is de beweeg­ en sportinfrastructuur: een combinatie van de accommo d atie, de organisatie die daar actief is en de activiteiten die daar worden aangeboden. Die zullen wij breed bezien, dus bijvoorbeeld inclusief de openbare ruimte en school. 1 V WS et al., 2023. 2 V WS, 2024. 16 De aanbevelingen in dit advies zullen zich vooral richten op meedoen met bewegen, spel en sport in de vrije tijd en op school. Het belang van gelijke kansen in de maatschappij De raden bekijken de vragen van de staatssecretaris vanuit het streven naar meer gelijke kansen in onze maatschappij.3 Gelijke kansen zijn namelijk belangrijk voor zowel individuele personen als voor de maatschappij als geheel. Inwoners met minder kansen hebben vaker een lager inkomen, een slechtere gezondheid en meer gevoelens van eenzaamheid.4 Deze kansenongelijkheid verdient aandacht.

Anders blijft talent en potentieel onbenut, wordt de sociale cohesie ondermijnd en innovatie geremd. Ook kan het leiden tot maatschappelijke problemen, zoals meer criminaliteit en een nog grotere gezondheidskloof.5 Als inwoners gelijke kansen krijgen om naar vermogen mee te doen, wordt onze samenleving eerlijker, veer­ krachtiger en welvarender. Om deze redenen streeft de nieuwe coalitie naar de gezondste generatie ooit.6 En daarom besteden ook sectoren als het onderwijs en de zorg er veel aandacht aan om kansenongelijkheid in te perken.7 Het belang van gelijke kansen in bewegen en sport Bewegen en sport kunnen bijdragen aan de gewenste veerkrachtige en welvarende samen­ leving.8 Investeren in het verminderen van kansenongelijkheid in bewegen en sport is daarom extra belangrijk. In de beweeg­ en sportsector bestaat aandacht voor gelijkere kansen om mee te doen. We zien dat in investeringen in sportstimulering, aanleg en onderhoud van sport­ voorzieningen en speelpleintjes en toegankelijke en veilige openbare beweegruimte.9 Toch blijven er grote structurele verschillen tussen groepen als het erom gaat hoeveel zij bewegen en sporten (zie tekstkader).10 Doordat de verschillen zo structureel zijn, veronder­ stellen we dat er sprake is van ongelijke kansen bij groepen in de keuze om te bewegen en sporten.

Dat betekent dat kansenongelijkheid verminderen niet alleen een opdracht is voor de beweeg­ en sportsector. Ook voor de maatschappij als geheel is dat van groot belang. 3 | We hebben het hier over gelijke kansen, maar realiseren ons dat het een utopie is om volledig gelijke kansen te creëren. 4 | NJI z.d.; Vrooman et al., 2023; CBS, 2025. 5 | RVS, 2026. 6 | D66 et al., 2026. 7 | SER, 2021; CBS, 2025; NJI, z.d. 8 | Zie bijvoorbeeld Kamerstuk 36410­XVI, nr. 139; De Boer, 2022; De Boer et al., 2025. 9 | Om bij de meest recente beleidsdocumenten te blijven; in Sportakkoord I en II is inclusiviteit en diversiteit een thema, evenals sociale veiligheid. Er is al jaren veel aandacht voor de randvoorwaarden om mensen met een handicap deel te kunnen laten nemen aan sport, zoals een vervoersregeling en financiering van sporthulpmiddelen. Ook zijn er financiële regelingen voor mensen met een laag inkomen, waardoor ze ondersteuning kunnen krijgen voor contributie of de aanschaf van sportkleding. 10 NLsportraad, 2024a. 171. A anleiding, urgentie en betekenis kansen o ngelijkheid Structurele verschillen in deelname aan bewegen en sport Volwassenen (18 jaar en ouder) met een praktische opleiding en/of laag inkomen, mensen met een migratieachtergrond, ouderen en mensen met een chronische aandoening, lichamelijke of verstandelijke beperking bewegen en sporten structureel minder (zie bijlage 1).

Zo is de sportdeelname van volwassenen met een theoretische opleiding twee keer zo groot als die van volwassenen met een praktische opleiding. En dat verschil wordt over de tijd alleen maar groter.11 Als kenmerken zich stapelen, vermindert dat de kansen op bewegen en sporten. Van de volwassenen van 65 jaar of ouder met een beperking en een lage sociaal­e conomische positie (SEP) voldoet bijvoorbeeld slechts 10% aan de beweegrichtlijnen. Van deze groep neemt slechts 14% deel aan sportactiviteiten.12 Dezelfde kenmerken verklaren een deel van de verschillen in bewegen en sport bij groepen kinderen en jongeren tot 18 jaar. Daarnaast hebben ouders grote invloed op de keuzes en het gedrag van hun kinderen – de zogenoemde beweegsocialisatie. Wanneer ouders een praktische opleiding of laag gezinsinkomen hebben, sporten hun kinderen minder. Maar als het om bewegen gaat, zie je een ander verschil bij kinderen van 4­1 1 jaar: kinderen met theoretisch opgeleide ouders voldoen juist minder vaak aan de beweegrichtlijnen. Verklaring hiervoor ligt in het beweegpatroon: kinderen van ouders met een lage SEP sporten dan wel minder vaak, maar spelen juist weer vaker buiten en lopen en fietsen vaker.13 Figuur 1: 46% van de volwassen Nederlanders voldoet aan de beweegrichtlijn 11 V an de Heijden en Van den Dool, 2025. 12 V an den Dool, 2023; Van den Dool, 2025. 13 V an Stam et al., 2021.

