Buitengebied, Schaangedennen - Bijlagen bij de toelichting 2
Tekst van het document
[158]
Onderzoeksgebieden Tusschenwater, Cluster ten noorden van de N33, Zoersche Landen en Schaangedennen; bureauonderzoek naar aardkundige, arc heologische en cultuurhistorische waarden.
Onder strijdig gebruik wordt o.a. verstaan (art 40.2): het egaliseren of afvlakken van natuurlijk reliëf; het ophogen van de bodem; het diepploegen, mengwoelen of afgraven, dieper dan 0,3 m beneden maaiveld en het ontginnen; het afvoeren van keien groter dan 50 cm doorsnede. Gebouwde monumenten komen in het onderzoeksgebied Zoersche Landen niet voor.
5.3.2
Cultuurlandschappen
Hieronder worden de historische ontwikkeling en de karakteristieken van de verschillende landschapstypen (afgebeeld op kaartbijlage 3) beschreven. De karakteristieken dienen als leidraad voor de adviezen. In de beschrijving wordt soms verwezen naar landschapselementen. Beekdalontginningen De gronden direct langs de Hunze waren onregelmatig verkaveld ( Hunzedal, onregelmatig verkaveld broek) en begin 19 e eeuw in gebruik als hooiland. De Hunze werd hier voornamelijk gevoed door ijzeren kalkrijk kwelwater uit de Hondsrug. In deze voedselrijke gebieden kon rietveen, broekveen en zeggeveen groeien, die na ontginning ook zeer geschikt bleken als hooiland. Ten noorden van de Oude Dijk treffen we aan weerzijden van de Hunze ma(de) toponiemen aan, zoals Bosmaten, Beekmaten, Brinkmans Landen en Maten. Dit wijst op een open moerasgebied met permanent natte omstandigheden dichtbij de beek. Broek-namen die wijzen op het voorkomen van elzenbroekbossen komen hier niet voor. Op de veldminuut van de TMK uit ca. 1845 zien we wel dat ter hoogte van de Zoersche Dijk spontane opgaande begroeiing voorkwam nabij de Hunze. Langs de Hunz e zelf en op de overgang naar de groenlanden in het westen kwam her en der perceelrand beplanting voor. Beekdalontginning met een blokvormig verkaveling komen we tegen in de Witte Vledders en de Beekmanmaten.
Zoals hierboven vermeld zullende Beekmaten voor aanvang v an de ontginning uit een open moerasgebied hebben bestaan. Het toponiem Witte Vledders wijst op de overgang van voedselarme naar matig voedselrijke veengronden, in dit geval de hoogvenen in het oosten naar de venen in het beekdal. In de oorspronkelijke verkaveling lijkt nog een oude loop van de Hunze herkenbaar. Verder van de Hunze af treffen we het strookvormig verkaveld beekdal aan. Vermoedelijk in de 18 e eeuw werden de venen aan weerszijde van de Hunze ontgonnen. Hier lagen mesotrofe kwelvenen die door ondiepe en diep kwelwater van de Hondsrug werden gevoed. Al voor de ontginning kunnen deze gebieden als gemeenschappelijk weidegronden zijn gebruikt. Vanaf de Hondsrug zullen al enkele dijken naar deze landen en de hooilanden langs de Hunze hebben gelegen. Met de verdeling en ontginning van de groenlanden zullen er nieuwe dijken zijn aangelegd. De namen Oude Dijk en Nieuwe Dijk suggereert dat ze gefaseerd zijn aangelegd. In opstrekkende verkaveling vanaf de Hondsrug of vanaf de dijken werd het gebied ontgonnen. Aan de veldnamen van de ontginningen kunnen we de natuurlijke omstandigheden of het grondgebruik herleiden. In het zuiden wijzen de Zoersche Landen en het Zoersche Veen naar de zure omstandigheden van de veenbodem. Ten noorden van de Oude Dijk treffen ’t Kluinveen, wat verwijst naar turfwinning (kluin = turf).
35 Verder naar het noorden lagen de Uilenbeken die mogelijk verwijzen naar de lage ligging van het gebied (uile of oele betekent mogelijk laag weiland). Bij de Ruilverkaveling Exloërveen (1931-1934) werd het gebied ten zuiden van de Oude Dijk sterk gewijzigd. De afwatering werd verlegd van het noorden via de Hunze, naar het oosten via de Tweede Exloërmond. Smalle afwateringssloten werden verbreed om de afwatering te verbeteren wat akkerbouw mogelijk maakte. Vóór 1930 was nagenoeg het gehele gebied in gebruik als grasland, vijftig jaar later kwam er vrijwel uitsluiten akkerbouw voor. Bij de tweede Ruilverkaveling Exloërveen (1957 -1964) werd 35
Schonfeld e.a. 1950. P 86
RAAP-rapport 5284 / versie 07-10-2021
[159]
Onderzoeksgebieden Tusschenwater, Cluster ten noorden van de N33, Zoersche Landen en Schaangedennen; bureauonderzoek naar aardkundige, arc heologische en cultuurhistorische waarden.
de Hunzeloop ten noorden van de Oude Dijk rechtgetrokken. In het kader van de Herinrichting Gronings-Drentse Veenkoloniën werd gekozen de Zoersche Landen als natuurgebied in te richten. In het voorjaar van 2021 werd gestart met de aanleg van een 59 hectare groot zonnepark ten zuiden van de Oude Dijk. Karakteristieken: x
Open beekdallandschap met overwegen strookvormige verkaveling ;
x
Oude (hooi)dijken en de Hunze bepalen de hoofdstructuur;
x
Hierbinnen is tijdens de ruilverkavelingen de oorspronkelijke verkaveling sterk vereenvoudigd.
Veenkoloniale ontginningen De oostrand van het onderzoeksgebied ligt binnen de veenkoloniale ontginningen van het Oostermoer. Het betreft het restgebiedje Kleine Kijl (later Boermastreek geneomd) tussen het grootschalig verveende Exloër opgaande plaatsen in het oosten en de Zuiddeelse Landen in het westen. In de tweede helft van de 19 e eeuw werd het veen afgegraven en omgezet in akkerbouwgrond. Op de kop van de percelen kwam een lint van erven te liggen waarvan de meeste nog steeds aanwezig zijn. Van een systematische ontginning met kanalen en wijken, zoals elders in de veenkoloniën voorkwam was hier geen sprake. De oorspronkelijke verkaveling is nog redelijk intact. Karakteristieken: x
Geen klassiek voorbeeld van een Drentse veenkoloniale ontginning, maar een rest -ontginning;
x
Van oorsprong agrarische bebouwing als lint op randen voormalige hoogveen;
x
Hoog opgaande beplanting langs hoofdwegen;
x
Opstrekkende verkaveling met vaste breedte.
5.3.3
Analyse cultuurhistorische waarden
De Zoersche Landen maakten deel ut van het esdorpenlandschap. Hier lagen de hooi- en weidegronden voor de esdorpen die via dijkjes vanaf de Hondsrug waren ontsloten. Vermoedelijk zijn de gronden vanaf de 17 e eeuw verdeeld. Daarachter lag het uitgestrekte hoogveen, dat o.a. werd gebruikt voor het verbouwen van boekweit en houden va n bijen. In de tweede helft werd dit veen afgegraven voor de winning van turf. Het hoekje, de Kleine Kijl, dat binnen het onderzoeksgebied ligt, vormde een restontginning. Na het afgraven van het veen werd de grond omgezet in akkerland. Op de overgang tussen beekdal en veenkolonie concentreerde zich de bebouwing. Bij de ruilverkavelingen in de 20 e eeuw is het gebied meermaals flink op de schop gegaan, waarbij kavels werden samengevoegd. De hoofdstructuur die wordt bepaald door de laatmiddeleeuwse/17 e eeuwse dijkjes is hierbinnen behouden gebleven. De openheid/geslotenheid is door de eeuwen veranderd. Vóór aanvang van de ontginningen kwamen in het beekdal broekbossen en open moerassen voor. Het hoogveen ten oosten van het beekdal vormde een haast oneindige vlakte. Bij de ontginning van het beekdal werden de moerasbossen omgezet in hooiland. Door de ontginning van het hoogveen veranderde de open vlakte in meerdere grootschalige ruimten die begrensd werden door met populieren beplante agrarische linten.
Door recente ingrepen is het open beekdal meer gesloten geworden: in het zuiden werd een moerasbos aangelegd in het gebied Zoersche Landen, noordelijker wordt een grootschalig zonnepark in het beekdal gerealiseerd.
