Buitengebied, Schaangedennen - Bijlagen bij de toelichting 2
Tekst van het document
Cluster ten noorden van N33
Onderzoeksgebieden Tusschenwater, Cluster ten noorden van de N33, Zoersche Landen en Schaangedennen; bureauonderzoek naar aardkundige, arc heologische en cultuurhistorische waarden.
4 Cluster ten noorden van N33 4.1 Aardkundige waarden Cluster te noorden van N33 4.1.1
Beleidskaders
In de praktijk loopt de bescherming van aardkundige waarden in Nederland via het ruimtelijke ordeningsrecht. Binnen de Wet ruimtelijke ordening (Wro) hebben Rijk en provincie de mogelijkheid hun belangen zelf met Wro-instrumenten te borgen. 18 De Provincie Drenthe heeft het ruimtelijk beleid gericht op behoud en ontwikkeling van landschappelijke kwaliteiten. In Drenthe wordt h et aardkundige landschap in belangrijke mate bepalend gezien voor de cultuurhistorische en lan dschappelijke structuur van de provincie. Daarom is het aardkundige landschap benoemd als één van de kernkwaliteiten in het provinciaal omgevingsbeleid. In 2006 werd het traject “De waarde van Drentse Aarde” gestart om de provinciale doelstelling ‘het voorkomen van aantasting, behoud en (waar mogelijk) herstel van aardkundige waarden’ te realiseren. In de nota ‘op pad met W(aarde)vol Drenthe’ uit 2018 is aangegeven hoe de provincie Drenthe stuurt op ontwikkelingen zoals verandering in functie, inrichting of beheer. 19
4.1.2
Provinciale omgevingsverordening 2018
In de Provinciale Omgevingsverordening 2018 Drenthe (DPOV2018) worden normerende en richtinggevende uitspraken gedaan over aardkundige waarden. 20 Gemeenten moeten hier rekening mee houden bij het vaststellen van bestemmingsplannen. Ook organisaties als waterschappen, terreinbeheerders, planontwikkelaars moeten in hun plannen hiermee rekening houden. Gemeenten zijn verder ook gebonden aan de kaders van het provinciaal beleid die zijn neergelegd in de Omgevingsvisie 21 en uitwerkingen zoals de beleidsnotitie ‘Op pad met wAARDEvol Drenthe’. 22 In de provincie Drenthe worden in de vigerende Provinciale Omgevingsverordening vier niveaus van bescherming onderscheiden die richting geven aan de ontwikkelingen in een gebied (figuur 21). 1.
Stergebieden zijn de meest bijzondere en gave gebieden met een hoge aardkundige kwaliteit, die de provincie met een hoog beschermingsniveau absoluut willen behouden. D e inzet is: behoud van de aardkundige waarden. Het huidige gebruik sluit veelal goed aan bij de kenmerken van de aardkundige eenheid. Verandering van inrichting of beheer zijn ongewenst, tenzij ze nodig zijn om de aardkundige waarde te behouden of te verst erken of om aardkundige processen te herstellen (zoals afplaggen in stuifzandgebieden);
2.
Gebieden met een hoog beschermingsniveau. Ook voor deze gebieden is het uitgangspunt: beschermen. Ontwikkelingen kunnen alleen worden toegestaan als de kenmerken en gaa fheid worden behouden;
3.
Gebieden met een middelhoog beschermingsniveau. Deze gebieden zijn minder zeldzaam of gaaf maar dragen wel bij aan de kernmerken van het aardkundig hoofdlandschap. Net als de twee hiervoor genoemde gebieden zijn deze gebieden van pro vinciaal belang en behoren tot de aardkundige hoofdstructuur van de provincie. In gebieden met een middelhoog
18
Kistenkas & Nieuwenhuizen, 2011.
19
Provincie Drenthe 2018a
20
Plannaam: NL.IMRO.9922.POVDrenthe2018-VA02, zie www.ruimtelijkeplannen.nl
21
Drenthe 2018b onder andere onder 4.2.5: kernkwaliteit aardkundige waarden. Plannaam: NL.IMRO.9922.ogvDrenthe2018-VA02, zie www.ruimtelijkeplannen.nl
22
Ibid.
RAAP-rapport 5284 / versie 07-10-2021
[96]
Onderzoeksgebieden Tusschenwater, Cluster ten noorden van de N33, Zoersche Landen en Schaangedennen; bureauonderzoek naar aardkundige, arc heologische en cultuurhistorische waarden.
beschermingsniveau wordt ingezet op het regisseren van de ontwikkelingen: ontwikkelingen zijn toegestaan, waarbij aardkundige waarden de richting aangeven door het behoud van karakteristieken na te streven; 4.
Gebieden met een generiek beschermingsniveau zijn gebieden die niet kenmerkend zijn voor het aardkundig hoofdlandschap en evenmin zeldzaam zijn op provinciaal niveau. Deze gebieden worden gewaardeerd omdat zij bijdragen aan de lokale identiteit. In deze gebieden verwacht de Provincie dat gemeenten beleid ontwikkelen en dat bij ontwikkelingen zorgvuldig gekeken worden of en hoe aardkundige waarden kunnen worden behouden. Ook kunnen aardkundige kwaliteiten als inspiratiebron gebruikt worden.
Figuur 41. Beschermingsniveaus aardkundige waarden volgens de Provinciale Omgevingsverordening 2018.
10.
RAAP-rapport 5284 / versie 07-10-2021
[97]
Onderzoeksgebieden Tusschenwater, Cluster ten noorden van de N33, Zoersche Landen en Schaangedennen; bureauonderzoek naar aardkundige, arc heologische en cultuurhistorische waarden.
Bijlage 1 bij de nota ‘Op pad met wAARDEvol Drenthe’ beschrijft de karakteristieke kenmerken voor geologie, geomorfologie, reliëf en bodem. 23 Op www.provincie.drenthe.nl/kernkwaliteiten is per gebied informatie over de aanwezige kernkwaliteiten én informatie over het provinciaal kernkwaliteitenbeleid. In bijlage 2 van deze nota staat een uitwerking van het beleid voor de negen onderscheiden aardkundige vormgroepen: 11. Grondmoreneruggen; 12. Keileemplateau; 13. Droogdalen; 14. Beekdalen; 15. Veengebied; 16. Pingoruïnes, doodijsgaten en uitblazingslaagtes; 17. Dekzandgebieden; 18. Stuifzandgebieden; 19. Bijzondere bodems. Geopark de Hondsrug Een bijzondere positie wordt ingenomen door het Hondsruggebied, dat in 2013 de status European and Global Geopark kreeg en sinds november 2015 de status UNESCO Global Geopark (figuur 3). De status als gebied van internationaal belang is een erkenning van de bijzondere kernkwaliteiten van dit gebied zoals het Hondsrug-complex, het beekdal van de Drentsche Aa en diverse andere aardkundig waardevolle gebieden (geosites). Behoud, duurzaam beheer en waar mogelijk versterking zijn de uitgangspunten voor beleid. De Stichting Geopark de Hondsrug heeft in samenspraak met partners een toekomstvisie vastgesteld, het Masterplan 2017-2027. Gemeenten en provincies hebben de doelstellingen in dit document onderschreven.
Uitgangspunt voor het ruimtelijk bel eid is behoud door ontwikkeling. Ruimtelijke ontwikkelingen zijn mogelijk, mits de kwaliteite n worden behouden of versterkt.
23
Provincie Drenthe, 2018a.
RAAP-rapport 5284 / versie 07-10-2021
[98]
Onderzoeksgebieden Tusschenwater, Cluster ten noorden van de N33, Zoersche Landen en Schaangedennen; bureauonderzoek naar aardkundige, arc heologische en cultuurhistorische waarden.
Figuur 42. (Dubbel)bestemmingen waarin aardkundige en cultuurhistorische waarden worden geborgd binnen h et onderzoeksgebied Cluster ten noorden van de N33.