18 Niemand aan de zijlijn Figuur 2: 56% van de volwassen Nederlanders sport wekelijks of vaker Betekenis kansenongelijkheid verminderen (in bewegen en sport) Om de vragen van VWS te beantwoorden richten we ons in dit advies op de vraag hoe je kansenongelijkheid vermindert.14 We geven daaraan de volgende definitie: Het verminderen van kansenongelijkheid in bewegen en sport is het realiseren van een reële mogelijkheid voor iedereen om een autonome keuze te kunnen maken of en hoe zij willen deelnemen aan bewegen en/of sporten. Een ‘autonome keuze maken’ betekent dat iemand bewust en weloverwogen een keuze kan maken die past bij de eigen waarden, wensen en doelen.15 Daarvoor is het belangrijk dat iemand weet dat er een keuze is om mee te doen aan bewegen en sporten, en welke dit is. En dat iemand de ruimte heeft om te kunnen, mogen en willen meedoen aan bewegen en sporten:16 ■ ‘Weten’ houdt in dat iemand kennis en begrip van het belang van bewegen heeft, informatie heeft over het aanbod van bewegen en sporten en weet wat bij hem of haar past. ■ ‘Kunnen meedoen’ betekent dat er geen belemmeringen zijn. Ook zijn de benodigde middelen, (sociale) capaciteiten en gelegenheid aanwezig. ■ ‘Mogen meedoen’ betekent onder meer dat er geen sprake is van bewuste en onbewuste uitsluiting door discriminatie, oneigenlijke toegangsregels, ballotage en culturele barrières.

Mensen moeten zich thuis voelen. 14 W e kiezen voor het verminderen van kansenongelijkheid en niet voor het streven naar kansengelijkheid, omdat we niet de illusie willen scheppen dat volledige kansengelijkheid haalbaar is. Daarnaast beseffen we dat het woord ‘kansenongelijkheid’ ook niet ideaal is, omdat je hierin een vergelijkend element houdt, wat mensen tegenover elkaar kan zetten. 15 V an Campen en Olsthoorn, 2022; WRR, 2023. 16 Z ie ook Singh et al., 2025. 191. A anleiding, urgentie en betekenis kansen o ngelijkheid ■ ‘Willen meedoen’ betekent dat mensen zelfvertrouwen hebben over hun eigen bewegen en sport, dat zij motivatie ontwikkelen om te bewegen en sporten en kunnen omgaan met uitdagingen. Veel factoren gerelateerd aan de autonome keuze om te bewegen en sporten Sommige mensen bewegen structureel minder dan de gemiddelde Nederlander, zoals we hierboven zien. Natuurlijk kan de keuze om niet te sporten en bewegen simpelweg betekenen dat iemand niet wil. Maar we zien in de cijfers dat allerlei factoren de autonome keuze beïnvloeden om mee te doen aan bewegen en sporten. Het gaat dan bijvoorbeeld om (verschillen in) onderwijs, inkomen, herkomst, leeftijd of gezondheid. Wat ook een rol kan spelen, is een vroege achterstand in motorische vaardigheid bij kinderen. Zo’n achterstand heeft effect op het beweeggedrag.

Op school of in sport kunnen kinderen daardoor minder zelfvertrouwen hebben. Ze kunnen te maken krijgen met negatieve ervaringen. Die kunnen weer leiden tot een negatieve spiraal die een leven lang kan doorwerken in het zelfbeeld en de houding tegenover bewegen.17 Ook (ongelijkheid in) omgevingsfactoren spelen een rol, zoals de nabijheid van groen, de aanwezigheid van passende en kwalitatief goede sport­ voorzieningen of de veiligheid van de buurt.18 Al deze factoren bij elkaar creëren een systeem dat invloed heeft op de kans voor iedere Nederlander op bewegen en sporten.19 De factoren kunnen per individu heel verschillend zijn en mensen kunnen ze ook verschillend ervaren.20 De factoren kunnen relatief weinig invloed hebben, maar kunnen ook zorgen dat mensen zich niet welkom voelen, geen positieve ervaringen hebben met bewegen of sport of niet weten welk aanbod bij ze past. Mensen binnen dezelfde groep kunnen dus niet over één kam worden geschoren. Daarom gaan we ervan uit dat iedereen een andere combinatie van persoonlijke kenmerken heeft die zijn mogelijkheden en positie in de maatschappij beïnvloeden en daarmee ook de autonome keuze voor bewegen en sport. Invloed van levensfasen en -gebeurtenissen op beweeg- en sportgedrag Beweeg­ en sportgedrag is niet gedurende iemands hele leven hetzelfde.

Mensen starten en stoppen in hun leven met bewegen en sporten, pakken een beweeg­ of sportactiviteit later weer op of kiezen juist voor een andere. Ze veranderen bijvoorbeeld van niveau, frequentie of setting. Belangrijke levensgebeurtenissen, zoals een nieuwe relatie, kinderen krijgen of het verlies van een partner, beginnen met werken of met pensioen gaan kunnen een rol spelen bij beweeg­ en sportdeelname. Deze life­e vents hebben vaak invloed op sociale, fysieke, mentale of economische prioritering om te gaan bewegen of sporten. Vaak zijn het momenten van uitval maar ze kunnen juist ook kansen bieden voor (her)instroom in bewegen en sporten.21 17 R IVM, 2020. 18 L akenvelt ­V erbree et al.,2025; Heuvelman et al, 2026. 19 R IVM, 2020. 20 H oogendoorn en Hollander, 2016; Van den Dool, 2025; Movisie, 2026; Van den Dool, 2023. 21 N Lsportraad, 2024a; NLsportraad, 2024b; Van Houten, 2022. 20 Niemand aan de zijlijn Aanpak adviestraject Voor het schrijven van dit advies over kansenongelijkheid vormden de NLsportraad en de RVS een commissie bestaande uit raadsleden en stafmedewerkers van beide raden. Eerst heeft de commissie een analyse gemaakt van de stand van zaken, op basis van literatuur en onderzoek. Daarbij hebben commissieleden vele interviews gehouden en werkbezoeken afgelegd.