RAAP-rapport 5284 / versie 07-10-2021
[160]
Schaangedennen
Onderzoeksgebieden Tusschenwater, Cluster ten noorden van de N33, Zoersche Landen en Schaangedennen; bureauonderzoek naar aardkundige, arc heologische en cultuurhistorische waarden.
6 Schaangedennen 6.1 Aardkundige waarden Schaangedennen
6.1.1
Beleidskaders
In de praktijk loopt de bescherming van aardkundige waarden in Nederland via het ruimtelijke ordeningsrecht. Binnen de Wet ruimtelijke ordening (Wro) hebben Rijk en provincie de mogelijkheid h un belangen zelf met Wro-instrumenten te borgen. 36 De Provincie Drenthe heeft het ruimtelijk beleid gericht op behoud en ontwikkeling van landschappelijke kwaliteiten. In Drenthe wordt h et aardkundige landschap in belangrijke mate bepalend gezien voor de cu ltuurhistorische en landschappelijke structuur van de provincie. Daarom is het aardkundige landschap benoemd als één van de kernkwaliteiten in het provinciaal omgevingsbeleid. In 2006 werd het traject “De waarde van Drentse Aarde” gestart om de provinciale doelstelling ‘het voorkomen van aantasting, behoud en (waar mogelijk) herstel van aardkundige waarden’ te realiseren. In de nota ‘op pad met W(aarde)vol Drenthe’ uit 2018 is aangegeven hoe de provincie Drenthe stuurt op ontwikkelingen zoals verandering in functie, inrichting of beheer. 37 Provinciale omgevingsverordening 2018 In de Provinciale Omgevingsverordening 2018 Drenthe (DPOV2018) worden normerende en richtinggevende uitspraken gedaan over aardkundige waarden. 38 Gemeenten moeten hier rekening mee houden bij het vaststellen van bestemmingsplannen. Ook organisaties als waterschappen, terreinbeheerders, planontwikkelaars moeten in hun plannen hiermee rekening houden.
Gemeenten zijn verder ook gebonden aan de kaders van het provinciaal beleid die zijn neerg elegd in de Omgevingsvisie 39 en uitwerkingen zoals de beleidsnotitie ‘Op pad met wAARDEvol Drenthe’. 40 In de provincie Drenthe worden in de vigerende Provinciale Omgevingsverordening vier niveaus van bescherming onderscheiden die richting geven aan de ontwik kelingen in een gebied (figuur 21).
36
Kistenkas & Nieuwenhuizen, 2011.
37
Provincie Drenthe 2018a
38
Plannaam: NL.IMRO.9922.POVDrenthe2018-VA02, zie www.ruimtelijkeplannen.nl
39
Drenthe 2018b onder andere onder 4.2.5: kernkwaliteit aardkundige waarden. Plannaam: NL.IMRO.9922.ogvDrenthe2018-VA02, zie www.ruimtelijkeplannen.nl
40
Ibid.
RAAP-rapport 5284 / versie 07-10-2021
[162]
Onderzoeksgebieden Tusschenwater, Cluster ten noorden van de N33, Zoersche Landen en Schaangedennen; bureauonderzoek naar aardkundige, arc heologische en cultuurhistorische waarden.
Figuur 73. Beschermingsniveaus aardkundige waarden volgens de Provinciale Omgevingsverordening 2018.
1.
Stergebieden zijn de meest bijzondere en gave gebieden met een hoge aardkundige kwaliteit, die de provincie met een hoog beschermingsniveau absoluut willen behouden. De inzet is: behoud van de aardkundige waarden. Het huidige gebruik sluit veelal goed aan bij de kenmerken van de aardkundige eenheid. Verandering van inrichting of beheer zijn ongewenst, tenzij ze nodig zijn om de aardkundige waarde te behouden of te versterken of om aardkundige processen te herstellen (zoals afplaggen in stuifzandgebieden);
2.
Gebieden met een hoog beschermingsniveau. Ook voor deze gebieden is het uitgangspunt: beschermen. Ontwikkelingen kunnen alleen worden toegestaan als de kenmerken en gaafheid worden behouden;
3.
Gebieden met een middelhoog beschermingsniveau. Deze gebieden zijn minder zeldzaam of gaaf maar dragen wel bij aan de kernmerken van het aardkundig hoofdlandschap. Net als de
RAAP-rapport 5284 / versie 07-10-2021
[163]
Onderzoeksgebieden Tusschenwater, Cluster ten noorden van de N33, Zoersche Landen en Schaangedennen; bureauonderzoek naar aardkundige, arc heologische en cultuurhistorische waarden.
twee hiervoor genoemde gebieden zijn deze gebieden van provinciaal belang en behoren tot de aardkundige hoofdstructuur van de provincie. In gebieden met een middelh oog beschermingsniveau wordt ingezet op het regisseren van de ontwikkelingen: ontwikkelingen zijn toegestaan, waarbij aardkundige waarden de richting aangeven door het behoud van karakteristieken na te streven; 4.
Gebieden met een generiek beschermingsniveau zijn gebieden die niet kenmerkend zijn voor het aardkundig hoofdlandschap en evenmin zeldzaam zijn op provinciaal niveau. Deze gebieden worden gewaardeerd omdat zij bijdragen aan de lokale identiteit. In deze gebieden verwacht de Provincie dat gemeenten beleid ontwikkelen en dat bij ontwikkelingen zorgvuldig gekeken worden of en hoe aardkundige waarden kunnen worden behouden. Ook kunnen aardkundige kwaliteiten als inspiratiebron gebruikt worden.
Bijlage 1 bij de nota ‘Op pad met wAARDEvol Drenthe’ beschrijf t de karakteristieke kenmerken voor geologie, geomorfologie, reliëf en bodem. 41 Op www.provincie.drenthe.nl/kernkwaliteiten is per gebied informatie over de aanwezige kernkwaliteiten én informatie over het provinciaal kernkwaliteitenbeleid. In bijlage 2 van deze nota staat een uitwerking van het beleid voor de negen onderscheiden aardkundige vormgroepen: 29. Grondmoreneruggen; 30. Keileemplateau; 31. Droogdalen; 32. Beekdalen; 33. Veengebied; 34. Pingoruïnes, doodijsgaten en uitblazingslaagtes; 35. Dekzandgebieden; 36. Stuifzandgebieden; 37. Bijzondere bodems.
41
Provincie Drenthe, 2018a.
RAAP-rapport 5284 / versie 07-10-2021
[164]
Onderzoeksgebieden Tusschenwater, Cluster ten noorden van de N33, Zoersche Landen en Schaangedennen; bureauonderzoek naar aardkundige, arc heologische en cultuurhistorische waarden.
Geopark de Hondsrug Een bijzondere positie wordt ingenomen door het Hondsruggebied, dat in 2013 de status European and Global Geopark kreeg en sinds november 2015 de status UNESCO Global Geopark (figuur 3). De status als gebied van internationaal belang is een erkenning van de bijzondere kernkwaliteiten van dit gebied zoals het Hondsrug-complex, het beekdal van de Drentsche Aa en diverse andere aardkundig waardevolle gebieden (geosites). Behoud, duurzaam beheer en waar mogelijk versterki ng zijn de uitgangspunten voor beleid. De Stichting Geopark de Hondsrug heeft in samenspraak met partners een toekomstvisie vastgesteld, het Masterplan 2017-2027. Gemeenten en provincies hebben de doelstellingen in dit document onderschreven. Uitgangspunt voor het ruimtelijk beleid is behoud door ontwikkeling. Ruimtelijke ontwikkelingen zijn mogelijk, mits de kwaliteiten worden behouden of versterkt.
Spijkerboor
Borger
Valthe
Figuur 74. Geopark de Hondsrug.
Borger-Odoorn In de gemeente Borger-Odoorn is de doorwerking van het aardkundig beleid van de DPOV2018 en de provinciale omgevingsvisie verankert in de (dubbel)bestemmingen Agrarisch met waarden – Landschap, Waarde - Landschap en cultuurhistorie 1 en Waarde – Landschap en cultuurhistorie 3 Bestemmingsplan Buitengebied Borger-Odoorn (vastgesteld 29-11-20178), Bestemmingsplan Odoorn (vastgesteld 22-04-2010).
RAAP-rapport 5284 / versie 07-10-2021
[165]
Onderzoeksgebieden Tusschenwater, Cluster ten noorden van de N33, Zoersche Landen en Schaangedennen; bureauonderzoek naar aardkundige, arc heologische en cultuurhistorische waarden.
Figuur 75. (Dubbel)bestemmingen waarin aardkundige en cultuurhistorische waarden worden geborgd binnen het onderzoeksgebied Schaangedennen.
