Landelijk advies Niemand aan de zijlijn
Tekst van het document
Zie het bouwen van nieuwe wijken niet alleen als een opgave om huizen te bouwen, maar ook als opgave voor onderling contact en ontmoeting.119 Gebieden moeten worden gefaciliteerd waar bewegen en sporten in principe geen geld kost. Ook een gevoel van veiligheid is essentieel voor inwoners bij het gebruiken van deze ruimten. ■ Het ruimtelijke vraagstuk is een samenspel tussen rijk, provincie en gemeente omdat hiervoor op alle drie de bestuurslagen verantwoordelijkheid ligt. ■ In strategische planvorming moet worden meegenomen wat nodig is om mensen in kansenongelijke situaties betere mogelijkheden te geven. Trek het idee van het Integraal Huisvestingsplan Sport en Bewegen uit de Kamerbrief beleidsplan toekomstbestendige sportinfrastructuur en ruimte voor sport en bewegen breder. Kijk niet alleen naar bewegen en sport zelf, maar zie bewegen en sport als onderdeel van de inrichting van de hele wijk, stad en regio. En gebruik de lessen uit het project ‘Ruimte voor rechtvaardigheid’ om de openbare ruimte in te richten. Het project kijkt hoe Nederland opnieuw ingericht kan worden vanuit een bewust gedefinieerd rechtvaardigheidsperspectief. 120 ■ Werk de motieZ alinyan over aandacht voor beweeg en sportruimte uit in de nieuwe Nota Ruimte.121 118 N Lsportraad, 2024b. 119 R VS en CrA, 2022. 120 W eghorst en Singelenberg, z.d. 121 T weede Kamer, 2026. 594.
C oncrete opties: naar minder kansenongelijkheid in bewegen en sport Heerlen-Noord start als eerste wijk van Nederland met een sociaal beweegplan HeerlenN oord is een van de deelnemers aan het Nationaal Programma Leefbaarheid en Veiligheid. Als onderdeel van het Nationaal Plan HeerlenN oord heeft Heerlen recent een beweegplan opgezet dat is gericht op jeugd. Het plan beschrijft onder andere aandacht hoe de wijken zo kunnen worden ingericht dat bewegen en sporten wordt gestimuleerd. Kinderen krijgen daarin meer ruimte als ze fietsen, wandelen of hardlopen. Dat betekent dat auto’s geen voorrang meer krijgen en dat drukke wegen een andere inrichting krijgen. Er worden open dagen bij clubs georganiseerd. En rolmodellen uit HeerlenN oord worden aangesteld als voortrekkers om jeugd actief te krijgen – 2 voet ballers, een voetbalster, een hockeyster, een handbiker en een MMAv echter.122 b. B enut sleutelfiguren als schakelpunt tussen het leven van inwoners en een brede beweeg e n sportinfrastructuur Zet sleutelfiguren in. Een sleutelfiguur kan mensen ondersteunen om te beginnen met bewegen. De sleutelfiguur is een bekend en bereikbaar figuur in een wijk die mensen helpt met aanpakken van de verschillende belemmeringen die zij in het leven ervaren. Daarnaast weet hij of zij ook een en ander over bewegen.
Deze sleutelfiguur kan inwoners bereiken die niet weten waar ze moeten beginnen of die drempels ervaren door beperkingen, financiën of onzekerheid. Of die simpelweg nog nooit hebben ervaren wat bewegen voor hen kan betekenen. Deze sleutelfiguren kunnen ook werkzaam zijn in andere domeinen, zoals zorg of het sociaal domein. Hierin kunnen: ■ gemeenten en de rijksoverheid faciliteren. Goede voorbeelden hiervan in het onderwijs zijn de brugfunctionaris en de BioSt eams (Bewegen in en om School)123; ■ netwerken zorgen dat de vertrouwde gezichten in de wijk elkaar kunnen helpen bij het vinden en verbinden van inwoners aan beweeg en sportinitiatieven en knelpunten in de uitvoering kunnen doorgeven aan beleidsmedewerkers. 4.2.2 Z org voor inzichtelijk, laagdrempelig en toegankelijk lokaal aanbod en coördineer een lokaal passende keuze voor iedereen Wat hebben inwoners en uitvoeringspraktijk nodig? Inwoners die willen sporten maar belemmeringen ervaren, hebben behoefte aan toegankelijke beweeg- en sportvoorzieningen waar ze zich thuis voelen. Daarnaast hebben inwoners en uitvoeringspraktijk behoefte aan een overzichtelijk aanbod van welke mogelijkheden er zijn en welke mogelijkheden ontbreken. Vraag en aanbod moeten beter gecoördineerd worden. Dat kan op verschillende manieren en niveaus, die elkaar goed aan kunnen vullen.
122 S chapendonk et al., 2025 123 https://www.rijksoverheid.nl/onderwerpen/passend o nderwijs/subsidieregelingb rugfunctionaris
60 Niemand aan de zijlijn Met het instellen van een beweeg en sportwet zoals we aanbevelen in hoofdstuk 3, worden bewegen en sport aanbieden geen verplichting van de overheid, maar toegankelijkheid van het aanbod wel. De gemeente fungeert dan als vangnet als het aanbod niet uit zichzelf in de markt ontstaat, zoals bij verenigingen, ondernemers of sociaalm aatschappelijke initiatieven. De gemeente vangt alleen op wat echt niet mogelijk is. Daarnaast ondersteunt en faciliteert de gemeente zo veel mogelijk organisaties – waaronder initiatieven uit de markt of van sociaalm aatschappelijke ondernemers – om het zelf voor elkaar te krijgen. Hierbij is een aantal punten belangrijk: ■ Veranker als rijksoverheid in wet en regelgeving dat de openbare ruimte toegankelijk ingericht moet worden voor álle gebruikers, dus ook voor mensen met een handicap. Daarmee kan de rijksoverheid aan de eisen uit het VNv erdrag Handicap voldoen. ■ Laat hogescholen een model ontwikkelen waarmee gemeenten of sportorganisaties de cliëntreis van de inwoner die wil bewegen of sporten kunnen onderzoeken. Zorg dat op basis daarvan gewerkt wordt aan een verwelkomend, begrijpelijk en toegankelijk aanbod voor iedereen.
Neem hierbij een voorbeeld aan of bouw voort op de volgende beschikbare kennis: ■ de Sportproeftuinenm ethode (zie onderstaand kader); ■ de scan voor een beweegvriendelijke omgeving (BVOs can); ■ de inspiratiegids Inclusieve Beweegvriendelijke Omgeving; ■ de vuistregels Beweegvriendelijke omgeving124; ■ de lessen uit ‘Ruimte voor rechtvaardigheid’.125 ■ Neem als rijksoverheid drempelverlagende maatregelen om de autonome keuze van mensen in armoede en mensen met een handicap dichterbij te brengen. Voorbeelden daarvan zijn een sportpas en sporthulpmiddelen. Dit moet wel altijd gebeuren in combinatie met het wegnemen van andere belemmeringen. Alleen een fysieke of financiële drempel wegnemen is niet genoeg.126 ■ Ontsluit via een landelijke website alle belangrijke informatie: over regelingen, speciaal aanbod, maar ook regulier aanbod. Zorg dat mensen alleen maar hun wensen hoeven in te vullen (hoeveel ze willen betalen, of rekening gehouden moet worden met beperkte mobiliteit of een beperking, of ze zelf kleding en materiaal hebben en met wie ze willen sporten) om een passend aanbod te krijgen. ■ Geef gemeenten ruimte en budget om sleutelfiguren of brugfunctionarissen ook aandacht te laten geven aan mensen voor wie een website alleen niet genoeg is.
Zij moeten specifiek opdracht hebben om vragen en behoeften van mensen op verschillende levensgebieden, verschillende domeinen en het lokale beweeg en sportaanbod bij elkaar te kunnen brengen. 124 L akenvelt et al., 2025. 125 W eghorst en Singelenberg, z.d. 126 Z ie bijv. Blauw Research, 2025. 614. C oncrete opties: naar minder kansenongelijkheid in bewegen en sport Uniek sporten en burgerinitiatief Sportproeftuinen Uniek sporten is een website waarop mensen met een beperking snel en gemakkelijk een sport kunnen vinden die bij ze past via de Sportzoeker. Daarnaast geeft de website ook inzicht in hulpmiddelen voor sport. Het Sportproeftuineni nitiatief is een burgerinitiatief voor mensen met een visuele beperking, dat sportverenigingen, zorg, gemeenten en belangenorganisaties samenbrengt in een praktijkgerichte leeromgeving. Ze onderzoeken hoe de weg naar een sportclub of fitnesscentrum er uitziet voor mensen met een visuele beperking. Daarbij volgen ze de hele cliëntreis: van het eerste idee om te gaan sporten tot de daadwerkelijke inschrijving. Hierbij zien ze bijvoorbeeld dat online inschrijfformulieren niet te lezen zijn met een screenreader, of dat er weinig of geen openbaar vervoer rijdt naar sportparken. Het doel is om stap voor stap al die drempels weg te halen, zodat iedereen kan meedoen. ■ Gemeenten kunnen het lokale aanbod in kaart brengen en bewaken.