Tijdens het schrijven van de analyse hebben de raden voor verdere informatieverzameling twee open sessies georganiseerd. Iedereen die geïnteresseerd was en een bijdrage wilde leveren was welkom; er waren ruim 75 aanwezigen. Tijdens het schrijven van de aanbevelingen zijn vier sessies met ruim 50 deelnemers uit praktijk, beleid en kennisinstituten en ervarings­ deskundigen georganiseerd. Zij hebben de conclusies en aanbevelingen getoetst en aangevuld (zie bijlage 2 voor de personen met wie is gesproken). Opbouw van dit stuk We hebben drie belangrijke redenen geanalyseerd waarom veel mensen nog onvoldoende een autonome keuze kunnen maken om te bewegen en sporten (hoofdstuk 2). Daarvoor hebben we gebruikgemaakt van de definitie van kansenongelijkheid in bewegen en sport (hoofdstuk 1). Daarna geven we een aantal kernaanbevelingen die helpen toe te werken naar een toekomst waarin kansenongelijkheid in bewegen en sport is verminderd (hoofdstuk 3). We sluiten af met een uiteenzetting van concrete opties om, geredeneerd vanuit de praktijk, uitwerking te geven aan de kernaanbevelingen (hoofdstuk 4).

222. A nalyse: Kansenongelijkheid in bewegen en sport vermindert onvoldoende 2. Analyse: Kansenongelijkheid in bewegen en sport vermindert onvoldoende De afgelopen jaren hebben maatschappelijke organisaties, sociale ondernemers, verenigingen en andere aanbieders op vele plekken geprobeerd te zorgen dat iedereen kan meedoen aan bewegen en sporten. Ook met beleid is geprobeerd kansenongelijkheid in bewegen en sporten te verminderen, bijvoorbeeld door specifieke interventies in het beweeg­ en sportdomein of in samenhang met andere maatschappelijke domeinen. Daarnaast zijn diverse akkoorden gesloten en programma’s opgezet. (Zie kader). Huidige (beleids)inspanningen voor verminderen kansenongelijkheid in bewegen en sporten Het Nationaal Sportakkoord II en het actieplan Nederland Beweegt! zijn beleidsplannen. Daarin besteden het ministerie van VWS, de Vereniging van Nederlandse Gemeenten (VNG), de Vereniging Sport en Gemeenten (VSG) en de sport­ en beweegsector aandacht aan inclusie en diversiteit bij bewegen en sporten.22 Zo is het vergroten van kansengelijkheid in sport en bewegen een van de ambities in het Sportakkoord II. Het streven is alle inwoners te bereiken door financiële, sociale en praktische randvoorwaarden te verbeteren. Dit gebeurt bijvoorbeeld door subsidies om lokaal beleid uit te voeren (zoals via de Brede Regeling Combinatiefunctionarissen (BRC).

Een ander voorbeeld is de uitkering van Brede SPUK­g elden (specifieke uitkering) en ondersteuning van kennisontwikkeling en ­de ling.23 Daarnaast zijn er landelijke beleids­ en ondersteuningsprogramma’s met aandacht voor kansenongelijkheid voor specifieke groepen: ■ de uitvoering van het VN­v erdrag Handicap. Dat verdrag verplicht landelijke en lokale overheden voor mensen met een beperking obstakels weg te nemen om mee te doen in de samenleving. Ze moeten ervoor zorgen dat mensen met een beperking dezelfde rechten hebben als ieder ander. Bij bewegen en sport gaat het dan bijvoorbeeld om fysieke toegankelijkheid van accommodaties en 22 V WS at al., 2023, Van den Berg van Van Mourik ­B oulma, 2025. 23 Z oals het programma Mooi in Beweging van ZonMw, het financieren van Kenniscentrum Sport & Bewegen. 23 Niemand aan de zijlijn voorzieningen en bescherming tegen discriminatie.

Ook moeten overheden mensen met een beperking betrekken bij de ontwikkeling van sport­ en beweegbeleid24; ■ verstrekking en uitleen van sporthulpmiddelen via een centraal loket25; ■ vuistregels voor een beweegvriendelijke leefomgeving 26; ■ gelijke kansen voor kinderen in achterstandssituaties via onderwijs, waarvan bewegen en sport onderdeel is27; ■ programma’s zoals Nationaal Masterplan Lopen, Fitness Loont, District Spots, de JOGG aanpak, de samenwerking tussen de Beweegalliantie en het Nationaal Plan Leefbaarheid en Veiligheid (NPLV) en de financiering van Jeugdfonds Sport en Cultuur en Volwassenenfonds Sport en Cultuur. Gemeenten hebben lokale beweeg­ en sportakkoorden opgesteld. Met behulp daarvan wordt gewerkt aan gerichte interventies voor kwetsbare groepen. Ook werken sportaanbieders steeds vaker samen met aanbieders van welzijn, zorg en onderwijs. Gemeenten proberen financiële toegankelijkheid te versterken met regelingen zoals sportpassen en laagdrempelig (vaak gratis) aanbod in de wijk. Ook proberen ze praktische randvoorwaarden te verbeteren met beweegvriendelijke buitenruimten en openstelling van accommodaties. Tegelijkertijd investeren zij in het inclusiever maken van sportverenigingen en in lokale kennisontwikkeling, bijvoorbeeld met wijkprofielen of ervaringsdeskundigheid.

Ten slotte pakken verschillende lokale (private) aanbieders de handschoen op waar zij zien dat de overheid dit nog niet doet. Sportverenigingen richten bijvoorbeeld een uur in waarop ouderen kunnen sporten of bootcampdocenten halen jongeren van de straat om met ze te gaan sporten.28 Ondanks de inzet van de overheden en de vele lokale initiatieven, blijven de verschillen in deelname tussen groepen gelijk. De RVS en de NLsportraad constateren daarom dat kansenongelijkheid in bewegen en sport onvoldoende afneemt.29 Op basis van onze analyse stellen we vast dat daarvoor drie hoofdredenen zijn. In de eerste plaats bestaan er maatschappijbrede belemmeringen waardoor mensen niet de autonome keuze kunnen maken om al dan niet te bewegen en sporten (§ 2.1). Onder andere de sport­ en beweegwereld heeft nog onvoldoende oog voor die belemmeringen. In de tweede plaats leidt de manier waarop vaak naar inclusie in bewegen en sport wordt gekeken tot spanningen in het daadwerkelijk verminderen van kansenongelijkheid (§ 2.2). Ten slotte concluderen we dat er te veel mismatches zijn tussen het leven van mensen en het beleid op verschillende niveaus (§ 2.3). 24 R ijksoverheid, 2026; VWS, 2024a. 25 U niek Sporten, z.d. 26 L akenvelt ­V erbree et al., 2025. 27 O CW, z.d. 28 D enk aan Old stars voetbal en Sabra’s Bootcamp.

