Buitengebied, Schaangedennen - Bijlagen bij de toelichting 2
Tekst van het document
De bescherming van gemeentelijke monumenten is geregeld middels de Monumentenverordenin g gemeente Aa en Hunze 2004. Het gaat binnen de gemeente Aa en Hunze om de volgende waarden: - 1 rijksmonumenten - 37 karakteristieke bouwwerken - 10 overige bouwwerken zonder status Landschappelijke cultuurhistorische waarden zijn geborgd middels twee dubbelbestemmingen (Bestemmingsplan Buitengebied, vastgesteld 29-9-2016) (figuur 42): De voor Waarde - Landschap aangewezen gronden (artikel 84) zijn, behalve voor de ander e daar voorkomende bestemming(en), mede bestemd voor het behoud, het herstel en de ontwikkeling van de landschappelijk en waterhuishoudkundig waardevolle beekdalen (art. 84.1). Tot een strijdig gebruik van gronden en bouwwerken met deze bestemming, wordt in ieder geval gerekend het aanbrengen en/of
RAAP-rapport 5284 / versie 07-10-2021
[126]
Onderzoeksgebieden Tusschenwater, Cluster ten noorden van de N33, Zoersche Landen en Schaangedennen; bureauonderzoek naar aardkundige, arc heologische en cultuurhistorische waarden.
veroorzaken van veranderingen in de laagtes van een beekdal als gevolg van het gebruik van de gronden (art. 84.3). De voor Waarde – Beschermwaardig houtopstand aangewezen gronden (art. 82) zijn mede bestemd voor “het behoud, het herstel en de ontwikkeling van de landschappelijk, natuurlijke en/of cultuurhistorisch waardevolle landschapselementen, waaronder de be schermenswaardige houtopstanden” (82.1).
4.3.2
Cultuurlandschappen
Hieronder worden de historische ontwikkeling en de karakteristieken van de verschillend e landschapstypen (afgebeeld op kaartbijlage 3) beschreven. De karakteristieken dienen als leidraad voor de adviezen. In de beschrijving wordt soms verwezen naar landschapselementen. Beekdalontginningen Het stroomdal van de Hunze is oorspronkelijk onregel matig verkaveld met percelen van wisselende grote en vorm (Hunzedal, onregelmatig verkaveld broek). Het beekdal is hier betrekkelijk smal en verbreed zich iets noordelijker ter hoogte van Tusschenwater. In de verkaveling zijn nog afgesneden oude meanders van de Hunze herkenbaar, vooral ten zuiden van Spijkerboor. Het voorkomen de onregelmatige verkaveling en het gebruik als hooiland lijkt sterk samen te hangen met de dikte en het soort veen in het stroomdal. Door toestroom van voedselrijke diepe kwel van het Drents Plateau kon hier mesotroof veen groeien dat na ontginning zeer geschikt was als hooiland (figuur 36). Veldnamen wijzen erop dat het dal voor aanvang van de ontginning bestond uit een open landschap met zeggeveen (ma-toponiemen als Elsemaat, Grote Maat, Loomaat, Onweersmaat, Bottermaat), afgewisseld met broekbossen (broek-toponiemen als Hoogbroukje, Zondagsbroekie, Broeken). Begin 19 e eeuw is het landschap direct langs de Hunze volledig boomloos geworden.
Bebouwing kwam slechts voor op infrastructurele kruispunten zoals bij verlaten en bruggen. Tot het midden van de 20 e eeuw blijft dit landschapstype vrijwel ongewijzigd. Het normaliseren en bedijken van de Hunze had slechts een beperkte impact, de verkaveling bleef ongewijzigd. Tijdens de Ruilverkaveling Zuidlaren (1963-1972) en Ruilverkaveling Anloo (1972-1986) werd de onregelmatige verkaveling aangepakt en omgezet in een stroken- en blokverkaveling. Overhoekjes langs de genormaliseerde Hunze werden beplant met (essen)bosjes (figuur 57). In de jaren ’80 nam het aandeel akkergrond aanzienlijk toe en verdween het contrast met het aangrenzende landschap. Na 2000 zijn twee grote bedijkte natuurontwikkelingsgebieden aangelegd in het stroomdal van de Hunze: Elzemaat en Duunsche Landen - Breevennen. Hierbinnen is de Hunze gehermeanderd en is het gebied vernat. De nieuwe meanders volgen in hoofdlijnen de oude meanders. Door de bedijking, vernatting en verruiging is een groot contrast met een harde grens ontstaan tussen het stroomdal en het aangrenzende landschap.
RAAP-rapport 5284 / versie 07-10-2021
[127]
Onderzoeksgebieden Tusschenwater, Cluster ten noorden van de N33, Zoersche Landen en Schaangedennen; bureauonderzoek naar aardkundige, arc heologische en cultuurhistorische waarden.
Figuur 57. Ruilverkavelingsbosjes langs de gedempte genormaliseerde Hunze met op de voorgrond de nieuw gegraven meanders bij Elzemaat. Foto richting het noorden.
Karakteristieken: x
Stroomdal dat van oorsprong kleinschalig en onregelmatig verkaveld was;
x
Gebruik als hooiland;
x
Vrijwel geen bebouwing;
x
Vrij van opgaand groen;
x
Tijdens ruilverkaveling onregelmatige verkaveling omgezet in blokken. Contrast met aangrenzende
gebieden verdwenen; x
Recent grootschalige natuurontwikkelingsprojecten.
Tussen Hondsrug en het stroomdal werd het landschap strookvormig verkaveld ( Hunzelaagte met strookvormige verkaveling). De veenlaag had hier een wisselende dikte: op plaatsen waar dekzandruggen voorkwamen was het veen dunner of ontbrak het (Duunsche Landen) en op plaatsen waar uitblazingslaagten voorkwamen had het een aanzienlijke dikte. Ook in dit gebied komen broektoponiemen voor wat wijst op het voorkomen van gesloten broekbossen vóór de ontginning. Het gebied werd in grote blokken ontgonnen en in stroken verkaveld. Langs de Hondsrug en Hunze waren deze oost-west georiënteerd; in het tussengelegen gebied in noord -zuid richting, georiënteerd op de hooidijken. In dit tussengelegen gebied bevonden zich voor de ontginning hoogv enen, die door ontwatering en turfwinning zijn verdwenen. We treffen hier dal-toponiemen aan die mogelijk wijzen op
RAAP-rapport 5284 / versie 07-10-2021
[128]
Onderzoeksgebieden Tusschenwater, Cluster ten noorden van de N33, Zoersche Landen en Schaangedennen; bureauonderzoek naar aardkundige, arc heologische en cultuurhistorische waarden.
de lage ligging van de afgegraven landen: Buusdallen, Mellendallen, Dallenland en Tripdal. Op 19 e eeuwse kaarten zien we dat hier nog op enkele plaatsen turf werd gewonnen. Opgaand groen kwam in dit gebied nauwelijks voor. Pas vanaf de jaren ’70 van de 20 e eeuw verruigen enkele oude veenputten en worden overhoekjes beplant als onderdeel van het landschapsplan van de ruilverkavelingen. Bebouwing kwam nauwelijks voor in het gebied en concentreerde zich op natuurlijke hoogtes en aan de rand van turfwinningen. De verkaveling van dit landschapstype is tijdens de ruilverkaveling in de jaren ’70 en ’80 sterk aangepast. Omdat de percelen hier al in een grotere blokvormige eenheden lagen volstond het om smalle percelen samen te voegen tot één groot perceel en bestaande wegen te verbreden. Hierbij werden bochten verflauwd. Alleen voor de ontsluiting van de Kievitslanden diende een nieuwe weg te worden aangelegd parallel aan de Hunze, De Bulten – Krommendijk. Net als elders in het Hunzedal neemt vanaf de jaren ’80 de akkerbouw toe in het gebied. Na 2000 zijn enkele grote gebieden omgevormd tot natuurgebied, waaronder de Breevennen en Russchenbroeken. In deze gebieden is een meanderende laagte gegraven en zijn sloten gedempt.
Figuur 58. De Hunzelaagte ten zuiden van de Duunsche Landen. Rechts de in grote stroken ruilverkavelde Buusdallen met brede afwateringssloot. In het midden de ruilverkavelingsweg De Bulten. Links natuurgebied de Onlanden waarin het verkavelingspatroon van de ruilverkaveling nog goed herkenbaar is. Foto vanaf de Duunsche Landen richting het zuiden.