De voor Agrarisch met waarden – Landschap aangewezen gronden zijn o.a. bestemd voor “de bedrijfsmatige bewerking en/of beweiding van cultuurgrond, alsmede voor de opbouw, het behoud en herstel van de aan de gronden eigen landschappelijke en natuurlijke waarden in de vorm van esgronden” (Bestemmingsplan Odoorn, art 4.1). Een aanlegvergunning is o.a. nodig voor het ophogen of afgraven van gronden, het beplanten van gronden met bomen en andere opgaande houtige gewassen, het egaliseren van gronden (art 4.3). De voor Waarde - Landschap en cultuurhistorie 1 aangewezen gronden zijn mede bestemd voor het “behoud, het herstel en de versterking van de landschappelijke, en cultuurhistorische waarden van de Hondsrug, alsmede de bescherming van de aardkundige waarden” (art. 38.1). Vervolgens worden de waarden en kenmerken van het landschap en de erven benoemd, waaronder (samengevat): vergezichten, microreliëf essen en steilranden, esdorpen en wegenpatroon daartussen, samenhang es
RAAP-rapport 5284 / versie 07-10-2021
[166]
Onderzoeksgebieden Tusschenwater, Cluster ten noorden van de N33, Zoersche Landen en Schaangedennen; bureauonderzoek naar aardkundige, arc heologische en cultuurhistorische waarden.
en esdorp, besloten karakter door opgaand groen, zandpaden en klinkerwegen, onregelmatige opzet erven en verkaveling. Verschil voorerf (wonen) en achterzijde (schuren e .d.), afwisseling bebouwing en beplanting, erfbeplanting die doorloopt in het landschap, voorerf met beuken haag, achtererf met boomgroepen en houtsingels. Onder strijdig gebruik wordt o.a. verstaan (art 38.2): het egaliseren of afvlakken van natuurlijk reliëf; het diepploegen, mengwoelen of afgraven, dieper dan 0,3 m beneden maaiveld en het ontginnen; het afvoeren van keien groter dan 50 cm doorsnede; het kappen en rooien van waardevolle esrandbeplantingen, houtsingels en -wallen, bosstroken en laanbeplanting; het verharden van zandpaden; het vervangen van klinkerwegen door andersoortige bestrating (zoals asfalt of beton). De voor Waarde – Landschap en cultuurhistorie 3 aangewezen gronden zijn mede bestemd voor het behoud, het herstel en de versterking van de landschappelijke en cultuurhistorische waarden van de Veenkoloniën, alsmede de bescherming van de aardkundige waarden. Vervolgens worden de waarden en kenmerken van het landschap en de erven benoemd, waaronder (samengevat): rationeel verkavelingspatroon, stelsel van diepen en enkel/dubbel kanaalsysteem, ritmiek van wijken, lange lintbebouwing, openheid tussen bebouwingslinten, doorzicht van linten naar achterliggende open gebied.
Erven op kop van de kavel binnen verkavelingsstructuur, duidelijk onderscheid voor - en achtererf, royale erfbeplanting binnen verkavelingsrichting, grote fraai gedetailleerde boerderi jen op ruim voorerf. Onder strijdig gebruik wordt o.a. verstaan (art 40.2): het egaliseren of afvlakken van natuurlijk reliëf; het ophogen van de bodem; het diepploegen, mengwoelen of afgraven, dieper dan 0,3 m beneden maaiveld en het ontginnen; het afvoeren van keien groter dan 50 cm doorsnede. De voor Waarde - Openheid aangewezen gronden zijn mede bestemd voor het behoud, het herstel en de versterking van de openheid van het landschap. Buiten het bouwvlak mogen geen gebouwen en overkappingen worden gebouwd, met uitzondering van bestaande gebouwen en overkappingen.
RAAP-rapport 5284 / versie 07-10-2021
[167]
Onderzoeksgebieden Tusschenwater, Cluster ten noorden van de N33, Zoersche Landen en Schaangedennen; bureauonderzoek naar aardkundige, arc heologische en cultuurhistorische waarden.
6.1.2
Analyse aardkundige waarden
Figuur 76. Aardkundige waarden binnen het onderzoeksgebied.
Algemeen De deelgebieden Saksveld-Katteven, Buinerveld en Schaangedennen liggen in het aardkundig landschap van het Hondsrugcomplex. Deze bestaat uit relatief hoge grondmoreneruggen die zijn gevormd in de voorlaatste ijstijd. Kenmerkend zijn de grote hoogteverschillen, de smeltwaterdalen en
RAAP-rapport 5284 / versie 07-10-2021
[168]
Onderzoeksgebieden Tusschenwater, Cluster ten noorden van de N33, Zoersche Landen en Schaangedennen; bureauonderzoek naar aardkundige, arc heologische en cultuurhistorische waarden.
ondiep voorkomen van keileem en de vele zwerfkeien. De hoogteverschillen en de gevarieerde samenstelling van de ondergrond zorgt voor een zeer gevarieerd (grond)watersysteem. Ten oosten hiervan ligt in het Hunzedal het deelgebied Valtherdiep. Het Hunzedal is een breed dal gevormd in de voorlaatste ijstijd door schurende ijsmassa’s gevolgd door smeltwaterstromen. Dit diepe dal vulde zichzelf op met smeltwaterafzettingen. Hierdoor ontstond het brede dal dat zich onderscheidt van andere Drentse beekdalen. Gedurende de laatste ijstijd, het Weichselien, werd het dal overstoven door een laag dekzand. In de daaropvolgende warmere periode, het Holoceen, vond onder invloed van een stijgende grondwaterstand veenvorming plaats. Eerst op de diepste delen, later breidde deze zich uit naar de aangrenzende vlaktes. Door ontwatering vanaf de late middeleeuwen en grootschalige turfwinning is de top van het veen aanzienlijk gedaald. Het Valtherdiep ontspringt iets ten westen van het deelgebied, aan de voet van de Hondsrug. Grondmorenelandschap De deelgebieden Saksveld-Katteven, Buinerveld en Schaangedennen liggen geheel of gedeeltelijk in het grondmorenelandschap. De hoofdvromen worden bepaald door de Hondsrug, een glaciale rug of megaflute (B14) uit het Saalien.
Feitelijk bestaat de Hondsrug hier uit drie parallelle r uggen: Op de meest westelijke rug liggen Borger, Ees en Odoorn; op de kop van de middelste rug de oude kern van Valthe; en op de meest oostelijke rug Exloo en Weerdinge. Overal op deze ruggen komt ondiep keileem voor. De dikte en doorlaatbaarheid van het keileem loopt sterk uit een. Op plaatsen waar het keileem een hoog kleigehalte heeft en minder verweerd is heeft deze een slecht doorlatende eigenschappen. Waar het keileem een grofzandige textuur heeft is deze beter doorlatend. Voor de bodemvorming is naast de doorlaatbaarheid ook de helling van het oppervlak van het keileem van belang. Zo kon op plaatsen waar het keileem ondiep aan de oppervlakte lag, maar het oppervlak helde, toch een podzolbodem ontwikkelingen. Op plaatsen waar het keileem voldoende doorlatend was of voldoende afhelde werden vanaf de middeleeuwen akkers aangelegd die na verloop van tijd aaneengroeiden tot essen. Vanaf de 17 e eeuw werd het reliëf van de essen versterkt door het toepassen van plaggenbemesting. Een aantal essen is aangemerkt als aardkundig landschapselement (nrs. 43 en 235, figuur 83).
RAAP-rapport 5284 / versie 07-10-2021
[169]
Onderzoeksgebieden Tusschenwater, Cluster ten noorden van de N33, Zoersche Landen en Schaangedennen; bureauonderzoek naar aardkundige, arc heologische en cultuurhistorische waarden.
Figuur 77. De Kleine Esch van Exloo werd aangelegd op de oostelijke glaciale rug van de Hondsrug. Foto richting het oosten.