Gemeente Aa en Hunze In de gemeente Aa en Hunze is de doorwerking van het aardkundig beleid van de DPOV2018 en de provinciale omgevingsvisie verankert in de bestemming ‘Natuur’ (artikel 47) en de dubbelb estemming ‘Waarde – Landschap’ (artikel 84) van het Bestemmingsplan Buitengebied Aa en Hunze 2018. De voor de bestemming Natuur aangewezen gronden zijn mede bestemd voor (art. 47.1): a. het behoud, het herstel en de ontwikkeling van de natuurlijke en de la ndschappelijke waarden van de
RAAP-rapport 5284 / versie 07-10-2021
[99]
Onderzoeksgebieden Tusschenwater, Cluster ten noorden van de N33, Zoersche Landen en Schaangedennen; bureauonderzoek naar aardkundige, arc heologische en cultuurhistorische waarden.
natuur- en bosgebieden; b. beken, plassen, poelen, vennen, sloten en/of andere watergangen en/of -partijen al dan niet mede bestemd voor waterberging; Tot een strijdig gebruik van gronden en bouwwerken met deze bestemming word en in ieder geval gerekend (art. 47.3): b. het scheuren, het omzetten en/of anderszins ingrijpend wijzigen van gronden ten behoeve van een permanent ander gebruik; d. het bebossen van de gronden; e. het dempen van beken, plassen, poelen, vennen, sloten en/ of andere watergangen en/of -partijen; f. het geheel of gedeeltelijk verharden van zandwegen en/of zandpaden; h. het inrichten van gronden zodanig dat de bestaande landschappelijke kenmerken wezenlijk worden veranderd en/of de waterhuishouding buiten de betreffende natuurgronden onevenredig wordt geschaad. Voor de volgende werkzaamheden is een omgevingsvergunning vereist (art. 47.4.1): a. het af- en/of vergraven, egaliseren en/of ophogen van gronden, alsmede het wijzigen van het bodemprofiel; b. het verwijderen van bomen en/of houtgewas, alsmede de verwijdering van bodem - en oevervegetaties; c. het aanplanten van bomen en/of houtgewas; d. het graven, baggeren en/of verbreden van beken, plassen, poelen, vennen, sloten en/of andere watergangen en/of -partijen; e. het wijzigen en/of aanbrengen van kunstwerken, zoals stuwen, dammen en/of duikers; g.
het verwijderen en/of verleggen van bestaande zand -, fiets- en voetpaden ten behoeve van de verbetering van de natuurwaarden vanuit beheerinrichting. Artikel 47.4.3 stelt verder dat de omgevingsvergunning in lid 47.4.1 onder a t/m e en g slechts kan worden verleend, mits geen onevenredige afbreuk wordt gedaan aan de natuurlijke en landschappelijke waarden, met dien verstande dat geen omgevingsvergunning wordt verleend voor inrichtingsmaatregelen die de landschappelijke kenmerken wezenlijk doen veranderen of die gevolgen hebben voor de waterhuishouding buiten het natuurgebied. De voor Waarde - Landschap aangewezen gronden (artikel 84) zijn, behalve voor de andere daar voorkomende bestemming(en), mede bestemd voor het behoud, het herstel en de ontwikkeling van de landschappelijk en waterhuishoudkundig waardevolle beekdalen (art. 84.1). Tot een strijdig gebruik van gronden en bouwwerken met deze bestemming, wordt in ieder g eval gerekend het aanbrengen en/of veroorzaken van veranderingen in de laagtes van een beekdal als gevolg van het gebruik van de gronden (art. 84.3).
RAAP-rapport 5284 / versie 07-10-2021
[100]
Onderzoeksgebieden Tusschenwater, Cluster ten noorden van de N33, Zoersche Landen en Schaangedennen; bureauonderzoek naar aardkundige, arc heologische en cultuurhistorische waarden.
4.1.3
Analyse aardkundige waarden
Figuur 43. Aardkundige waarden binnen het onderzoeksgebied.
RAAP-rapport 5284 / versie 07-10-2021
[101]
Onderzoeksgebieden Tusschenwater, Cluster ten noorden van de N33, Zoersche Landen en Schaangedennen; bureauonderzoek naar aardkundige, arc heologische en cultuurhistorische waarden.
Algemeen Het onderzoekgebied ligt binnen het aardkundige landschap Hunzedal. Het Hunzedal is een breed dal gevormd in de voorlaatste ijstijd door schurende ijsmassa’s gevolgd door smeltwaterstromen. Dit diepe dal vulde zichzelf op met smeltwaterafzettingen. Hierdoor ontstond het brede dal dat zich onderscheidt van andere Drentse beekdalen. In het warmere Eemien stond het dal in open verbinding met de zee en werden mariene sedimenten afgezet. Gedurende de laatste ijstijd, het Weichselien, werd he t dal overstoven door een laag dekzand. Door verstuiving konden omvangrijke laagtes ontstaan. Het uitgestoven zand werd als een paraboolduin aan de oostzijde van de laagte neergelegd. In de daaropvolgende warmere periode, het Holoceen, vond onder invloed van een stijgende grondwaterstand veenvorming plaats. Eerst op de diepste delen, later breidde deze zich uit naar de aangrenzende vlaktes. Door ontwatering vanaf de late middeleeuwen en grootschalige turfwinning is de top van het veen aanzienlijk gedaald en komen lagere zandruggen weer aan de oppervlakte te liggen. Karakteristiek voor het gehele Hunzedal zijn de macrogradiënt, glaciaal erosiedal, beekdalen, hoogveenrestanten, dekzandkopjes, rivierduinen, dekzandgordels, uitblazingslaagtes en/of pingoruïnes, puinwaaiers bij Voorste Diep en de droogdalen, kwelsituaties (langs macrogradiënt en lokale ruggen).
Smeltwatererosielandschap De oostflank van het Hunzedal wordt voor een deel gevormd door een vlakte van grofzandige smeltwaterafzettingen (M12). Deze afzettingen ontstonden in laat-Weichselien, een zeer koude periode waarin de bodem tot grote diepte permanent bevroren was. De winterse sneeuwlaag die in het voorjaar afsmolt zorgde voor grote hoeveelheden smeltwater. Omdat deze niet in de bevroren ondergrond kon wegzaken stroomde deze aan de oppervlakte af. In de loop van eeuwen sleet het smeltwater bestaande dalen steeds dieper uit. Grofzandig materiaal werd meegevoerd en op plaatsen waar de stroomsnelheid verminderde neergelegd. Later werd deze laag afgedek t met een laag dekzand. De bodem en het landschap onderscheiden zich hierdoor nauwelijks met het dekzandlandschap. Dekzandlandschap Bijna in het gehele onderzoekgebied ligt een deken van zand die gedurende het Weichselien is afgezet. Ten oosten van de Hunze zijn gedurende het laat-Weichselien omvangrijke depressies opgevuld, waardoor deze depressie in het huidige landschap niet meer als zodanig zichtbaar zijn. Op deze dekzanden ontstonden later de dorpen Bonnerveen, Gieterveen, Eexterveen, Annerveen, Zuidlaarderveen en de Groeve. Lagere delen in deze dekzanddeken zijn in het Holoceen overveend of verspoeld. De plaatsen waar het zand nog wel aan de oppervlakte komt rekenen we tot het dekzandlandschap.
Het meest zichtbaar zijn de dekzandruggen (B53) van 1,5 tot 5 meter hoog. De meeste hebben een paraboolachtige vorm waarin de destijds overheersende zuidwestelijke windrichting te herkennen is. De noordoostrand van deze duintjes is vaak het hoogst opgestoven. Op deze hogere goed gedraineerde zandgronden kon zich een veldpodzol (Hn21) ontwikkelen. Prominent in het landschap zichtbare paraboolduinen treffen we aan bij de Duunsche Landen en Spijkerboor. Bij de Duunsche Landen zijn de hoogste delen duidelijk herkenbaar in het reliëf, maar ook aan de begroeiing: op de hoge delen komt eik voor, richting het beekdal overwegend els en binnen het duin is deze vrij van opgaand groen. Het paraboolduin met uitblazingskom betreft het grootste in zijn soort in Drenthe en is een aardkundig monument. De dekzandrug bij Spijkerboor is goed herkenbaar doordat de doorgaande weg met bebouwingslint zich hier op de rug concentreert. In de meeste paraboolduinen is een depressie te herkennen van waaruit het zand is opgestoven: een
RAAP-rapport 5284 / versie 07-10-2021
[102]
Onderzoeksgebieden Tusschenwater, Cluster ten noorden van de N33, Zoersche Landen en Schaangedennen; bureauonderzoek naar aardkundige, arc heologische en cultuurhistorische waarden.
uitblazingskom (N51). 24 Binnen de diep uitgestoven kommen ontwikkelde zich veen wat leidde tot een moerige eerdgrond (vWz). Door turfwinning en verlaging van de grondwaterspiegel is een groot deel van de top van het verdwenen. Naast deze twee omvangrijke uitblazingskommen met paraboolduin komen ook kleinere parabo olduinen met uitblazingskom voor in het onderzoekgebied. Ten zuiden van de Duunsche Landen ligt een rug die zich circa 1 meter verheft van het omringende beekdallandschap. Door verploeging tekent deze zich minder scherp af in het landschap. Oostelijk van de Duunsche Landen liggen twee opvallend ronde laagten met smalle randwal. Doordat ze niet als akkerland in gebruik zijn geweest en sinds enkele decennia in een natuurontwikkelingsgebied liggen, zijn ze zeer gaaf behouden gebleven. De elementen zijn niet weergegeven op de Geomorfologische kaart 1:50.000. Het is onduidelijk of het hier om uitblazingslaagten of pingoruïnes gaat. Binnen de randwal komt volgens de veendiktekaart slechts 20 40 cm veen voor. Lagere delen van de dekzandvlakten die we elders aantreffen zijn in latere periode verspoeld (M53). Ook op deze verspoelde dekzandgronden kon zich podzolbodem ontwikkelen, die later soms overveend raakte (moerige veldpodzolgronden met moerige bovenlaag: vWp/Hn21).