Het is daarbij van belang dat gemeenten inventariseren wat de behoefte is en of er daarmee voor iedereen daadwerkelijk een passende keuze is. Vervolgens kunnen zij de totstandkoming en borging van een divers aanbod faciliteren, stimuleren, verbeteren en hierop sturen. Gemeenten kunnen hiervoor een coördinator benoemen bij een uitvoerende partij zoals een sportbedrijf, die ook in contact staat met sleutelfiguren. Aandachtspunten daarbij: ■ Organiseer als gemeenten voor kleine doelgroepen – zoals bijvoorbeeld mensen met een lichamelijke beperking die een bepaalde sport willen beoefenen – regionale verbanden over de gemeentegrenzen heen. Het kan namelijk moeilijk zijn om lokaal passend aanbod te organiseren, zeker in landelijke gebieden.127 ■ Overvraag aanbieders uit de private markt niet. Geef ruimte en laat elke aanbieder bijvoorbeeld specialiseren in één inclusiethema dat dicht bij hem staat. De wens is namelijk te komen tot een situatie waarin aanbieders worden versterkt en niet overvraagd.128 ■ Laat verschillende partijen op lokaal niveau in de strijd om ruimte samen denken en werken aan een gezamenlijke infrastructuur (bijvoorbeeld gezamenlijk flexibel gebruik van accommodaties, ontwikkelen aanbod voor verschillende groepen). Neem vanuit de gemeente hierover regie.
■ Verbreed de blik en heb ook oog voor de waarde die initiatieven en organisaties buiten sport en bewegen kunnen hebben in een lokaal passende keuze voor iedereen. Denk bijvoorbeeld aan beweegaanbod voor inwoners die in de WLZ zitten en nu geen beweegbudget hebben (zie voorbeeld in H2). ■ Om echt een autonome keuze te bieden waardoor mensen zich veilig en welkom voelen of kunnen excelleren, is soms apart aanbod nodig. Daardoor ontstaat er een keuze 127 V WS, 2025. 128 L et wel: dit ontslaat aanbieders er natuurlijk niet van de algemene plicht om bijvoorbeeld rolstoeltoegankelijk te zijn zoals blijkt uit VNv erdrag Handicap. 62 Niemand aan de zijlijn tussen exclusief aanbod waar mensen zich veilig en welkom voelen of meedoen in gemengder gezelschap. Het is van belang dat de overheid duidelijk maakt welke mate van exclusie geaccepteerd wordt. Dat kan door een overwogen afweging te maken tussen de vraag wanneer dit segregatie is en wanneer het juist past bij inclusiebeleid om kansengelijkheid te verbeteren. 4.3 D enk en werk vanuit één visie op kansenongelijkheid Hoofdaanbevelingen ■ Denk en handel als één overheid. ■ Geef bewegen en sport een stevigere rol in een brede aanpak van gezondheids verschillen en kansenongelijkheid en veranker bewegen en sport als publieke voorziening.
4.3.1 Denk en handel als één overheid Wat hebben inwoner en uitvoeringspraktijk nodig? Inwoners en uitvoeringspraktijk hebben behoefte aan beleid dat aansluit bij het dagelijkse leven en dat de collectieve en maatschappij brede belemmeringen die ten grondslag liggen aan kansenongelijkheid in bewegen en sport adresseert. Dat kan op verschillende manieren en niveaus, die elkaar goed aan kunnen vullen. a. M aak samenhangend beleid voor de opgave kansenongelijkheid op landelijk en gemeentelijk niveau Kansenongelijkheid verkleinen op het gebied van bewegen en sport kan alleen als kansen ongelijkheid als een bredere maatschappelijke opgave wordt beschouwd. Daarvan zijn bewegen en sport een onderdeel en zij kunnen daar een bijdrage aan leveren. Dat kan bijvoorbeeld door: ■ kansenongelijkheid als maatschappelijke opgave een ministeriële portefeuille te maken van de minister van SZW, OCW of VWS en op gemeentelijk niveau een wethouders portefeuille. Dit realiseert een ‘domeinverbindend’ aanspreekpunt en ook eind verantwoordelijkheid. Ook in debat met de Tweede Kamer kunnen verschillende bewindspersonen tegelijk ondervraagd worden over hun bijdrage aan het verbeteren van kansenongelijkheid.
■ het onderwerp kansengelijkheid goed op de agenda te zetten als de secretarissen generaal hun overleg om weten te vormen tot een Bestuursraad Rijk waarin zij inhoudelijke verantwoordelijkheid nemen.129 Een alternatief kan zijn een permanente commissie kansenongelijkheid op te richten met daarin ambtenaren van in ieder geval VWS, SZW, OCW, BZK en I&W (wellicht ook J&V). Daarin zijn bewegen en sport – naast allerlei andere – een onderwerp. 129 S chram et al., 2026. 634. C oncrete opties: naar minder kansenongelijkheid in bewegen en sport ■ in (grote) gemeenten een raadsbrede commissie kansenongelijkheid in te stellen. ■ bewegen en sport onderdeel te maken van brede aanpakken. Voorbeelden zijn Health in and for all policies (VWS), aanpak van de pedagogische en sociale basis (VNG) en verschillende programma’s die domeinen verbinden, zoals NPLV en de Gelijke Kansen Alliantie (OCW).130 Dit past bij voornemens in het coalitieakkoord 2026–2030 om aan grote opgaven te werken met teams die domeinen verbinden. Samenwerking binnen het rijk In 2025 en 2026 vonden drie rondetafelbijeenkomsten plaats op paleis Noordeinde. Daarin lag de vraag op tafel ‘hoe kan Nederland er uitzien als we de slagkracht en de verbindende waarde van sociaalm aatschappelijke organisaties en hun vrijwilligers nog meer versterken?’131 Dat leverde een verdiepende trendanalyse en oplossingsrichtingen op.
Voor de rijksoverheid spitsen die zich toe op: passende en structurele financiering vanuit vertrouwen, het verkrijgen van een plek aan tafel voor sociale organisaties en verminderde regeldruk en verantwoording. Dit traject is breed opgezet met betrokkenheid van zes ministeries (BZK, Financiën, J&V, OCW, SZW en VWS). Samenwerking binnen VWS VWS heeft een nieuwe directie mentale gezondheid & ggz. Die werkt opgavegericht, over de departementale structuur heen, aan de hand van een met zeven directies opgestelde versterkingsagenda mentale gezondheid. b. Kijk vanuit politiek domeinverbindend naar kansenongelijkheid Ook de Tweede Kamer kan het denken en handelen als één overheid ondersteunen om kansenongelijkheid als maatschappelijke opgave goed te kunnen aanpakken. Te denken valt bijvoorbeeld aan: ■ een vaste Kamercommissie of themacommissie kansenongelijkheid. Zo’n commissie kan de impact van beleidsvoorstellen op kansenongelijkheid toetsen aan de hand van criteria voor brede welvaart. Deze zijn ook vastgelegd in de Sustainable Development Goals van de Verenigde Naties.
Het Beleidskompas biedt zowel voor de politiek als voor de regering handvatten ter uitwerking en toetsing.132 ■ zet als woordvoerders sport en bewegen beleidswensen om kansenongelijkheid te verkleinen (bijvoorbeeld voor specifieke doelgroepen zoals gehandicapten of mensen met een lage sociaale conomische positie) in die bredere context. Dring dus niet alleen aan op maatregelen binnen sport en beweegbeleid. 130 D e Winter, 2026; VNG, 2025, Britt et al., 2024; www.leefbaarenveilig.nl; www.gelijkek ansen.nl 131 O ranje Fonds, 2026. 132 K CBR, 2024.
64 Niemand aan de zijlijn 4.3.2 Geef bewegen en sport een stevigere rol in een brede aanpak van gezondheids verschillen en kansenongelijkheid en veranker bewegen en sport als publieke voorziening. Wat heeft inwoner en uitvoeringspraktijk nodig? Inwoners en uitvoeringspraktijk hebben behoefte aan samenhangend beleid dat inspeelt op belemmeringen die zij ervaren in het dagelijks leven en die tot kansenongelijkheid en gezondheidsverschillen hebben geleid. Beleid gericht op bewegen en sporten is daar onlosmakelijk onderdeel van. Dat kan op verschillende manieren en niveaus, die elkaar goed kunnen aanvullen. Geef bewegen en sport een stevige plek in programma’s voor en akkoorden over kansenongelijkheid en gezondheidsverschillen, in aanloop naar rijksbreed structureel kansenongelijkheidsbeleid (zie 4.3.1). Mogelijke opties daarvoor zijn bijvoorbeeld: ■ Geef bewegen en sport aandacht in het langdurige Nationaal Programma Leefbaarheid en Veiligheid (NPLV). Dit betekent voortzetting van de in 2025 ingezette lijn om de Beweegalliantie samen met lokale partners in twintig wijken een aanpak te laten organiseren die aansluit bij de beweeg en sportbehoeften van groepen in de wijk.133 Zo ontstaat ook een proeftuin voor nieuw rijksbreed kansenongelijkheidsbeleid. Wel is dan structurele financiering nodig voor het NPLVp rogramma.