Smeltwatererosielandschap Sneeuwsmeltwater heeft in de laatste twee ijstijden een aantal markante dalen ingesleten in de Hondsrug. Tussen Odoorn en Valthe komen verscheidene bovenlopen van een omvangrijk droogdal (R21) samen in een hoofddal dat uitmondt in het voormalige Odoornerveen. In de bovenlopen en ten oosten van Odoorn komen in dit dal enkele periglaciale laagten (N22) voor. Delen van de droogdalen zijn later overstoven met dekzand. Op 19 e -eeuwse kaarten zien we dat het gebied ten zuiden van de weg Odoorn-Valthe nog natte omstandigheden kende en werd wel het Valthermeer genoemd. Noordelijker liggen de bovenlopen van drie andere droogdalen. Het meest westelijke dal heeft zijn bovenloop in het Odoornerzand en mondt via een smeltwaterdal in de Hondsrug ten noorden van Exloo uit in de Hunze. Het middelste dal ligt op de plaats van het Zuideinde bij Exloo en mondt ten oosten van Exloo uit in het Hunzedal. Het meest oostelijke dal t reffen we aan bij het Hunzebos. En buigt langs de Dalakkersweg af naar het Hunzedal. Al deze droogdalen zijn in de provinciale omgevingsvisie aangemerkt als aardkundig landschapselement (figuur 83: nrs. 177 en 336) Eén van de diepste en breedste dalen die door smeltwater zijn gevormd is het dal tussen Borger en Buinen dat uitmondt in het Voorste Diep. Omdat het dal nog steeds natte omstandigheden kent wordt
RAAP-rapport 5284 / versie 07-10-2021
[170]
Onderzoeksgebieden Tusschenwater, Cluster ten noorden van de N33, Zoersche Landen en Schaangedennen; bureauonderzoek naar aardkundige, arc heologische en cultuurhistorische waarden.
het tot de beekdalen gerekend. Smeltwater afkomstig van de Hondsrug dat afwaterde op dit grote dal heeft ondiepe dalen ingesleten. Een tweetal bovenlopen treffen we aan tussen Borger en Buinen.
Figuur 78. Ten zuiden van het Hunzebos is het smeltwaterdal dat richting het noorden wegloopt redelijk goed herkenbaar in het landschap. Foto richting het oosten.
Het deelgebied Katteven ligt gedeeltelijk op de westflank van de meest westelijke keileemrug. De smeltwaterdalen die hier liggen waterden af naar het westen en kwamen uit op een vlakte waar de sedimenten een welvend landschap vormden (L21). Zuidelijk daarvan komen plateau-achtige smeltwaterrestruggen (F12) voor. Dit zijn de resten van een in het Weichselien geërode erd landschap. Ze liggen relatief hoger en hebben een goede ontwatering. De bodem bestaat overwegend uit veldpodzolen met een humusrijke bovenlaag (Hn21). De bodems van de smeltwaterdalen bestaan overwegend uit veldpodzolgronden (Hn23) en op de laagstgelegen delen uit moerige podzolgronden met moerige bovenlaag (zWp). Op de zeer goed ontwaterde flanken van de dalen kon zich een haarpodzolbodem (Hd21/Hd23) vormen. De bodems van de smeltwaterafzettingen bestaan overwegend uit veldpodzolgronden (Hn21). Na het Eemien, een relatief korte warmere periode na het Saalien, volgde weer een zeer koude periode: het Weichselien. In deze periode heerste een toendraklimaat waarbij de bodem permanent bevroren was: permafrost. In deze omstandigheden werden pingoruïnes (N21) gevormd. Door water dat door de permanent bevroren ondergrond opwelde groeide een ijslens, die vervolgens onder invloed van zonlicht afsmolt. Voorbeelden van pingoruïnes treffen we aan ten oosten van het Odoornerzand en ten oosten van het Katteven.
Overige periglaciale laagten kunnen zijn ontstaan door verstuiving van dekzand (uitblazing) tijdens het Weichselien en/of het smelten van de permafrost, wat leidde tot het onregelmatig inzakken van de bodem. Fraaie en landschappelijk goed zichtbare laagten zijn het Katteven en een kleine laagte ten zuidwesten van de Zuideresch van Buinen. Van veel van deze laagten is de precieze oorsprong nog onbekend.
RAAP-rapport 5284 / versie 07-10-2021
[171]
Onderzoeksgebieden Tusschenwater, Cluster ten noorden van de N33, Zoersche Landen en Schaangedennen; bureauonderzoek naar aardkundige, arc heologische en cultuurhistorische waarden.
Figuur 79. Het Katteven is een periglaciale laagte die later met veen opgevuld raak te.
Dekzandlandschap Een groot deel van het landschap tussen de keileemruggen is overstoven met een dikke laag zand en rekenen we tot het dekzandlandschap. In het midden van het Weichselien trad door het ontbreken van vegetatie verstuiving op van de top van de glaciale ruggen. Het fijnste materiaal werd door de wind weggevoerd, het minder fijne zand werd in de direct omgeving afgezet. Dit dekzand rekenen we tot de Formatie van Boxtel. Met dit dekzand werd het dal tussen de meest oostelijke en westelijke ru g opgevuld. Binnen deze formatie wordt onderscheid gemaakt tussen Jong Dekzand I (Pleniglaciaal Vroege Dryas) en Jong Dekzand II (Late Dryas). Deze laten zich vaak onderscheiden door een oude vegetatiehorizont of veenlaag die zich vormde in het Bølling - en Allerød-interstadiaal (Laag van Usselo). De dikte van het dekzandpakket in het dal loopt uiteen van 0,5 tot 1 meter. Op enkele plaatsen stoof het zand op tot langgerekte ruggen van enkele meters hoog (B53). Hierdoor konden kilometers lange ruggen ontstaan zoals de Leewal ten zuiden van Exloo en de rug ten zuiden van het Odoornerzand (samen met het Molenveld Exloo aardkundig landschapselement 236, figuur 83). Delen van deze dekzandrug zijn later op nieuw verstoven en rekenen we tot het stuifzandlandschap.
RAAP-rapport 5284 / versie 07-10-2021
[172]
Onderzoeksgebieden Tusschenwater, Cluster ten noorden van de N33, Zoersche Landen en Schaangedennen; bureauonderzoek naar aardkundige, arc heologische en cultuurhistorische waarden.
Figuur 80. Het dekzandpakket op de Hondsrug varieert van 0,5 tot 1 m dikte. Verticale Doorsnede BRO REGIS II v2.2, DINO-loket.
Figuur 81. De Leewal maakt deel uit van een langgerekte dek zandrug tussen Exloo en Odoorn.
Stuifzandlandschap Tussen het Katteven in het westen en het Hunzebos in het oosten ligt een omvangrijk complex van stuifzand. Door ontbossing en daling van de grondwaterstanden verschraalde de bovengrond en kon wind vat krijgen op de zandige bovengrond. Feitelijk werd hier het dekzand dat zich in het midden van het Weichselien had afgezet gereactiveerd. Het zand zette zich af in de luwten van natuurlijke laagten of achter vegetatie. Hierdoor ontstond een plaatselijk zeer reliëfrijk landschap. Het grootste deel van het stuifzandlandschap bestaat uit landduinen met bijbehorende vlakten en laagten (L54). In het maaiveldreliëf op het AHN herkennen we de grote uitgestoven vlakten met daarbinnen kleine duintjes op plaatsten waar de vegetatie het zand vasthield. De bodem bestaat hier uit arme tot zeer humusarme vlakvaaggronden (Zn21) en duinvaaggronden (Zd21). Op enkele plaatsen kon het zand opstuiven tot
RAAP-rapport 5284 / versie 07-10-2021
[173]
Onderzoeksgebieden Tusschenwater, Cluster ten noorden van de N33, Zoersche Landen en Schaangedennen; bureauonderzoek naar aardkundige, arc heologische en cultuurhistorische waarden.
landduinen (M54) van enkele meters hoog, zoals aan de oostzijde van de grote uitblazingskommen bij het Katteven en de oostelijke ruggen van het Odoornzand (aardkundig landschapselement 28, figuur 83). Meer naar het oosten is vermoedelijk een deel van de Leewal opnieuw gaan verstuiven. Hierbij verdween een deel van het droogdal dat in het Hunzebos ligt onder een laag stuifzand. Op plaatse n waar het zand was weggestoven bleef een stuifzandvlakte over (M54). In het stuifzandreliëf is de heersende westelijke windrichting ten tijde van de verstuiving herkenbaar. Meer naar het zuiden komen kleinere landduinen voor, zoals op het Noorderveld, langs de Schaapskuilweg en op de plaats van de begraafplaats van Valthe. Op deze laatste locatie vertoont de bodem weinig bodemvorming en bestaat deze uit vorstvaaggronden (Zb21). In de 19 e eeuw waren de stuifzanden gedeeltelijk bebost, heide of bestonden no g uit actief stuifzand. Bij de ontginning van de heidegronden rond 1900 waren de stuifzanden ongeschikt voor landbouw en werden ze opgekocht door Staatsbosbeheer en op grote schaal aangeplant met dennen en Amerikaanse eik. Ter verbetering van de grond werd deze plaatselijk diep omgezet. Dit lijkt vooral ten zuiden van het Katteven te zijn gebeurd. Hierbij werd het kenmerkende microreliëf sterk vervaagd.