Karakteristieken: x
Vóór ontginning afwisselend landschap met hoogvenen, broekbossen en open moerassen;
RAAP-rapport 5284 / versie 07-10-2021
[129]
Onderzoeksgebieden Tusschenwater, Cluster ten noorden van de N33, Zoersche Landen en Schaangedennen; bureauonderzoek naar aardkundige, arc heologische en cultuurhistorische waarden.
x
Ontgonnen als hooiland en weidegrond in grote blokken, daarbinnen strookvormige verkaveling. In
grote delen is deze nog gaaf aanwezig; x
Vrijwel geen bebouwing;
x
Vrij van opgaand groen, op ruilverkavelingsbosjes na;
x
Gebied ontsloten door oude dijkjes en ruilverkavelingswegen.
Kampontginningen met plaatselijk essen De middeleeuwse randveenontginningen (randveenontginning, grootschalig/kleinschalig verkaveld ) rekenen we tot de kampontginningen met plaatselijk essen. De ontginning van het gebied ten oosten van de Hunze begon halverwege de 15 e eeuw als een veenkolonie avant la lettre. De boeren die zich hier vestigde hadden een gemengde bedrijfsvoering van akkerbouw en veeteelt, maar het primaire d oel was het winnen van turf, dat via de Hunze naar Groningen kon worden afgevoerd. Verspreid over de dekzandrug lagen de erven op groen omzoomde erven in een kleinschalig verkaveld landschap. Direct aan deze erven grensden de eveneens met groen omzoomde bouwlanden. Ten oosten van de dekzandrug lagen de uitgeveende dalgronden, met daarachter het onontgonnen hoogveen. Langs de Hunze lagen de groenlanden voor het weiden van veen en het winnen van hooi. Hoewel er dus vee werd gehouden en gewassen verbouwd lag de nadruk het winnen van t urf. Via een paden en later ook wijken werd de turf afgevoerd uit het hoogveen naar een turfkade (lent) aan de Hunze van waar het verder werd vervoerd. De ontginning van de randvenen vond gefaseerd plaats. De grenzen van de verschillende ontginningseenheden zijn nog als weg of watergang herkenbaar in het landschap, zoals de Hilligjessloot in het noorden.
Het oude nederzettingspatroon van de randveenontginning volgde de grillige oostflank van het Hunzedal, waardoor de erven enigszins verspreid lagen. Het weg enpatroon was oost-west en noordzuid georiënteerd. Door de komst van de grootschalige turfgraverijen die vanuit het Grevelingskanaal werden ondernomen, verplaatste het zwaartepunt van de randveenontginningen zich naar het oosten langs de uiteinden van de monden en wijken. Hier ontstond de lintbebouwing zoals deze nu nog aanwezig is. In de loop van de 20 e eeuw werden geleidelijk bijna alle oude middeleeuwse erven verlaten. Door het samenvoegen van percelen vanaf de jaren ’70 zijn veel van deze loca ties ook niet meer herkenbaar. Het grootschalig verkavelde deel van de randveenontginningen lag tussen het stroomdal van de Hunze en de oude erven in. Veldnamen als Leegbroek) wijzen op de aanwezigheid van een gesloten moerasbos bij aanvang van de ontginningen. Na de ontginning is de venige bodem waar dit bos opgroeide grotendeels verdwenen (afgegraven?), want rond 1800 treffen we hier vooral weiland en heide aan. In de jaren ’70 ging het landschap van de randveenontginning flink op de schop. Het oude laatmiddeleeuwse wegen- en verkavelingspatroon werd opgeschaald. Kleine percelen met een wisselende oriëntatie werden samengevoegd tot grotere percelen in de opstrekkende richting van de aangrenzende veenkoloniën.
Lokale wegen verdwenen en werden vervangen door twee ni euwe wegen, de Kruisweg en Elzemaat. Het aanplanten van opgaand groen bleef achterwege. Door deze ontwikkelingen is het landschap van de oorspronkelijke randveenontginningen nauwelijks herkenbaar. Door de aanleg van het bedijkte natuurontwikkelingsgebied Elzemaat zijn de randveenontginningen en de Hunze ruimtelijk en visueel van elkaar gescheiden.
RAAP-rapport 5284 / versie 07-10-2021
[130]
Onderzoeksgebieden Tusschenwater, Cluster ten noorden van de N33, Zoersche Landen en Schaangedennen; bureauonderzoek naar aardkundige, arc heologische en cultuurhistorische waarden.
Figuur 59. Boven: In het gebied tussen Eexterveen (op de achtergrond) en Elzemaat (voorgrond) lag vanaf de late middeleeuwen de randveenontginning van Eexterveen (rode stippellijn). Foto richting het noorden. Onder: de kijkrichting geprojecteerd op de TMK 1850.
Karakteristieken: x
Oude van oorsprong middeleeuwse erven, waarvan groot deel verlaten;
x
Wegenpatroon bestaande uit oude oostwest-verbindingen en recentere ruilverkavelingswegen in
noord-zuidrichting;
RAAP-rapport 5284 / versie 07-10-2021
[131]
Onderzoeksgebieden Tusschenwater, Cluster ten noorden van de N33, Zoersche Landen en Schaangedennen; bureauonderzoek naar aardkundige, arc heologische en cultuurhistorische waarden.
x
Voorkomen van oude dijkjes en sloten die samenhangen met de ontginning;
x
Voorkomen ruilverkavelingsbosjes en singels
4.3.3
Analyse cultuurhistorische waarden
Tussen Hunzedal en het hoogveen vestigden zich vanaf de 15 e eeuw turfgravers in de zogenaamde randveenontginningen. Dit waren min of meer zelfvoorzienende kleinschalige nederzettingen. Het gebied tussen Hondsrug en Hunze behoort tot het esdorpenlandschap. Dit gebied met hoogvenen, open moerassen en gesloten broekbossen werd van de late middeleeuwen ontgonnen voor het weiden van veen, het winnen van hooi en steken van turf. De hoogvenen ten oosten van de Hunze werden vanaf de 19 e eeuw grootschalig en op systematische wijze afgegraven het oostelijk gelegen Stadskanaal/Grevelingkanaal in lineaire structuren: een door de mens ontworpen landschap. Hierna werden ze geschikt gemaakt voor de landbouw (dalgronden). In tweede helft 20 e eeuw zijn de beekdalen door ruilverkaveling geschikt gemaakt voor grootschalige landbouw. De hoofdrichting in het landschap is door de eeuwen heen verschillende keren gewijzigd. In de middeleeuwen – 19 e eeuw was er sprake van een gefaseerde ontginning van noord naar zuid, herkenbaar aan dijkjes, sloten en markegrenzen. Daarbinnen was de hoofdrichting oost-west: turfwinning in oosten, afvoer via Hunze in het westen. In de 19 e eeuw keert de oriëntatie om van de Hunze naar het Stadskanaal/Grevelingkanaal.
In de tweede helft van de 20 e eeuw worden de beekdalen ruilverkaveld en beter ontsloten, waardoor in landbouwkundig opzicht geen duidelijk zwaartepunt meer aanwezig is. Door ontginning en landgebruik is de openheid en geslotenheid in het landschap verschillende malen getransformeerd. Voor aanvang van de ontginningen be stond het Hunzedal uit gesloten moerasbossen en open moerasvlakten. Op de oostflank kwamen moerasbossen voor, met daarachter de uitgestrekte hoogvenen. Tussen Hondsrug en Hunze lagen hoogvenen (binnenvenen) die werden afgewisseld door gesloten moerasbossen op open moerasvlakten. Door ontginning vanaf de late middeleeuwen verdwenen de moerasbossen. Tussen Hondsrug en Hunze ontstond een open gebied met hooi - en weilanden. Op oostflank kleinschalige halfopen kampenlandschap, daarachter uitgestrekte hoogvenen. Begin 20 e eeuw vond verdichting plaats langs de doorgaande wegen op de rand van de hoogvenen en langs kanalen en hoofdwijken in veenkoloniën. In de tweede helft 20 e eeuw verdwijnen de oude erven van de van randveenontginningen. In plaats daarvan verschijne n ruilverkavelingsbosjes in het beekdal en in de randveenontginningen waarmee het contrast verdwijnt.
RAAP-rapport 5284 / versie 07-10-2021
[132]
Zoersche Landen/ Boermastreek
Onderzoeksgebieden Tusschenwater, Cluster ten noorden van de N33, Zoersche Landen en Schaangedennen; bureauonderzoek naar aardkundige, arc heologische en cultuurhistorische waarden.