Gebruik de lessen hieruit voor een bredere, structurele uitrol in andere dan alleen de NPLVw ijken. ■ Maak kansenongelijkheid in bewegen en sport structureel onderdeel van bredere akkoorden in plaats van binnen het Sportakkoord alleen. Denk aan zorgakkoorden, onderwijsakkoorden of akkoorden met werkgevers en werknemersorganisaties. ■ Creëer heldere verwachtingen over de rol en mogelijkheden van de beweeg en sportinfrastructuur om kansenongelijkheid te verminderen in hun eigen domein en in de samenleving als geheel.134 Bewegen en sport zijn, net als alle andere domeinen, geen duizenddingendoekje.135 Voorwaarde is dat bewegen en sport in het samenspel met andere domeinen een gelijkwaardige positie heeft.136 Verankeren van bewegen en sport als publieke voorziening in een sportwet is daarbij onontbeerlijk. Structurele verandering begint bij gelijke kansen voor kinderen en jongeren De jeugd heeft de toekomst. Om kansenongelijkheid in bewegen en sport op de (middel) lange termijn te verminderen, bevelen we aan te focussen op de jeugd. Dat is een goede start voor werken aan beleid dat verbindt.137 Juist bij deze groep zijn er veel mogelijk heden om drempels in ‘willen’, ‘weten’, ‘kunnen’ en ‘mogen’ nu en in de toekomst te verminderen. Het effect duurt een leven lang: jong geleerd is oud gedaan. Veel partijen 133 V WS, 2025.
134 E en handreiking daarvoor is het gespreksmodel Sociale basis (Kwakernaak en Deuten, 2025). 135 B ritt et al., 2024. 136 Z ie o.a. NLsportraad, 2020. 137 D e Boer, 2022. 654. C oncrete opties: naar minder kansenongelijkheid in bewegen en sport werken al aan kansenongelijkheid bij jeugd, en bewegen en sport kan daar meer bij aanhaken.138 Hierbij kan gebruik worden gemaakt van preventie infrastructuren die er al zijn zoals Beweegalliantie/JOGG. Beweegwijsheid139 vergroten bij de jeugd is ook in lijn met de ambitie om te gaan voor ‘de gezondste generatie ooit’ in het coalitieakkoord 20262 030: Aan de slag. 140 Om kansenongelijkheid verder te verminderen, kan het onderwijs beginnen met deze brede aanpak, gericht op alle kinderen. In het advies Plezier in bewegen hebben de NLsportraad, RVS en Onderwijsraad hierover eerder uitgebreid geadviseerd.141 De raden benadrukten onder andere dat bewegen tijdens de schooldag heel belangrijk is. Daarnaast kunnen stevigere bruggen geslagen worden tussen het onderwijs en de lokale beweeg en sportinfrastructuur. Op verschillende plekken in het land zijn hier al goede voorbeelden van. Een daarvan is dat scholen kinderen een sport of beweegactiviteit naar keuze aanbieden, direct als de kinderen uit school komen. Ze doen dat in samenwerking met lokale beweeg en sportaanbieders.
Nog sterker zou kunnen zijn om bij inschrijving op school en daarna in elke groep te vragen van welke beweeg of sportaanbieder het kind gebruik wil maken. Het is essentieel dat er in alle bovenstaande opties gerichte aandacht is voor kinderen die in groepen vallen die nu structureel minder bewegen en sporten. Het gaat bijvoorbeeld kinderen met een lage sociaale conomische positie, chronische ziekte en/of een handicap. Het moet duidelijk worden wat zij nodig hebben om mee te doen. Ook aandacht voor de ouders is belangrijk, omdat zij een rol spelen bij het aanzetten van hun kind tot beweging. Bij kinderen met een chronische ziekte en handicap is het belangrijk in te zetten op een combinatie van zorg en onderwijs. 138 V NG, 2025; NCJ, 2026. 139 S ingh et al., 2025. 140 D ’66 et al., 2026 141 N Lsportraad et al., 2018
Bijlage 1 Cijfers over bewegen en sporten | 67 Bijlage 1 Cijfers over bewegen en sporten Al jaren zijn grote verschillen te zien in de deelname aan bewegen en sport van verschillende groepen mensen in de samenleving. Mensen met een lagere sociaaleconomische positie (SEP, als combinatie van opleidingsniveau en inkomen), een gezondheidsbeperking of een niet westerse herkomst bewegen en sporten gemiddeld genomen minder dan gezonde mensen met een theoretische opleiding, meer geld of met in Nederland geboren ouders. Ook leeftijd is een factor. Een stapeling van factoren leidt vaak tot nog minder bewegen en sporten (zie tabel 1 ter illustratie).142 Tabel 1. Verschillen in deelname aan bewegen en sport naar sociaal-demografische kenmerken en enkele voorbeelden van stapeling van kenmerken, Nederlanders van 18 jaar en ouder, 2015–2021.
Voldoet aan | Aandeel in | Omvang de beweeg | Sport (%) | Wandelt (%) | Fietst (%) | de bevolking | groep in richtlijnen (%) | (18 jaar en | samenleving ouder, %) Referentie: | 54 | 61 | 73 | 58 | 58 | 7,7 miljoen Volwassenen zonder een of meerdere van onderstaande kenmerken Volwassenen | 21 | 23 | 58 | 33 | 12,1 | 1,6 miljoen met een lichamelijke beperking Volwassenen | 39 | 42 | 67 | 35 | 11,5 | 1,5 miljoen met een nietwesterse herkomst Volwassenen | 31 | 24 | 65 | 44 | 12,4 | 1,7 miljoen met een lage sociaal economische positie (SEP) Volwassenen | 38 | 36 | 73 | 56 | 23,0 | 3,1 miljoen van 65 jaar en ouder 142 Movisie, 2026.
68 Voldoet aan | Aandeel in | Omvang de beweeg | Sport (%) | Wandelt (%) | Fietst (%) | de bevolking | groep in richtlijnen (%) | (18 jaar en | samenleving ouder, %) Stapeling van kenmerken Volwassenen | 36 | 31 | 75 | 63 | 3,6 | 480 duizend van 65 jaar en ouder met een lage SEP Volwassenen | 33 | 24 | 65 | 33 | 1,3 | 175 duizend van niet westerse herkomst met een lage SEP Volwassenen | 18 | 14 | 55 | 33 | 1,1 | 147 duizend met een beperking en lage SEP Volwassenen | 10 | 14 | 47 | 24 | 2,3 | 300 duizend van 65 jaar en ouder met een beperking en lage SEP Volwassenen | 17 | 14 | 65 | 16 | 0,2 | 27 duizend van 65 jaar en ouder met nietwesterse herkomst en een beperking en lage SEP Bron: Van den Dool, 2023 Trendgrafieken van het afgelopen decennium over bewegen en sporten door de bevolking laten geen noemenswaardige verschillen zien, slechts lichte schommelingen (figuur 4 en 5). Leeftijd en opleiding, in combinatie met inkomen, blijven belangrijke factoren voor verschil in deelname vormen, ook in de toekomst. Theoretisch opgeleiden bewegen en sporten meer dan mensen met een praktische opleiding. In de samenleving als geheel neemt het aantal theoretisch opgeleide mensen toe – en daarmee het aantal mensen met een praktische opleiding af – en de verwachting is dat dit een positieve doorwerking heeft op de beweeg en sportdeelname van de bevolking als geheel.
Tegelijkertijd blijft het verschil tussen mensen met een theoretische en praktische opleiding groot en neemt het mogelijk verder toe. Voor leeftijd is een vergelijkbare trend zichtbaar: de beweeg en sportdeelname van (fitte en gezonde) ouderen neemt toe. De verwachting is dat deze stijging de komende decennia doorzet, mede doordat de ouderen van de toekomst vaker een opleiding hebben gevolgd.143 Het gaat hier echter voornamelijk om de gezonde 65plussers. Wanneer 65plussers kwetsbaar zijn, blijft de deelname aan bewegen en sporten ver achter.144 Deelname aan bewegen en sport door mensen 143 Van der Heijden et al., 2025. 144 Zie ook NLsportraad (2024a). 69Bijlage 1 Cijfers over bewegen en sporten met een nietw esterse herkomst is vaak gekoppeld aan generatie: zijn ze in een ander land geboren, dan is de deelname aan bewegen en sport vaak lager. Hun kinderen, die in Nederland geboren zijn, nemen echter in vergelijkbare mate deel als kinderen van wie de ouders in Nederland zijn geboren. Sociaale conomische positie blijft dan echter wel een factor die leidt tot verschillen in deelname.145 Figuur 4 en 5. Voldoen aan de beweegrichtlijn en wekelijkse sportdeelname naar achtergrondkenmerken van bevolking 18 jaar en ouder, in procenten, 2014–2024. Bron: RIVM 2025, sportenbewegenincijfers.nl Figuur 4.