24
NB. Op de landelijke Geomorfologische kaart 1:50.000 staan alle laagten gekarteerd als pingoruïnes. Uit de resultaten van het Pingoprogramma elders in Drenthe blijkt deze vooronderstelling niet altijd juist. Omdat in veel van de laagtes in het onderzoeksgebied een paraboolduin herkenbaar is, zonder overduidelijke depressie, zijn ze gekartee rd als Pingoruïne of uitblazingskomt (N21/N51).
RAAP-rapport 5284 / versie 07-10-2021
[103]
Onderzoeksgebieden Tusschenwater, Cluster ten noorden van de N33, Zoersche Landen en Schaangedennen; bureauonderzoek naar aardkundige, arc heologische en cultuurhistorische waarden.
Duunsche Landen
Figuur 44. Paraboolduin bij de Duunsche Landen en twee kleinere depressies met randwal ten oosten daarvan, zichtbaar op het AHN3.
RAAP-rapport 5284 / versie 07-10-2021
[104]
Onderzoeksgebieden Tusschenwater, Cluster ten noorden van de N33, Zoersche Landen en Schaangedennen; bureauonderzoek naar aardkundige, arc heologische en cultuurhistorische waarden.
Figuur 45. Duunsche landen gezien richting het zuiden.
Beekdallandschap De lage delen aan weerszijde van de Hunze, maar vooral die ten westen ervan, worden gerekend tot de beekdalbodems (R42). Gedurende het Holoceen kon hier onder invloed van kwel vanuit de Hondsrug en een stagnerende waterafvoer door een opkomende zeespiegel een aanzienlijk veenpakket aangroeien. Door ontwatering en plaatselijke turfwinning moet het oorspronkelijk veenpakket aanzienlijk geslonken zijn. Ter plaatse van de dekzandruggen en welvingen is nog 0 -20 cm veen aanwezig; op de lage flanken van het Hunzedal 20-40 cm; binnen het stroomdal 60-100 cm; rondom Tusschenwater veelal meer dan 100 cm veen. De kwelstromen van de Hondsrug hadden invloed op de groei van het veen. Door zijn lange weg door de ondergrond bevatte dit kwelwater veel ijzer, kalk en andere voedingstoffen. Op plaatsen die werden gevoed door dit voedselrijke kwel of overstromingswater van de Hunze groeide aanvankelijk mesotroof veen: rietveen, broekveen en zeggeveen. Het broekveen waar elzenbroekbos kon groeien werd later omgezet in hooilanden die rijk waren aan dotterbloemen. We he rkennen deze plaatsen nog aan de (historische) veldnamen waarin ‘broek’ voorkomt, zoals Russchenbroeken en Het Broek. Binnen het beekdallandschap zijn enkele oude, afgesneden meanders behouden.
Aan het kronkelwaard-achtige reliëf in de binnenbocht is te zien dat de Hunze een voor Drentse begrippen actieve meandering heeft gehad. Het verval van de rivier en de aansnijding van dekzandopduikingen zal hier een rol in hebben gespeeld. Nadat de meander was afgesneden trad veenvorming op en verlandde deze. Op meerdere plaatsen zijn de oude meanders nog herkenbaar in de verkaveling en het AHN: ten zuiden van Spijkerboor liggen twee omvangrijke meanders met kronkelwaardachtige afzettingen, in de Annergroenlanden is een meander gaaf behouden, bij Elzemaat zijn de mea nders gereconstrueerd waarbij om praktische redenen is afgeweken van de oorspronkelijke loop. Interessant is dat rondom deze meanders veel toponiemen voorkomen die eindigen op –hem (Westerhem,
RAAP-rapport 5284 / versie 07-10-2021
[105]
Onderzoeksgebieden Tusschenwater, Cluster ten noorden van de N33, Zoersche Landen en Schaangedennen; bureauonderzoek naar aardkundige, arc heologische en cultuurhistorische waarden.
Oosterhem, Mekelhem, De Hem). ‘Hem’ zou in het midden-Nederlandse rivierengebied aangeslibd land gelegen in de bocht van een rivier betekenen; feitelijk dus een kronkelwaard. 25 Eén van de meanders ten zuiden van Spijkerboor (21) en de meanders binnen de Annergroenlanden Annen (22) zijn door de Provincie Drenthe opgenomen als aardkundig waardevol element (figuur 47).
Figuur 46. Afgesneden meanders ten zuiden van Spijkerboor. Binnen de twee grootste meanders (donkerblauw) zijn kronkelwaardachtige afzettingen te zien. Ondergrond: AHN3.
25
G. van Berkel & K. Samplonius (2018), Nederlandse plaatsnamen verklaard
RAAP-rapport 5284 / versie 07-10-2021
[106]
Onderzoeksgebieden Tusschenwater, Cluster ten noorden van de N33, Zoersche Landen en Schaangedennen; bureauonderzoek naar aardkundige, arc heologische en cultuurhistorische waarden.
4.1.4
Advies aardkundige waarden
Figuur 47. Aardkundige landschapselementen.
Hoogveenlandschap Toen in de loop van het Holoceen de dalen waren dichtgegroeid met veen en de zeespiegel bleef stijgen, kon in de aangrenzende vlakke gebieden het regenwater steeds moeilijker weg. In deze permanent natte omstandigheden groeide oligotroof veenmosveen. Na verloop van eeuwen groeide dit uit tot een omvangrijke hoogveenkoepel die het Oostermoer vormde. Restanten van het voormalige veenpakket zijn vaak nog herkenbaar aan bodems met moerpodzolen (vWp, zWp) (Spek 2004, p:220). Helaas ontbreken voor dit onderzoeksgebied exacte gegevens over de verb reiding en dikte van het hoogveen. Op basis van historische en bodemkundige gegevens is een reconstructie van het hoogveen
RAAP-rapport 5284 / versie 07-10-2021
[107]
Onderzoeksgebieden Tusschenwater, Cluster ten noorden van de N33, Zoersche Landen en Schaangedennen; bureauonderzoek naar aardkundige, arc heologische en cultuurhistorische waarden.
gemaakt (Spek, 2004). Volgens deze reconstructie reikten de randen van het Oostermoer tot net ten oosten van het onderzoeksgebied, met enkele uitstulpingen ten zuiden van Spijkerboor en bij De Hilte. Dit waren de gebieden die als eerste werden afgegraven door de turfgrav ers uit de 13 e eeuw. Ook aan de westzijde lag een hoogveengebied tussen Hondsrug en Hunze dat reikte tot aan de hoogte van de Duunsche landen. Elementen met een middelhoog beschermingsniveau Voor de meanders van de Hunze die als aardkundig waardevol lands chapselement zijn aangemerkt geldt een middelhoog beschermingsniveau Beleidsnotitie (wAARDEvol Drenthe, 2010). Dit betekent dat ontwikkelingen zijn toegestaan, maar hierbij aardkundige waarden de richting aangeven door het behoud van karakteristieken na te streven. De karakteristieken die met deze meanders samenhangen zijn de vorm van de voormalige stroomdraad, de veenvulling van de afgesneden meander, soms (lage) oeverwallen, kronkelwaardachtige afzettingen in de binnenbocht. 21. Oude Hunzemeanders Spijkerboor Complex van oude Hunzemeanders opgenomen in het in 2003 ingerichte Annermoeras. Bij de herinrichting zijn oude meanders hersteld. Om deze aan te sluiten op de rechtgetrokken Hunzeloop zijn nieuwe verbindingen gegraven. Om het gebied is een kade aange legd die uitsteekt boven het vlakke beekdallandschap.