29 Z ie bijvoorbeeld Van den Dool (2022) waarin periode 2001 ­20 05 en periode 2016­20 20 worden vergeleken. 242. A nalyse: Kansenongelijkheid in bewegen en sport vermindert onvoldoende 2.1 B lik is nog onvoldoende gericht op maatschappijbrede en collectieve belemmeringen Lilith is ervaringsdeskundige als het gaat om leven in armoede. Zij legt uit dat mensen die leven in armoede zoveel stress ervaren dat zij vaak geen mentale ruimte hebben voor bewegen en sporten. Sterker nog, het kan juist extra stress opleveren als dat ook nog ‘moet’ en als mensen je pushen om mee te doen aan beweeg- of sportinterventies. Ze maakte dit duidelijk aan de hand van een voorbeeld met pottenbakken: stel je voor dat blijkt dat pottenbakken enorm goed is voor de gezondheid en dat iedereen twee keer per week moet gaan pottenbakken om in goede gezondheid te blijven. Een deel van de mensen doet dit al of heeft interesse en zal dit enthousiast gaan doen. Maar een ander deel van de mensen zal dit nog nooit hebben gedaan. Zij kennen niemand die het kan en het lijkt ze niet leuk of moeilijk. Het zal ze veel moeite kosten om zich ertoe te zetten twee keer in de week te gaan pottenbakken. Als ze dan ook nog geen geld hebben voor materialen of voor vervoer naar de locatie neemt de stress en weerstand alleen maar verder toe.

Zoals beschreven in hoofdstuk 1, kan een groot aantal factoren de autonome keuze van mensen om te bewegen en sporten in de weg staan. Veel belemmeringen hebben hun oorsprong niet in sport en bewegen zelf. Dat laat het voorbeeld van armoede en stress zien. Ze zijn van bredere maatschappelijke aard en werken overal door in het dagelijks leven van mensen. Veel obstakels overstijgen daarnaast de individuele mogelijkheden van inwoners om ze te beïnvloeden. Om daarin meer inzicht te geven, verdelen we ze in vier categorieën: sociaal­ economische, culturele, institutionele en fysiek­r uimtelijke belemmeringen. Deze vier bestrijken samen de belangrijkste gebieden die invloed hebben op iemands kansen en mogelijkheden. Vier categorieën van belemmeringen en voorbeelden die laten zien dat een oplossing alleen gefocust op het individu en op bewegen en sport onvoldoende helpt Sociaal-economische belemmeringen Sociaal­e conomische belemmeringen ontstaan door een combinatie van factoren, zoals een laag inkomen, praktische opleiding30 of het type beroep. Die factoren bepalen dat mensen of groepen minder toegang hebben tot economisch, sociaal en cultureel kapitaal. Dit hangt sterk samen met bestaanszekerheid. Als mensen geen stabiele woon­ en inkomenssituatie hebben, zijn interventies op domeinen als bewegen en sporten minder effectief.

Zorgen over geld, schulden of huisvesting vragen dan als eerste aandacht en leveren veel stress op. Ook bereiken veel ondersteuningsmogelijkheden niet iedereen. Dat komt onder meer door onbekendheid van mensen met regelingen, door het plaatselijke en/of 30 V an den Dool et al., 2023. 25 Niemand aan de zijlijn tijdelijke karakter van maatregelen, door ingewikkelde aanvraagprocedures, doordat mensen overheden wantrouwen en doordat mensen zich schamen om er gebruik van te maken.31 Hoe werkt dit door in bewegen en sport? In de sport zijn er veel initiatieven die mensen met weinig geld helpen. Denk aan de sport s pullenbank voor mensen die geen geld hebben voor sportkleding, en sportpassen waarmee mensen met een laag inkomen goedkoper of gratis kunnen sporten. Als mensen desondanks niet deelnemen, kan al snel de conclusie worden getrokken dat ze geen interesse hebben. Bij mensen met een laag inkomen kunnen verschillende factoren stress veroorzaken. Zo perkt armoede vooral de keuze in voor sporten samen met anderen, bijvoorbeeld bij een vereniging. Ook als lidmaatschapsgeld en kleding worden betaald, kan sporten in zo’n sociale context extra onzekerheid en stress opleveren. Mensen zijn bang dat anderen merken dat ze in armoede leven (schaamte). Ook kunnen ze druk ervaren om te doen als de anderen, bijvoorbeeld met trakteren, drankjes kopen en rijdiensten.

Dat leidt geregeld tot de keuze helemaal niet deel te nemen. Er is dus meer nodig om iemand te laten sporten dan het alleen gratis maken.32 Sociaal-culturele belemmeringen Sociaal­c ulturele belemmeringen ontstaan als mensen zich buitengesloten voelen. De oorzaak daarvan kan zijn de dominante cultuur van normen, waarden en omgangs­ vormen in de samenleving als geheel of in een specifiek domein als bewegen en sport.33 Sociaal­c ulturele belemmeringen kunnen communicatie, begrip en samenwerking bemoeilijken. Mensen kunnen ervaren dat zij zich moeten aanpassen om erbij te horen en dat hindert hun maatschappelijke deelname. Hoe werkt dit door in bewegen en sport? Mensen vertelden in interviews dat de sportwereld sterk normatief kan zijn. In die wereld ligt de nadruk op competitie en de geschiedenis van de vereniging. Er is druk om beter te worden, om iedere training of wedstrijd aanwezig te zijn. De fixatie op het primaire doel van sporten en bewegen en de manier waarop bewegen en sport gepresenteerd wordt kan mensen afschrikken. Een sportaanbieder in trainingspak die meteen over ‘sport’ praat, kan mensen wegduwen die mogelijk wel willen bewegen, maar niks met sport hebben. Voor sommige mensen is het aanbod aan sporten te beperkt (wel voetbal in je dorp maar geen basketbal, boogschieten of boksen).