5 Zoersche Landen 5.1 Aardkundige waarden Zoersche Landen 5.1.1
Beleidskaders
In de praktijk loopt de bescherming van aardkundige waarden in Nederland via het ruimtelijke ordeningsrecht. Binnen de Wet ruimtelijke ordening (Wro) hebben Rijk en provincie de mogelijkheid hun belangen zelf met Wro-instrumenten te borgen. 27 De Provincie Drenthe heeft het ruimtelijk beleid gericht op behoud en ontwikkeling van landschappelijke kwaliteiten. In Drenthe wordt h et aardkundige landschap in belangrijke mate bepalend gezien voor de cultuurhistorische en landschappelijke structuur van de provincie. Daarom is het aardkundige landschap benoem d als één van de kernkwaliteiten in het provinciaal omgevingsbeleid. In 2006 werd het traject “De waarde van Drentse Aarde” gestart om de provinciale doelstelling ‘het voorkomen van aantasting, behoud en (waar mogelijk) herstel van aardkundige waarden’ te realiseren. In de nota ‘op pad met W(aarde)vol Drenthe’ uit 2018 is aangegeven hoe de provincie Drenthe stuurt op ontwikkelingen zoals verandering in functie, inrichting of beheer. 28
5.1.2
Provinciale omgevingsverordening 2018
In de Provinciale Omgevingsverordening 2018 Drenthe (DPOV2018) worden normerende en richtinggevende uitspraken gedaan over aardkundige waarden. 29 Gemeenten moeten hier rekening mee houden bij het vaststellen van bestemmingsplannen. Ook organisaties als waterschappen, terreinbeheerders, planontwikkelaars moeten in hun plannen hiermee rekening houden. Gemeenten zijn verder ook gebonden aan de kaders van het provinciaal beleid die zijn neergelegd in de Omgevingsvisie 30 en uitwerkingen zoals de beleidsnotitie ‘Op pad met wAARDEvol Drenthe’. 31 In de provincie Drenthe worden in de vigerende Provinciale Omgevingsverordening vier niveaus van bescherming onderscheiden die richting geven aan de ontwikkelingen in een gebied: Stergebied, hoog, middel en generiek. Binnen het onderzoeksgebied Zoersche Landen k omt beschermingsniveau generiek en middel voor (figuur 21).
27
Kistenkas & Nieuwenhuizen, 2011.
28
Provincie Drenthe 2018a
29
Plannaam: NL.IMRO.9922.POVDrenthe2018-VA02, zie www.ruimtelijkeplannen.nl
30
Drenthe 2018b onder andere onder 4.2.5: kernkwaliteit aardkundige waarden. Plannaam: NL.IMRO.9922.ogvDrenthe2018-VA02, zie www.ruimtelijkeplannen.nl
31
Ibid.
RAAP-rapport 5284 / versie 07-10-2021
[134]
Onderzoeksgebieden Tusschenwater, Cluster ten noorden van de N33, Zoersche Landen en Schaangedennen; bureauonderzoek naar aardkundige, arc heologische en cultuurhistorische waarden.
Figuur 60. Beschermingsniveaus aardkundige waarden volgens de Provinciale Omgevingsverordening 2018.
1.
Gebieden met een middelhoog beschermingsniveau. Deze gebieden zijn minder zeldzaam of gaaf maar dragen wel bij aan de kernmerken van het aardkundig hoofdlandschap. Net als de twee hiervoor genoemde gebieden zijn deze gebieden van provinciaal belang en behoren tot de aardkundige hoofdstructuur van de provincie. In gebieden met een middelhoog beschermingsniveau wordt ingezet op het regisseren van de ontwikkelingen: ontwikkelingen zijn toegestaan, waarbij aardkundige waarden de richting aangeven door he t behoud van karakteristieken na te streven;
2.
Gebieden met een generiek beschermingsniveau zijn gebieden die niet kenmerkend zijn voor het aardkundig hoofdlandschap en evenmin zeldzaam zijn op provinciaal niveau. Deze gebieden worden gewaardeerd omdat zij bijdragen aan de lokale identiteit. In deze gebieden verwacht de Provincie dat gemeenten beleid ontwikkelen en dat bij ontwikkelingen zorgvuldig
RAAP-rapport 5284 / versie 07-10-2021
[135]
Onderzoeksgebieden Tusschenwater, Cluster ten noorden van de N33, Zoersche Landen en Schaangedennen; bureauonderzoek naar aardkundige, arc heologische en cultuurhistorische waarden.
gekeken worden of en hoe aardkundige waarden kunnen worden behouden. Ook kunnen aardkundige kwaliteiten als inspiratiebron gebruikt worden. Bijlage 1 bij de nota ‘Op pad met wAARDEvol Drenthe’ beschrijft de karakteristieke kenmerken voor geologie, geomorfologie, reliëf en bodem. 32 Op www.provincie.drenthe.nl/kernkwaliteiten is per gebied informatie over de aanwezige kernkwaliteiten én informatie over het provinciaal kernkwaliteitenbeleid. In bijlage 2 van deze nota staat een uitwerking van het beleid voor de negen onderscheiden aardkundige vormgroepen: 20. Grondmoreneruggen; 21. Keileemplateau; 22. Droogdalen; 23. Beekdalen; 24. Veengebied; 25. Pingoruïnes, doodijsgaten en uitblazingslaagtes; 26. Dekzandgebieden; 27. Stuifzandgebieden; 28. Bijzondere bodems.
32
Provincie Drenthe, 2018a.
RAAP-rapport 5284 / versie 07-10-2021
[136]
Onderzoeksgebieden Tusschenwater, Cluster ten noorden van de N33, Zoersche Landen en Schaangedennen; bureauonderzoek naar aardkundige, arc heologische en cultuurhistorische waarden.
Geopark de Hondsrug Een bijzondere positie wordt ingenomen door het Hondsruggebied, dat in 2013 de status European and Global Geopark kreeg en sinds november 2015 de status UNESCO Global Geopark (figuur 3). De status als gebied van internationaal belang is een erkenning van de bijzondere kernkwaliteiten van dit gebied zoals het Hondsrug-complex, het beekdal van de Drentsche Aa en diverse andere aardk undig waardevolle gebieden (geosites). Behoud, duurzaam beheer en waar mogelijk versterking zijn de uitgangspunten voor beleid. De Stichting Geopark de Hondsrug heeft in samenspraak met partners een toekomstvisie vastgesteld, het Masterplan 2017-2027. Gemeenten en provincies hebben de doelstellingen in dit document onderschreven. Uitgangspunt voor het ruimtelijk beleid is behoud door ontwikkeling. Ruimtelijke ontwikkelingen zijn mogelijk, mits de kwaliteiten worden behouden of versterkt.
Spijkerboor
Borger
Valthe
Figuur 61. Geopark de Hondsrug.
RAAP-rapport 5284 / versie 07-10-2021
[137]
Onderzoeksgebieden Tusschenwater, Cluster ten noorden van de N33, Zoersche Landen en Schaangedennen; bureauonderzoek naar aardkundige, arc heologische en cultuurhistorische waarden.
Borger-Odoorn In de gemeente Borger-Odoorn is de doorwerking van het aardkundig beleid van de DPOV2018 en de provinciale omgevingsvisie verankert in de dubbelbestemming Waarde – Landschap en cultuurhistorie 3, Bestemmingsplan Buitengebied Borger-Odoorn (vastgesteld 29-11-20178) (figuur 62).
Figuur 62. (Dubbel)bestemmingen waarin aardkundige en cultuurhistorische waarden worden geborgd b innen het onderzoeksgebied Zoersche Landen.
De voor Waarde – Landschap en cultuurhistorie 3 aangewezen gronden zijn mede bestemd voor het behoud, het herstel en de versterking van de landschappelijke en cultuurhistorische waarden van de Veenkoloniën, alsmede de bescherming van de aardkundige waarden . Vervolgens worden de waarden en kenmerken van het landschap en de erven benoemd, waaronder (samengevat): rationeel verkavelingspatroon, stelsel van diepen en enkel/dubbel kanaalsysteem, ritmiek van wijken, lang e
RAAP-rapport 5284 / versie 07-10-2021
[138]
Onderzoeksgebieden Tusschenwater, Cluster ten noorden van de N33, Zoersche Landen en Schaangedennen; bureauonderzoek naar aardkundige, arc heologische en cultuurhistorische waarden.
lintbebouwing, openheid tussen bebouwingslinten, doorzicht van linten naar achterliggende open gebied. Erven op kop van de kavel binnen verkavelingsstructuur, duidelijk onderscheid voor - en achtererf, royale erfbeplanting binnen verkavelingsrichting, gro te fraai gedetailleerde boerderijen op ruim voorerf. Onder strijdig gebruik wordt o.a. verstaan (art 40.2): het egaliseren of afvlakken van natuurlijk reliëf; het ophogen van de bodem; het diepploegen, mengwoelen of afgraven, dieper dan 0,3 m beneden maaiveld en het ontginnen; het afvoeren van keien groter dan 50 cm doorsnede.