Ten zuiden van Spijkerboor, buiten het Annermoeras ligt een nog gave restgeul van een oude Hunzemeander. 22. Duunsche Landen en Annergroenlanden Annen In aardkundig opzicht is dit een zeer gevarieerd gebied met uitgesproken landvormen. Het meest markant zijn de goed herkenbare hoogtes aan de noordkant van het gebied, Duunsche Landen of De Bulten genoemd. Het ontstaan ervan hangt samen met het opstuiven van zand in de koude periode van het Weichselien, het Jonge Dryas; de Bulten maken deel uit van een hoge ring rondom een uitblazingslaagte. Aan de zuidwestkant en ten oosten van het gebied zijn meer ronde vormen op de hoogtekaart te herkennen die mogelijk op vergelijkbare wijze zijn ontstaan. Langs de Hunze is in 1998 een natuurontwikkelingsproject uitgevoerd waarbij het gebied is vernat en een oude meander is in 2002 hersteld. In het gehele gebied komen restanten van veengronden voor, kenmerkend voor het Hunzedal. Het oorspronkelijke veendek is afgeveend en de restanten zijn aan de bovenkant verdroogd door een agrarisch waterregime. Vergraven of egaliseren is ongewenst omdat hierdoor het opvallende reliëf met de ronde vormen wordt aangetast. Voor de veengronden zijn hoge grondwaterstanden nodig om aantasting van het veen en maaivelddaling tegen te gaan.
Aardkundig monument en STER-gebied Uitblazingskom Duunsche Landen De Duunsche landen zijn in de DPOV2018 aangemerkt als STER -gebied en aardkundige monument (zie ook figuur 43). Hiervoor geldt een volledig behoud van de kenmerken en gaafheid van de aardkundige eenheid. In principe mag hier alleen ontwikkeling plaatsvinden wanneer de aardkundige waarde daarbij gebaat zijn. Plannen dienen ter advisering aan de provincie overlegd te worden. Overige gebieden Voor het overige deel van het gebied geldt een generiek beschermingsniveau. Dit betekent dat aardkundige waarden dienen te worden gerespecteerd en kunnen worden ge bruikt als inspiratiebron.
RAAP-rapport 5284 / versie 07-10-2021
[108]
Onderzoeksgebieden Tusschenwater, Cluster ten noorden van de N33, Zoersche Landen en Schaangedennen; bureauonderzoek naar aardkundige, arc heologische en cultuurhistorische waarden.
Oude meanders Hunze Op een aantal plaatsen langs de Hunze zijn oude afgesneden meanders in het landschap herkenbaar. Binnen de meanders komt vaak kronkelwaardachtig reliëf voor, de restgeul is als laagte herkenbaar en wordt begrensd door een minimale steilrand. Vooral waar de bocht een dekzandrug aansneed is het reliëf beter herkenbaar. In algemene zin geldt echter dat ze nauwelijks in het landschap herkenbaar zijn en liggen er kansen deze herkenbaarheid te vergroten. Dit kan doo r verschil in vegetatie aan te brengen afhankelijk van de bodemgesteldheid. (Fossiele) waterlopen Naast de oude meanders van de Hunze die nog min of meer herkenbaar zijn in het landschap zijn er tal van oude meanders die compleet verdwenen zijn bij de norm alisering in de 20 e eeuw of die reeds eerder zijn afgesneden en overveend. Hier liggen kansen om de oude meanders te herstellen. Als er wordt gekozen de natuurlijke situatie zoveel mogelijk te reconstrueren is het van belang goed op de oorspronkelijke morfologie en reliëf te letten: relatief vlakke lage kronkelwaard en een wat hogere flank waar de meander het ‘oorspronkelijke’ reliëf aansnijdt. Komvormige laagten: Pingoruïnes of Uitblazingskommen? In het gebied komt een groot aantal laagten voor die als pi ngoruïne/uitblazingslaagte zijn gekarteerd; vermoedelijk betreft het merendeel uitblazingskommen.
Beide fenomenen kunnen in principe waardevol zijn, vanwege hun landschappelijk herkenbaarheid en paleo -botanisch archief (indien veen aanwezig). In 2018 heeft Landschapsbeheer Drenthe in het kader van het Pingoprogramma de ‘Handreiking voor het beheer en beleid ten behoeve van pingoruïnes in Drenthe’ opgesteld. De handreiking geeft aan welke maatregelen onder welke omstandigheden wel of niet gewenst zijn in rel atie tot andere prioriteiten in doelrealisatie, in zowel natuurgebieden als in het agrarische cultuurlandschap. De functie/doelstelling van de pingoruïne, met bijhorende maatregelen, kan namelijk van grote invloed zijn op de visuele herkenbaarheid van deze terreinsoort en kan ook het bodemarchief aantasten. In het geval van hoge gaafheid en/of zeldzaamheid kan dat sterk conflicteren met de aardkundige, cultuurhistorische en de archeologische waarden. Het kan gaan om directe maatregelen door graafwerkzaamheden, maar ook om indirecte en soms sluipende effecten door ontwatering (met als gevolg veenafbraak) of aanplant van bomen en struiken (wortelgroei in bodemprofiel en verdroging en oxidatie van het veen). In het geval dat de locatie een pingoruïne is, zal aa n de hand van een waarderingssystematiek bepaald worden welke waarde de pingoruïne heeft. Zie voor de waarderingssystematiek de handreiking, bijvoorbeeld op www.pingoruines.nl/.
Pingoruïnes binnen het gebied met een middelhoog beschermingsniveau zijn veelal deels aangetast, maar de structuur is nog goed te zien, de veenvulling nog grotendeels intact, of andere herkenbare reliëfelementen zijn nog aanwezig. Bij dergelijke pingoruïnes wordt doorgaans ingezet op ontwikkelingen die de aardkundige waarde (of de ecologische waarde) van de pingoruïne versterken. Dit kan in sommige gevallen goed samengaan met een verandering van functie, inrichting en/of beheer en vermits deze verandering niet ten koste gaat van andere waar den (zoals archeologie). Maatregelen die de bodem kunnen aantasten zijn hier echter in principe niet toegestaan, tenzij er geen andere alternatieven zijn en/of het noodzakelijk is dat het persé op die plek moet worden uitgevoerd. Door middel van de sturingsmethode regisseren wordt gewerkt aan het ontwikkelen van de pingoruïne en kunnen er voorwaarden gesteld worden aan inrichting en beheer.
RAAP-rapport 5284 / versie 07-10-2021
[109]
Onderzoeksgebieden Tusschenwater, Cluster ten noorden van de N33, Zoersche Landen en Schaangedennen; bureauonderzoek naar aardkundige, arc heologische en cultuurhistorische waarden.
4.2 Archeologie Cluster te noorden van N33 4.2.1
Algemeen
Het uitgangspunt voor dit onderzoek wordt gevormd door het wettel ijk en beleidsmatig kader voor de ruimtelijke ordening en monumentenzorg. De gemeente is de bevoegde overheid die een besluit zal nemen over hoe om te gaan met de eventueel aanwezige archeologische waarden . Het gaat voor het deelgebied Cluster ten noorden van N33 om de gemeente Aa en Hunze. Het beleidskader wordt per discipline (aardkunde, cultuurhistorie, archeologie) beschreven in de betreffende hoofdstukken. Op de archeologische beleidskaarten van de gemeenten Aa en Hunze, Emmen, Borger-Odoorn en Tynaarlo wordt aangegeven dat voor grote delen van het complete onderzoeksgebied een middelhoge tot hoge archeologische verwachting geldt (ook deels toegespitst op beekdalen). Het beleid voor deze zones schrijft voor dat er bij bodemingrepen groter dan 1000 m 2 (middelhoge verwachting) en dieper dan 30 cm -mv een archeologisch onderzoek dient te worden uitgevoerd. Daarnaast zijn er ook zones met een hogere archeologische verwachting en kleinere landschappelijke/archeologische elementen waarvoor de vrijstellingsgrenzen nog beperkter zijn. Deze voorschriften zijn verankerd in de bestemmingsplannen Buitengebied Aa en Hunze (09 -05-2018), Buitengebied Borger-Odoorn (29-112018), Buitengebied Emmen (30-10-2014) en Buitengebied Tynaarlo (29-10-2014).
De omvang en diepte van de geplande bodemingrepen zullen naar verwachting de vrijstellingsgrenzen van de verschillende gemeentelijke beleidsvoeringen overschrijden. Een archeologische onderbouwing met betrekking tot de eventuele aanwezigheid van archeologische waarden is daarom verplicht conform het vigerend beleid.
