CConstaterende datBorger-Odoorn
Koppel je AI →
Document · PDF

Buitengebied, Schaangedennen - Bijlagen bij de toelichting 1

RAAD: Raadsvergadering 18 april 2024, gemeente Borger-OdoornBij agendapunt: Bestemmingsplan Buitengebied, Schaangedennen29.041 woorden

Open het PDF bij de gemeente ↗Naar de vergadering →

Tekst van het document

Uit het bestand gehaald, zonder opmaak, tabellen en afbeeldingen · deel 3 van 4

Een kaart van de Oostermoersevaart en omgeving uit 1760 geeft een goede indruk van alle waterstaa tkundige werken die destijds in de Hunze lagen. In de Hunze lagen toen vijf verlaten, onder andere bij De Hilte, ’t Vlonest en Spijkerboord. Het verlaat bestond uit een houten stuwdeur (rinket) die doormiddel van een rad omhoog kon worden opgetrokken. Turfschepen konden zo met de golfstroom meedrijven. In de Beilerstroom bij Dwingeloo heeft tot in de 20 e eeuw een soortgelijk verlaat gelegen: De Batinge Schut, waarvan nu nog een replica aanwezig is. Tijdens de eerdergenoemde opgraving uit 2014 werden ten zuiden van De Hilte de resten van een knijpe en twee elkaar opvolgende verlaten aangetroffen. Van de knijpe (buiten het onderzoeksgebied) werden grote zware eikenbalken, een palenrij met beschoeiing en een steenbestorting aangetroffen. De resten werden gedateerd op de eerste helft van de 17 e eeuw en hebben waarschijnlijk betrekking op de ‘Growe’ of ‘Groeven Knijpe’. De resten van de twee verlaten zijn beide vlak bij De Hilte aangetroffen. Het eerste verlaat dateert waarschijnlijk uit de tweede helft van de 17 e eeuw. Het tweede verlaat werd rond 1737 gebouwd als opvolger van het eerste verlaat. Het nieuwe verlaat had een diepere doorvaart,

4

De W it, 2016.

RAAP-rapport 5284 / versie 07-10-2021

[48]

Onderzoeksgebieden Tusschenwater, Cluster ten noorden van de N33, Zoersche Landen en Schaangedennen; bureauonderzoek naar aardkundige, arc heologische en cultuurhistorische waarden.

wat waarschijnlijk samenhing met nieuwe regels rondom de bevaarbaarheid van de Hunze uit 1737 en het grootschalige vervoer van keien vanuit Drenthe naar het westen van het land ten behoeve van de zeewering. Een foto van het Batinge Schut bij Dwingeloo geeft een goede indruk van het eerste, 17 e eeuwse verlaat. Een uitgebreide en gedetailleerde reconstructie van beide verlaten is opgenomen in het opgravingsrapport. 5

Figuur 17. De verlaten in de Oostermoersevaart waren vermoedelijk vergelijkbaar met het Batinge Schut in de Beilerstroom bij Dwingeloo.

5

De W it, 2016.

RAAP-rapport 5284 / versie 07-10-2021

[49]

Onderzoeksgebieden Tusschenwater, Cluster ten noorden van de N33, Zoersche Landen en Schaangedennen; bureauonderzoek naar aardkundige, arc heologische en cultuurhistorische waarden.

Figuur 18. Verlaten en lenten langs de Hunze in het midden van de 18 e eeuw. Het noorden is rechtsboven. Bron: NL-GnGRA_1536_1010.

Langs de oostoever van de Oostermoersevaart treffen we op de kaart uit 1760 een groot aantal toponiemen aan die eindigen op lent. Het betreft kades die werden gebruikt voor het stapelen, laten drogen en overladen van turf. Bijna elke opstrek leek over een dergelijke kade te beschikken. Opvallend is dat vrijwel alle lenten in de buitenbocht van de meanders lagen, vermoedelijk op de plaats waar de rivierloop de dekzandruggen aansneed en er dus een stevige o ever was. Rond 2000 zijn bij Spijkerboor in een verlande meander bij Spijkerboor de resten van de Egberts Lent aangetroffen. Deze bestonden uit een met veldkeien verstevigde dekzandkop.

RAAP-rapport 5284 / versie 07-10-2021

[50]

Onderzoeksgebieden Tusschenwater, Cluster ten noorden van de N33, Zoersche Landen en Schaangedennen; bureauonderzoek naar aardkundige, arc heologische en cultuurhistorische waarden.

Figuur 19. Vorige pagina: overzicht jonge heideontginningen en veenkoloniale ontginningen.

