Buitengebied, Schaangedennen - Bijlagen bij de toelichting 2
Tekst van het document
RAAP-rapport 5284 / versie 07-10-2021
[185]
Onderzoeksgebieden Tusschenwater, Cluster ten noorden van de N33, Zoersche Landen en Schaangedennen; bureauonderzoek naar aardkundige, arc heologische en cultuurhistorische waarden.
Figuur 87. De archeologische beleidskaart van de gemeente Borger -Odoorn ten opzichte van het subdeelgebied Buinerveld (zwart omlijnd). Oranje: (middel)hoge verwachting plei stoceen, oranje, bruin: hoge verwachting essen, blauw: hoge verwachting laagten/depressies.
Voor de zones met een middelhoge verwachting (beekdal) in de gemeente Borger-Odoorn geldt dat na afloop van grondwerkzaamheden groter dan 1000 m 2 en dieper dan 30 cm -mv een veldinspectie dient te worden uitgevoerd. Voor de dekzandkopjes in het beekdal (hoge verwachting) geldt dat bij bodemingrepen groter dan 100 m 2 en dieper dan 30 cm -mv een verkennend booronderzoek dient te worden uitgevoerd, zo nodig gevolgd door karterend booronderzoek. Voor de essen binnen het deelgebied geldt dat deze van Provinciaal belang zijn, wat inhoudt dat voorafgaand aan bodemingrepen (ongeacht de grootte en diepte) allereerst via de gemeente met de Provincie moet worden overlegd. De eerste fase van het archeologisch onderzoek bestaat uit verkennend - en karterend proefsleuvenonderzoek.
RAAP-rapport 5284 / versie 07-10-2021
[186]
Onderzoeksgebieden Tusschenwater, Cluster ten noorden van de N33, Zoersche Landen en Schaangedennen; bureauonderzoek naar aardkundige, arc heologische en cultuurhistorische waarden.
Figuur 88. De archeologische beleidskaart van de gemeente Borger -Odoorn ten opzichte van het subdeelgebied Katteveen-Schaangedennen (zwart omlijnd). Oranje: (middel)hoge verwachting pleistoceen, bruin: hoge verwachting essen, lichtblauw-omrand: AMK-terreinen.
Voor de mogelijke Celtic fields geldt dat voorafgaand aan bodemingrepen eerst contact dient te worden opgenomen met de Provincie via de gemeente. Daarnaast wordt dezelfde waarde aan dergelijke terreinen toegekend als aan AMK-terreinen van archeologische waarde, hetgeen inhoudt dat wordt gestreefd naar behoud in situ en, indien dit niet mogelijk is, allereerst waarderend onde rzoek dient te worden uitgevoerd. Voor vergraven gronden, bebouwing en archeologisch onderzochte terreinen is bepaald dat deze kunnen worden vrijgegeven bij geplande bodemingrepen. Ten slotte is het archeologisch beleid voor AMK-terreinen die in het deelgebied aanwezig zijn eenduidig: er wordt gestreefd naar behoud in-situ. Indien dit niet mogelijk blijkt te zijn, zal bij bodemingrepen aanvullend archeologisch onderzoek moeten worden uitgevoerd in de vorm van een opgraving (zeer hoge en hoge waarde) of waarderend onderzoek (archeologische waarde).
RAAP-rapport 5284 / versie 07-10-2021
[187]
Onderzoeksgebieden Tusschenwater, Cluster ten noorden van de N33, Zoersche Landen en Schaangedennen; bureauonderzoek naar aardkundige, arc heologische en cultuurhistorische waarden.
Figuur 89. De archeologische beleidskaart van de gemeente Borger -Odoorn ten opzichte van het subdeelgebied Valtherdiep (zwart omlijnd). Groen: hoge verwachting beekdal, paars: middelhoge of lage verwachting veenkoloniale ontginningsvlakte.