4.2.2
Beleidskader
Bestemmingsplannen Het deelgebied Cluster ten noorden van de N33 ligt binnen de gemeente Aa en Hunze en kent grotendeels een Waarde Archeologie 6 (middelhoge verwachting, hoge verwachting op aanwezig heid Celtic fields) en Waarde Archeologie 5 (hoge verwachting, waardevolle essen), wat inhoudt dat archeologisch onderzoek verplicht is voor bodemingrepen groter dan 1000 m 2 en dieper dan 30 cm -mv (WA6) en bodemingrepen groter dan 500 m 2 en dieper dan 30 cm -mv (WA5). Verspreid door dit deel van het onderzoeksgebied komen ook kleinere zones voor met verschillende dubbelbestemmingen op het gebied van archeologie. Waarde Archeologie 4 geldt voor dekzandkoppen in het beekdal, pingo’s, bufferzones rondom AMK-terreinen en aanwezige voorden en historische elementen: bodemingrepen dieper dan 30 cm -mv dienen voorafgegaan te worden door archeologisch onderzoek. Waarde Archeologie 3 geldt voor terreinen van hoge archeologische waarde zijnde historische kernen en verwachtingszones (inclusief buffer) met een hoge verwachting in verband met de aanwezigheid van een vindplaats. Archeologisch onderzoek is verplicht bij bodemingrepen groter dan 100 m 2 en dieper dan 30 cm -mv. Voor zones met een dubbelbestemming Waarde Archeologie 2 (onder andere AMKterreinen, offervennen en Celtic fields) geldt dat archeologisch onderzoek verplicht is bij bodemingrepen dieper dan 30 cm -mv.
Gronden met een Waarde Archeologie 1 zijn beschermd: bodemingrepen zijn enkel toegestaan nadat toestemming is verleend door de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed.
RAAP-rapport 5284 / versie 07-10-2021
[110]
Onderzoeksgebieden Tusschenwater, Cluster ten noorden van de N33, Zoersche Landen en Schaangedennen; bureauonderzoek naar aardkundige, arc heologische en cultuurhistorische waarden.
Figuur 48. Overzicht van de kernkwaliteiten archeologie in de provincie Drenthe (provinciaal belang) ten opzichte van het deelgebied Cluster ten noorden van de N33.
RAAP-rapport 5284 / versie 07-10-2021
[111]
Onderzoeksgebieden Tusschenwater, Cluster ten noorden van de N33, Zoersche Landen en Schaangedennen; bureauonderzoek naar aardkundige, arc heologische en cultuurhistorische waarden.
Provinciaal beleid Archeologie is een kernkwaliteit in de provincie Drenthe - dat wil zeggen ‘van provinciaal belang’ - en zodoende beschreven in de Provinciale Omgevingsvisie en verankerd in de Provinciale Omgevingsverordening. Laatstgenoemde is bindend voor de gemeenten, wat inhoudt dat gemeenten verplicht zijn om het provinciaal belang archeologie in hun beleid en bestemmingsplannen moeten vastleggen (als rode contouren terug te vinden op de gemeentelijke beleidskaarten). De provincie maakt dus gebruik van de haar ter beschikking staande ruimtelijke instrumentarium om een goede omgang met het Drentse archeologische erfgoed te bewerkstelligen. De kernkwaliteit archeologie (=het provinciaal belang archeologie) bevat een representatieve selectie van het Drentse archeologische erfgoed dat van regionale en/of landelijke betekenis is. Relevant voor dit bureauonderzoek c.q. onderzoeksgebied is dat o.a. álle beekdalen inclusief alle daar aanwezige fenomenen zoals zandkopjes en voorden, álle essen en álle Celtic fields in Drenthe van provinciaal belang archeologie zijn (zie fig. 46). In de provinciale Omgevingsvisie en -Verordening is een overzichtskaart opgenomen van alle gebieden, archeologische terreinen en objecten die op dit moment (2021) tot de provinciale kernkwaliteit archeologie worden gerekend.
Momenteel wordt aan een actualisatie van de kernkwaliteit archeologie gewerkt in het kader van het Digitaal Stelsel Omgevingswet. Hiervoor heeft RAAP de afgelopen jaren inventarisatieprojecten uitgevoerd met betrekking tot in de provincie Drenthe aanwezige Celtic fields, karrensporen, voordelocaties en erfgoed uit de Tweede Wereldoorlog (Van der Veen & Ten Anscher, 2018; Van der Veen & Ten Anscher, 2019; Ten Anscher et al., 2019). De resultaten van deze projecten zijn geraadpleegd en verwerkt in het huidige bureauonderzoek. Uitgangspunt van de archeologische kernkwaliteiten van provinciaal belang is het behoud in situ van daarvoor in aanmerking komende archeologische waarden. Indien dat niet mogelijk is, dient de in de bodem aanwezige archeologische informatie(waarde) te worden veiliggesteld door middel van een opgraving (conform de KNA), waarvoor vroegtijdig afstemming met de gemeenten dient te worden gemaakt (zie ook Provinciale Omgevingsverordening 3.2.1). Dit houdt in dat voorafgaand aan bodemingrepen de provincie via de desbetreffende gemeente dient te worden benaderd.
Gemeentelijke archeologische verwachtingskaarten Uit het raadplegen van de archeologische beleidsadvieskaart van de gemeente Aa en Hunze (dez e gemeente heeft geen losse verwachtingskaart) blijkt dat centraal door het plangebied het beekdal van de Hunze loopt waarvoor een hoge archeologische verwachting voor beekdalen geldt. Het beekdal is eveneens van Provinciaal Belang. Voor de gronden aan de westzijde (met name in het zuidwesten) geldt een overwegend lage archeologische verwachting en aan de oostelijke flanken is sprake van een hoofdzakelijk middelhoge archeologische verwachting. Beide verwachtingen zijn gebaseerd op het samenvoegen van landschappelijke eenheden (zie Van Putten et al. 2011). Voor dekzandkopjes in het beekdal en dekzandruggen aan weerszijden aan het beekdal geldt een hoge archeologische verwachting: deze hoger gelegen gronden waren naar verwachting aantrekkelijke bewoningsplaats en. Verspreid door het gebied liggen ook AMK-terreinen van verschillende archeologische waarden (zie paragraaf 4.2.3 voor een overzicht van de verschillende terreinen) en terreinen met een hoge verwachting op natuurlijke laagten (zoals pingo’s). Waardevolle archeologische fenomenen zoals Celtic fields, essen en karrensporen zijn niet in dit deel van het onderzoeksgebied aanwezig.
RAAP-rapport 5284 / versie 07-10-2021
[112]
Onderzoeksgebieden Tusschenwater, Cluster ten noorden van de N33, Zoersche Landen en Schaangedennen; bureauonderzoek naar aardkundige, arc heologische en cultuurhistorische waarden.
Figuur 49. Verschillende AMK-terreinen in en rondom Spijkerboor: AMK-terrein 14436 representeert de historische kern van Spijkerboor.
Gemeentelijke archeologische beleidskaarten Voor de beekdalgronden van het onderzoeksgebied met een hoge verwachting die binnen de gemeente Aa en Hunze liggen geldt op basis van de gemeentelijke archeologische beleidsadv ieskaart dat archeologisch onderzoek verplicht is bij ingrepen groter dan 500 m 2 en dieper dan 30 cm -mv (voor de delen met een middelhoge archeologische verwachting geldt een vrijstellingsgrens van 1000 m 2 ). Voor de dekzandkopjes in het beekdal geldt dat verkennend booronderzoek voorafgaand aan bodemingrepen dient te worden uitgevoerd, en afhankelijk van de resultaten, al dan niet dient te worden opgeschaald naar karterend en waarderend onderzoek (figuur 48).
RAAP-rapport 5284 / versie 07-10-2021
[113]
Onderzoeksgebieden Tusschenwater, Cluster ten noorden van de N33, Zoersche Landen en Schaangedennen; bureauonderzoek naar aardkundige, arc heologische en cultuurhistorische waarden.
Figuur 50. De archeologische beleidskaart van de gemeente Aa en Hunze ten opzichte van het onderzoeksgebied (zwart omlijnd). Groen: hoge verwachting beekdal, rood: hoge verwachting pleistoceen, oranje: middelhoge verwachting pleistoceen, geel: lage verwachting.