2.6 Rationele landschap 2.6.1

Veenkoloniën

Voor aanvang van de grote turfwinningen in de 19 e eeuw bestond het Oostermoer uit een zeer uitgestrekt hoogveengebied. Het gebied bestond uit oligotroof veenmosveen, opgaande bomen kwamen nauwelijks voor en op enkele plaatsen lagen meestallen (meren op het hoogveen). In de middeleeuwen tot in de 19 e eeuw werden de onverdeelde venen gebruikt voor het steken van turf op kleine schaal, het telen van boekweit en houden van bijen. De eerste schriftelijk bronnen over het Oostermoer dateren uit de 16 e eeuw en hangen samen met een steeds intensiever gebruik van de venen en de daarmee gepaard gaande grensgeschillen. De grootste problemen deden zich voor rondom het grondbezit van het klooster Ter Apel. Ui teindelijk werd door landmeter Sems en rechte grens getrokken van Wolfsbarge bij Groningen naar Ter Haar in het zuiden. Bij Ter Apel werd de grens zo aangepast dat dit gebied binnen de provincie Groningen kwam te liggen. In 1598 had de stad Groningen veel kloostergronden geconfisqueerd en gaf octrooien uit om de hoogvenen binnen deze gebieden te ontginnen. De eerste voorgangers van de veenkoloniën ontstonden langs het Winschoterdiep en de Pekel Aa. Ook de markegenoten van Odoorn en Borger besloten tot turfwinning over te gaan en verdeelden twee stukken veen voor het winnen van turfveen.

In de tweede helft van de 17 e eeuw werd door de Johan Struuck het plan gelanceerd om de Drentse hoogvenen vanuit een nieuw te graven kanaal van de Hunze naar Coevorden te on tginnen. Het kanaal zou ten oosten van de Hunze worden gegraven, van waaruit wijken het Oostermoer zouden ontsluiten. Door geldgebrek kwam het plan niet verder dan de aanleg van de kolonie Gasselternijveen. Enkele decennia later werd een nieuwe poging ondernomen met de oprichting van de Annerveensche Compagnie. Om de problemen met de bevaarbaarheid van de Hunze te omzeilen werd besloten de turf af te voeren via het Groninger kanalenstelsel. Deze beslissing had grote invloed op de latere verveningen in het gebied. De randen van het veen werden verdeeld, maar ook hier zou het voorlopig niet tot vervening komen. Wel gingen enkele eigenaren over tot het telen van boekweit op hun hoogveenperceel. Langs de rand van het perceel bouwden ze hun woonstede die de gezam enlijk de zuidelijke randveenontginningen gingen vormen. In de tweede helft van de 18 eeuw waren de Groninger veenkoloniën zover gevorderd dat de druk op het Drentse hoogveen toenam en Groningse en Drentse investeerder elkaar beconcurreerden bij het opkope n van de venen. In 1766 werd begonnen met het graven van het Stadskanaal waarlangs de Drentse turf kon worden afgevoerd.

Tot in de 19 e eeuw bleef er gesteggel tussen de Drentse veenmarken en de stad Groningen over grenzen en de afvoer van turf. Pas in 1817 werd na ingrijpen van Willem I een convenant opgesteld tussen beide partijen, waarbij grenzen en voorwaarden werden vastgelegd. De vervening kwam vervolgens maar mondjesmaat op gang. In het nieuwe Koninkrijk der Nederlanden dienden dergelijke initiatieven bij Koninklijk Besluit goedgekeurd te worden. Door de grondwetswijziging van 1848 werd het voor burgers gemakkelijker nieuwe initiatieven uit te voeren. Vrij kort daarop verschenen berekeningen van de omvang van de turfvoorraad en de opbrengsten die daar mee behaald konden worden. Berichten over pas ontdekte fossiele brandstofvoorraden (steenkool, gas en olie) uit het buitenland wakkerde de turfkoorts aan. Een belangrijke afnemer van de turf was de in 1838 opgerichte glasfabriek van Nieuw-Buinen. Het hoogtepunt van de turfgraverijen lag in het eind de 19 e eeuw. Door de opkomst van steenkool daalden de turfprijzen en werd de winning ervan minder winstgevend. Toch bleef het afgraven van het hoogveen een lucratieve bezigheid, vooral door het vooruitzicht dat deze gronden na afgraving

RAAP-rapport 5284 / versie 07-10-2021

[52]

Onderzoeksgebieden Tusschenwater, Cluster ten noorden van de N33, Zoersche Landen en Schaangedennen; bureauonderzoek naar aardkundige, arc heologische en cultuurhistorische waarden.

ontgonnen konden worden als landbouwgrond voor de teelt van o.a. aardappels. Dit type ontginning werd naast het ontginnen van andere woeste gronden, als de meest lucratieve vorm gezien. 6 Door het mengen van het resterende veen met de zandige bodem ontstond een moerige grond. De mest om deze grond verder te verbeteren kon via het stelsel van kanalen en wijken worden aangevoerd. Na de oorlog werd de landbouw in de veenkoloniën verder gerationaliseerd. De dorpen transformeerden naar woondorpen, doordat ze hun agrarische functie verloren. De vele kanalen en wijken werden als belemmerend ervaren voor het toenemende autoverkeer en de afvoer van industriewater via deze kanalen leidde tot overlast. Hierdoor werden veel kanalen en wijken ge dempt. Toen in de jaren ’80 de economische ontwikkeling stagneerde in zowel de landbouw als de industrie werd een speciale wet in het leven geroepen om het gebied her in te richten: Herinrichting Veenkoloniën.