Figuur 82. Stuifzandreliëf in het Odoornerzand.
Beekdallandschap Het deelgebied Valtherdiep omvat onder andere de bovenloop van de Valther Aa, een bovenloop van de Westerwoldse Aa. De beek ontspringt iets westelijker in een gebied waar diepe kwel uit de Hondsrug uittreedt. De dalvormige laagte (R23) is hier redelijk smal en slechts 0-20 cm opgevuld met veen. Hierin onderscheidt het Valtherdiep zich dus van de bovenloop van de Hunze. Voor de grootschalige winning van turf in de 19 e en 20 e eeuw zal het veen in het beekdal aanzienlijk dikker zijn geweest, net als in het aangrenzende hoogveengebied. Het gebruik als hooi- en weidegrond in de late middeleeuwen wijst erop dat zich hier enigszins voedselrijke omstandigheden voordeden, waarschijnlijk door het uittreden van voedselrijke kwel. De meanderende beek is in de tweede helft van de 20 e eeuw rechtgetrokken en onderscheidde zich nauwelijks van andere kavelsloten. Recent is de beek
RAAP-rapport 5284 / versie 07-10-2021
[174]
Onderzoeksgebieden Tusschenwater, Cluster ten noorden van de N33, Zoersche Landen en Schaangedennen; bureauonderzoek naar aardkundige, arc heologische en cultuurhistorische waarden.
gehermeanderd, waarbij niet het geheel het oude verloop is gevolgd. Hierdoor is het diep wel beter als beekdal herkenbaar. Hoogveenlandschap Het deelgebied Valtherdiep ligt in het hoogveenlandschap dat eind 19 e eeuw werd afgegraven en nu wordt geclassificeerd als ontgonnen veenvlakte (M81) en veenkoloniale ontginningsvlakte (M91). Na afgraving van het hoogveen werden de gronden door bezanding geschikt gemaakt voor akkerbouw en ontstonden de zogenaamde dalgronden. Om de bouwvoor op dikte te houden en te voorzien van humus en luchtig te houden, werd bij de bewerking van deze gronden bolster (dieperliggend restveen) opgeploegd. Wanneer dit veen aan de oppervlakte kwam oxideerde het, waardoor de onderliggende veenlaag langzaam slijt. Kenmerkend is het nagenoeg ontbreken van reliëf.
RAAP-rapport 5284 / versie 07-10-2021
[175]
Onderzoeksgebieden Tusschenwater, Cluster ten noorden van de N33, Zoersche Landen en Schaangedennen; bureauonderzoek naar aardkundige, arc heologische en cultuurhistorische waarden.
6.1.3
Advies aardkundige waarden
Figuur 83. Aardkundige landschapselementen.
Elementen binnen Stergebieden Voor het Molenveld, de Leewal, het Odoornerzand en het stuifzand reliëf in de boswachterij Odoorn geldt het hoogste beschermingsniveau (Beleidsnotitie wAARDEvol Drenthe, 2010). Dit betekent dat de Provincie hier inzet op behoud van aardkundige waarden. Verandering van inrichting of beheer zijn ongewenst, tenzij ze nodig zijn om de aardkundige waarde te behouden of te versterken of om aardkundige processen te herstellen (zoals afplaggen in stuifzandgebieden).
RAAP-rapport 5284 / versie 07-10-2021
[176]
Onderzoeksgebieden Tusschenwater, Cluster ten noorden van de N33, Zoersche Landen en Schaangedennen; bureauonderzoek naar aardkundige, arc heologische en cultuurhistorische waarden.
28. Odoornerzand Het Odoornerzand is in de 18 e en 19 e eeuw ontstaan als gevolg van het afplaggen van de heide. De plaggen werden gebruikt als strooisel in stallen en bemesting van de essen. Door het verwijderen van de bovenlaag kon wind vat krijgen op de zandige ondergrond, die daardoor verstoof. Gedurende de gehele 19 e eeuw zijn er pogingen ondernomen het stuifzand vast te leggen door aanplant van (naald)bomen. Pas nadat Staatsbosbeheer grote stukken ging beplanten lijkt dit duurzaam te zijn geluk. Door verstuiving ontstond een reliëfrijk terrein. Waar vegetatie afwezig was kon zand verwaaien, om verderop in de luwte van de bomen, struiken of depressies zich af te zetten. De ondergrond bestaat uit keileem, waarop het (vestoven) dekzand ligt. In de bodem kunnen nog overstoven podzolprofielen aanwezig zijn van vóór de verstuiving. Dit type bodem ontstaat bij omstandigheden van neergaande waterbeweging, dus infiltratie van regenwater, waarbij humus en ijzer -aluminium complexen verspoelen en dieper in de bodem neerslaan in een inspoelingslaag. Het natuurbeheer is gunstig voor het behoud van de aardkundige waarden in dit gebied, indien het bestaande reliëf wordt gerespecteerd. Wens/kans: De ronde zandstructuren zijn bijzonder en zouden beter zichtbaar gemaakt kunnen worden door het bos hier opener te maken. 236.
Leewal en Molenveld Exloo De Leewal is een langgerekte dekzandrug tussen Exloo en Odoorn. Tussen de Westeresch van Exloo en de Boswachterij Odoorn ligt het Molenveld. De Leewal is een bijzonder en voor Drenthe uniek aardkundig element. Het is een markante rug in het veld, met relatief steile hellingen. Uit een recent samengesteld overzicht blijkt dat de Leewal en een zuidelijk van het ingesloten stuifzand gebied een geheel vormen. Tussen beide wallen die zich in de boswachterij Odoorn in westelijke richting te vervolgen zijn, komen tenminste drie complexen van paraboolduinen voor, die gescheiden zijn door relatief lagergelegen vlakten. In het oostelijk deel komen de beide ruggen bij elkaar en gaat de ingesloten vlakte over in een op de oostelijk flank van de Hondsrug gelegen droogdal. Droge dalen zijn karakteristiek voor de Hondsrug en dit dal is goed herkenbaar door de openheid van de begroeiing Uit recent onderzoek is gebleken dat de Leewal een dekzandrug betreft die is opgebouwd uit een reeks paraboolduinen, waarvan delen opnieuw verstoven zijn. Droogdalen ten noorden en oosten van het gebied op de rand van de Hondsrug, zijn deels volgestoven. De duinen die hier gevormd zijn, zijn derhalve jonger dan droogdalen. Gezien de bijzondere aardkundige waarde zou de bode m van de Leewal en het Molenveld zoveel mogelijk behouden moeten blijven.
Vergravingen, doorsnijdingen of diepe grondbewerking zijn niet gewenst. Blootlegging van de bodem door de vegetatie weg te halen geeft kans op erosie. Landschappelijk is het wenselijk om het zicht open te houden zodat de rug en het stuifzandreliëf herkenbaar blijft Stuifzandreliëf in de boswachterij Odoorn (zonder nummer) Tussen het Katteven en het Odoornerzand ligt een omvangrijk stuifzandgebied met duinen, uitgestoven laagten en vlakten. Door ontbossing en daling van de grondwaterstanden verschraalde de bovengrond en kon wind vat krijgen op de zandige bovengrond. Feitelijk werd hier het dekzand dat zich in het midden van het Weichselien had afgezet gereactiveerd. Het zand zette zich af in de luwten van natuurlijke laagten of achter vegetatie. Hierdoor ontstond een plaatselijk zeer reliëfrijk landschap. Het grootste deel van het stuifzandlandschap bestaat uit landduinen met bijbehorende vlakten en laagten. In het maaiveldreliëf op het AHN herkennen we de grote uitgestoven vlakten met daarbinnen kleine
RAAP-rapport 5284 / versie 07-10-2021
[177]
Onderzoeksgebieden Tusschenwater, Cluster ten noorden van de N33, Zoersche Landen en Schaangedennen; bureauonderzoek naar aardkundige, arc heologische en cultuurhistorische waarden.
duintjes op plaatsten waar de vegetatie het zand vasthield. De bodem bestaat hier uit arme tot zeer humusarme vlakvaaggronden (Zn21) en duinvaaggronden (Zd21). Bij de aanleg van de Boswach terij Odoorn is een deel van de grond diep omgezet en is het microreli ëf verloren gegaan. Op veel plaatsten is het reliëf echter nog gaaf aanwezig. Door de beplanting is het reliëf minder goed beleefbaar, Gezien de bijzondere aardkundige waarden zou het reliëf en de bodem zoveel mogelijk behouden moeten worden op plaatsen waar deze nog gaaf is. Vergravingen, doorsnijdingen of diepe grondbewerking zijn niet gewenst. Verwijderen van de vegetatie kan het reliëf beter zichtbaar maken, maar heeft keerzijden. Machinaal verwijderen kan leiden tot beschadiging van het microreliëf; op de kale ondergrond is kans op erosie; en tot slot vertegenwoordigen de bossen een cultuurhistorische waarden. Elementen met een hoog beschermingsniveau De gehele Hondsrug valt met uitzondering van de stergebieden binnen het beschermingsniveau hoog. Uitgangspunt is beschermen. Ontwikkelingen kunnen alleen worden toegestaan als de kenmerken en gaafheid worden behouden. 41. Noorder- en Zuideresch Buinen De Zuideresch van Buinen valt voor een klein deel binnen het deelgebied Buinerveld. Er is een ruimtelijke relatie tussen de es en het noordelijker gelegen Voorste Diep.