Voldoen aan de beweegrichtlijn 0 20 40 60 80 100 2014 65 jaar en ouder lage sociaal-economische positie niet-westerse herkomst lichamelijke beperking ter vergelijking: hoge sociaal-economische positie 2015 2016 2017 2018 2019 2020 2021 2022 2023 2024 Figuur 5. Wekelijkse sportdeelname 0 20 40 60 80 100 2014 65 jaar en ouder lage sociaal-economische positie niet-westerse herkomst lichamelijke beperking ter vergelijking: hoge sociaal-economische positie 2015 2016 2017 2018 2019 2020 2021 2022 2023 145 V an den Dool, 2023.
70 Niemand aan de zijlijn Bij kinderen en jongeren verklaren deze achtergrondkenmerken ook een deel van de verschil len in bewegen en sport. Ouders geven hun gedrag mee aan hun kinderen – de zogenoemde beweegsocialisatie. Wanneer ouders een praktische opleiding of laag gezinsinkomen hebben, sporten hun kinderen minder. Bij bewegen is echter een ander verschil te zien voor kinderen van 4–11 jaar: juist kinderen met theoretisch opgeleide ouders voldoen minder vaak aan de beweegrichtlijnen. Verklaring hiervoor ligt in het beweegpatroon: kinderen van ouders met een lage SEP sporten dan wel minder vaak, maar spelen juist weer vaker buiten en lopen en fietsen vaker.146 Achterliggende motieven om wel of niet te bewegen en sporten Sociaale conomische kenmerken geven informatie over de verschillen in sportdeelname en beweeggedrag, maar zeggen nog weinig over de motieven waarom mensen wel of niet bewegen. Die kunnen zeer divers zijn. Ze beperken zich ook niet tot bijvoorbeeld ouderdom, een beperking hebben of niet in Nederland geboren zijn (zie tabel 2).147 Voldoende competenties om mee te doen, sociale steun uit de omgeving en ‘jong geleerd’ blijken belangrijke stimulansen. Die heffen praktische belemmeringen als onbekendheid met aanbod, niemand kennen en ook financiële belemmeringen deels op.
Mensen met een motorische beperking die wel actief zijn, onderscheiden zich door hun motivatie en het belang dat zij aan bewegen hechten. Ook vinden ze hun fysieke omgeving aantrekkelijker om te bewegen en ervaren ze minder drempels om te gaan bewegen. Inactieve mensen met een motorische beperking hebben vaker pijn, zijn moe of kunnen niet meekomen bij de activiteiten. Dat maakt de drempel hoger om het nog een keer te proberen. Ook geld om bewegen en sport te betalen vormt voor deze groep een belemmering. Mensen met een praktische opleiding of lager inkomen, die niet bewegen of sporten, vinden bewegen en sport minder belangrijk en niet leuk. Ook ervaren ze minder sociale steun, nu en in hun jeugd. Geld is vaker een belemmering. Wel hebben ze vaker beweging uit huishouden, werk of vervoer. Mensen met een lage SEP die wel actief zijn, onderscheiden zich van hen in hun motivatie en het belang dat ze hechten aan bewegen en sport. Het generatiee ffect lijkt echter voor deze hele groep zichtbaar: sport is in hun jeugd minder gestimuleerd of voorgeleefd. Ook bij 65p lussers is deze sportsocialisatie een belangrijke afwezige factor. 146 S tam et al., 2021. 147 V an den Dool, 2025. Bijlage 1 Cijfers over bewegen en sporten | 71 Tabel 2.
Motieven en belemmeringen voor sport en sportief bewegen, Nederlanders van 25 tot 79 jaar, 2023 Bevolking | Motorisch | Lage SEP, | Ouderen, | Overig, 2579 jaar | beperking, | weinig | weinig | weinig weinig actief | actief | actief | actief Bewegen en sport zijn belangrijk voor mijn | 52% | 21% | 18% | 14% | 31% gezondheid Tijdens mijn jeugd ben ik gestimuleerd te | 27% | 21% | 18% | 14% | 19% bewegen en sporten Ik ben gemotiveerd om te bewegen en | 34% | 11% | 10% | 8% | 6% sporten Ik ervaar geen drempels om te starten | 11% | 22% | 23% | 19% | 17% (zoals leertijd, spullen kopen, kan ik het, pas ik erbij, is er begeleiding) Fysieke belemmeringen (pijn, moe, niet | 17% | 72% | 37% | 34% | 24% mee kunnen komen) hinderen mij om te bewegen en sporten Ik ervaar drempelvrees (niet goed zijn, niet | 13% | 29% | 25% | 23% | 19% weten wat te doen of waarmee te beginnen) Ik vind het niet leuk, houd niet van zweten, | 7% | 8% | 12% | 8% | 12% ben bang voor reacties van anderen, geen ruimte voor in mijn hoofd Ik beweeg al voldoende in huis, op het | 65% | 31% | 52% | 45% | 65% werk of als vervoer* Ik ervaar geringe sociale steun in mijn | 9% | 12% | 15% | 13% | 13% omgeving Geld is voor mij een belemmering | 12% | 22% | 26% | 11% | 14% Mijn fysieke omgeving is fijn om te | 8% | 8% | 9% | 6% | 8% bewegen en sporten Bron: Van den Dool, 2025 72 Niemand aan de zijlijn Bijlage 2
Geraadpleegde personen Gesproken tijdens interview of werkbezoek (2025 en 2026) Naam Organisatie Agnes Elling Mulier Instituut Aleid Brouwer RUG Alice Hammink Ministerie van VWS, directie Maatschappelijke ondersteuning Amal Khayati Gemeente Utrecht Andre de Jeu Vereniging Sport en Gemeenten Angela Depondt HIJUB Anne Marie Schepers NPLV Leeuwarden Oost Anouk Voorheijen Femmes for Freedom Arend Odé SociaalE conomische Raad Catelijne Mittendorf Pharos Daan Stremmelaar Cliëntenbelang Amsterdam Dewy Keen Gemeente Emmen Eric Groot Kormelink Cliëntenbelang Amsterdam Erik Lenselink Beweegalliantie Etienne Spee Friendship Sports Centre Feike Kints Team Sportservice Fleur Heuvelman Amsterdam UMC Frank Thewessem Topsport Amsterdam Gabrielle van Doorn Hockey Foundation Guido Davio NOC*NSF Hans Slender SportDrenthe Iris Nijland Sportinnovator Jamal el Ghannouti NOC*NSF Jamilla Vervoort Gemeente Utrecht Jordi van Herk CourseSpots Karima Bazi Pharos Kristel Kooij NOC*NSF Laura Butselaar Kenniscentrum Sport en Bewegen Lindy van Vliet Cliëntenbelang Amsterdam Lisette Bakker Sport Utrecht/ Kampong Lonneke Schijvens Kenniscentrum Sport en bewegen Luuk Jans Angelslo Academy Mala Iyer Femmes for Freedom Mark Schuurman 3x3 Unites Maryam Reddoub ZwemmenM AR Invest in People 73Bijlage 2 Geraadpleegde personen Naam Organisatie Mennart Pel Buurtsportcoaches Emmen Minke van der Kooi Maatschappelijke
Organisaties Sport Mirjam van Rijn Team Toekomst Mirjam Stuij Mulier Instituut Nicole den Braver Amsterdam UMC Nike Boor Fonds Gehandicaptensport Nirmala Ligtenberg R amdhan ZwemmenM AR Invest in People Noa Kristel Cliëntenbelang Amsterdam Okrah Donkor Triple Threat Oussama Morched Studio Sport Ede Patrick Rijnbeek JOGG Peter van Bleijswijk Burgerinitiatief Sportproeftuinen Peter van den Bosch DVSU Peter Verbeek Fitcoins Petra Bosman Jeugdfonds Sport en Cultuur Piet van den Reijen Sociaal Economische Raad Ruben Buijserd Maatschappelijke Organisaties in de Sport Rudy Van der Bovenkamp Stichting Brede Buurtschool Den Haag Sabra Rahiembaks Sabra’s Bootcamp Sam de Vor Ministerie van VWS Souad el Kholte The Future Together Stefan Sanders Buurtsportcoaches Emmen Taoufik Ben Haddou Angelslo Academy Tim ’S Jongers De Correspondent Wanda Vos RIVM Aanwezig bij VeRS-bijeenkomst (12 juni 2025) Naam Carlijn Lensink Celine de Jongh Emile de Roy van Zuydewijn Juliette Mattijsen Lisa Isbouts Lotte Westra Marleen van Bergeijk Martin Chaigneau Niek Kok Robert Dasovic 74 Niemand aan de zijlijn Aanwezig bij open sessies (september 2025) Naam Organisatie Aafke van Leeuwen SPORT•GOUDA BV Agnes Elling Mulier Instituut Amika Singh Mulier Instituut Angela Depondt HIJUB Anja Rietema UMCG Annemart Tielens Move D Annemiek van der Grint Gelderse Sport Federatie Bart Bartels UMC Utrecht Caroline van