6.2.3
Analyse archeologische waarden
Methode Het bureauonderzoek dient ervoor om – op basis van verschillende bronnen – inzicht te krijgen in de genese van het landschap, de bodemopbouw en de sporen die h et menselijk gebruik in de loop van de tijd heeft achtergelaten. Met behulp van deze gegevens wordt een gespecificeerde archeologische verwachting opgesteld. Om de aanwezige en te verwachten archeologische waarden (locatie, diepte, type, datering omvang) in kaart te brengen worden de volgende werkzaamheden verricht:
RAAP-rapport 5284 / versie 07-10-2021
[188]
Onderzoeksgebieden Tusschenwater, Cluster ten noorden van de N33, Zoersche Landen en Schaangedennen; bureauonderzoek naar aardkundige, arc heologische en cultuurhistorische waarden.
-
Inventariseren van archeologische gegevens (onderzoeksgegevens, vondstlocaties en AMK terreinen o.a. uit Archis, het Archeologisch Informatie Systeem);
-
Bestuderen van de gemeentelijke archeologische beleidskaarten (en bijbehorende rapporten en kaartbijlagen);
-
Provinciale archeologische onderzoeken, gericht op Celtic fields en karrensporen (RAAP rapport 3554), voordelocaties (RAAP-rapport 3616) en erfgoed van de Tweede Wereldoorlog;
-
Bestuderen van bodem-, geo(morfo)logische, historische en topografische kaarten;
-
Bestuderen van het Actueel Hoogtebestand Nederland (AHN);
-
Raadplegen van luchtfoto’s en satellietbeelden;
-
Inventarisatie van de bodemverstoringen aan de hand de verstoringsbronnenkaa rt (Alterra) en het AHN;
-
Raadplegen van literatuur.
Aardkundige situatie Voor de beschrijving van de aardkundige waarde en bodemgesteldheid binnen het projectgebied wordt verwezen naar het hoofdstuk 6.1 van dit rapport.
Archeologische gegevens Voor grote delen van het deelgebied Schaangedennen geldt op basis van de verschillende gemeentelijke archeologische beleids- en verwachtingskaarten een hoge verwachting die is opgesteld op basis van de onderliggende geomorfologische situatie. Het gaat daarbij met n ame om de hogere pleistocene gronden die tezamen de Hondsrug vormen: ijsstroomruggen, landduinen, smeltwaterterrasresten en de lagergelegen droogdalen. Binnen deze zones bevindt de archeologie zich naar verwachting dicht onder het maaiveld. Verder zijn in het onderzoeksgebied zeer veel kansrijke archeologische zones/waarden aanwezig: uit de archeologische inventarisatie is namelijk gebleken dat in het gebied 242 vindplaatsen bekend zijn, evenals drie archeologische rijksmonumenten en 45 AMK terreinen. Ook zijn in het gebied verschillende archeologische waarden bekend, Celtic fields, laagten/depressies (mogelijke pingoruïnes), voordelocaties, karrensporen, een prehistorische route, grafheuvels, hunebedden en essen. Hieronder volgt een overzicht en beschrijvin g van de voorgenoemde waarden.
AMK-terreinen en rijksmonumenten In het Schaangedennen-deelgebied liggen drie archeologische rijksmonumenten en 45 AMK -terreinen (zie bijlage 5). De archeologische rijksmonumenten vertegenwoordigen in totaal vier hunebedden : D28, D29, D31 en D35 (zie tabel 14 en figuren 86 en 87).
RAAP-rapport 5284 / versie 07-10-2021
[189]
Onderzoeksgebieden Tusschenwater, Cluster ten noorden van de N33, Zoersche Landen en Schaangedennen; bureauonderzoek naar aardkundige, arc heologische en cultuurhistorische waarden.
Figuur 90. Overzichtsfoto van hunebed D31: een beschermd archeologisch rijksmonument.