Als mensen zich daar niet prettig bij voelen of niet kunnen meekomen, voelen ze zich buitengesloten. Bij verenigingen bestaan bovendien informele verwachtingen, zoals 31 N Lsportraad, 2024a; NLsportraad, 2024b. 32 S tuij et al., 2025; Blauw Research, 2025; KCSB, 2023; Mani et al., 2013; Vandermeerschen, 2018. 33 G oorts en Kolste, 2023. 262. A nalyse: Kansenongelijkheid in bewegen en sport vermindert onvoldoende vrijwilligerswerk doen en kinderen naar wedstrijden rijden. Voor mensen die dit niet gewend zijn kan dit een grote drempel zijn om mee te doen.34 Daarbij blijkt er vaak een hoge drempel te zijn om buiten de eigen bubbel te sporten of bewegen. Dat geldt nog sterker als er ook sprake is van discriminatie of racisme.35 Het gebrek aan aanbieders waarin inwoners zich kunnen herkennen, waardoor ze zich gekend en vertrouwd voelen, speelt daarbij een rol. Daarnaast is een rolmodel zoals een ouder of vriend of een trainer waarin je je herkent vaak belangrijk om iets te ondernemen, zoals bewegen of sporten.36 Als dat ontbreekt, is het lastig om je bewegen eigen te maken. Het is dan ook moeilijker om geïntroduceerd te worden en je thuis te voelen in de sportwereld. Ook op een hele andere manier kunnen sociaal­c ulturele belemmeringen in de weg staan. Zo zijn mensen met een beperking (inclusief chronische aandoeningen) geregeld bang om te bewegen.

Dat geldt zowel voor volwassenen als voor kinderen en hun ouders.37 Institutionele belemmeringen Institutionele belemmeringen zijn structuren, regels en routines in de samenleving als geheel en bij organisaties of in beleid waardoor (groepen) mensen minder toegang tot organisaties of invloed hebben. Daardoor hebben zij minder mogelijkheden om hun leven te leiden zoals zij dat willen.38 Dit gebeurt bijvoorbeeld als een overheid uitgaat van één bepaalde cultuur of standaardburger bij het maken van beleid. Niet alle mensen passen binnen die norm. Sommigen hebben bijvoorbeeld beperkte taalvaardigheid of weinig digitale kennis. Of hun levensloop wijkt af van de standaard. Zij lopen het risico buiten het systeem te vallen en zich uitgesloten te voelen. Uit onze analyse komt naar voren dat het systeem vaak leidend is, niet de mensen. Dit leidt tot wantrouwen jegens subsidieaanvragers en tot veel regels en controles. Steun van overheidsorganisaties hangt bovendien vaak af van enkele betrokken en gedreven medewerkers.39 Hoe werkt dit door in bewegen en sport? Zowel beweeg­ en sportaanbieders die inwoners met minder kansen willen bereiken als inwoners zelf lopen tegen institutionele belemmeringen aan. We kwamen bijvoorbeeld diverse voorbeelden tegen van aanbieders die mensen met een laag inkomen bij zich willen laten sporten. Hiervoor moeten de aanbieders vaak veel formulieren invullen.

Als zij dat niet correct doen, kunnen ze pas een jaar later opnieuw een aanvraag indienen. Ook inwoners zelf lopen geregeld tegen institutionele belemmeringen aan.40 34 S toop, 2021. 35 V erian, 2025. 36 Hoo gendoorn & Hollander, 2016. 37 S portgeneeskunde, 2018; Duijf en Van den Berg, 2020. 38 F elten en Daru, 2026; RVS, 2024; RVS, 2021. 39 V an der Pennen, 2012. 40 D ool, R. van den, 2025; Pharos, 2024. 27 Niemand aan de zijlijn Het gaat bijvoorbeeld om mensen die laaggeletterd zijn en moeite hebben een formulier in te vullen. Of om mensen met een beperking voor wie de gemeentelijke vergoedingen voor sporthulpmiddelen niet duidelijk zijn. Een heel ander voorbeeld zijn kinderen met een zodanige handicap dat ze naar de dagopvang gaan omdat ze niet naar het speciaal onderwijs kunnen. Zij vallen onder Langdurige Zorg (LZ) en hebben geen leerplicht. Daarom krijgen ze ook geen bewegingsonderwijs. Binnen LZ bestaat geen budget voor bewegen en de kinderen krijgen alleen fysiotherapie. Dit geldt overigens ook voor ouderen in de LZ.41 Fysiek-ruimtelijke belemmeringen Ten slotte hebben inwoners te maken met fysiek­r uimtelijke belemmeringen. Dat betekent niet alleen dat fysieke toegankelijkheid en bereikbaarheid beperkt zijn. Het ontbreekt aan een omgeving waarin iedereen zelfstandig, veilig en comfortabel kan meedoen.42 Dus ook bewegen en sporten.

De belemmeringen variëren van onduidelijke bewegwijzering en ontbreken van veilige oversteekplaatsen tot beperkt of geen openbaar vervoer naar voorzieningen toe. Hoe werkt dit door in bewegen en sport? Uit onderzoek blijkt dat kinderen met een beperking die geen toegankelijke speeltuin in de buurt hebben, na school moeilijk aansluiting vinden bij andere kinderen in hun buurt.43 En de woonomgeving bepaalt deels of ouders buitenspelen gevaarlijk vinden en al dan niet toestaan.44 In een wijk met druk en gevaarlijk verkeer spelen en wandelen bewoners minder.45 Ook zijn niet alle beweeg­ en sportvoorzieningen even goed bereikbaar met het openbaar vervoer en zijn veel gebouwen niet toegankelijk voor mensen die slecht ter been zijn. In brede zin blijkt dat Nederland slecht scoort op inclusiviteit voor mensen met een beperking (VN­v erdrag Handicap). Veel inwoners die geen autonome keuze kunnen maken om te bewegen en sporten hebben te maken met meerdere van deze belemmeringen. Denk bijvoorbeeld aan een inwoner van een aandachtswijk die een lage SEP heeft en wiens familie in diezelfde wijk woont. Deze persoon heeft te maken met een complexe kluwen van ongelijkheid,46 47 waarin alle vier soorten belemmeringen een rol spelen.