De relatie met het dorp in het noordoosten doorbroken door de N374. De bodem bestaat uit een zandgrond met een matig dik cultuurdek (30-50 cm dikte), de dikte neemt af naar de randen toe. Op de Zuideresch komt over een groot gedeelte keileem voor binnen 120 cm diepte. De grondwaterstanden op beide essen zijn diep: ’s zomers en ’s winters dieper dan 140 cm onder maaiveld. Voor het behoud van de aardkundige waarde van deze essen is de bodem met de esgrond belangrijk en het typerende reliëf. Diepe grondbewerking (beneden de bouwvoor), egalisatie, afgraven en doorsnijden tasten het reliëf en de bodemsequentie aan. Met bomenteelt wo rdt esgrond met de kluiten mee weggenomen waardoor het esdek in dikte afneemt. Landschappelijk is het wenselijk om te streven naar lage begroeiing, geen bebouwing, landschappelijk inpassen van wegen en fietspaden en geen overdimensionering van afwateringssloten, zodat het landschap het typerende es-karakter behoudt. Zorgpunt is dat door het huidige bodemgebruik met kunstmest waardoor het organische stofgehalte niet op peil blijft en beneden de kritische grens voor verstuiving is gekomen. Evenals de esgronde n bij Drouwen, staat met name de Zuideresch van Buinen bekend om verstuiving, waardoor dikwijls na de winter dicht geschoven greppels weer schoongemaakt moeten worden. 177.
Hunzebergen Exloo Dit element omvat het droogdal dat door het Hunzebos loopt en ten noorden van het bos afbuigt naar het oosten. Droge dalen zijn kenmerkend voor het landschap van de Hondsrug. Dit droogdal is het enige dal dat als watervoerend staat aangegeven. De afwatering vond plaats via een gegraven geul De Lossing. Omdat deze nutriënt rijk water aanvoerde vanuit de zuidelijk gelegen landbouwgebieden naar het Hunzebos is deze rond 2000 afgekoppeld. Voor behoud van de aardkundige waarden van dit droge dal geldt dat nog meer vergraven, egaliseren of doorsnijden de kenmerkende reliëfvorm en bodems verder zal aantasten. Wens, kans: Door de huidige bebouwing en beplanting wordt het reliëf gemaskeerd, maar het is de vraag of dat hier anders zou kunnen. Daarnaast is het wenselijk om de huidige functie als stroombaan voor grondwater te behouden en daarom is diepere ontwatering niet gewenst. Er liggen hier verdere ontwikkelingsmogelijkheden om de verbinding tussen landschap en bewoningsgeschiedenis duidelijk te
RAAP-rapport 5284 / versie 07-10-2021
[178]
Onderzoeksgebieden Tusschenwater, Cluster ten noorden van de N33, Zoersche Landen en Schaangedennen; bureauonderzoek naar aardkundige, arc heologische en cultuurhistorische waarden.
maken voor bezoekers. In groter verband is een link te leggen naar het nabijgelegen Molenveld en de Leewal, die eveneens archeologisch en aardkundig interessant zijn en naar de Zuideresch bij Exloo en de Zoersche landen in het Hunzedal. 235. Essen rondom Exloo Een deel van de essen rondom Exloo ligt binnen het deelgebied Schaangedennen. D e Westeresch is voor een groot deel bebouwd. Deze es ligt deels in een droogdal, dat goede herkenbaar is. Het Drentse essenlandschap is een oud cultuurlandschap van internationale waarde, dit essencomplex bij Exloo is daar onderdeel van. Daarnaast zijn de essen gelegen op de Hondsrug en in de nabijheid van meerdere aardkundig waardevolle eenheden. Ze hebben geen kenmerkend dik cultuurdek, maar dit geldt ook voor veel andere essen in Drenthe. Vooral de Zuideresch is bijzonder gaaf qua bodem en reliëf. Het reliëf is er duidelijk gebold, in dit geval veroorzaakt door de onderliggende vorm van dit gedeelte van de Hondsrug. Bij de Noordesch en Westeresch is het landschap open maar het reliëf is niet gebold; hierdoor zijn de akkers niet goed herkenbaar als es en loopt de es ‘ongemerkt’ over in het ontginningenlandschap Alleen bij de Zuideresch ligt nabij het dorp nog een dik cultuurdek van meer dan 50 cm maar de dikte neemt snel af naarmate de afstand tot het dorp groter wordt.
Verder is nauwelijks van een cultuur dek te spreken en worden overwegend holtpodzolgronden aangetroffen. Dat zijn bodems die veelal ontstaan op iets rijkere zandgronden onder invloed van een actief bodemleven en een neergaande waterbeweging. Bodemprofielen zijn vooral onder bosjes op de essen en langs de randen goed bewaard. De grondwatertrap is VIII, dat wil zeggen dat het grondwater altijd beneden de 140 cm diepte staat, hoewel het zou kunnen dat ’s winters tijdelijk een schijngrondwaterspiegel ontstaat boven het keileem dat wel onder een groot gedeelte van de essen voorkomt. Voor behoud van de essen is diepe grondbewerking, egalisatie of doorsnijden van de bodem ongewenst omdat hierdoor het reliëf en de kenmerkende bodemopbouw wordt verstoord. Bebouwing of hoge beplanting verstoort het open essenlandschap. Ook kan worden gelet op landschappelijk inpassen van wegen/fietspaden en eventuele afwateringssloten. 336. Hondsrug tussen Odoorn en Emmen Dit aardkundig landschapselement heeft betrekking op drie droogdalen en een stuifzandgebied. Het noordelijk droogdal, bij Odoorn, ligt binnen het deelgebied Schaangedennen. Ten noordoosten van Odoorn komen verschillende kleinere droogdalen samen in één groot droogdal, dat vervolgens uitkomt in het Odoornerveen. In de bovenlopen komen meerdere kleine pingo ruïnes voor. Het dal kende tot in de 19 e eeuw natte omstandigheden.
Door ontginning en ontwatering is het dal verdroogd. Het dal is redelijk als laagte herkenbaar in het landschap, vooral ten zuidoosten van Odoorn. Samen met de andere twee grote droogdalen maken ze het verhaal van een geërodeerde Hondsrug goed zichtbaar in het landschap. In het droogdal zijn nog restanten veen te vinden in de laagste delen. Hogerop komen veelal podzolgronden voor: dit zijn zandgronden met een typische gelaagdheid door de aanwezigheid van uiten inspoelingslagen van humus en ijzer-aluminium verbindingen. Voor behoud van de aardkundige waarden geldt over het algemeen dat doorsnijden, egaliseren of diepe grondbewerking de kenmerkende reliëfvorm en bodems verder zal aantasten . Diepe ontwatering heeft invloed op de functie als stroombaan voor grondwater en ook worden hierdoor de veenlagen afgebroken die nog aanwezig zijn in de laagste delen.
RAAP-rapport 5284 / versie 07-10-2021
[179]
Onderzoeksgebieden Tusschenwater, Cluster ten noorden van de N33, Zoersche Landen en Schaangedennen; bureauonderzoek naar aardkundige, arc heologische en cultuurhistorische waarden.