5.1.3
Analyse aardkundige waarden
Figuur 63. Aardkundige waarden binnen het onderzoeksgebied.
RAAP-rapport 5284 / versie 07-10-2021
[139]
Onderzoeksgebieden Tusschenwater, Cluster ten noorden van de N33, Zoersche Landen en Schaangedennen; bureauonderzoek naar aardkundige, arc heologische en cultuurhistorische waarden.
Het Hunzedal Het onderzoekgebied ligt binnen het aardkundige landschap Hunzedal. Het Hunzedal is een breed dal gevormd in de voorlaatste ijstijd door schurende ijsmassa’s gevolgd door smeltwaterstromen. Dit diepe dal vulde zichzelf op met smeltwaterafzettingen. Hierdoor ontstond het brede dal dat zich onderscheidt van andere Drentse beekdalen. In het warmere Eemien stond het dal in open verbinding met de zee en werden mariene sedimenten afgezet. Gedurende de laatste ijstijd, het Weichselien, werd het dal overstoven door een laag dekzand. Door verstuiving konden omvangrijke laagtes ontstaan. Het uitgestoven zand werd als een paraboolduin aan de oostzijde van de laagte neergelegd. In de daaropvolgende warmere periode, het Holoceen, vond onder invloed van een stijgende grondwaterstand veenvorming plaats. Eerst op de diepste del en, later breidde deze zich uit naar de aangrenzende vlaktes. Door ontwatering vanaf de late middeleeuwen en grootschalige turfwinning is de top van het veen aanzienlijk gedaald en komen lagere zandruggen weer aan de oppervlakte te liggen. Karakteristiek voor het gehele Hunzedal zijn de macrogradiënt, glaciaal erosiedal, beekdalen, hoogveenrestanten, dekzandkopjes, rivierduinen, dekzandgordels, uitblazingslaagtes en/of pingoruïnes, puinwaaiers bij Voorste Diep en de droogdalen, kwelsituaties (langs macrogr adiënt en lokale ruggen).
Smeltwatererosielandschap De oostflank van het Hunzedal wordt gedeeltelijk gevormd door een vlakte van grofzandige smeltwaterafzettingen (M12). Deze afzettingen ontstonden in laat -Weichselien, een zeer koude periode waarin de bodem tot grote diepte permanent bevroren was. De winterse sneeuwlaag die in het voorjaar afsmolt zorgde voor grote hoeveelheden smeltwater. Omdat deze niet in de bevroren ondergrond kon wegzaken stroomde deze aan de oppervlakte af. In de loop van eeuwen slee t het smeltwater bestaande dalen steeds dieper uit. Grofzandig materiaal werd meegevoerd en op plaatsen waar de stroomsnelheid verminderde neergelegd. Later werd deze laag afgedekt met een laag dekzand. De bodem en het landschap onderscheiden zich hierdoor nauwelijks met het dekzandlandschap. De smeltwaterafzettingen vormen grote ruggen die circa een meter hoger liggen dan de omringende gebieden. De ruggen liggen voor een groot deel in het veenkoloniale deel en moeten vóór aanvang van de turfgraverij overveend zijn geweest. Momenteel bestaat de bodem uit gooreerdgronden met leemarm en zwak lemig fijn zand (pZn21). Veen komt hier niet meer voor. Op het AHN is te zien dat binnen de smeltwaterafzettingen ronde depressies voorkomen van wisselende omvang. Vermoedelijk betreft het ondiepe uitblazingslaagten. In het uiterste westen van het onderzoeksgebied ligt de rand van de puinwaaier van Exloo.
Puinwaaiers zijn karakteristiek voor de droge dalen op de Hondsrug, maar zijn niet overal meer herkenbaar in het reliëf. De grote puinwaaier is waarneembaar aan de vorm en aan de relatief steile helling. Anderszijds is de waaier zo groot, dat dit vanaf de grond niet geheel is te overzien. Het is aannemelijk dat de puinwaaier in de ondergrond een duidelijke gelaagdheid zal hebben. Het droge dal waaruit het sediment van de puinwaaier afkomstig is, ligt onder de bebouwing, daardoor is deze samenhang niet meer herkenbaar. De puinwaaier bestaat uit materiaal dat is meegenomen vanuit het droge dal en is gelijktijdig met het droge dal ontstaan: de laatste ijstijd het Weichselien. Daarna hebben zich in het Holoceen veengronden gevormd. De dikste veengronden (>120 cm Veen) liggen nu in de laagte aan de oostkant en in het centrum van de waaier. De puinwaaier ligt in een kwelzone. Wat er wat bovenop de Hondsrug is geïnfiltreerd, komt hier naar boven. Gegraven afwateringssloten vangen het water af.
RAAP-rapport 5284 / versie 07-10-2021
[140]
Onderzoeksgebieden Tusschenwater, Cluster ten noorden van de N33, Zoersche Landen en Schaangedennen; bureauonderzoek naar aardkundige, arc heologische en cultuurhistorische waarden.
Dekzandlandschap In het gehele onderzoekgebied ligt een circa 12 meter dik pakket van de Formatie van Boxtel (figuur 64, code Bx). Deze bestaat uit (sneeuw)smeltwaterafzettingen en dekzanden die gedurende het Saalien en Weichselien zijn afgezet. Lagere delen in deze dekzanddeken zijn in het Holoceen als eerste overveend; later volgde de aangrenzende vlakten. De plaatsen waar het zand nog wel aan de oppervlakte komt en buiten het voormalige hoogveengebied ligt rekenen we tot het dekzandlandschap. In het onderzoeksgebied is dit op één plaats het geval, namelijk ten westen van de Hun ze. Hier ligt een grote dekzandrug van circa een meter hoog. Op het hoogste, zuidelijke deel van de rug komt geen veen voor; voor de overige delen is de rug deel bedekt met 20 -40 cm veen. De bodem bestaat uit madeveengronden op zand zonder humuspodzol, beginnend ondieper dan 1,2 meter (aVz).
Figuur 64. Verticale Doorsnede BRO REGIS II v2.2. tussen Hondsrug-2 e Exloërmond
Beekdallandschap De Hunze loopt door een smalle dalvormige laagte van circa 130 meter breed. Vanaf de randen van het dal duikt de top van het zand waar de venige vulling op rust, weg van 70 cm –mv langs de rand naar meer dan 300 cm –mv in het midden van het dal (Benjamins, 2010). Onder invloed van kwel vanuit de Hondsrug en een toenemende neerslag kon gedurende het Holoceen een veenpakket groeien. De kwelstromen van de Hondsrug hadden invloed op de groei van het veen. Door zijn lange weg door de ondergrond bevatte dit kwelwater veel ijzer, kalk en andere voedingstoffen. Op plaatsen die werden gevoed door dit voedselrijke kwel of overstromingswater van de Hunze groeide aanvankelijk mesotroof veen: rietveen, broekveen en zeggeveen. Het broekveen waar elzenbroekbos kon groeien werd later omgezet in hooilanden die rijk waren aan dotterbloemen.
RAAP-rapport 5284 / versie 07-10-2021
[141]
Onderzoeksgebieden Tusschenwater, Cluster ten noorden van de N33, Zoersche Landen en Schaangedennen; bureauonderzoek naar aardkundige, arc heologische en cultuurhistorische waarden.
De van oorsprong licht meanderende beek ten zuiden van de Oude Dijk werd in de jaren ‘30 rechtgetrokken als onderdeel van de Ruilverkaveling Exloërveen (1931 -1934). De afwatering werd hierbij verlegd van het noorden via de Hunze, naar het oosten via de Tweede Exloërmond. Bij de tweede Ruilverkaveling Exloërveen (1957-1964) werd de Hunzeloop ten noorden van de Oude Dijk rechtgetrokken. In beide gevallen zijn de oude meanders volledig opgeruimd en niet meer herkenbaar in het landschap. Hoogveenlandschap Toen in de loop van het Holoceen de dalen waren dichtgegroeid met veen en de zeespiegel bleef stijgen, kon in de aangrenzende vlakke gebieden het regenwater steeds moeilijker weg. In deze permanent natte omstandigheden groeide oligotroof veenmosveen. Na verloop van eeuwen groeide dit uit tot een omvangrijke hoogveenkoepel die het Oostermoer vormde. Restanten van het voormalige veenpakket zijn vaak nog herkenbaar aan bodems met moerpodzolen (vWp, zWp) (Spek 2004, p:220). Gegevens over de dikte en samenstelling van het veen vóór de start v an de grote turfgraverijven zijn bekend over een gebied net ten zuiden van Zoersche Landen . Midden 19 e eeuw werden in de Valthe Veenen de veendikten ingemeten. Aan de voet van de Hondsrug lag het dikste pakket in het Langheitsveen.