Lindert Mulier Instituut Charlotte Kuijper BONVUE Charlotte van Esch Spierziekten Nederland Claudia Scholten Ministerie van VWS Dico de Jager Stichting Life Goals Dilene van Campen Hogeschool van Amsterdam Erol Kandemir Bestuurslid amateurvoetbal Evert Jan Siderius Sportbedrijf Drachten Fleur Heuvelman Amsterdam UMC Frank Berteling SPORT•GOUDA BV Frank Schalkwijk Leyden Academy on Vitality and Ageing Hanneke Smits Kenniscentrum Sport en Bewegen Hans Boekhorst Nederlandse Tafelvoetbalbond Hans Slender SportDrenthe Heleen Gorter Deelkracht/ TOS C entraal Iris Nijland Sportinnovator Jan Janssens Chionis Jan Raateland De sportverenigingen Jarno Hilhorst ZonMW Joep Goessens Kenniscentrum Sport en Bewegen Johan Annema Beweegalliantie Josta Visser Gemeente Almere Karen Huizer Adviesraad voor Sport Koos Leeuw JOGG Leijn Louwerse 3x3 Unites Liesbeth Verdonk Gemeente Rotterdam Liz Brewster Lancaster University Lobke Berkhout Nederlandse Loterij Lodewijk Klootwijk Platform Ondernemende Sportaanbieders Lonneke van Leeuwen Public Health Practice UMC Utrecht Maarten Stiggelbout Vitaal Aktief Mariëlle van Maurik Spieren voor spieren Mariette Verbruggen Koninklijke Nederlandse Lawn Tennis Bond 75Bijlage 2 Geraadpleegde personen Naam Organisatie Marije Holman Women Win Martijn Blok Vlaardingen in Beweging Martine Wilmering Provincie Gelderland Maryam Reddoub ZwemmenM AR Invest in People
Mieke Zijl Sport Drenthe Mirjam Stuij Mulier Instituut Monica van Harn Fonds Gehandicaptensport Monique Berger Haagse Hogeschool Monique Maks Spieren voor spieren Nicole Kuijf YouthR Well.com Noud van Herpen Sportservice Noord Br abant Pascal Revenich Op Wieringen Herstel & Beweeg Pascale de Hoogh Griekspoor/PARC Paul Raaijmakers Reinier van Arkel Paul van den Berg Ministerie van VWS, directie Communicatie Pheona Verburg Kuypers Gemeente Den Haag Ramon Barends Stichting Scoren Doe Je Samen Renate Bijker Sport Drenthe Rens Veerman Vereniging Nederlandse Gemeenten Richard Weijers Gv oetbal team SBC Son en Breugel Robbert Schmidt Koninklijke Nederlandse Lawn Tennis Bond Roel Boekel NOC*NSF Rogier van der Sluis Gemeente Rotterdam Ron van der Jagt Nederlandse Culturele Sportbond Rosa HoltslagRo elvink Gezond door Sport en Bewegen Sabra Rahiembaks Sabra’s Bootcamp Saïd Achouitar FC Social Work Sander Mallie SportsGen Sandra van WijheF aase Kenniscentrum Sport en Bewegen Sanneke van Mierlo Sportservice Noord Br abant Saskia Bollen Gemeente Amsterdam Saskia Frenken Ministerie van VWS Sofie Fontijn Koninklijke Nederlandse Voetbal Bond Sonja Ammerlaan Sonenco Timo Riphagen Stichting Sportkompas Tom van Ketel Stichting Life Goals/ MOS Willem de Boer Hogeschool Arnhem Nijmegen
76 Niemand aan de zijlijn Aanwezig bij jaarconferentie RVS (10-10-2025) Naam Ans van den Oever Charisma Hehakaya Chams Oufkir Jan Kees Cappon Elly van Wijk Arnold Devreese Egge van der Poel Mark van der Roer Mariët de Zwaan Rachel van Hellemondt Theo van Uum Aanwezig bij toetsingsbijeenkomsten februari/maart 2026 Naam Organisatie Anne Marie Schepers NPLV Leeuwarden Oost Annette de Wolff Jantje Beton Bart de Wolf Ministerie van VWS, directie Voeding, Gezondheidsbescherming en Preventie Birgit Vulkers JOGG Brian Eernisse Sterk uit Armoede Catelijne Mittendorff Pharos David ter Avest Hogeschool Rotterdam Dos Engelaar Gehandicaptensport Nederland Eli van der Heide Ministerie van VWS, directie Sport en Bewegen Elvira Stinissen Ministerie van VWS, directie Sport en Bewegen Erna Truijens Sportspullenbank Fedor Heida Vereniging Nederlandse Gemeenten Fenna Heyning Healthcarestrategy Fili Talman Rotterdam Sportsupport Frederique Holtrop Minsterie van VWS, directie Publieke Gezondheid Gerben van Duin Gemeente Kaag en Braassem Gwen Spies Welzijnskwartier Ilona Votel Ministerie SZW, directie Samenleving en Integratie Inge Vos Stichting het Gehandicapte Kind Jamal el Ghannouti NOC*NSF Jeroen Boelhouwer Sociaal en Cultureel Planbureau Jolanda Sonneveld Sociaal Werk Nederland Joscha de Vries SportUtrecht Karin Blankenstein John Blankenstein Foundation Kirsten van Vuuren Gemeente Dordrecht
Laura van Walsem Gemeente Amsterdam 77Bijlage 2 Geraadpleegde personen Naam Organisatie Lieke Salomé Nederlands Jeugd Instituut Lilith SmidtsL efever Sterk uit Armoede Lonneke Schijvens Kenniscentrum Sport & Bewegen Maaike Rouw Platform Ondernemende Sportaanbieders Marianne Dekker Hockey Foundation Marvin Visser Beweegalliantie Menno Garrett Team Sportservice Meta van Essen Vereniging Sport en Gemeenten Michiel Lems Gemeente Haarlem Nicole den Braver Amsterdam UMC Nike Boor Fonds Gehandicaptensport Peter Verbeek Fitcoins Rob Janssen Vughtse Sportclub Prins Hendrik Rudy van der Bovenkamp SBB Den Haag Sabra Rahiembaks Sabra’s bootcamp Sytske de Jong Ministerie van VWS, directie Sport en Bewegen Thom van Berkel Gemeente Utrecht Tegenlezen conceptadvies april/mei 2026 Naam Organisatie Marike Kerbert Tekst van Kerbert Alex Schepel Sterk uit Armoede 78 Niemand aan de zijlijn Bijlage 3 Geraadpleegde literatuur Baggen, W., Rappange, D., Kools, M., Bronkhorst, P., Wessels, W., Van Eijck, J., & Pulles, I. (2025). Fundament in beweging: Monitor Sportakkoord II: voortgang bij 18 partnergemeenten . Mulier Instituut. https://www.kennisbanksportenbewegen.nl/?file=12285&m=1750333924&action=file.download Blauw Research (2025). Sportpas: Rapportage van onderzoek onder jongeren naar behoeftes rondom sporten en de reacties op een sportpas .
https://open.overheid.nl/documenten/84527d208 94c4 6848 437a 3c7a7ea2fed/file Blommestein, B., Hiemstra, A., & De Klein, K. (z.d.). Stappenplan regionale samenwerking aangepast sporten: In 4 stappen naar een regionale samenwerking om sport en bewegen voor iedereen met een beperking mogelijk te maken. Kenniscentrum Sport & Bewegen. https://tools.kenniscentrumsportenbewegen.nl/stappenplan r egionale samenwerking/tool/stappenplan r egionale samenwerking a angepast sporten/ Boogers, M., Riemens, R., Stortenbeker, I., & Hehakaya, C. (2025). De effectiviteit van preventiebeleid: een bestuurskundige analyse. Bestuurswetenschappen, 25 (4). https:/ /www.boomportaal.nl/tijdschrift/Bw/Bw_0165 7 194_2025_079_004_003 Britt, A., Van den Bosch, A., Verwaijen, G., Glijn, R., & Van den Berg, K. (2024). De sociale basis versterken, investeren in de toekomst: Verandertheorie en bouwstenen voor overheden en maatschappelijke partners . Verwey Jonker/Movisie. https://www.verwey j onker.nl/wpc ontent/uploads/2024/12/323470_Sociale_basis_versterken_ investeren_toekomst.pdf Bronkhorst, A., Steenbergen, J., Van Stam, W., & Vrieswijk, S. (2024). Arbeidsmarktmonitor sport en bewegen 2024: Kwalitatief onderzoek onder werknemers en werkgevers . Mulier Instituut. https://www.kennisbanksportenbewegen.nl/?file=11629&m=1709205011&action=file.download CBS (2025).