Elementen met een middelhoog beschermingsniveau De delen van de boswachterij Odoorn die buiten het stergebied vallen geldt en middelhoog beschermingsniveau. Dit betekent dat ontwikkelingen zijn toegestaan, maar hierbij aardkundige waarden de richting aangeven door het behoud van karakteristieken na te streven. Overige elementen Komvormige laagten: Pingoruïnes of Uitblazingskommen? In het gebied komt een groot aantal laagten voor die als pingoruïne/uitblazingslaagte zijn gekarteerd; vermoedelijk betreft het merendeel uitblazingskommen. Beide fenomenen kunnen in principe waardevol zijn, vanwege hun landschappelijk herkenbaarheid en paleo-botanisch archief (indien veen aanwezig). In 2018 heeft Landschapsbeheer Drenthe in het kader van het Pingoprogramma de ‘Handreiking voor het beheer en beleid ten behoeve van pingoruïnes in Drenthe’ opgesteld. De handreiking geeft aan welke maatregelen onder welke omstandigheden wel of niet gewenst zijn in relatie tot andere prioriteiten in doelrealisatie, in zowel natuurgebieden als in het agrarische cultuurlandschap. De functie/doelstelling van de pingoruïne, met bijhorende maatregelen, kan namelijk van grote invloed zijn op de visuele herkenbaarheid van deze terreinsoort en kan ook het bodemarchief aantasten.
In het geval van hoge gaafheid en/of zeldzaamheid kan dat sterk conflicteren met de aardkundige, cultuurhistorische en de archeologische waarden. Het kan gaan om directe maatregelen door graafwerkzaamheden, maar ook om indirecte en soms sluipende effecten door ontwatering (met als gevolg veenafbraak) of aanplant van bomen en struiken (wortelgroei in bodem profiel en verdroging en oxidatie van het veen). In het geval dat de locatie een pingoruïne is, zal aan de hand van een waarderingssystematiek bepaald worden welke waarde de pingoruïne heeft. Zie voor de waarderingssystematiek de handreiking, bijvoorbeeld op www.pingoruines.nl/. Pingoruïnes binnen het stergebied en het gebied met het hoge beschermingsniveau (figuur 11) moeten indachtig het provinciale beleid worden behouden. De waarden van dergelijke pingoruïnes e n het gebied direct rondom de pingoruïne, moet zowel landschappelijk als ecologisch gericht zijn op behoud. Verandering van beheer en/of inrichting is in principe ongewenst, mits de ingrepen bijdragen aan het behoud en/of verbeteren van de huidige waarde en/of gaafheid van het gebied. Alleen dan kunnen verandering in beheer en/of inrichting worden toegestaan.
Werkzaamheden die de bodem kunnen verstoren zijn niet toegestaan en overige maatregelen kunnen alleen met de nodige voorzichtigheid worden uitgevoerd Pingoruïnes binnen het gebied met een middelhoog beschermingsniveau zijn veelal deels aangetast, maar de structuur is nog goed te zien, de veenvulling nog grotendeels intact, of andere herkenbare reliëfelementen zijn nog aanwezig. Bij dergelijke pingoruïn es wordt doorgaans ingezet op ontwikkelingen die de aardkundige waarde (of de ecologische waarde) van de pingoruïne versterken. Dit kan in sommige gevallen goed samengaan met een verandering van functie, inrichting en/of beheer en vermits deze verandering niet ten koste gaat van andere waarden (zoals archeologie). Maatregelen die de bodem kunnen aantasten zijn hier echter in principe niet toegestaan, tenzij er geen andere alternatieven zijn en/of het noodzakelijk is dat het persé op die plek moet worden uit gevoerd. Door middel van de sturingsmethode regisseren wordt gewerkt aan het ontwikkelen van de pingoruïne en kunnen er voorwaarden gesteld worden aan inrichting en beheer.
RAAP-rapport 5284 / versie 07-10-2021
[180]
Onderzoeksgebieden Tusschenwater, Cluster ten noorden van de N33, Zoersche Landen en Schaangedennen; bureauonderzoek naar aardkundige, arc heologische en cultuurhistorische waarden.
6.2 Archeologie Schaangedennen 6.2.1
Algemeen
Het uitgangspunt voor dit onderzoek wordt gevormd door het wettelijk en beleidsmatig kader voor de ruimtelijke ordening en monumentenzorg. De gemeente is de bevoegde overheid die een besluit zal nemen over hoe om te gaan met de eventueel aanwezige archeologische waarden. Het gaat voor het deelgebied ‘Schaangedennen’ om de gemeenten Borger-Odoorn en Emmen (meest oostelijke deel van dit deelgebied). Het beleidskader wordt per discipline (aardkunde, cultuurhistorie, archeologie) beschreven in de betreffende hoofdstukken. Op de archeologische beleidskaarten van de gemeenten Aa en Hunze, Emmen, Borger-Odoorn en Tynaarlo wordt aangegeven dat voor grote delen van het complete onderzoeksgebied een middelhoge tot hoge archeologische verwachting geldt (ook deels toegespitst op beekdalen). Het beleid voor deze zones schrijft voor dat er bij bodemingrepen groter dan 1000 m 2 (middelhoge verwachting) en dieper dan 30 cm -mv een archeologisch onderzoek dient te worden uitgevoerd. Daarnaast zijn er ook zones met een hogere archeologische verwachting en kleinere lands chappelijke/archeologische elementen waarvoor de vrijstellingsgrenzen nog beperkter zijn. Deze voorschriften zijn verankerd in de bestemmingsplannen Buitengebied Aa en Hunze (09 -05-2018), Buitengebied Borger-Odoorn (29-112018), Buitengebied Emmen (30-10-2014) en Buitengebied Tynaarlo (29-10-2014).
De omvang en diepte van de geplande bodemingrepen zullen naar verwachting de vrijstellingsgrenzen van de verschillende gemeentelijke beleidsvoeringen overschrijden. Een archeologische onderbouwing met betrekking tot de eventuele aanwezigheid van archeologische waarden is daarom verplicht conform het vigerend beleid.
6.2.2
Beleidskader
Bestemmingsplannen Het deelgebied ‘Schaangedennen’ bestaat in feite weer uit vier kleinere delen (Schaangedennen, Valtherdiep, Buinerveld en Katteveen) en ligt nagenoeg helemaal in de gemeente Borger -Odoorn, uitgezonderd de meest oostelijke 350 m van het Valtherdiep: dit deel ligt in de gemeente Emmen. Laatstgenoemde heeft een dubbelbestemming Waarde Archeologie 4 (Buitengebied Emmen, 30-102014) voor de beekdalgronden die direct naast het Valtherdiep liggen. Hiervoor geldt dat archeologisch onderzoek verplicht is bij bodemgrepen die dieper reiken dan 30 cm -mv en die groter zijn dan 1000 m 2 . Voor de overige gronden van het deelgebied die i n de gemeente Emmen liggen geldt geen dubbelbestemming. Voor de gronden aan de overzijde van het Valtherdiep (gemeente Borger-Odoorn) die tot het beekdal behoren geldt een dubbelbestemming Waarde Archeologie 4 (Bestemmingsplan Buitengebied Borger-Odoorn, 29-11-2018). De gronden van Schaangedennen die binnen de gemeente Borger-Odoorn liggen kennen eveneens grotendeels een dubbelbestemming Waarde Archeologie 4 (middelhoge verwachting tot hoge verwachting voor beekdalen en stuifzandgebieden), wat inhoudt dat archeologisch onderzoek verplicht is voor bodemingrepen groter dan 1000 m 2 en dieper dan 30 cm mv.
Verspreid door dit deel van het onderzoeksgebied komen ook kleinere zones voor met verschillende dubbelbestemmingen op het gebied van archeologie. Waarde Arc heologie 3 betreft een hoge archeologische verwachtingswaarde voor essen en Celtic fields en houdt in dat archeologisch onderzoek verplicht is bij bodemingrepen die groter zijn dan 500 m 2 en dieper dan 30 cm -mv. Waarde Archeologie 2 geldt voor dekzandkoppen in het beekdal: bodemingrepen dieper dan 30 cm -mv en groter dan 100 m 2 dienen voorafgegaan te worden door archeologisch onderzoek. Waarde Archeologie 1 geldt voor terreinen van archeologische waarde, hoge archeologische waarde of zeer hoge archeologische waarde (AMK-terreinen). Archeologisch onderzoek is verplicht bij bodemingrepen die
RAAP-rapport 5284 / versie 07-10-2021
[181]
Onderzoeksgebieden Tusschenwater, Cluster ten noorden van de N33, Zoersche Landen en Schaangedennen; bureauonderzoek naar aardkundige, arc heologische en cultuurhistorische waarden.
dieper reiken dan 30 cm -mv, ongeacht de grootte van het te verstoren oppervlak; indien het een terrein van Provinciaal Belang betreft, zal gemeente ook advies inwinnen b ij de Provincie. Voor het Buinerveld geldt hoofdzakelijk Waarde Archeologie 4 (stuifzandgebieden) en een Waarde Archeologie 3 (es van Buinen). Ter hoogte van het Katteveen geldt voor de drie laagtes/vennen in het landschap een Waarde Archeologie 1, voor de omliggende gebieden geldt hoofdzakelijk een Waarde Archeologie 4.