Voor de delen van het onderzoeksgebied met een middelhoge archeologische verwachting geldt dat bij bodemingrepen groter dan 1000 m 2 en dieper dan 30 cm -mv archeologisch onderzoek verplicht is; dezelfde verplichtingen gelden ook voor de delen van het onderzoeksgebied met een hoge archeologische verwachting, al is de vrijstellingsgrens qua oppervlak beperkt tot 500 m 2 . Binnen de grenzen van de gemeente Aa en Hunze liggen ook verschillende archeologische zones met specifiek daarvoor opgesteld beleid. Voor natuurlijke laagten zoals pingoruïnes dient voorafgaand aan bodemingrepen waarderend booronderzoek te worden uitgevoerd. Ook voor zones met een hoge verwachting omdat daar historische elementen of een voorde aanwezig zijn is archeologisch onderzoek bij geplande bodemingrepen verplicht. Het type onderzoek is afhankelijk van de verwachte vindplaats en dient daarop afgestemd te worden. Voor de AMK-terreinen in het onderzoeksgebied geldt specifiek daartoe opgesteld beleid; In alle gevallen (zeer hoge-, hoge- en archeologische waarde) wordt gestreefd naar behoud in situ, en dient bij bodemingrepen aanvullend archeologisch onderzoek te worden uitgevoerd in de vorm van een
RAAP-rapport 5284 / versie 07-10-2021
[114]
Onderzoeksgebieden Tusschenwater, Cluster ten noorden van de N33, Zoersche Landen en Schaangedennen; bureauonderzoek naar aardkundige, arc heologische en cultuurhistorische waarden.
opgraving (zeer hoge en hoge waarde) of waarderend onderzoek (archeologische waarde). In het geval van beekdalgronden en met veen gevulde laagten/depressies (gewaardeerd) dient ook via de gemeente contact te worden opgenomen met de provinciaal archeoloog, aangezien deze gronden/waarden van Provinciaal belang zijn.
4.2.3
Analyse archeologische waarden
Methode Het bureauonderzoek dient ervoor om – op basis van verschillende bronnen – inzicht te krijgen in de genese van het landschap, de bodemopbouw en de sporen die het menselijk gebruik in de loop van de tijd heeft achtergelaten. Met behulp van deze gegevens wordt een gespecificeerde archeologische verwachting opgesteld. Om de aanwezige en te verwachten archeologische waarden (locatie, diepte, type, datering omvang) in kaart te brengen worden de volgende werkzaamheden verricht: -
Inventariseren van archeologische gegevens (onderzoeksgegevens, vondstlocaties en AMKterreinen o.a. uit Archis, het Archeologisch Informatie Systeem);
-
Bestuderen van de gemeentelijke archeologische beleidskaarten (en bijbehorende rapporten en kaartbijlagen);
-
Provinciale archeologische onderzoeken, gericht op Celtic fields en karrensporen (RAAPrapport 3554), voordelocaties (RAAP-rapport 3616) en erfgoed van de Tweede Wereldoorlog;
-
Bestuderen van bodem-, geo(morfo)logische, historische en topografische kaarten;
-
Bestuderen van het Actueel Hoogtebestand Nederland (AHN);
-
Raadplegen van luchtfoto’s en satellietbeelden;
-
Inventarisatie van de bodemverstoringen aan de hand de verstoringsbronnenkaart (Alterra) en het AHN;
-
Raadplegen van literatuur.
Aardkundige situatie Voor de beschrijving van de aardkundige waarden en bodemgesteldheid binnen het projectgebied wordt verwezen naar het hoofdstuk 4.1 van dit rapport. Archeologische gegevens Voor grote delen van het deelgebied Cluster ten noorden van de N33 geldt op basis van de verschillende gemeentelijke archeologische beleids- en verwachtingskaarten een hoofdzakelijk middelhoge tot hoge verwachting (deels specifiek voor beekdalarcheologie, deels voor de hogere delen in het landschap zoals dekzandkoppen en -ruggen), die is opgesteld op basis van de onderliggende geomorfologische situatie, al geldt voor het zuidwestelijke deel van het deelgebied een overwegend lage archeologische verwachting. Ook zijn in het gebied verschillende kansrijke zones/waarden aanwezig evenals een serie archeologische vindplaatsen die hieronder verder worden toegelicht. AMK-terreinen In het Cluster ten noorden van de N33 liggen negen AMK-terreinen: het gaat daarbij om vier terreinen van archeologische waarde, vier terreinen van hoge archeologische waarde en één terrein van zeer hoge archeologische waarde (tabel 8; figuur 47). Verschillende terreinen bestaan uit meerdere complexen die qua aard en/of datering van elkaar dateren: zo bestaat AMK -terrein 14113 uit een
RAAP-rapport 5284 / versie 07-10-2021
[115]
Onderzoeksgebieden Tusschenwater, Cluster ten noorden van de N33, Zoersche Landen en Schaangedennen; bureauonderzoek naar aardkundige, arc heologische en cultuurhistorische waarden.
vuursteenvindplaats uit het mesolithicum en uit een vindplaats uit de late bronstijd (en ijzertijd) waarbinnen een fragment van een lappenschaal op een ontzande rug is aangetroffen. In algemene zin geldt dat de meeste AMK-terreinen in dit deelgebied resten uit de prehistorie (met name vuurstenen artefacten) bevatten: het gaat dan om kleine vindplaatsen uit het laat -paleolithicum en het mesolithicum. In feite is AMK-terrein 14436 qua aard en datering een uitzondering in dit deelgebied: het terrein bestaat namelijk uit het dorp Spijkerboor dat in het kader van de veenontginn ingen is ontstaan als een randveennederzetting. De verwachte archeologische resten in de ondergrond binnen dit AMK terrein zullen vermoedelijk een laatmiddeleeuwse ouderdom hebben, maar het is niet geheel uitgesloten dat zich daaronder ook nog oudere resten bevinden. AMK-terrein 14350 heeft van de negen terreinen het hoogste beschermingsniveau: het gaat om een direct ten zuiden van Nieuw -Annerveen gelegen laat-paleolithische vindplaats waarbinnen resten van de Federmesser-cultuur zijn gevonden (zie ook Hoofdstuk 2). Al deze verschillende archeologische terreinen zijn beschermd middels specifiek daartoe opgesteld archeologisch beleid (zie de paragraaf hiervoor). Monument
Waarde
Complex
Toponiem
Datering
10317
Terrein van hoge archeologische waarde
Het terrein, gelegen op een dekzandrug, maakt deel uit van een reeks laat-Paleolithische en/of Mesolithische vindplaatsen langs de Hunze. In dit gebied zijn sporen van laat-Paleolithische bewoning gevonden. Door amateurs werd hier in 1976 en 1978 vuursteen gevonden.
SPIJKERBOO R-DORP
PALEOLPALOEL
10319
Terrein van hoge archeologische waarde
Terrein, gelegen op een dekzandrug, met sporen van laat-Paleolithische en Mesolithische bewoning. De locatie maakt deel uit van een reeks laat-Paleolithische en/of Mesolithische vindplaatsen langs de Hunze. In 1980 werd hier door amateurs vuursteen aangetroffen.
10320
Terrein van hoge archeologische waarde
Terrein met sporen van bewoning uit het LaatPaleolithicum en/of Mesolithicum. De vindplaats ligt op de top van een dekzandrug, waarop ca. 100 m. zuidelijker een vergelijkbare vindplaats ligt.
ZANDVOORTE RWEG
PALEOLMESO
14113
Terrein van archeologische waarde
Terrein waarbinnen resten van mesolithische vuursteenbewerking en een fragment van een lappenschaal uit de late Bronstijd zijn aangetroffen op een ontzande rug.
HOOILANDEN
BTL-IJZ
14113
Terrein van archeologische waarde
Terrein waarbinnen resten van mesolithische vuursteenbewerking en een fragment van een lappenschaal uit de late Bronstijd zijn aangetroffen op een ontzande rug.
HOOILANDEN
MESOMESO
14128
Terrein van archeologische waarde
Terrein waarop in een steilkant op een hooggelegen perceel, bewerkt vuursteen en (vermoedelijk) IJzertijd-aardewerk is aangetroffen.
ONLANDEN
IJZ-IJZ
14172
Terrein van archeologische waarde
Terrein waarop resten van laat-paleolithische en mesolithische vuursteenbewerking zijn aangetroffen.
HEERENWEGNOORD
PALEOLBMESO
14251
Terrein van archeologische waarde
Terrein waarop resten van Mesolithische vuursteenbewerking en aardewerk uit IJzertijd en/of Middeleeuwen zijn aangetroffen.
DE BULTEN
IJZ-ME
14251
Terrein van archeologische waarde
Terrein waarop resten van Mesolithische vuursteenbewerking en aardewerk uit IJzertijd en/of Middeleeuwen zijn aangetroffen.
DE BULTEN
MESOMESO
14350
Terrein van zeer hoge
Terrein met daarin sporen van bewoning uit het Laat-Paleolithicum (Federmesser).