Hier lag plaatselijk meer dan zes meter veen (4-5 meter oligotroof veen op 1-2 meter mesotroof veen) (Spek 2004, p:377). Naar het oosten toe nam de veendikte geleidelijk af tot 1-2 meter bij de Mussel Aa en bestond daar voornamelijk uit bos- en zeggeveen. Op het moment van inmete n waren al enkele kanalen door het gebied gegraven en moet het veen aanzienlijk zijn ingeklonken, mogelijk 40 tot 50 procent. Dat het dikste pakket veen aan de voet van de Hondsrug lag valt te verklaren door kwelwater dat via de diepe ondergrond van de Hon dsrug in deze dalvormige laagte uittrad. De op de Hondsrug gelegen Odoornerveen bevorderden deze kwelstromen. Na afgraving van het hoogveen werden de gronden geschikt gemaakt voor akkerbouw en ontstonden de zogenaamde dalgronden. Deze gronden zijn nu nog herkenbaar als moerige podzolgronden met een veenkoloniaal dek en een moerige tussenlaag (iWp). Idealiter werd daarbij de zandige ondergrond los gespit, deze werd toegemaakt met een laag van 50 cm bolster (jong veenmosveen uit de bovenste laag van het hoogveen), met daarboven een dun zanddek van 10 cm afkomstig uit de wijken. In de praktijk blijken deze situatie nauwelijks voor te komen en hanteert men de meer algemene omschrijving van grond die is ontstaan door afgraving van hoogveen, waarna het achterblijvende materiaal door middel van bezanding in cultuurgrond is veranderd (Booy, 1957 33).
Om de bouwvoor op dikte te houden, te voorzien van humus en luchtig te houden werd bij de bewerking van deze gronden bolster opgeploegd. Wanneer dit veen aan de oppervlakte kwam oxideerde het. Door de herhaling van dit proces verdween geleidelijk de venige tussenlaag, nam het waterbergend vermogen van de bodem af, wat leidde tot een slechte beworteling van gewassen en een grotere kans op uitdroging. Dit proces wordt het slijten van de dalgronden genoemd. Veelzeggend is de term die men in de jaren ’50 ook wel voor deze gronden hanteerde: veenkoloniën-noodgebieden.
33
https://edepot.wur.nl/109962
RAAP-rapport 5284 / versie 07-10-2021
[142]
Onderzoeksgebieden Tusschenwater, Cluster ten noorden van de N33, Zoersche Landen en Schaangedennen; bureauonderzoek naar aardkundige, arc heologische en cultuurhistorische waarden.
5.1.4
Advies aardkundige waarden
Voor de Zoersche Landen geldt een generiek beschermingsniveau voor aardkundige waarden. Dit betekent dat aardkundige waarden dienen te worden gerespecteerd en kunnen worden gebruikt als inspiratiebron.
Figuur 65. Aardkundige landschapselementen.
93. Puiwaaier Voor behoud van de aardkundige waarde van de puinwaaier is diepe grondbewerkging en doorsnijden, afgraven en egaliseren ongewenst, omdat hierdoor de kenmerkende bodemopbouw, het aflopende reliëf en de specifieke hydrologie kunnen worden aangetast. De veengronden hebben baat bij hoge
RAAP-rapport 5284 / versie 07-10-2021
[143]
Onderzoeksgebieden Tusschenwater, Cluster ten noorden van de N33, Zoersche Landen en Schaangedennen; bureauonderzoek naar aardkundige, arc heologische en cultuurhistorische waarden.
grondwaterstanden om afbraak van het Veen onder invloed van zuurstof tegen te gaan. Bij ontwatering zullen de dikste veengronden de meeste maaivelddaling vertonen, waardoor het kenmerkende reliëf van de puinwaaier verandert. Verdwenen meanders Bij de normalisatie van de bovenloop van de Hunze zijn de meanders volledig vergraven. Hier liggen kansen om de oude meanders te herstellen. Als er wordt gekozen de natuurlijke situatie zoveel mogelijk te reconstrueren is het van belang goed op de oorspronkelijke morfologie en reliëf te let ten.
RAAP-rapport 5284 / versie 07-10-2021
[144]
Onderzoeksgebieden Tusschenwater, Cluster ten noorden van de N33, Zoersche Landen en Schaangedennen; bureauonderzoek naar aardkundige, arc heologische en cultuurhistorische waarden.
5.2 Archeologie Zoersche Landen 5.2.1
Algemeen
Het uitgangspunt voor dit onderzoek wordt gevormd door het wettelijk en beleidsmatig kader voor de ruimtelijke ordening en monumentenzorg. De gemeente is de bevoegde overheid die een besluit zal nemen over hoe om te gaan met de eventueel aanwezige archeologische waarden. Het gaat voor het deelgebied ‘Zoersche Landen’ om de Borger-Odoorn. Het beleidskader wordt per discipline (aardkunde, cultuurhistorie, archeologie) beschreven in de betreffende hoofdstukken. Op de archeologische beleidskaarten van de gemeenten Aa en Hunze, Emmen, Borger-Odoorn en Tynaarlo wordt aangegeven dat voor grote delen van het complete onderzoeksgebied een middelhoge tot hoge archeologische verwachting geldt (ook deels toegespitst op beekdale n). Het beleid voor deze zones schrijft voor dat er bij bodemingrepen groter dan 1000 m 2 (middelhoge verwachting) en dieper dan 30 cm -mv een archeologisch onderzoek dient te worden uitgevoerd. Daarnaast zijn er ook zones met een hogere archeologische verwachting en kleinere landschappelijke/archeologische elementen waarvoor de vrijstellingsgrenzen nog beperkter zijn. Deze voorschriften zijn verankerd in de bestemmingsplannen Buitengebied Aa en Hunze (09-05-2018), Buitengebied Borger-Odoorn (29-11-2018), Buitengebied Emmen (30-10-2014) en Buitengebied Tynaarlo (29-10-2014).
De omvang en diepte van de geplande bodemingrepen zullen naar verwachting de vrijstellingsgrenzen van de verschillende gemeentelijke beleidsvoeringen overschrijden. Een archeologische onderbouwing met betrekking tot de eventuele aanwezigheid van archeologische waarden is daarom verplicht conform het vigerend beleid.
5.2.2
Beleidskader
Bestemmingsplannen Het deelgebied ‘Zoersche Landen’ ligt binnen de gemeente Borger -Odoorn en kent grotendeels een dubbelbestemming Waarde Archeologie 4 (middelhoge verwachting tot hoge verwachting voor beekdalen en stuifzandgebieden), wat inhoudt dat archeologisch onderzoek verplicht is voor bodemingrepen groter dan 1000 m 2 en dieper dan 30 cm -mv (Bestemmingsplan Buitengebied BorgerOdoorn, 29-11-2018). Verspreid door dit deel van het onderzoeksgebied komen ook kleinere zones voor met verschillende dubbelbestemmingen op het gebied van archeologie. Waarde Archeologie 2 geldt voor dekzandkoppen in het beekdal: bodemingrepen dieper dan 30 cm -mv en groter dan 100 m 2 dienen voorafgegaan te worden door archeologisch onderzoek. Waarde Archeologie 1 geldt voor terreinen van archeologische waarde, hoge archeologische waarde of zeer hoge archeologische waarde (AMK-terreinen). Archeologisch onderzoek is verplicht bij bodemingrepen die dieper reiken dan 30 cm -mv, ongeacht de grootte van het te verstoren oppervlak. Provinciaal beleid Archeologie is een kernkwaliteit in de provincie Drenthe - dat wil zeggen ‘van provinciaal belang’ - en zodoende beschreven in de Provinciale Omgevingsvisie en verankerd in de Provinciale Omgevingsverordening.
Laatstgenoemde is bindend voor de gemeenten, wat inhoudt dat gemeenten verplicht zijn om het provinciaal belang archeologie in hun beleid e n bestemmingsplannen moeten vastleggen (als rode contouren terug te vinden op de gemeentelijke beleidskaarten). De provincie maakt dus gebruik van de haar ter beschikking staande ruimtelijke instrumentarium om een goede omgang met het Drentse archeologische erfgoed te bewerkstelligen.
RAAP-rapport 5284 / versie 07-10-2021
[145]
Onderzoeksgebieden Tusschenwater, Cluster ten noorden van de N33, Zoersche Landen en Schaangedennen; bureauonderzoek naar aardkundige, arc heologische en cultuurhistorische waarden.