Kansenongelijkheid in Nederland 2024: Opvattingen en ervaringen . Geraadpleegd op 28 april 2026, van https://longreads.cbs.nl/kansenongelijkheid i nn ederland2 024/ D66, VVD, & CDA (2026). Aan de slag: Coalitieakkoord 2026-2030 . https://www.kabinetsformatie2025.nl/documenten/2026/01/30/aan d es lag c oalitieakkoord 20 2620 30 De Boer, W. (2022). Sport is medicijn voor verkleinen gezondheidsverschillen. Sociale Vraagstukken . https://www.socialevraagstukken.nl/sport i sm edicijnv oorv erkleinenv ang ezondheidsverschillen/ De Boer, W., Viluma, L., & Mirau, J. (2025). De relatie tussen sport en bewegen en sociaaleconomische verschillen in zorgkosten: Voor de gemeenten Amsterdam en Rotterdam . University of Groningen. https://research.rug.nl/nl/publications/der elatiet ussens porte nb ewegene ns ociaaleconomischeve rschil/ De Jonge, M., Gomez Berns, A., & Van Lindert, C. (2022). Behoeftenonderzoek mensen met een beperking, chronische aandoening en psychische klachten 2022. Mulier Instituut. https://www.kennisbanksportenbewegen.nl/?file=11193&m=1699446444&action=file.download De Ridder, D., Van Dillen, L., Gillebaart, M., Merkelbach, I., Tummers, L., & De Wit, J. (2026). Naar een nieuwe generatie gedragsinzichten voor beleid: Denk na over hoe mensen kunnen en willen meedoen in de samenleving . Universiteit Utrecht. De Winter, P. (2026).
VWS zet komende jaren in op ‘health in all policies’. Skipr. https://www.skipr.nl/nieuws/notav wsk ondigtg ezondheidi na lleb eleidsterreinen a an/ Duijf, M., & Van den Berg, L. (2020, 30 januari). Sporten is gezond, ook voor kinderen en jongeren met een chronische aandoening of lichamelijke beperking! Kenniscentrum Sport&Bewegen. Geraadpleegd op 28 april 2026, van https://www.allesoversport.nl/thema/meedoen d oor sportenb ewegen/ sporteni s g ezondo okv oork inderenenj ongerenm ete enc hronischea andoeningo fl ichamelijkeb eperking/ Enneking, K. (2025, 3 december). Rijk remt gemeenten bij ontwikkeling van preventiebeleid: ‘De focus ontbreekt en gemeenten missen landelijke sturing’. www.binnenlandsbestuur.nl . https://www.binnenlandsbestuur.nl/sociaal/rijk r emtg emeentenb ijo ntwikkeling v anp reventiebeleid Erdogan, G., Stuij, M., Van Strijen, C., & Dellas, V. (2024). Inclusie in het publieke zwembad?: Ervaringen van islamitische vrouwen uit Amsterdam-West . Mulier Instituut. https://www.kennisbanksportenbewegen.nl/?file=11628&m=1709195210&action=file.download
79Bijlage 3 Geraadpleegde literatuur Felten, H., & Daru, S. (2026, 20 april). Wat is institutionele discriminatie? Movisie. Geraadpleegd op 28 april 2026, van https://www.movisie.nl/artikel/wat isi nstitutionele d iscriminatie Gebhardt, W., & Feijten, P. (2022). Mensbeelden bij beleid: Bewust worden, bespreken en bijstellen . Sociaal en Cultureel Planbureau. https://www.scp.nl/documenten/2022/10/20/mensbeeldenb ijb eleid Goorts, I., & Kolste, R. (2023). Cultuursensitief werken: Wat vraagt cultuursensitief werken van jou? Pharos. https://www.pharos.nl/wp c ontent/uploads/2023/03/20230321C ultuursensitief w erken.pdf Heijnen, E., & Elling, A. (2020). Diversiteit en inclusie in sportopleidingen: Een verkennende studie onder mbo- en hbo-sportopleidingen in Nederland . Mulier Instituut. https://www.mulierinstituut.nl/publicaties/25789/diversiteit e ni nclusiei ns portopleidingen/ Heijnen, E., & Kools, M. (2024). Behoeftepeiling LAB: een behoeftepeiling voor de Landelijk Academie Buurtsportcoaches . Mulier Instituut. https://www.mulierinstituut.nl/publicaties/28059/behoeftepeiling l ab/ Heuvelman, F., Birkholz, L., Tcymbal, A. et al. (2026). The impact of public policy on socioeconomic equity in physical activity: a systematic review. Int J Behav Nutr Phys Act 23, 20. https://doi.org/10.1186/s129660 260 18806 Hoekman, R., Wezenberg H oenderkamp, K., & Thijssen, K.
(2024). Benodigde ruimte voor sport in 2040: inzicht in de ruimtelijke implicaties van de ambities uit de sportagenda . Mulier Instituut. https://www.mulierinstituut.nl/publicaties/28104/benodigde r uimtev oors porti n2 040/ Hoogendoorn, M., & Bukman, S. (z.d.). Monitoring- en Evaluatiewijzer sport- en beweegbeleid . Kenniscentrum Sport & Bewegen. https://tools.kenniscentrumsportenbewegen.nl/monitoring ene valuatie/tool/ monitoringene valuatiewijzer sportenb eweegbeleid/ Hoogendoorn, M. P., & Hollander, E. L. (2016). Belemmeringen en drijfveren voor sport en bewegen bij ondervertegenwoordigde groepen . RIVM. https://www.rivm.nl/bibliotheek/rapporten/2016 02 01.pdf Inter, Vlaams Expertisecentrum Toegankelijkheid (z.d.). Wat is toegankelijkheid? Geraadpleegd op 28 april 2026, van https://www.vlaanderen.be/inter/toegankelijkheid e nu niversald esign/wati st oegankelijkheid Kastelein, C. (2021). Essay Inclusie en diversiteit. Wat, waarom en hoe? Movisie. https://www.movisie.nl/publicatie/essay i nclusiedi versiteitw atw aaromh oe KCBR (2024). Beleidskompas. Geraadpleegd op 1 mei 2026, van https://www.kcbr.nl/ontwikkelen b eleide nr egelgeving/beleidskompas KCSB (2023, 19 december).
Portretten armoede: waar lopen volwassenen met weinig leefgeld tegenaan? Geraadpleegd op 28 april 2026, van https://www.kenniscentrumsportenbewegen.nl/nieuws/ portretten a rmoedew aar lopen volwassenen metw einig leefgeldt egenaan/ KCSB (2024). Ontwerpchecklist inclusieve beweegvriendelijke omgeving . Kenniscentrum Sport & Bewegen. https://www.kenniscentrumsportenbewegen.nl/wp c ontent/uploads/2024/10/Interactief P DFO ntwerpchecklist inclusievee nb eweegvriendelijke o mgevingo ktober.pdf Kiel, J. (2026, 13 februari). “Gemeenschapsfonds moet verder kijken dan buurthuizen alleen” . Geraadpleegd op 1 mei 2026, van https://stadszaken.nl/artikel/8784/gemeenschapsfonds m oetv erderk ijkend anb uurthuizen a lleen Kwakernaak, M., & Deuten, J. (2025). Gespreksmodel Sociale Basis: Wat verstaan we nou precies onder ‘sociale basis’ en waarom moeten we er eigenlijk in investeren? Movisie/Verwey J onker. https://www.movisie.nl/sites/movisie.nl/files/20240 4/GespreksmodelS ocialeb asis.pdf La Grouw, Y & Waardenburg, M. (2025). Van bedoeling naar beweging, van beweging naar borging : Eindrapportage van onderzoek naar systeemdynamieken van de Living Labs Sport en Bewegen lage SEP in opdracht van Sportinnovator. USBO Advies, Utrecht.
https://dspace.library.uu.nl/handle/1874/462416 LakenveltV erbree, H., Prins, R., Pulles, K., Van Muijden, M., Prinsen, A., Kruize, H., De Vries, M., Strak, M., & Van Herwaarden S lob, L. (2025). Een gezonde inrichting van de openbare ruimte: vuistregels voor Bewegen, Groen en Ontmoeten. RIVM. https://www.rivm.nl/publicaties/een g ezondei nrichtingv and eo penbarer uimte Mani, A., Mullainathan, S., Shafir, E., & Zhao, J. (2013). Poverty impedes cognitive function. Science, 341(6149), 976–980. https://doi.org/10.1126/science.1238041 Movisie (2026, 14 april). Diversiteitsvlechtwerk: intersectionaliteit toepassen in beleid en praktijk . www.movisie.nl . Geraadpleegd op 1 mei 2026, van https://www.movisie.nl/publicatie/diversiteitsvlechtwerk Mulier Instituut (2025, 17 oktober). Oratie Remco Hoekman: om sociale ongelijkheid in sport te dempen, moet overheid meer maatwerk leveren. www.mulierinstituut.nl . Geraadpleegd op 30 april 2026, van https://www.mulierinstituut.nl/nieuws/oratie r emcoh oekmano ms ocialeo ngelijkheidi ns porte nb ewegen ted empen m oeto verheidm eerm aatwerkl everen/
80 Niemand aan de zijlijn Nationaal Programma Arnhem Oost (2026, 13 maart). Meer ontwikkeltijd voor leerlingen uit Arnhem-Oost om talenten te ontwikkelen en kansen te vergroten . Geraadpleegd op 28 april 2026, van https://arnhemo ost.nl/ nieuws/meero ntwikkeltijd vo orl eerlingenu ita rnhemo osto mt alentent eo ntwikkelen e nk ansent ev ergroten/ NCJ (2026, 26 februari). Lancering aan de slag met Kansrijk Partnerschap voor Jeugd en Gezin! Geraadpleegd op 1 mei 2026, van https://www.ncj.nl/inspiratie/lancering a and esl agm etk ansrijkp artnerschap v oorje ugde ng ezin/ Nijmeijer (2014). Making Franchising in Healthcare Work . [Doctoral Thesis, Erasmus University Rotterdam]. Erasmus Universiteit Rotterdam (EUR). NJI (z.d.). Gevolgen van kansenongelijkheid . Geraadpleegd op 28 april 2026, van https://www.nji.nl/kennis/gelijkek ansenvo ork inderene nj ongeren/gevolgenv ank ansenongelijkheid NLsportraad (2020). De opstelling op het speelveld: advies over de organisatie en financiering van de sport . Nederlandse Sportraad. https://www.nederlandse s portraad.nl/adviezenoverzicht/breedtesport/de o pstellingo ph ets peelveld NLsportraad (2024a). Laat ze niet zitten!: Advies bewegen en sport door 65-plussers . Nederlandse Sportraad.