HILTOPHOEV E
PALEOLBPALEOLB
RAAP-rapport 5284 / versie 07-10-2021
PALEOLMESO
[116]
Onderzoeksgebieden Tusschenwater, Cluster ten noorden van de N33, Zoersche Landen en Schaangedennen; bureauonderzoek naar aardkundige, arc heologische en cultuurhistorische waarden.
archeologische waarde 14436
Terrein van hoge archeologische waarde
Terrein betreft Spijkerboor, een veenontginningsdorp, type randveennederzetting. Weergegeven op de topografische militaire kaart van 1853. Onder de kern bevinden zich mogelijk sporen van vroegere bewoning.
SPIJKERBOO R-DORP
LME-LME
Tabel 8. Overzicht van bekende archeologische monumenten in het deelgebied Cluster ten noorden van de N33.
Archeologische fenomenen: laagten en een voorde Binnen de grenzen van het deelgebied Cluster ten noorden van de N33 bevinden zich een veertigtal laagten/depressies met een hoge archeologische verwachting. De hoge dichtheid van deze laagten/depressies in dit deel van het onderzoeksgebied is opvallend en verhoudingsgewijs veel hoger dan in het deelgebied Tusschenwater, maar laat zich niet gemakkelijk verklaren (mogelijk is er een verband met het stroomgebied van de Hunze en de plaatselijke bodemopbouw). Nagenoeg al deze locaties moeten nog nader onderzocht worden om vast te kunnen stellen of er al dan niet sprake is van een pingo-ruïne. De grootste laagte (uitblazingskom) bevindt zich ter hoogte van de Duunsche Landen en heeft een diameter van bijna 1 km. Volgens het plaatselijke informatiebord gaat het om de grootste uitblazingskom van Drenthe. Verder bevindt zich ten noordwesten van De Hilte bij de Oude Landen een veronderstelde voordelocatie in de (gereconstrueerde loop) van de Hunze.
Eerder archeologisch onderzoek en bekende vondstmeldingen In het onderzoeksgebied zijn in het verleden 62 archeologische onderzoeken uitgevoerd. Precies de helft daarvan bestaat uit archeologische veldkarteringen : het gaat in al deze gevallen om oppervlaktevondsten die als individuele onderzoeksmeldingen in Archis zijn geregistreerd. Verder zijn in het deelgebied 24 archeologische booronderzoeken uitgevoerd, 2 bureaustudies; het gravend onderzoek heeft een relatief beperkte omvang en bestaat uit 3 archeologische begeleidingen, 1 archeologische opgraving en 1 proefsleuvenonderzoek. In bijlage 4 wordt een overzicht gepresenteerd van deze onderzoeken en de belangrijkste daaruit voortgekomen inzichten, resultaten en/of adviezen (met betrekking tot verkennend en gravend onderzoek). In de meeste gevallen heeft dit geleid tot het aantreffen van archeologische resten (bijlage 3) zoals oppervlaktevondsten uit de steentijd en nederzettingsresten uit de ijzertijd en middeleeuwen (met name ter hoogte van De Hilte). Uit verschillende onderzoeken (in bijlage 4 met grijs gemarkeerd) is echter gebleken dat de bovengrond door menselijke activiteiten (ploegen, graafwerkzaamheden) verstoord is geraakt. Een eventuele middelhoge tot hoge archeologische verwachting op dergelijke terreinen is daardoor naar laag bijgesteld.
Dit wil vanzelfsprekend niet zeggen dat er op die plaatsen nooit sprake is geweest van menselijke activiteit; enkel dat het vandaag de dag niet meer mogelijk is om dit no g waar te kunnen nemen. De locaties van de archeologische onderzoeken worden afgebeeld op de archeologische bronnenkaart in de inzet van kaartbijlage 2b. Op deze kaart staan ook de AMK-terreinen afgebeeld evenals de archeologische vondsten die tot nu toe in het onderzoeksgebied zijn gedaan.
RAAP-rapport 5284 / versie 07-10-2021
[117]
Onderzoeksgebieden Tusschenwater, Cluster ten noorden van de N33, Zoersche Landen en Schaangedennen; bureauonderzoek naar aardkundige, arc heologische en cultuurhistorische waarden.
Figuur 51. Verschillende archeologische vondstlocaties op dekzandkoppen in het beekdal ter hoogte van Eexterveen.
Laatstgenoemde bestaat uit 64 vondstmeldingen (figuur 50) die voornamelijk vuurstenen artefacten vertegenwoordigen uit het laat-paleolithicum en mesolithicum; deze vondstlocaties liggen ten dele op de dekzandkopjes in het beekdal (figuren 49 en 51). Het vondstmateriaal bestaat uit onder andere afslagschrabbers, A-stekers, klingen, kernen, boren en geretoucheerde afslagen. Resten uit het neolithicum zijn eveneens in het deelgebied aangetroffen, maar in minder hoge aantallen dan het geval is voor de voorgaande perioden. Verder zijn met name ter hoogte van De Hilte ook resten uit de ij zertijd en middeleeuwen aangetroffen (handgevormd aardewerk), maar het vondstmateriaal uit deze archeologische perioden is in het deelgebied relatief ondervertegenwoordigd. Uit de verspreiding van het vondstmateriaal blijkt dat met name het vuursteenmateri aal is gevonden langs de randen van het beekdal en nabij plaatselijke verhogingen in het landschap (dekzandruggen, dekzandkopjes in het beekdal). Het materiaal uit de ijzertijd en middeleeuwen bevindt zich in de nabijheid van de enige mogelijke voordelocatie in het deelgebied. Voor een verder (en uitgebreider) overzicht van alle vondstlocaties en bijbehorend vondstmateriaal in het onderzoeksgebied wordt verwezen naar bijlage 3.
RAAP-rapport 5284 / versie 07-10-2021
[118]
Onderzoeksgebieden Tusschenwater, Cluster ten noorden van de N33, Zoersche Landen en Schaangedennen; bureauonderzoek naar aardkundige, arc heologische en cultuurhistorische waarden.
Figuur 52. Weergave van bekende archeologische fenomenen in het onderzoeksgebied.
RAAP-rapport 5284 / versie 07-10-2021
[119]
Onderzoeksgebieden Tusschenwater, Cluster ten noorden van de N33, Zoersche Landen en Schaangedennen; bureauonderzoek naar aardkundige, arc heologische en cultuurhistorische waarden.
Figuur 53. De vondstlocaties binnen het onderzoeksgebied met als achtergrond het Actueel Hoogtebestand Nederland 3.
Huidige situatie Aan de hand van actuele gegevens van recente luchtfoto’s, Google Street View en navraag bij de opdrachtgever zijn de onderstaande zaken over de huidige situatie te melden (zie ook figuur 52). Huidig grondgebruik
Het deelgebied bestaat hoofdzakelijk uit natuurgebied (beekdal van de Hunze) en landbouwgrond. Aan de randen van het deelgebied liggen kleine nederzettingen zoals Nieuw-Annerveen, Eexterveen, De Hilte en Eexterzandvoort. Door de zuidelijke punt van het deelgebied loopt de N33; verdere infrastructuur richting het noorden is relatief kleinschalig van aard. Verspreid door het gebied liggen historische boerderijplaatsen die ouder zijn dan 1832.
Hoogteligging maaiveld
De pleistocene hoogten (dekzandkopjes) in het deelgebied hebben een hoogte van maximaal 5 m +NAP. Vanaf de randen van het beekdal neemt de NAP-hoogte af van ca. 2m +NAP tot 0 – 0,5 +NAP.
Grondwatertrap of -stand
III in het beekdal, VI tot VIII in de hogere delen van het landschap (dekzandkopjes).
RAAP-rapport 5284 / versie 07-10-2021
[120]
Onderzoeksgebieden Tusschenwater, Cluster ten noorden van de N33, Zoersche Landen en Schaangedennen; bureauonderzoek naar aardkundige, arc heologische en cultuurhistorische waarden.
Milieutechnische condities
-
Aanwezige constructies (funderingen, kelders e.d.)
N.n.b.
Locatie en diepte van kabels/leidingen
N.n.b.
Tabel 9. Overzicht van de huidige situatie van het plangebied.
Figuur 54. Luchtfoto van het deelgebied Cluster ten noorden van de N33.
RAAP-rapport 5284 / versie 07-10-2021
[121]
Onderzoeksgebieden Tusschenwater, Cluster ten noorden van de N33, Zoersche Landen en Schaangedennen; bureauonderzoek naar aardkundige, arc heologische en cultuurhistorische waarden.