Figuur 66. Overzicht van de kernkwaliteiten archeologie in de provincie Drenthe (provinciaal belang) ten opzichte van het deelgebied Zoersche Landen.
De kernkwaliteit archeologie (=het provinciaal belang archeologie) bevat een representatieve selectie van het Drentse archeologische erfgoed dat van regionale en/of landelijke betekenis is. Relevant voor
RAAP-rapport 5284 / versie 07-10-2021
[146]
Onderzoeksgebieden Tusschenwater, Cluster ten noorden van de N33, Zoersche Landen en Schaangedennen; bureauonderzoek naar aardkundige, arc heologische en cultuurhistorische waarden.
dit bureauonderzoek c.q. onderzoeksgebied is dat o.a. álle beekdalen inclusief alle daar aanwezige fenomenen zoals zandkopjes en voorden, álle essen en álle Celtic fields in Drenthe van provinciaal belang archeologie zijn (zie fig. 63). In de provinciale Omgevingsvisie en -Verordening is een overzichtskaart opgenomen van alle gebieden, archeologische terreinen en objecten die op dit moment (2021) tot de provinciale kernkwaliteit archeologie worden gerekend. Momenteel wordt aan een actualisatie van de kernkwaliteit archeologie gewerkt in het kader van het Digitaal Stelsel Omgevingswet. Hiervoor heeft RAAP de afgelopen jaren inventarisatieprojecten uitgevoerd met betrekking tot in de provincie Drenthe aanwezige Celtic fields, karrensporen, voordelocaties en erfgoed uit de Tweede Wereldoorlog (Van der Veen & Ten Anscher, 2018; Van der Veen & Ten Anscher, 20 19; Ten Anscher et al., 2019). De resultaten van deze projecten zijn geraadpleegd en verwerkt in het huidige bureauonderzoek. Uitgangspunt van de archeologische kernkwaliteiten van provinciaal belang is het behoud in situ van daarvoor in aanmerking komende archeologische waarden.
Indien dat niet mogelijk is, dient de in de bodem aanwezige archeologische informatie(waarde) te worden veiliggesteld door middel van een opgraving (conform de KNA), waarvoor vroegtijdig afstemming met de gemeenten dient te worden gemaakt (zie ook Provinciale Omgevingsverordening 3.2.1). Dit houdt in dat voorafgaand aan bodemingrepen de provincie via de desbetreffende gemeente dient te worden benaderd. Gemeentelijke archeologische verwachtingskaarten Uit het raadplegen van de archeologische verwachtingskaart van de gemeente Borger-Odoorn blijkt dat de archeologische verwachtingen zijn gekoppeld aan de in het deelgebied aanwezige landschappelijke elementen. Het deelgebied bestaat grotendeels uit beekdalbodems met veen (van noord naar zuid lopen deze centraal door het deelgebied), waaraan een hoge archeologische verwachting is gekoppeld. Aan weerszijden van het beekdal liggen dekzandruggen met restanten van veen waaraan een eveneens hoge archeologische verwachting is gekoppeld. Daaracht er liggen beekdalbodems zonder veen waarvoor een middelhoge archeologische verwachting is opgesteld, uitgezonderd de dekzandkoppen die in dit deel van het beekdal liggen (hoge archeologische verwachting). Het meest westelijke deel van het deelgebied grenst ten slotte aan een met veen bedekte daluitspoelingswaaier met een middelhoge archeologische verwachting.
Gemeentelijke archeologische beleidskaarten Voor de beekdalgronden van het onderzoeksgebied met een hoge verwachting die binnen de gemeente Borger-Odoorn liggen geldt op basis van de gemeentelijke archeologische beleidsadvieskaart dat archeologisch onderzoek in de vorm van een archeologische begeleiding (protocol opgraving) verplicht is bij ingrepen groter dan 500 m 2 en dieper dan 30 cm -mv (figuur 64). Aangezien deze gronden van Provinciaal belang zijn, dient voorafgaand aan bodemingrepen eerst overleg te worden gevoerd met de Provincie via de gemeente. Voor de delen van het deelgebied met een middelhoge tot hoge archeologische verwachting geldt, dat bij ingrepen groter dan 500 m 2 en dieper dan 30 cm -mv een verkennend booronderzoek wordt geadviseerd, zo nodig gevolgd door karterend booronderzoek. Voor de zones met een middelhoge verwachting (beekdal) geldt dat na afloop van grondwerkzaamheden groter dan 1000 m 2 en dieper dan 30 cm -mv een veldinspectie dient te worden uitgevoerd. Voor de dekzandkopjes in het beekdal (hoge verwachting) geldt dat bij bodemingrepen groter dan 100 m 2 en dieper dan 30 cm -mv een verkennend booronderzoek dient te worden uitg evoerd, zo nodig gevolgd door karterend booronderzoek. Ten slotte is het archeologisch beleid voor AMK -terreinen die in het deelgebied aanwezig zijn eenduidig: er wordt gestreefd naar behoud in-situ.
Indien dit niet mogelijk blijkt te zijn, zal bij bodemingrepen aanvullend archeologisch onderzoek moeten worden uitgevoerd in
RAAP-rapport 5284 / versie 07-10-2021
[147]
Onderzoeksgebieden Tusschenwater, Cluster ten noorden van de N33, Zoersche Landen en Schaangedennen; bureauonderzoek naar aardkundige, arc heologische en cultuurhistorische waarden.
de vorm van een opgraving (zeer hoge en hoge waarde) of waarderend onderzoek (archeologische waarde).
Figuur 67. De archeologische beleidskaart van de gemeente Borger-Odoorn ten opzichte van deelgebied Zoersche Landen (zwart omlijnd). Groen: hoge verwachting beekdal, lichtgroen: middelhoge verwachting beekdal, rood: hoge verwachting dekzandkoppen in beekdal, oranje: (middel)hoge verwachting pleistoceen.
5.2.3
Analyse archeologische waarden
Methode Het bureauonderzoek dient ervoor om – op basis van verschillende bronnen – inzicht te krijgen in de genese van het landschap, de bodemopbouw en de sporen die het menselijk gebruik in de loop van de tijd heeft achtergelaten. Met behulp van deze gegevens wordt een gespecificeerde archeologische verwachting opgesteld. Om de aanwezige en te verwachten archeologische waarden (locatie, diepte, type, datering omvang) in kaart te brengen worden de volgende werkzaamheden verricht: -
Inventariseren van archeologische gegevens (onderzoeksgegevens, vondstlocaties en AMK terreinen o.a. uit Archis, het Archeologisch Informatie Systeem);
RAAP-rapport 5284 / versie 07-10-2021
[148]
Onderzoeksgebieden Tusschenwater, Cluster ten noorden van de N33, Zoersche Landen en Schaangedennen; bureauonderzoek naar aardkundige, arc heologische en cultuurhistorische waarden.
-
Bestuderen van de gemeentelijke archeologische beleidskaarten (en bijbehorende rapporten en kaartbijlagen);
-
Provinciale archeologische onderzoeken, gericht op Celtic fields en karrensporen (RAAP rapport 3554), voordelocaties (RAAP-rapport 3616) en erfgoed van de Tweede Wereldoorlog;
-
Bestuderen van bodem-, geo(morfo)logische, historische en topografische kaa rten;
-
Bestuderen van het Actueel Hoogtebestand Nederland (AHN);
-
Raadplegen van luchtfoto’s en satellietbeelden;
-
Inventarisatie van de bodemverstoringen aan de hand de verstoringsbronnenkaart (Alterra) en het AHN;
-
Raadplegen van literatuur.
Aardkundige situatie Voor de beschrijving van de aardkundige waarden en bodemgesteldheid binnen het projectgebied wordt verwezen naar het hoofdstuk 5.1 van dit rapport.
Archeologische gegevens Voor grote delen van het deelgebied Zoersche Landen geldt op basis van de verschillende gemeentelijke archeologische beleids- en verwachtingskaarten een middelhoge tot hoge verwachting (deels specifiek voor beekdalarcheologie) die is opgesteld op basis van de onderliggende geomorfologische situatie. Het gaat daarbij zowel om de hogere pleistocene gronden (dekzandruggen) waar de archeologie dicht onder het maaiveld wordt verwacht, als in de beekdalen waar de archeologie juist kan zijn afgedekt door een sediment. In het deelgebied zijn verschillende archeologische waarden aanwezig: het gaat om één AMK-terrein, een restant van een veenweg en 22 vindplaatsen. Monument
Waarde
Complex
Toponiem
Datering
9614
Terrein van zeer hoge archeologische waarde
Terrein met daarin sporen van bewoning uit het Mesolithicum (Midden en/of Laat). De locatie werd gevonden tijdens het booronderzoek van RAAP in 1993. Aan het oppervlak, maar vooral in de boringen, werd bewerkt vuursteen en houtskool aangetroffen, dit laatste vermoedelijk van een nabijgelegen haard. De vindplaats ligt op een kleine dekzandkop onder circa 0.4 meter veraard veen. Aan de randen duikt de zandlaag dieper het veen in. De vindplaats is waarschijnlijk nog geheel gaaf.