Deze brede maatschappelijke belemmeringen maken duidelijk dat de sport­ en beweegsector niet in zijn eentje kan zorgen dat mensen een autonome keuze hebben om te bewegen en sporten. Een samenhangende aanpak is nodig, zowel buiten als binnen de beweeg­ en sportwereld. 41 N Lsportraad, 2024b; 42 Int er, z.d. 43 S tichting het Gehandicapte Kind, z.d. 44 I n een weinig stedelijke wijk heeft 36% van de ouders dat gevoel nooit, terwijl in wijken met weinig groen 18% van de ouders het vaak gevaarlijk vindt. Dit komt door onveilig verkeer en sociale onveiligheid. Verian, 2024. 45 V isser et al., 2022. 46 R VS, 2020; RVS, 2024. 47 S tuij en Pulles, 2023. 282. A nalyse: Kansenongelijkheid in bewegen en sport vermindert onvoldoende Toch focussen veel interventies en programma’s alleen maar op de beweeg­ en sportwereld en op gedragsverandering bij individuen. Lokale overheden en sport­ en beweegaanbieders redeneren nog vaak aanbodgericht. Ze geven informatie over beweeg­ en sportmogelijkheden. Of ze nemen financiële belemmeringen weg door een sportpas in te stellen. Ze gaan ervan uit dat mensen daardoor hun gedrag veranderen en gaan bewegen en sporten.

Maar daarmee gaan ze voorbij aan de maatschappijbrede belemmeringen die mensen er alsnog van weer­ houden een autonome keuze te maken.48 Maatregelen, interventies en programma’s van de sport­ en beweegsector zijn daarom vaak een druppel op de gloeiende plaat. Ze kunnen alleen effectief worden als tegelijkertijd (beleids)maatregelen ingrijpen op de complexe kluwen van ongelijkheid in het dagelijks leven.49 2.2 H oe naar inclusie wordt gekeken, leidt niet tot inclusie van iedereen Inwoners hebben tegenstrijdige behoeften. Dat maakt het moeilijk om op één plek voor alle mensen de drempels weg te nemen. Zo biedt het Nationaal Masterplan Lopen oplossingen om Nederland wandelvriendelijker te maken. Maar de makers van het plan komen ook tot de conclusie dat ‘wandelvriendelijker’ niet voor iedereen hetzelfde betekent. Zo is voor iemand met een visuele beperking hoogteverschil tussen stoep en weg prettig omdat hij of zij dan beter weet waar hij is. Voor iemand in een rolstoel zijn hoogteverschillen juist hinderlijk. En je kunt voor hoogsensitieve mensen (bijvoorbeeld met autisme) een gymzaal prikkelarm maken met zacht kleurgebruik en geluidsreducerende materialen. Maar voor mensen met een visuele beperking maakt dat het juist moeilijk er te sporten, doordat er te weinig geluid weerkaatst en te weinig contrast is.

De landelijke beleidsmakers in bewegen en sport streven inclusie na om kansenongelijkheid te verminderen. Dit is bijvoorbeeld te zien in de pijler ‘inclusief sporten’ uit Sportakkoord II.50 De landelijke partijen willen een toegankelijke en laagdrempelige sector creëren. Iedereen die wil meedoen aan bewegen en sport moet daadwerkelijk kunnen meedoen. Kansengelijkheid moet ontstaan in en door beweeg­ en sportdeelname. Verschillende uitleg van inclusiebegrip zorgt voor gebrek aan richting De term inclusie krijgt uitwerking op lokaal niveau. Onderzoek van het Mulier Instituut laat echter zien dat inclusiebeleid in gemeenten sterk afhangt van de affiniteit van het college van Burgemeester en Wethouders met dit thema. De term wordt in verschillende gemeenten verschillend uitgelegd.51 Zo heeft men het in de ene gemeente over ‘iedereen moet samen kunnen sporten’ en in de andere gemeente over ‘sporten zonder drempels’. Door het verschil in uitleg en doordat de uitleg niet altijd concreet is, is het ook niet altijd duidelijk binnen welke kaders en randvoorwaarden wordt beslist over bijvoorbeeld subsidies. Ook wordt het begrip 48 D e Ridder et al., 2026. 49 V andermeerschen, 2018; RVS, 2020; RVS, 2024. 50 V WS et al., 2023. 51 S tuij et al., 2025.

29 Niemand aan de zijlijn inclusie regelmatig politiek gemaakt.52 Het ontbreekt dus aan een gezamenlijke en afgestemde visie, en daarmee aan richting. Integratie eerste doel, maar voor volledige inclusie ook apart aanbod gewenst We zien dat inclusie geregeld zo wordt uitgelegd dat iedereen overal moet kunnen bewegen en sporten en overal op elk moment welkom moet zijn. Onder de noemer van algemene toegankelijkheid van publieke voorzieningen kunnen gemeenten dit ideaalbeeld doorvoeren en als voorwaarde stellen. De raden stellen vast dat dit vooral gericht is op integratie en niet op inclusie. In de praktijk betekent het dat mensen met enige aanpassing van het reguliere aanbod toch moeten kunnen deelnemen aan dit aanbod. Deze integratie is zeer belangrijk om na te streven. Voor veel mensen kan integratie het laatste zetje zijn om te zorgen dat zij meedoen in het reguliere aanbod. G-sport als onderdeel van de sportvereniging Veel sportverenigingen hebben G­t eams opgezet. Daar kunnen sporters met een verstandelijke en/of gedragsmatige beperking in een eigen groep sporten. Bovendien zijn zij als lid geïntegreerd onderdeel van de vereniging. In Utrecht bezochten de raden Kampong, waar G­h ockeyers samen trainen en sommigen ook meedoen aan wedstrijden tegen andere verenigingen. De voetbalvereniging DVSU vormt voor alle G­v oetballers in Utrecht de plek om te voetballen.