https://www.nederlandse s portraad.nl/documenten/2024/11/28/ adviesl aat z en ietz ittena dviesb ewegenen sportd oor65p lussers NLsportraad (2024b). Nederland, sta op!: Maak dagelijks voldoende bewegen vanzelfsprekend . https://www.nederlandse s portraad.nl/adviezenoverzicht/bewegen/nederland s tao p NLsportraad, RVS, & Onderwijsraad (2018). Plezier in bewegen . Nederlandse Sportraad. https://www.nederlandse s portraad.nl/adviezenoverzicht/bewegen/plezier i nb ewegen OCW (z.d.). School en Omgeving: Gelijke kansen . Geraadpleegd op 28 april 2026, van https://www.gelijke k ansen.nl/schoolenomgeving Olsthoorn, M., Pommer, E., Ras, M., Van der Torre, A., & Wildeboer S chut, J. (2017). Voorzieningen verdeeld: Profijt van de overheid. Sociaal en Cultureel Planbureau. Oranje Fonds (2026). Onmisbare schakels: samen sociale initiatieven versterken . Geraadpleegd op 7 mei 2026, van https://www.oranjefonds.nl/onmisbareschakels Pharos (2024). Checklist 4x toegang: Hoe toegankelijk is de zorg en ondersteuning binnen jouw organisatie? https://www.pharos.nl/wp c ontent/uploads/2024/08/Checklist 4xto egang_toegankelijkheid z orge n ondersteuning_082024.pdf Plaisier, I., Schyns, P., Kadrouch O utmany, K., Schotel, A. L., & De Klerk, M. (2023). Gezien, gehoord en geholpen willen worden: Ervaringsverhalen uit het sociaal domein over gemiste ondersteuning .
Sociaal en Cultureel Planbureau. https://www.scp.nl/documenten/2023/08/25/gezieng ehoordeng eholpenw illenw orden Rauws, R., Groen, R., & Noordzij, J. (2024). Onbeperkt wandelen: een verkennend onderzoek naar de motivatie en belemmeringen van wandelaars met een beperking en de rol van gemeenten . Mulier Instituut. https://www.mulierinstituut.nl/publicaties/28612/onbeperkt w andelen/ Rauws, R., Noordzij, J., & Van Lindert, C. (2024). Onbeperkt fietsen: een verkennend onderzoek naar de ervaringen van en verbeteringen voor fietsers met een beperking . Mulier Instituut. https://www.mulierinstituut.nl/publicaties/28139/onbeperkt fi etsen/ Rijksoverheid (2026, 27 januari). Belangrijke stap naar sterkere rechtspositie voor mensen met een beperking . Geraadpleegd op 28 april 2026, van https://www.rijksoverheid.nl/actueel/nieuws/2026/01/27/ belangrijke s tapn aars terkerer echtspositie vo orm ensenm ete enb eperking RIVM (z.d.). Diversiteit bij medewerkers sportaanbieders . Geraadpleegd op 28 april 2026, van https://www.sportenbewegenincijfers.nl/beleid/sportakkoord/inclusie e ndi versiteit/diversiteitb ij medewerkers s portaanbieders?utm_source=chatgpt.com RIVM (2020). Impactvolle Determinanten: Bewegen . Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu. https://www.rivm.nl/sites/default/files/20210 7/LR_012065_131709_Factsheet%20_bewegen_V5.pdf ROB (2021).
Rol nemen, ruimte geven: De rol van het rijk bij interbestuurlijke samenwerking . Raad voor het Openbaar Bestuur. https://www.raadopenbaarbestuur.nl/documenten/2021/05/11/ adviesr ol n emenr uimteg even RVS (2019). De B van bekwaam: Naar een toekomstbestendige Wet BIG . Raad voor Volksgezondheid en Samenleving. https://www.raadrvs.nl/documenten/2019/10/10/debv anb ekwaam n aare ent oekomstbestendige w etb ig
81Bijlage 3 Geraadpleegde literatuur RVS (2020). Gezondheidsverschillen voorbij: Complexe ongelijkheid in een zaak van ons allemaal . Raad voor Volksgezondheid en Samenleving. https://adviezen.raadrvs.nl/gezondheidsverschillen v oorbij/ RVS (2021a). Een eerlijke kans op gezond leven. Raad voor Volksgezondheid en Samenleving. https://www.raadrvs.nl/documenten/2021/04/07/eene erlijkek anso pg ezondle ven RVS (2021b). Machtige Mensbeelden. Raad voor Volksgezondheid en Samenleving. https://www.raadrvs.nl/documenten/2021/12/13/mensbeelden RVS (2022). Grenzeloos samenwerken?: Adviezen voor het beter mogelijk maken van domeinoverstijgende samenwerking. Raad voor Volksgezondheid en Samenleving. https://www.raadrvs.nl/documenten/2022/03/04/grenzeloos samenwerken RVS (2023a). Is dit wel verantwoord?: Hoe de zorg betekenisvol rekenschap kan afleggen in tijden van transitie . Raad voor Volksgezondheid en Samenleving. https://www.raadrvs.nl/documenten/2023/10/10/isd itw elv erantwoord RVS (2023b). Met de stroom mee: Naar een duurzaam en adaptief stelsel van zorg en ondersteuning . Raad voor Volksgezondheid en Samenleving. https://www.raadrvs.nl/documenten/2023/06/20/metd es troomm ee RVS (2024). Van overleven naar bloeien: bestaansonzekerheid voorkomen en verminderen . Raad voor Volksgezondheid en Samenleving.
https://www.raadrvs.nl/documenten/2024/02/15/van o verlevenn aarb loeien RVS (2025). Doen en laten: over omgaan met onmacht en bouwen aan daadkracht . Raad voor Volksgezondheid en Samenleving. https://www.raadrvs.nl/adviezen/d/doen enl aten RVS (2026). Gezond verbonden. Raad voor Volksgezondheid en Samenleving. https://www.raadrvs.nl/documenten/2026/01/19/adviesg ezondv erbonden RVS & CrA (2022). Ruimte voor ontmoeting. Raad voor Volksgezondheid en Samenleving en College van Rijksadviseurs. https://www.raadrvs.nl/documenten/2022/09/06/ruimtem akenv ooro ntmoeting Schapendonk, R., Munsters, E., & Kuijpers, P. (2024). Het eerste sociale beweegplan van Nederland: Beweging brengt ons verder. Nationaal Programma Heerlen N oord. https://www.beweegalliantie.nl/actueel/ eerstes ociale b eweegplan v ann ederland g elanceerd tijdensn ationaal b eweegcongres Schram, J., Schroer, L., Van Twist, M., & Van der Steen, M. (2026). Strategisch ongemak organiseren: Over de ontwikkeling van strategische functies bij de Rijksoverheid . Nederlandse School voor Openbaar Bestuur. https://www.nsob.nl/overzicht v anp ublicaties/strategisch o ngemako rganiseren SER (2021). Gelijke kansen in het onderwijs: Structureel investeren in kansengelijkheid voor iedereen . https://www.ser.nl// media/ser/downloads/adviezen/2021/gelijkek anseni no nderwijs.pdf SER (2023).