NIEUWE DIJK; BRINKMAN'S LANDEN EN MATEN
MESOMMESOL
Tabel 11. Overzicht van de bekende arc heologische monumenten in het deelgebied Tusschenwater.
RAAP-rapport 5284 / versie 07-10-2021
[149]
Onderzoeksgebieden Tusschenwater, Cluster ten noorden van de N33, Zoersche Landen en Schaangedennen; bureauonderzoek naar aardkundige, arc heologische en cultuurhistorische waarden.
Figuur 68. Een palimpsest van archeologie ter hoogte van de Nieuwe Dijk (Beeksmaten).
Het AMK-terrein (9614) bevindt zich direct ten noorden van de Nieuwe Dijk (Beeksmaten) en bevat sporen van bewoning uit het mesolithicum (midden en/of laat) die op een kleine dekzandkop liggen: het gaat om bewerkt vuursteen en houtskool, waarbij laatstgenoemde naar verwachting op een nabijgelegen haard duidt (figuur 65). Gezien de relatief goede staat van de vindplaats is aan het AMK terrein een zeer hoge archeologische waarde toegekend: het terrein is beschermd middels specifiek daartoe opgesteld archeologisch beleid (zie de paragraaf hiervoor). Ter hoogte van de Boermastreek zijn eiken palen in de veengrond gevonden binnen een gebied van circa 5 x 13 m evenals veldkeien die rusten op een in het veen weggedrukt bed van zand en takkebossen. Hierop sloot een takkebossenweg aan. Waarschijnlijk vormen de veldkeien een fundering van een standerdm olen die direct naast de jongste Rundeloop heeft gelegen.
RAAP-rapport 5284 / versie 07-10-2021
[150]
Onderzoeksgebieden Tusschenwater, Cluster ten noorden van de N33, Zoersche Landen en Schaangedennen; bureauonderzoek naar aardkundige, arc heologische en cultuurhistorische waarden.
Figuur 69. Weergave van bekende archeologische fenomenen in de deelgebieden Zoersche Landen en Valtherdiep (zie volgende hoofdstuk).
Eerder archeologisch onderzoek en bekende vondstmeldingen In het onderzoeksgebied zijn in het verleden 25 archeologische onderzoeken uitgevoerd. Het gaat daarbij om 8 archeologische veldkarteringen, 1 archeologische begeleiding, 10 archeologische booronderzoeken, 3 bureaustudies en 3 archeologische opgravingen. In bijlage 4 wordt een overzicht gepresenteerd van deze onderzoeken en de belangrijkste daaruit voortgekomen inzichten, resultaten en/of adviezen (met betrekking tot verkennend en gravend onderzoek). In de meeste gevallen heeft dit geleid tot het aantreffen van archeologische resten (bijlage 3) zoals oppervlaktevondsten uit de steentijd en nederzettingsresten uit de middeleeuwen en nieuwe tijd (bijvoorbeeld onder esdekken). Uit verschillende onderzoeken (in bijlage 4 met grijs gemarkeer d) is echter gebleken dat de bovengrond door menselijke activiteiten (ploegen, graafwerkzaamheden) verstoord is geraakt. Een eventuele middelhoge tot hoge archeologische verwachting op dergelijke terreinen is daardoor naar laag bijgesteld. Dit wil vanzelfsprekend niet zeggen dat er op die plaatsen nooit sprake is geweest van menselijke activiteit; enkel dat het vandaag de dag niet meer mogelijk is om dit nog waar te kunnen RAAP-rapport 5284 / versie 07-10-2021
[151]
Onderzoeksgebieden Tusschenwater, Cluster ten noorden van de N33, Zoersche Landen en Schaangedennen; bureauonderzoek naar aardkundige, arc heologische en cultuurhistorische waarden.
nemen. De locaties van de archeologische onderzoeken worden afgebeeld op de archeolog ische bronnenkaart in de inzet van kaartbijlage 2c. Op deze kaart staan ook de AMK-terreinen afgebeeld evenals de archeologische vondsten die tot nu toe in het onderzoeksgebied zijn gedaa n. Laatstgenoemde bestaat uit 22 vondstmeldingen: meer dan de helft daarvan (n=13) bevindt zich binnen of op korte afstand van AMK-terrein 9614: het gaat daarbij om vuursteenvondsten uit het paleolithicum en mesolithicum, keramiekresten en houtskool uit de periode neolithicum -ijzertijd en mogelijk ook de middeleeuwen en nieuwe tijd (figuur 66). De overige vondsten bevinden zich met name langs de hogere delen (randen) van het beekdal. Het gaat dan vuursteenresten uit de prehistorie (afslagen, schrabbers, bijlafslagen, afslagschrabbers, kernen en afval) en resten van de hierv oor besproken veenweg en molen. Uit de aangetroffen vondstmeldingen kan voor het deelgebied Zoersche Landen in algemene zin worden geconcludeerd dat het vondstmateriaal met name uit vuursteenmateriaal bestaat dat uit de steentijd dateert. In mindere mate zijn ook vondsten uit de bronstijd-romeinse tijd en middeleeuwennieuwe tijd aangetroffen.
Het hoge aantal vuursteenvondsten geeft enerzijds aan dat er relatief veel prehistorische (verstoorde) vindplaatsen in het onderzoeksgebied aanwezig (kunnen) zijn, ma ar is anderzijds ook het gevolg van de intensieve manier waarop onderzoek wordt verricht naar de Drentse prehistorie: zo zijn in de afgelopen decennia vele veldkarteringen door onderzoekers en vrijwilligers uitgevoerd waarbij akkers expliciet worden afgezocht naar vuursteenvondsten. Voor een verder (en uitgebreider) overzicht van alle vondstlocaties en bijbehorend vondstmateriaal in het onderzoeksgebied wordt verwezen naar bijlage 3.
Huidige situatie Aan de hand van actuele gegevens van recente luchtfoto’ s, Google Street View en navraag bij de opdrachtgever zijn de onderstaande zaken over de huidige situatie te melden (zie ook figuur 67). Huidig grondgebruik
Het deelgebied bestaat hoofdzakelijk uit landbouwgrond dat zich aan beide zijden van het Exloosche Diep (bovenloop van de Hunze). In het zuidoostelijke deel van het deelgebied is nog bewoning aanwezig ter hoogte van de Boermastreek.
Hoogteligging maaiveld
Van ca. 9 tot 10 m +NAP in het zuiden tot ca. 7 m +NAP in het noorden.
Grondwatertrap of -stand
III in het beekdal, VI in de hogere delen van het landschap.
Milieutechnische condities
-
Aanwezige constructies (funderingen, kelders e.d.)
N.n.b.
Locatie en diepte van kabels/leidingen
N.n.b.
Tabel 12. Overzicht van de huidige situatie van het plangebied.
RAAP-rapport 5284 / versie 07-10-2021
[152]
Onderzoeksgebieden Tusschenwater, Cluster ten noorden van de N33, Zoersche Landen en Schaangedennen; bureauonderzoek naar aardkundige, arc heologische en cultuurhistorische waarden.
Figuur 70. Luchtfoto van de deelgebieden Zoersche Landen (linksboven) en Valtherdiep (rechtsonder).
Toekomstige situatie Uit navraag bij de opdrachtgever is het volgende gebleken over de toekoms tige situatie: Aard
Delen van het onderzoeksgebied worden heringericht als natuurgebied en/of dienen voor waterberging.
Omvang en diepte
N.n.b.
Invloed op maaiveld en grondwater
De grondwaterspiegel zal plaatselijk veranderen als gevolg van toekomstige waterberging.
Toekomstig gebruik
Natuurgebied, waterberging.
Toekomstige gebruiker
Waterschap, gemeente, provincie, recreanten, dieren
Tabel 13. De toekomstige situatie.
RAAP-rapport 5284 / versie 07-10-2021
[153]
Onderzoeksgebieden Tusschenwater, Cluster ten noorden van de N33, Zoersche Landen en Schaangedennen; bureauonderzoek naar aardkundige, arc heologische en cultuurhistorische waarden.