Provinciaal beleid Archeologie is een kernkwaliteit in de provincie Drenthe - dat wil zeggen ‘van provinciaal belang’ - en zodoende beschreven in de Provinciale Omgevingsvisie en veranker d in de Provinciale Omgevingsverordening. Laatstgenoemde is bindend voor de gemeenten, wat inhoudt dat gemeenten verplicht zijn om het provinciaal belang archeologie in hun beleid en bestemmingsplannen moeten vastleggen (als rode contouren terug te vinden op de gemeentelijke beleidskaarten). De provincie maakt dus gebruik van de haar ter beschikking staande ruimtelijke instrumentarium om een goede omgang met het Drentse archeologische erfgoed te bewerkstelligen. De kernkwaliteit archeologie (=het provinciaal belang archeologie) bevat een representatieve selectie van het Drentse archeologische erfgoed dat van regionale en/of landelijke betekenis is. Relevant voor dit bureauonderzoek c.q. onderzoeksgebied is dat o.a. álle beekdalen inclusief alle daar aanwezi ge fenomenen zoals zandkopjes en voorden, álle essen en álle Celtic fields in Drenthe van provinciaal belang archeologie zijn (zie fig. 80). In de provinciale Omgevingsvisie en -Verordening is een overzichtskaart opgenomen van alle gebieden, archeologische terreinen en objecten die op dit moment (2021) tot de provinciale kernkwaliteit archeologie worden gerekend.
Momenteel wordt aan een actualisatie van de kernkwaliteit archeologie gewerkt in het kader van het Digitaal Stelsel Omgevingswet. Hiervoor heeft RAAP de afgelopen jaren inventarisatieprojecten uitgevoerd met betrekking tot in de provincie Drenthe aanwezige Celtic fields, karrensporen, voordelocaties en erfgoed uit de Tweede Wereldoorlog (Van der Veen & Ten Anscher, 2018; Van der Veen & Ten Anscher, 2019; Ten Anscher et al., 2019). De resultaten van deze projecten zijn geraadpleegd en verwerkt in het huidige bureauonderzoek. Uitgangspunt van de archeologische kernkwaliteiten van provinciaal belang is het behoud in situ van daarvoor in aanmerking komen de archeologische waarden. Indien dat niet mogelijk is, dient de in de bodem aanwezige archeologische informatie(waarde) te worden veiliggesteld door middel van een opgraving (conform de KNA), waarvoor vroegtijdig afstemming met de gemeenten dient te worden gemaakt (zie ook Provinciale Omgevingsverordening 3.2.1). Dit houdt in dat voorafgaand aan bodemingrepen de provincie via de desbetreffende gemeente dient te worden benaderd.
RAAP-rapport 5284 / versie 07-10-2021
[182]
Onderzoeksgebieden Tusschenwater, Cluster ten noorden van de N33, Zoersche Landen en Schaangedennen; bureauonderzoek naar aardkundige, arc heologische en cultuurhistorische waarden.
Figuur 84. Overzicht van de kernkwaliteiten archeologie in de provincie Drenthe (provinciaal belang) ten opzichte van het deelgebied Schaangedennen.
RAAP-rapport 5284 / versie 07-10-2021
[183]
Onderzoeksgebieden Tusschenwater, Cluster ten noorden van de N33, Zoersche Landen en Schaangedennen; bureauonderzoek naar aardkundige, arc heologische en cultuurhistorische waarden.
Gemeentelijke archeologische verwachtingskaarten Uit het raadplegen van de archeologische verwachtingskaart van de gemeente Borger -Odoorn blijkt dat de archeologische verwachtingen zijn gekoppeld aan de in het deelgebied aanwezige landschappelijke elementen. Ter hoogte van het Katteveen -deel is in het oosten hoofdzakelijk sprake van grondmoreneruggen die zijn afgedekt door dekzand en waarvoor een hoge arche ologische verwachting is opgesteld. In het westen is sprake van grondmoreneafzettingen (al dan niet met welvingen) die eveneens zijn afgedekt door dekzand; hiervoor is de archeologische verwachting middelhoog. In het zuiden liggen hoge en lage landduinen (stuifzand) met bijbehorende vlakten en laagten waarbij een hoge archeologische verwachting hoort. De laagten kenmerken zich als natte en droge depressies (veentjes; waaronder het Katteveen) zonder randwal waarvoor een eveneens hoge archeologische verwachting geldt (zie figuur 81).
Figuur 85. Direct ten zuidwesten van hunebed D35 ligt deze laagte (mogelijke pingoruïne) die tevens een AMK terrein van archeologische waarde is (13865). Dit in verband met de aanwezigheid van drie graf heuvels en een mogelijk urnenveld.
Ten slotte komen in het noorden van het gebied enkele relatief hooggelegen veenkoloniale ontginningsvlakten voor: door de daar in het verleden uitgevoerde bodemingrepen geldt ter plaatse een lage archeologische verwachting. Voor het Buinerveld-deel geldt een hoofdzakelijk hoge archeologische verwachting die is gebaseerd op de in het gebied aanwezige afzettingen: grondmoreneafzettingen (al dan niet met welvingen) die zijn afgedekt met dekzand, de es van Buinen, enkele geïsoleerde landduinen en verschillende laagten/depressies (veentjes) zonder randwal. De grondmoreneafzettingen worden doorsneden door enkele droogdalen (middelhoge archeologische verwachting). Ook voor het Schaangedennen-deel is de archeologische verwachting overwegend hoog op basis van de in het onderzoeksgebied aanwezige essen (Valthe, Odoorn, Exloo), ijsstroomruggen (waaronder de Hondsrug) en hoge en lage landduinen met bijbehorende vlakten en laagten (waaronder
RAAP-rapport 5284 / versie 07-10-2021
[184]
Onderzoeksgebieden Tusschenwater, Cluster ten noorden van de N33, Zoersche Landen en Schaangedennen; bureauonderzoek naar aardkundige, arc heologische en cultuurhistorische waarden.
veentjes). Voor de droogdalen aan weerszijden van de grondmoreneruggen geldt een middelhoge archeologische verwachting (figuur 82). Ten slotte geldt voor de dalvormige laagte in het Valtherdiep deel een hoge archeologische verwachting en voor de ten westen daarvan gelegen veenkoloniale ontginningsvlakte een lage archeologische verwachting. Voor de gronden die aan de overzijde van het Valtherdiep liggen (gemeente Emmen) gelden verschillende archeologische verwachtingen: aan de beekdalgronden is een hoge verwachting toegekend en aan de ten oosten daarva n gelegen vlakte van smeltwaterafzettingen en veenvlakte (ontgonnen) is een lage verwachting toegekend.
Figuur 86. Nagemaakte voorde in recent aangelegde laagte ten oosten van Hunzebos .
Gemeentelijke archeologische beleidskaarten Voor de delen van het deelgebied met een middelhoge tot hoge archeologische verwachting (onder andere de droogdalen, grondmoreneruggen en grondmorenewelvingen) binnen de gemeente Borger Odoorn geldt, dat bij ingrepen groter dan 500 m 2 en dieper dan 30 cm -mv een verkennend booronderzoek wordt geadviseerd, zo nodig gevolgd door karterend booronderzoek. Voor de beekdalgronden van het onderzoeksgebied met een hoge verwachting die binnen de gemeente Borger Odoorn liggen (Valtherdiep) geldt op basis van de gemeentelijke archeologische beleidsadvieskaart dat archeologisch onderzoek in de vorm van een archeologische begeleiding (protocol opgraving) verplicht is bij ingrepen groter dan 500 m 2 en dieper dan 30 cm -mv (figuren 83 en 84). Aangezien de beekdalbodems van Provinciaal belang zijn, dient voorafgaand aan bodemingrepen eerst overleg te worden gevoerd met de Provincie via de gemeente (onder andere over de wijze waarop de begeleiding zal worden uitgevoerd). Voor de beekdalbodems aan de overzijde van het Valthe rdiep (figuur 85) geldt conform de archeologische beleidskaart van de gemeente Emmen dat archeologisch onderzoek verplicht is bij bodemingrepen groter dan 1000 m 2 en dieper dan 30 cm -mv; voor de overige gronden in de gemeente Emmen die binnen het onderzoeksgebied liggen gelden geen archeologische restricties.