Toekomstige situatie Uit navraag bij de opdrachtgever is het volgende gebleken over de toekomstige situatie: Aard
Delen van het onderzoeksgebied worden heringericht als natuurgebied en/of dienen voor waterberging.
Omvang en diepte
N.n.b.
Invloed op maaiveld en grondwater
De grondwaterspiegel zal plaatselijk veranderen als gevolg van toekomstige waterberging.
Toekomstig gebruik
Natuurgebied, waterberging.
Toekomstige gebruiker
Waterschap, gemeente, provincie, recreanten, dieren
Tabel 10. De toekomstige situatie.
4.2.4
Archeologische verwachting en advies
Voor de gespecificeerde archeologische verwachting en onderbouwing daarvan wordt verwezen naar hoofdstuk 7. Dit geldt ook voor het archeologisch advies dat is opgesteld voor de aangetroffen archeologische waarden en verwachtingszones.
RAAP-rapport 5284 / versie 07-10-2021
[122]
Onderzoeksgebieden Tusschenwater, Cluster ten noorden van de N33, Zoersche Landen en Schaangedennen; bureauonderzoek naar aardkundige, arc heologische en cultuurhistorische waarden.
4.3 Cultuurhistorie Cluster ten noorden van N33
4.3.1
Beleidskaders
Algemeen In het Besluit ruimtelijke ordening is het Bestemmingsplan opgevoerd als instrument om cultuurhistorische waarden te borgen. Daarnaast kunnen cultuurhistorische waarden worden geborgd middels verordeningen. Op provinciaal niveau zijn dit de Provinciale Omgevingsverordeningen, waarin provincies aangeven wat hun belangen zijn en hoe deze geborgd dienen te worden. Op gemeentelijk niveau is naast het bestemmingsplan de monumentenverordening een veel gebruikt instrumentarium om cultuurhistorische waarden te borgen. Provincie Drenthe Het provinciale beleid ten aanzien van cultuurhistorie is beschreven in het Cultuurhistorische Kompas. 26 Hierin staan de doelstellingen herkenbaar houden van cultuurhistorie en het versterken van ruimtelijke identiteit centraal. Cultuurhistorische waarden van provinciaal belang zijn vastgelegd in de Cultuurhistorische hoofdstructuur, weergegeven op de Kernkwaliteitenkaart–kernkwaliteit cultuurhistorie van de Omgevingsvisie. Het Cultuurhistorisch Kompas geeft aan dat het onderzoeksgebied in deelgebied Hondsrug en Hunzedal ligt en voor een klein deel in De Monden. Per deelgebied zijn de ontwikkelingsgeschiedenis, cultuurhistorische karakteristieken en ambities beschreven.
Karakteristieken Hunzedal: - De openheid en grote schaal van het dal wordt benadrukt door de begrenzingen aan de oostzijde en de westzijde: de bebouwingslinten van de randveenontginningen en de vrij steile rand van de Hondsrug met haar besloten boseenheden; - Enkele dwarsverbindingen die de esdorpen verbinden met hun randveenontginningen; - Randveenontginningen; - Licht slingerend verloop van de doorlopende ontginningsas; - Lintbebouwing variërend in dichtheid, met doorzichten naar het achterla nd. Ambities Hunzedal: - Het onbebouwd en onbeplant houden van het Hunzedal, waarin de nu aanwezige gehuchten uitzonderingen en verbijzonderingen zijn; - Het herkenbaar houden van de lintstructuur van de randveenontginningen met een variatie aan woningen langs de slingerende noord-zuid georiënteerde weg en doorzichten naar het achterland.
26
Bouman ea, 2010.
RAAP-rapport 5284 / versie 07-10-2021
[123]
Onderzoeksgebieden Tusschenwater, Cluster ten noorden van de N33, Zoersche Landen en Schaangedennen; bureauonderzoek naar aardkundige, arc heologische en cultuurhistorische waarden.
Karakteristieken De Monden: - Een sterk hiërarchisch ruimtelijk stelsel van lijnen en tussenliggende verkavelingen, hoofdkanalen als ontginningsassen en dwars daarop kleinere waterwegen (dwarsdiepen of wijken); - Langs kanalen en diepen de lintvormige nederzettingen met achterliggend cultuurland, en met een vaste ritmiek in de verkaveling, achtergrenzen en de plaatsing van bebouwing; - Binnen de linten is een vaste ordening voor bebouwing en infrastructuur, waarbij veelal de boerderijen aan één kanaalzijde staan en de voorzieningen en de woningen aan de andere zijde; - Binnen de linten een duidelijke ritmiek door een vaste maatvoering van kavels en een stelsel van bruggen en sluizen, beplanting en bebouwing die vaak in samenhang aanwezig is; - Het Oldambster boerderijtype is dominant en beeldbepalend; - Annerveenschekanaal en Eexterveenschekanaal als één hoofdkanaal met lintbebouwing als ontginningsas. Ambities De Monden: - Het zichtbaar houden van de ordening en samenhang tussen de ontginningsassen, die tot uitdrukking komt in enkele en dubbele lintdorpen en bebouwde en onbebouwde ontginningsassen; - Het herkenbaar houden van de ordening en samenhang binnen een lintdorp, zoals boerde rijen en woningen die elk aan een zijde van het kanaal staan.
De ontwikkelingsgeschiedenis en een verdere uitwerking van de cultuurhistorische karakteristieken komen in hoofdstuk 2 en paragraaf 4.3.2 aan bod.
RAAP-rapport 5284 / versie 07-10-2021
[124]
Onderzoeksgebieden Tusschenwater, Cluster ten noorden van de N33, Zoersche Landen en Schaangedennen; bureauonderzoek naar aardkundige, arc heologische en cultuurhistorische waarden.
Sturingsniveaus De Provincie heeft gekozen voor drie sturingsniveaus: Respecteren, voorwaarden stellen, e isen stellen. Voor het gehele gebied geldt het sturingsniveau respecteren. Daarnaast is h et laatste sturingsniveau, eisen stellen, voor een klein deel van het onderzoeksgebied van toepassing, wat inhoudt dat de provincie vanaf het begin een plek bedingt in het planvormingsproces en stuurt de ontwikke lingen in de gewenste richting.
Figuur 55. Sturingsniveau per deelgebied volgens de Provincial e Omgevingsverordening 2018.
Generiek (alle gebieden) Voor alle gebieden geldt het respecteren van de waarden die samenhangen met de cultuurhistorische hoofdstructuur, zoals verwoord en afgebeeld in het Cultuurhistorische Kompas van de Provincie Drenthe. Initiatiefnemers hebben de verantwoordelijkheid om de cultuurhistorische hoofdstructuur als inspiratiebron te benutten voor ontwikkelingen. Eisen stellen Voor gebieden met grotere en planmatige ontwikkeling en waar de cultuurhistorisch samenhang groot is geldt gebiedspecifiek beleid. De cultuurhistorische samenhang dient als dé drager voor nieuwe plannen te worden gebruikt. De provincie wil in deze gebieden betrokken worden in het planvormingsproces. Gemeente Aa en Hunze Het onderzoeksgebied ligt geheel binnen de gemeente Aa en Hunze. De gemeente beschikt over een een cultuurhistorische waardenkaart (Keunen ea, 2015), die uiteenvalt in een kenmerkenkaart van het historisch cultuurlandschap, de landschapselementen en het immaterieel erfgoed, een kenmerkenkaa rt van historische bouwkunst en stedenbouw, een waarderingskaart van cultuurlandschap, bouwkunst en stedenbouw en een beleidsadvieskaart. Op de beleidsadvieskaart is een aantal planologisch te borgen deelgebieden opgenomen. Voor het onderzoeksgebied zijn dat de Duunsche Landen (zeer hoog en
RAAP-rapport 5284 / versie 07-10-2021
[125]
Onderzoeksgebieden Tusschenwater, Cluster ten noorden van de N33, Zoersche Landen en Schaangedennen; bureauonderzoek naar aardkundige, archeologische en cultuurhistorische waarden.
hoog gewaardeerde landschappen) en het lint Eexterveen bij de Hilte (zeer hoog en hoog gewaardeerde stedenbouwkundig ensemble). Alle gebieden, objecten en structuren zijn overgenomen van de cultuurhistorische waardenkaart en waar nodig verfijnd en aangevuld.
Figuur 56. Uitsnede van de beleidsadvieskaart van de cultuurhistorische waardenkaart gemeente Aa en Hunze (Keunen ea, 2015). Rood: zeer hoog en hoog gewaardeerde landschappen, paars: zeer hoog en hoog gewaardeerde stedenbouwkundige ensembles, blauw: integrale waardevolle ensembles.