Teams van zeer diverse niveaus hebben hun wekelijkse trainingsuur, waarbij vooral de zaterdagse recreanten bijna een­o p­e en worden begeleid. Beide verenigingen onderkennen de uitdaging van integratie. Ook deze sporters zijn, net als hun broers of zussen, graag onderdeel van de vereniging. Tegelijk hebben ze hun eigen (afgeschermde) ruimte nodig, bijvoorbeeld om de aandacht bij de training te kunnen houden. Maar deze oplossing is niet voor iedereen goed. Integratie kan ook juist zorgen dat mensen worden uitgesloten, omdat ze zich niet thuis voelen op plekken waar iedereen komt. Denk aan vrouwen die liever onder elkaar sporten bij een sportschool alleen voor vrouwen, of in een zwemuur voor vrouwen.53 Of aan mensen die niet kunnen bewegen en sporten op plekken waar iedereen komt, bijvoorbeeld omdat ze hoogsensitief zijn. Het gevolg kan zijn dat mensen afhaken en niet meer bewegen of sporten.54 Over de wenselijkheid van afzonderlijk aanbod kun je van mening verschillen. Tegelijk is het bestaan ervan in de samenleving en in de sport zelf niet vreemd. Mensen zoeken naar eigenheid en herkenning,55 ze voelen zich vaak sneller thuis bij gelijkgestemden.56 Veel sportclubs zijn ontstaan doordat mensen met vergelijkbare achtergrond of behoeftes 52 D enk aan het verbieden van vrouwenzwemuren in publieke zwembaden. 53 E rdogan et al., 2024. 54 V an Tarel, 2026.

55 V an Slobbe et al., 2013. 56 D e Jonge et al., 2022. 302. A nalyse: Kansenongelijkheid in bewegen en sport vermindert onvoldoende elkaar vonden in de beoefening van een gezamenlijke hobby.57 Ook kan sport mensen met opzet uitsluiten, om goede beoefening mogelijk te maken. Denk hierbij aan gewichtsklassen in bepaalde sporten om een eerlijke en veilige competitie te krijgen. Of aan selecties voor talent­ en topsportprogramma’s. Het streven naar uitsluitend beweeg­ en sportaanbieders waar iedereen op elk moment terecht moet kunnen, is dus niet voor iedereen een oplossing. Het kan een voor een ieder passende beweeginfrastructuur juist in de weg staan. Andersom kan de eenzijdige focus op een aanbod zonder oog voor individuele behoeftes of maatwerk ertoe leiden dat inwoners die belemmeringen ervaren en juist graag willen meedoen met regulier aanbod, zich extra uitgesloten voelen. Denk bijvoorbeeld aan een klimmer die met een prothese graag wil meedoen met klimmers zonder beperking. Of een aan een rolstoel gebonden kind dat met een running frame graag wil meedoen aan atletiektrainingen met lopende kinderen. De raden constateren dat inwoners, aanbieders en beleidsmakers zich moeten realiseren dat inclusie altijd gepaard kan gaan met een zekere uitsluiting. Dat vraagt om heldere keuzes. Inclusie betekent niet dat iedereen overal en op elk moment moet kunnen sporten.

Het betekent wel dat iedereen – binnen de grenzen van redelijkheid – een plek in de buurt moet hebben waar hij zich welkom voelt. Een plek waar hij aanbod kan vinden dat aansluit op de eigen waarden, leefwereld en behoeften, zoals begeleiding en veiligheid. Daarvoor moeten aanbieders zich – ook binnen de grenzen van de redelijkheid – inspannen. Dat zou zowel ‘sporten met gelijkgestemden’ als ‘meedoen met gemengd gezelschap’ mogelijk moeten maken en dus de mogelijkheid van een autonome keuze vergroten. John Blankenstein Foundation Soms zijn kleine ingrepen voldoende om mensen zich welkom te (blijven) laten voelen. Zo ontwikkelt de John Blankenstein Foundation lesmateriaal voor clubs, coaches en trainers. Het lesmateriaal helpt hen bij de jeugd die zij trainen te herkennen wanneer iemand de eigen genderidentiteit en relationele voorkeuren begint te ontdekken. Dit erkennen en herkennen kan net het verschil maken voor iemand uit de LHBTIQ+­ gemeenschap om in gemengd gezelschap te blijven bewegen en sporten. Een inclusieve beweeg­ en sportinfrastructuur op lokaal niveau bewerkstelligen, vraagt wel om gerichte aandacht voor (groepen) mensen waarvoor nu geen of weinig aanbod is. Lang niet overal is er namelijk een eindverantwoordelijke die zorgt dat er voor iedereen – binnen de grenzen van redelijkheid – passend aanbod is.

De raden constateren dat de beweeg­ en sportbranche en de betrokken overheden met dit vraagstuk worstelen. Het vraagt ook om afstemming met aanpalende domeinen als sociaal domein of zorg. Het maatschappelijk middenveld en private aanbieders kunnen in deze sturing en coördinatie van het aanbod maar 57 D enk aan de verenigingen die zijn ontstaan vanuit een bepaalde religie of politieke achtergrond. 31 Niemand aan de zijlijn beperkt iets betekenen. Daar zit vaak wel wilskracht en initiatief, maar zij kunnen het geheel niet coördineren. Uniek Sporten Rotterdam In Rotterdam is één loket ingericht voor sport en bewegen voor mensen met een beperking. (Potentiële) sporters, verenigingen en andere organisaties kunnen hier al hun vragen stellen. Daardoor is er overzicht in het aanbod en ontstaat inzicht in belemmeringen en behoeftes van zowel sporters als aanbieders. 2.3 T e veel mismatches tussen het leven van mensen en het beleid op verschillende niveaus Sabra’s bootcamp is een sportcentrum waar de eigenares zo veel mogelijk vrouwen en meiden, jong en oud, laagdrempelig wil laten sporten om zo hun fysieke en mentale gezondheid te verbeteren. Ze wil vrouwen sterker, veerkrachtiger en weerbaarder maken. Bij haar zijn bewegen en sport een belangrijk middel om kwetsbare inwoners van een aandachtswijk te bereiken.