De 45 AMK-terreinen kunnen worden onderverdeeld in drie terreinen van zeer hoge ar cheologische waarde, beschermd (dit zijn feitelijk dezelfde terreinen als de archeologische rijksmonumenten), 10 terreinen van zeer hoge archeologische waarde, 10 terreinen van hoge archeologische waarde en 22 terreinen van archeologische waarde. De terreinen van zeer hoge archeologische waarde (niet beschermd) bevatten in acht gevallen (resten van) één of meerdere grafheuvels uit de periode van het neolithicum tot en met de bronstijd (waaronder de kenmerkende grafheuvels van het Eppiesbergje; AMK-terrein 8623)). Direct ten zuiden van laatstgenoemde terrein ligt een perceel (AMK -terrein 9605) waarbinnen sporen van bewoning uit het neolithicum (onder andere Trechterbekermateriaal) en de bronstijd (onder andere Wikkeldraadmateriaal) zijn aangetroffen. Ten slot te ligt ten zuiden van de Odoornerweg tussen Odoorn en Valthe hunebed D34 (AMK-terrein 9594): een AMK-terrein van zeer hoge archeologische waarde dat nog geen beschermde status heeft. De terreinen van hoge archeologische verwachting kennen qua aanwezige archeologische resten meer variatie: het gaat om verschillende prehistorische vindplaatsen zoals urnenvelden, grafheuvelzolen, Celtic fields en terreinen met bewoningsporen uit met name het neolithicum en de bronstijd.
Ook uit de middeleeuwen en nieuwe tijd zijn nog sporen aanwezig binnen verschillende AMK -terreinen van hoge archeologische waarde: het gaat dan om bundels karrensporen en het esdorp Valthe. De AMK -terreinen van archeologische waarde in het deelgebied bevatten onder andere sporen uit het laat -paleolithicum (Hamburg-cultuur), mesolithicum, neolithicum (onder andere Trechterbeker - en Klokbekercultuur), bronstijd (onder andere Wikkeldraad- en Eemscultuur) en ijzertijd.
RAAP-rapport 5284 / versie 07-10-2021
[190]
Onderzoeksgebieden Tusschenwater, Cluster ten noorden van de N33, Zoersche Landen en Schaangedennen; bureauonderzoek naar aardkundige, arc heologische en cultuurhistorische waarden.
Figuur 91. Hunebed D35 ligt enigszins verscholen acht er wat bosschages (al loopt het pad feitelijk dwars door de vindplaats en ligt er in verhouding tot hunebed D31 enigszins verwaarloosd bij.
Verder bevatten verschillende terreinen ook resten van Celtic fields en grafheuvels (AMK -terreinen 9646, 14316 en 14319). Al deze verschillende archeologische terreinen zijn beschermd middels specifiek daartoe opgesteld archeologisch beleid (zie de paragraaf hiervoor). Het is overigens nog vermeldenswaardig dat nagenoeg alle AMK-terreinen (42) zich binnen het subdeelgebied Schaangedennen (grofweg in de driehoek tussen Odoorn, Valthe en Exloo) bevinden. Slechts twee terreinen liggen in het subdeelgebied Katteveen (AMK -terreinen 9630 en 9631: beide zijn grafheuvels) en één terrein ligt in het subdeelgebied Buinerveld (AMK-terrein 9599 en tevens archeologisch rijksmonument 464166: hunebedden D28 en D29). Monument
Waarde
Complex
Toponiem
Datering
452870
Archeologisch rijksmonument
Terrein met daarin een hunebed uit het Neolithicum. Van het oorspronkelijke hunebed (D35) resteert nog het steenskelet van de grafkamer met 11 draagstenen en 2 dekstenen. De dekheuvel is grotendeels verdwenen.
OUDE VENEN
IJZ-ME
464166
Archeologisch rijksmonument
Terrein met twee hunebedden D28 en D29. De hunebedden zijn gelegen in zand op de noordelijke flank van een keileemplateau in een boomweide. Van D28 zijn nog 10 draagstenen, 3 dekstenen en mogelijk 1 stopsteen aanwezig, terwijl van de dekheuvel nog de voet resteert. Van D29 zijn nog 10 draagstenen, 3 dekstenen en 1 poortsteen aanwezig, terwijl van de dekheuvel eveneens alleen de voet nog over is.