Gezond opgroeien, wonen en werken: Naar een structurele gezondheidsaanpak en bestrijding van sociaal-economische gezondheidsverschillen . Sociaal Economische Raad. https://www.ser.nl// media/ser/downloads/adviezen/2023/gezondop groeienw onenw erken.pdf Singh, A., Plomp, E., Veldman, S., & Heerschop, M. (2025). Beweegwijsheid: de basis voor een leven lang bewegen: Visiedocument. Mulier Instituut. https://www.kennisbanksportenbewegen.nl/?file=12289&m=1750857116&action=file.download Sportgeneeskunde (2018, 2 oktober). Sport in 2019 voor kinderen met een chronische ziekte . Geraadpleegd op 28 april 2026, van https://www.sportgeneeskunde.com/nieuwsbericht/sport i n2 019v oork inderenm ete enc hronischez iekte/ Staat van de uitvoering (2024). Staat van de Uitvoering 2024 . https://staatvandeuitvoering.nl/app/uploads/2024/09/ICTU S vdU2 024d igitaal.pdf Staat van de uitvoering (2025). Special 2025: Inspiratie uit de toekomst . https://staatvandeuitvoering.nl/app/uploads/2025/09/Toekomstspecial S taat2 025.pdf Stichting het Gehandicapte Kind (z.d.). Samen spelen met de Speeltuinbende . Geraadpleegd op 28 april 2026, van https://gehandicaptekind.nl/watwed oen/samen spelenm etd e speeltuinbende Stoop, R. (2021, 29 juni). 10 tips om een sportvereniging nog inclusiever te maken .
Geraadpleegd op 28 april 2026, van https://radar.nl/10 tipso me ens portvereniging n ogi nclusiever tem aken/ Stuij, M., Hoogendijk, R., Dalhuisen, C., & Prent, J. (2024). Sport- en zwemlesregelingen voor mensen met een laag inkomen: Onderzoek naar lokale aanwezigheid en aanvragen . Mulier Instituut. https://www.kennisbanksportenbewegen.nl/?file=11949&m=1732101481&action=file.download Stuij, M., & Pulles, I. (2023). Bewoners in aandachtswijken sporten minder: Kennis- en innovatiescan WP1 . Mulier Instituut. https://mooibeweging.nl/wp c ontent/uploads/2024/11/KI_scan_wp1.pdf
82 Niemand aan de zijlijn Stuij, M., Visser, T., Hoogendijk, R., Pulles, I., Sheombar, K., & Elling, A. (2025). Inclusie in het lokale sportbeleid: Een meerjarig onderzoek naar ontwikkelingen in zes gemeenten . Mulier Instituut. https://www.kennisbanksportenbewegen.nl/?file=12393&m=1758715574&action=file.download Tweede Kamer (2026). Motie van het lid Zalinyan over ruimte voor sport, bewegen en spelen onderdeel maken van de Nota Ruimte. https://www.tweedekamer.nl/kamerstukken/moties/detail?id=2026Z06525&did=2026D14726 Uniek Sporten (z.d.). Uniek Sporten Hulpmiddelen . Geraadpleegd op 28 april 2026, van https://www.unieksporten.nl/hulpmiddelen?_gl=1*j2lzhi*_up*mq..*_gs*mq..&gclid= eaiaiqobchmily mvrubkwmvbq db x1fab6ueaayasaaegiylvd_bwe Van Beek, K., Meertens, M., & Hermens, N. (2026, 22 maart). Essay: Sociaal werk is meer dan cijfers: ‘Sociale investeringen kunnen enorm positief uitpakken, als je maar goed kijkt’ . Geraadpleegd op 1 mei 2026, van https://www.binnenlandsbestuur.nl/sociaal/essay s ociaalw erkism eerd anc ijfers Van Campen, C., & Van Olsthoorn, M. (2022). Meedoen aan de samenleving: Participatie: kunnen, moeten, willen en mogen. SCP. https://www.scp.nl/publicaties s cp/2022/05/meedoena and es amenleving Van den Berg, L. (2024). Whitepaper Sociale sportinitiatieven: Zo benut je hun waarde binnen het sociaal domein . Kenniscentrum Sport & Bewegen.
https://www.kenniscentrumsportenbewegen.nl/wp c ontent/uploads/2024/01/ WhitepaperS ociale sportinitiatieven.pdf Van den Berg, S., & Van Mourik B oelma, S. (2025, 26 mei). ‘Nederland Beweegt’: op naar een systeem dat bewegen de hele dag stimuleert. Geraadpleegd op 28 april 2026, van https://www.allesoversport.nl/thema/beleid/ nederlandb eweegto pn aare en systeemd atb ewegend eh eled ag stimuleert/ Van den Brink, G., Van Hulst, M., De Graaf, L., & Van der Pennen, T. (2012). Best persons en hun betekenis voor de Nederlandse achterstandswijk . Boom Lemma. Van den Dool, R. (2022). Deelname sport en bewegen van mensen met een lage sociaal economische status: De achtergronden van deelname. Mulier Instituut. https://www.kennisbanksportenbewegen.nl/?file=11112&m=1673608395&action=file.download Van den Dool, R. (2023). Welke groepen mensen bewegen minder?: vier groepen die achterblijven in beweegdeelname en de samenhang tussen deze groepen . Mulier Instituut. https://www.kennisbanksportenbewegen.nl/?file=11367&m=1723807885&action=file.download Van den Dool, R. (2025). Waarom sporten sommige groepen minder dan andere?: een onderzoek naar de samenhang van motieven en belemmeringen voor sportieve activiteiten . Mulier Instituut. https://www.kennisbanksportenbewegen.nl/?file=12121&m=1741179039&action=file.download Van den Dool, R., Van den Breul, W., & Pulles, I. (2023).
Verklaring verschil sportdeelname naar opleiding: Inventarisatie van mogelijke verklaringen. Mulier Instituut. https://www.mulierinstituut.nl/publicaties/27265/verklaring v erschils portdeelname n aaro pleiding/ Van den Enden, T., & Van den Bosch, A. (2018). Monitoring in het sociaal domein - Zo kan het ook! Movisie. https://www.movisie.nl/publicatie/monitoring s ociaald omeinz ok ano ok Van den Muijsenbergh, M., Teunissen, E., Van Weel B aumgarten, E., & Van Weel, C. (2019). Sociaal kwetsbare groepen in onderzoek en de praktijk . Huisarts en Wetenschap. https://www.pharos.nl/wp c ontent/ uploads/2020/03/VandenMuijsenbergh.2019.HenW_.kwetsbare g roepeni no nderzoekenp raktijk.pdf Van der Heijden, J., & Van den Dool, R. (2025). Toekomstige ontwikkeling sportdeelname: Wat is het effect van vergrijzingen het groeiende opleidingsniveau? Mulier Instituut. https://www.kennisbanksportenbewegen.nl/?file=12487&m=1762944535&action=file.download Van der Pennen, T. (2012, 3 december). Best persons maken het verschil in probleemwijken . Sociale Vraagstukken. https://www.socialevraagstukken.nl/best p ersonsm akenhe tv erschili np robleemwijken/ Van Eldert, P., Hollander, E., & Hertogs, N. (2025). Huurtarievenmonitor binnensport 2024: Huurtarieven van gemeentelijke sporthallen, sportzalen en gymzalen . Mulier Instituut.
https://www.mulierinstituut.nl/publicaties/28472/huurtarievenmonitor b innensport2 024/ Van Houten, J. (2022). Game changers. The impact of major life events on sport participation . https://www.researchgate.net/publication/360836169_Game_changers_The_impact_of_major_life_events_ on_sport_participation Van Kalmthout, J., & Hoeijmakers, R. (2023). Ontwikkeling vitaliteit sportverenigingen: Tussen 2018 en 2023 . Mulier Instituut. https://www.kennisbanksportenbewegen.nl/?file=11361&m=1687180867&action=file.download Van Marle, F., & Sporrel, K. (2026). The social impact of community sports in disadvantaged neighbourhoods: a qualitative examination of the value of public familiarity . Community Development Journal. https://doi.org/10.1093/cdj/bsag003
83Bijlage 3 Geraadpleegde literatuur Van Slobbe, M., Vermeulen, J., & Koster, M. (2013). The making of an ethnically diverse management: contested cultural meanings in a Dutch amateur football club. Sport in Society, 16(10), 1360–1374. https://doi.org/10.1080/17430437.2013.821257 Van Stam, W., Van den Dool, R., & Elling, A. (2021). Sport- en beweeggedrag van kinderen en jongeren naar sociaaleconomisch milieu. Mulier Instituut. https://www.mulierinstituut.nl/publicaties/25984/ sporte n b eweeggedrag v ank inderene nj ongerenn aars ociaaleconomischm ilieu/ Van Tarel, P. (2026, 26 maart). Wat gebeurt er met sport als het niet langer doel is maar middel? Geraadpleegd op 28 april 2026, van https://www.sportknowhowxl.nl/opinie/wat g ebeurt e rm et s port a lsh et n iet l anger doeli s m aar m iddel Vandermeerschen, H. (2018). Hoe sport mensen in armoede uitsluit (en wat we daartegen kunnen doen) . Demos. https://demos.be/sites/default/files/20180521_hanne_vandermeerschen_ _ demos_inleiding_analyse_sport_ en_armoede.pdf Verian. (2024). Onderzoek buitenspelen 2024: Een onderzoek onder ouders en kinderen . Jantje Beton. https://jantjebeton.nl/media/pages/medialibrary/8fff6f2d1a 1 744010228/rapportb uitenspelenk inderenj antje beton2 024.pdf Verian. (2025). Discriminatie in de zorg, welzijn en sport: Samenvatting en conclusie .