5.2.4
Archeologische verwachting en advies
Voor de gespecificeerde archeologische verwachting en onderbouwing daarvan wordt verwezen naar hoofdstuk 7. Dit geldt ook voor het archeologisch advies dat is opgesteld voor de aangetroffen archeologische waarden en verwachtingszones.
RAAP-rapport 5284 / versie 07-10-2021
[154]
Onderzoeksgebieden Tusschenwater, Cluster ten noorden van de N33, Zoersche Landen en Schaangedennen; bureauonderzoek naar aardkundige, arc heologische en cultuurhistorische waarden.
5.3 Cultuurhistorie Zoersche landen 5.3.1
Beleidskaders
Algemeen In het Besluit ruimtelijke ordening is het Bestemmingsplan opgevoerd als instrument om cultuurhistorische waarden te borgen. Daarnaast kunnen cultuurhistorische waarden worden geborgd middels verordeningen. Op provinciaal niveau zijn dit de Provinciale Omgevingsverordeningen, waarin provincies aangeven wat hun belangen zijn en hoe deze geborgd dienen te worden. Op gemeentelijk niveau is naast het bestemmingsplan de monumentenverordening een veel gebruikt instrumentarium om cultuurhistorische waarden te borgen. Provincie Drenthe Het provinciale beleid ten aanzien van cultuurhistorie is beschreven in het Cultuurhistorische Kompas. 34 Hierin staan de doelstellingen herkenbaar houden van cultuurhistorie en het versterken van ruimtelijke identiteit centraal. Cultuurhistorische waarden van provinciaal belang zijn vastgelegd in de Cultuurhistorische hoofdstructuur, weergegeven op de Kernkwaliteitenkaart–kernkwaliteit cultuurhistorie van de Omgevingsvisie. Het Cultuurhistorisch Kompas geeft aan dat het onderzoeksgebied in deelgebied Hondsrug en Hunzedal ligt en voor een klein deel in De Monden. Per deelgebied zijn de ontwikkelingsgeschiedenis, cultuurhistorische karakteristieken en ambities beschreven.
Karakteristieken Hunzedal: - De openheid en grote schaal van het dal wordt benadrukt door de begrenzingen aan de oostzijde en de westzijde: de bebouwingslinten van de randveenontginningen en de vrij steile rand van de Hondsrug met haar besloten boseenheden; - Enkele dwarsverbindingen die de esdorpen verbinden met hun randveenontginningen; - Randveenontginningen; - Licht slingerend verloop van de doorlopende ontginningsas; - Lintbebouwing variërend in dichtheid, met doorzichten naar het achterland. Ambities Hunzedal: - Het onbebouwd en onbeplant houden van het Hunzeda l, waarin de nu aanwezige gehuchten uitzonderingen en verbijzonderingen zijn; - Het herkenbaar houden van de lintstructuur van de randveenontginningen met een variatie aan woningen langs de slingerende noord-zuid georiënteerde weg en doorzichten naar het achterland.
34
Bouman ea, 2010.
RAAP-rapport 5284 / versie 07-10-2021
[155]
Onderzoeksgebieden Tusschenwater, Cluster ten noorden van de N33, Zoersche Landen en Schaangedennen; bureauonderzoek naar aardkundige, arc heologische en cultuurhistorische waarden.
Karakteristieken De Monden: - Een sterk hiërarchisch ruimtelijk stelsel van lijnen en tussenliggende verkavelingen, hoofdkanalen als ontginningsassen en dwars daarop kleinere waterwegen (dwarsdiepen of wijken); - Langs kanalen en diepen de lintvormige nederzettingen met achterliggend cultuurland, en met een vaste ritmiek in de verkaveling, achtergrenzen en de plaatsing van bebouwing; - Binnen de linten is een vaste ordening voor bebouwing en infrastructuur, waarbij veelal de boerderijen aan één kanaalzijde staan en de voorzieningen en de woningen aan de andere zijde; - Binnen de linten een duidelijke ritmiek door een vaste maatvoering van kavels en een stelsel van bruggen en sluizen, beplanting en bebouwing die vaak in samenhang aanwezig is; - Het Oldambster boerderijtype is dominant en beeldbepalend; - Annerveenschekanaal en Eexterveenschekanaal als één hoofdkanaal met lintbebouwing als ontginningsas. Ambities De Monden: - Het zichtbaar houden van de ordening en samenhang tussen de ontginningsassen, di e tot uitdrukking komt in enkele en dubbele lintdorpen en bebouwde en onbebouwde ontginningsassen; - Het herkenbaar houden van de ordening en samenhang binnen een lintdorp, zoals boerderijen en woningen die elk aan een zijde van het kanaal staan.
De ontwikkelingsgeschiedenis en verdere uitwerking van de cultuurhistorische karakteristieken komen in hoofdstuk 2 en paragraaf 5.3.2 aan bod. Sturingsniveaus De Provincie heeft gekozen voor drie sturingsniveaus: Respecteren, voorwaarden stellen, eisen stellen. Voor het gehele gebied geldt het sturingsniveau respecteren. Daarnaast is h et laatste sturingsniveau, eisen stellen, voor een klein deel van het onderzoeksgebied van toepassing, wat inhoudt dat de provincie vanaf het begin een plek bedingt in het planvormingsproces en stuurt de ontwikke lingen in de gewenste richting.
RAAP-rapport 5284 / versie 07-10-2021
[156]
Onderzoeksgebieden Tusschenwater, Cluster ten noorden van de N33, Zoersche Landen en Schaangedennen; bureauonderzoek naar aardkundige, arc heologische en cultuurhistorische waarden.
Figuur 71. Sturingsniveau per deelgebied volgens de Provinciale Omgevingsverordening 2018.
Generiek (alle gebieden) Voor alle gebieden geldt het respecteren van de waarden die samenhangen met de cultuurhistorische hoofdstructuur, zoals verwoord en afgebeeld in het Cultuurhistorische Kompas van de Provincie Drenthe. Initiatiefnemers hebben de verantwoordelijkheid om de cultuurhistorische hoofds tructuur als inspiratiebron te benutten voor ontwikkelingen. Eisen stellen Voor gebieden met grotere en planmatige ontwikkeling en waar de cultuurhistorisch samenhang groot is geldt gebiedsspecifiek beleid. De cultuurhistorische samenhang dient als dé drag er voor nieuwe plannen te worden gebruikt. De provincie wil in deze gebieden betrokken worden in het planvormingsproces.
RAAP-rapport 5284 / versie 07-10-2021
[157]
Onderzoeksgebieden Tusschenwater, Cluster ten noorden van de N33, Zoersche Landen en Schaangedennen; bureauonderzoek naar aardkundige, archeologische en cultuurhistorische waarden.
Gemeente Borger-Odoorn Het onderzoekgebied ligt geheel in de gemeente Borger-Odoorn. De gemeente beschikt over een Cultuurhistorische waardenkaart (Van der Veen ea, 2014), die uiteenvalt in een kaart met histor ische cultuurlandschappen en landschapselementen, een kaart met bouwkunst en stedenbouw en een waarderingskaart. Voor het gebied ten oosten van de Hunze geldt een hoge waarde ring (figuur 72), voor het westelijk gebied een hoog-gemiddelde waardering, voor het stroomdal zelf een laag gemiddelde waardering. Historische stedenbouw, bouwkunst of ensembles komen niet voor binnen het onderzoeksgebied.
Figuur 72. Uitsnede van de waarderingskaart bij de cultuurhistorische waardenkaart gemeente Borger -Odoorn (Van der Veen ea, 2014). Blauw: laag, groen: laag-gemiddeld, geel: hoog-gemiddeld, oranje: hoog, rood: zeer hoog.
Cultuurhistorische waarden worden in de gemeente Border-Odoorn geborgd middels vier dubbelbestemmingen (Bestemmingsplan Buitengebied, vastgesteld 29-11-2018)(figuur 62): De voor Waarde – Landschap en cultuurhistorie 3 aangewezen gronden zijn mede bestemd voor het behoud, het herstel en de versterking van de landschappelijke en cultuurhistorische waarden van de Veenkoloniën, alsmede de bescherming van de aardkundige waarden . Vervolgens worden de waarden en kenmerken van het landschap en de erven benoemd, waaronder (samengevat): rationeel verkavelingspatroon, stelsel van diepen en enkel/dubbel kanaalsysteem, ritmiek van wijken, lange lintbebouwing, openheid tussen bebouwingslinten, doorzicht van linten naar achterliggende open gebied. Erven op kop van de kavel binnen verkavelingsstructuur, duidelijk onderscheid voor - en achtererf, royale erfbeplanting binnen verkavelingsrichting, grote fraai gedetailleerde boerderijen op ruim voorerf.
RAAP-rapport 5284 / versie 07-10-2021