OUDE VENEN
IJZ-ME
RAAP-rapport 5284 / versie 07-10-2021
[191]
Onderzoeksgebieden Tusschenwater, Cluster ten noorden van de N33, Zoersche Landen en Schaangedennen; bureauonderzoek naar aardkundige, arc heologische en cultuurhistorische waarden.
527157
Archeologisch rijksmonument
Terrein met daarin hunebed D31. Het hunebed is sterk verstoord. Van de grafkamer zijn nog 2 draagstenen en 5 vermoedelijke zijstenen aanwezig, deels niet meer in situ. De dekheuvel is nog wel deels zichtbaar. Het hunebed is niet wetenschappelijk onderzocht, op enig proefonderzoek na tijdens de restauratie in 1960. De vloer van de grafkamer is verzegeld met gasbetonblokken.
KNIJPSTUKKEN
IJZ-ME
Tabel 14. Overzicht van de drie archeologische rijksmonumenten in het deelgebied Schaangedennen.
Archeologische fenomenen: van Celtic fields en karrensporen tot essen en hunebedden Binnen de grenzen van het deelgebied Schaangedennen is een zeer uitgebreide variatie aan archeologische fenomenen aanwezig. Voor de duidelijkheid wordt per subdeelgebied een kort overzicht gegeven van de daarin aanwezige fenomenen. In het oosten van het subdeelgebied Buinerveld liggen delen van de es van Buinen en een mogelijk Celtic field (figuur 88). Langs de westelijke rand van de es liggen drie laagten/depressies (mogelijke pingoruïnes); een vierde laagte/depressie bevindt zich enkele honderden meters ten zuiden van het recreatiegebied Hunzedal aan de zu idoostrand van Borger. In dit subdeelgebied zijn ook verschillende bundels karrensporen aanwezig, waarvan de meest duidelijke vanuit het zuidoosten richting het noordwesten en de zuidrand van het recreatiegebied Hunzedal lopen over een afstand van ruim 650 m. Binnen de laatste 350 m tot aan het recreatiegebied zijn de karrensporen niet meer herkenbaar door (sub)moderne verstoring (landbouwwerkzaamheden). Direct ten noorden van het recreatiegebied duiken ze nog weer even kortstondig op (ca. 65 m) binnen een bosperceel. Indien vanuit de ZO-NW-oriëntatie de bundel van karrensporen wordt doorgetrokken, komen deze precies uit bij hunebedden D28 en D29.
Ook ten noordwesten van de es van Buinen zijn nog verschillende bundels van karrensporen aanwezig, ditmaal met e en ZO-NW-oriëntatie. In het zuidoostelijke deel van subdeelgebied Kattenveen zijn nog restanten van een mogelijk Celtic field zichtbaar ten noorden van de Boswachter Meelkerlaan in de bossen van Odoorn (Boswachterij Odoorn). Verder zijn in dit subdeelgebied enkele fragmentarische restanten van karrensporen aanwezig evenals een viertal laagten/depressies (figuur 88). De meeste archeologische fenomenen bevinden zich in het subdeelgebied Schaangedennen dat grofweg uit de driehoek Odoorn-Valthe-Exloo bestaat (figuren 89-91). Het gaat daarbij in de eerste plaats om drie hunebedden (zie ook de voorgaande paragraaf over de archeologische rijksmonumenten): twee daarvan liggen nabij Valthe (D34 en D35) en de derde (D31) ligt ten zuiden van de essen van Exloo. Verder liggen in het subdeelgebied een vijftal gebieden die tot de essen van Exloo mogen worden gerekend en ten zuiden (n=4) en westen (n=1) van het dorp liggen.
RAAP-rapport 5284 / versie 07-10-2021
[192]
Onderzoeksgebieden Tusschenwater, Cluster ten noorden van de N33, Zoersche Landen en Schaangedennen; bureauonderzoek naar aardkundige, arc heologische en cultuurhistorische waarden.
Figuur 92. Weergave van bekende archeologische fenomenen in het subdeelgebied Buinerveld.