Voor de mensen die bij haar op de sportvloer komen, is haar persoonlijke aandacht voor hun leven en welzijn van groot belang. Maar zij heeft als nieuwe aanbieder moeite gehad om van onder andere de gemeente ondersteuning te krijgen. Zo was het voor haar erg moeilijk om mensen bij haar te kunnen laten sporten met een Ooievaarspas58, bijvoorbeeld doordat ze geen sportzaal had die voldeed aan de gemeentelijke regels. Vergelijkbare ervaringen horen de raden bij veel andere beweeg­ en sportinitiatieven, waaronder initiatieven die werken op het snijvlak met andere domeinen. De raden zien dat de rijksoverheid en landelijke koepelorganisaties richting willen geven aan de regionale en lokale overheden en uitvoerders in het veld – binnen en buiten bewegen en sport. Ze willen ze faciliteren om gelijke kansen in bewegen en sport te bevorderen. Hetzelfde doen beleids­ medewerkers in regio’s en gemeenten: richting geven en faciliteren. Toch zit er nog te vaak een mismatch tussen de theorie van beleid aan de ene kant en het dagelijks leven van mensen aan de andere kant. Als je redeneert vanuit de inwoner en mensen die daar omheen staan, zien de raden drie uitdagingen: ■ Het leven van mensen die belemmeringen ervaren is te weinig een uitgangspunt. ■ Systemen en beleid zijn vooral geënt op de gevestigde orde.

■ Landelijk en lokaal beleid en daarbij behorende bekostiging sluiten onvoldoende aan bij de lokale uitvoering. 2.3.1 Het leven van mensen die belemmeringen ervaren is nog te weinig een uitgangspunt Het dagelijks leven van mensen die minder kansen hebben om autonoom te kiezen voor 58 D e Ooievaarspas is een gratis pas voor mensen met een laag inkomen voor inwoners van Den Haag, Leidschendam ­V oorburg en Rijswijk. Hiermee kunnen ze leuke dingen doen. Bijvoorbeeld sporten, naar een concert of een cursus volgen. De meeste activiteiten worden door de gemeente betaald of met korting aangeboden. 322. A nalyse: Kansenongelijkheid in bewegen en sport vermindert onvoldoende sport of bewegen, is nog niet altijd goed in beeld bij beleidsmakers en ­u itvoerders. Daardoor worden belemmeringen die deze mensen ervaren nog onvoldoende weggenomen. Dat het dagelijks leven niet goed in beeld is zien we op verschillende manieren terug. Het dagelijks leven is niet te verdelen in domeinen Inwoners ervaren ongelijke kansen vaak in het dagelijks leven als geheel, en daardoor ook in bewegen en sport (zie ook H2.1). Veel overheidsmedewerkers zijn echter gericht op één beleidsonderdeel. Beleidsinterventies zijn ook vaak gericht op één belemmering binnen één domein, zoals een financieringsregeling voor zwemles.

Dat betekent dat de ene afdeling van een gemeente bijvoorbeeld weet welke inwoners van een wijk een chronische ziekte of psychische aandoening hebben. Deze inwoners doen daar namelijk aanvragen voor hulp­ middelen of ondersteuning vanuit de Wet Maatschappelijke Ondersteuning. Een andere afdeling weet weer wie het financieel moeilijk heeft door contacten met wijkteams of met schuldhulpverlening. Daarnaast zijn er ook allerlei partijen zoals praktijkondersteuners van de huisarts of wijkverpleging, pedagogisch medewerkers van de kinderopvang of leerkrachten die informatie hebben over mensen die drempels ervaren, zonder dat die informatie bij elkaar komt. De samenwerking tussen deze partijen is cruciaal om kansenongelijkheid echt te verminderen, maar door privacyregels, verkokering van taken en tekort aan tijd en geld is verbinding tussen de domeinen vaker uitzondering dan regel.59 Bij mensen die belemmeringen ervaren leidt dit tot veel verwarring en ruis. Zij krijgen namelijk voor alle losse onderdelen iemand anders voor hun neus. Deze personen vragen allemaal iets anders en ze moeten aan elk persoon opnieuw hun verhaal doen en verantwoording afleggen. Doorbreken van verkokering met de Rijke Schooldag in Arnhem-Oost Binnen de Rijke Schooldag krijgen leerlingen extra aandacht voor basisvaardigheden zoals taal, rekenen en digitale geletterdheid.

Daarnaast kunnen zij deelnemen aan activiteiten op het gebied van sport, cultuur, natuur, techniek en persoonlijke ontwikkeling. De Rijke Schooldag is onderdeel van de Pedagogische Wijk in Arnhem­ Oost. Daarin nemen school, ouders en buurtbewoners samen verantwoordelijkheid voor het opgroeien van kinderen en jongeren. Ongeveer 40 procent van de ontwikkeling van kinderen vindt plaats op school en 60 procent daarbuiten. Door scholen, sport­, c ultuur­ en welzijnsorganisaties intensiever te laten samenwerken, ontstaat een sterker netwerk rondom kinderen. Juist in Arnhem­O ost, waar verschillende maatschappelijke uitdagingen samenkomen, is zo’n samenhangende aanpak belangrijk om kansen voor kinderen te vergroten.60 De focus ligt te veel op sport en niet op vertrouwen, ontmoeten en bewegen Bij veel beweeg­ en sportinterventies ligt de focus op deelname aan sport en bewegen, zonder oog voor andere aspecten. Daardoor is het effect van zo’n interventie beperkt, 59 R VS, 2023; RVS, 2022; RVS, 2024. 60 N ationaal Programma Arnhem Oost, 2026. 33 Niemand aan de zijlijn zeker bij mensen die in hun dagelijks leven veel bronnen van stress hebben (denk aan armoede, gezondheidsproblemen, problemen met de woning, onregelmatig werk en problemen bij de kinderen). De raden constateren dat bij diverse succesvolle initiatieven plezier en vertrouwen de basis vormen voor inwoners om mee te doen.

De tekst is automatisch uit het bestand gehaald en kan afwijken van het origineel (kolommen, tabellen en koppen lopen door elkaar). Het officiële stuk bij de gemeente is leidend. Bron: https://borgerodoorn.bestuurlijkeinformatie.nl/Document/LoadAgendaItemDocument/a59ad044-6213-452e-8541-f844e53a3ab8?agendaItemId=0e5bc148-d336-4898-8c1d-7b99f12bf4c3