Ook rondom Valthe liggen verschillende essen, waarvan twee ten zuiden en de derde ten zuidwesten van het dorp. Verder liggen in het subdeelgebied een viertal Celtic fields: aan de noordzijde van Valthe, aan de zuidzijde van het vakantiepark dat zich ten noorden van Valthe bevindt, aan de westzijde van de Dennenweg aan de oostrand van Odoorn en halverwege de weg Zuideinde die tussen Odoorn en Exloo ligt. In drie gevallen gaat het om zekere Celtic fields, alleen ter hoogte van de locatie aa n de Dennenweg is dit niet met zekerheid te stellen. Verspreid door het subdeelgebied komen ook bundels karrensporen voor: in het Molenveld ten zuidwesten van Exloo zijn deze nog aanwezig (ZW -NOgeoriënteerd) evenals in de bossen ten westen en noordwesten van Odoorn (N-Z-georiënteerd). Verschillende terreinen met resten van karrensporen, Celtic fields en essen zijn tevens (deels) als AMK-terrein geregistreerd. Aan het verspreidingspatroon van de archeologische objecten kan soms een samenhang ten grondslag liggen: zo kunnen aan de hand van lijnvormige patronen van grafheuvels en andere prehistorische begravingen oude landroutes worden gereconstrueerd. Een van de fraaiste voorbeelden in ons land is de noord-zuid lopende prehistorische route over de Hondsrug. Hoewel de weg zelf feitelijk niet is aangetroffen, laat deze zich aan de hand van een keten van begravingen en jongere karrensporen over
RAAP-rapport 5284 / versie 07-10-2021
[193]
Onderzoeksgebieden Tusschenwater, Cluster ten noorden van de N33, Zoersche Landen en Schaangedennen; bureauonderzoek naar aardkundige, arc heologische en cultuurhistorische waarden.
de hele Hondsrug aanwijzen, van Coevorden tot Haren (provincie Groningen). In gebieden die van oudsher intensief werden bewoond, vertoont dit snoer van grafmonumenten verdichtingen, op plekken waar geen of nauwelijks bewoning plaatshad is het lijnvormige patroon veel ijler. Deze route loopt vanuit het zuidoosten richting het noordwesten langs de oostrand van Odoorn dwars d oor het subdeelgebied. Verspreid door het onderzoeksgebied komen ook nog drie laagten/depressies voor die nog nader moeten worden onderzocht om de determinatie van pingoruïne te kunnen bevestigen. Ten slotte kan worden gesteld dat in het subdeelgebied Valt herdiep in het zuidoosten van het onderzoeksgebied geen archeologische fenomenen bekend zijn.
Figuur 93. De dubbele grafheuvel aan de westrand van het Schaangedennen-bosje (dat bewust is opengelaten) zoals deze zijn te zien wanneer vanuit Odoorn over een zandpad naar deze locatie wordt gelopen.
Eerder archeologisch onderzoek en bekende vondstmeldingen In het onderzoeksgebied zijn in het verleden 114 archeologische onderzoeken uitgevoerd. Het gaat daarbij om 40 archeologische veldverkenningen, 2 archeologische begeleidingen, 40 archeologische booronderzoeken, 9 bureaustudies, 17 archeologische opgravingen en 6 proefsleuvenonderzoeken. In bijlage 4 wordt een overzicht gepresenteerd van deze onderzoeken en de belangrijkste daaruit voortgekomen inzichten, resultaten en/of adviezen (met betrekking tot verkennend e n gravend onderzoek). In de meeste gevallen heeft dit geleid tot het aantreffen van archeologische resten (bijlage 3) zoals oppervlaktevondsten uit de steentijd en nederzettin gsresten uit de middeleeuwen en nieuwe tijd (bijvoorbeeld onder esdekken). Veel van de veldverkenningen (grotendeels uitgevoerd in de driehoek tussen Odoorn, Valthe en Exloo) zijn in feite niets anders dan oppervlaktevondsten uit (hoofdzakelijk) de steentijd die zowel als vondstlocatie en onderzoeksmelding zijn geregistreerd in Archis.
RAAP-rapport 5284 / versie 07-10-2021
[194]