2.6.2

Jonge heideontginningen

Jonge agrarische ontginningen Tot de jonge heide- en broekontginningen rekenen we alle ontginningen die na de markeverdeling in het midden van de 19 e eeuw hebben plaatsgevonden op de woeste gronden. De verdeling van de marken vond plaats onder druk van de nationale regering en had als doel privaat grondbezit en nieuwe ontginningen te stimuleren. Onder de gewaardeelde boeren werd de markegrond verdeeld en hierbij waren zij verplicht een verkavelingsplan in te dienen. Lange tijd bleef de ontginning van markegronden uit doordat de heidegronden een onmisbare schakel vormden in de agrarische bedrijfsvoering. Het was weidegrond voor schapen die mest produceerden voor de bouwlanden op de essen. De introductie van kunstmest eind 19 e eeuw maakte een einde aan de afhankelijkheid van de he ide. Toch gingen veel boeren nog niet over op ontginning van hun heidepercelen, omdat kennis en middelen hiervoor ontbraken. Slechts op enkele plaatsen werd door vermogende ondernemers op grote schaal markegrond opgekocht en ontgonnen. Ook werd door maatsc happelijk betrokken organisaties markegrond aangekocht om armen de grond te laten ontginnen en ze zo de kans te geven een beter bestaan op te bouwen.

Omdat de grootschalige ontginning van de woeste gronden uitbleef en de regering langzaamaan het nationale belang ervan begon in te zien, werd in 1888 door de overheid de Nederlandse Heidemaatschappij opgericht (Heidemij). Deze had tot doel het adviseren bij en stimuleren van ontginning van woeste gronden. Eenieder die woeste grond wilde ontginnen, ongeacht de omvang, kon de Heidemij inschakelen. De marken waar het onderzoekgebied in ligt zijn tussen 1850 en 1874 verdeeld (tabel 3 en figuur 19). Verreweg de meeste ontginningen vonden vervolgens plaats volgens het markenverdelingsplan. In enkele gevallen werd hierbij de Heidemaatschappij ingeschakeld, zoals bij de ontginning van het Eeserveld (1910-1911). De meeste ontginningen volgden in de jaren ’20 en de jaren daarna , totdat eind jaren ’50 vrijwel alle woeste gronden waren ontgonnen.

6

Van der W oud, 2021.

RAAP-rapport 5284 / versie 07-10-2021

[53]

Onderzoeksgebieden Tusschenwater, Cluster ten noorden van de N33, Zoersche Landen en Schaangedennen; bureauonderzoek naar aardkundige, arc heologische en cultuurhistorische waarden.

Marke

Jaar van verdeling

Odoorn

1850

Type ontginning ontginningen volgens het markenverdelingsplan staatsbebossingen private bebossingen

Ees

1850

ontginningen volgens het markenverdelingsplan staatsbebossing

Buinen

1850

ontginningen volgens het markenverdelingsplan staatsbebossing open heideveld

Exloo

1851

ontginningen volgens het markenverdelingsplan staatsbebossing open heideveld

Valthe

1874

ontginningen volgens het markenverdelingsplan staatsbebossing

Tabel 3. De marken die binnen het onderzoeksgebied lagen met jaar van ve rdeling en type ontginning (* buiten onderzoeksgebied gelegen).

Jonge heidebebossingen In de periode dat de heidegronden op grote schaal konden worden ontgonnen was er een grote vraag naar naaldhout voor de huizenbouw in het westen van het land en mijnen in het zuiden. Daarnaast wilde het Rijk in tijden van oorlog over voldoende hout beschikken om de mijnbouw door te kunnen laten gaan. Het was daarom rendabel om een deel van de ontgonnen heide te beplanten met naaldbomen. Veelal werden hiervoor gebieden gekozen die in bodemkundig opzicht minder geschikt waren voor landbouw. In enkele gevallen kon het Rijk in één keer een groot gebied aankopen en dit laten beplanten in andere gevallen konden slechts kleine gebiedjes worden aangekocht en na verloop van tijd uitgebreid. Een gebied dat op grote schaal kon worden bebost waren de heidevelden tussen Odoorn en Borger. In 1911 begon Staatsbosbeheer met de aankoop van de velden en in 1920 -1923 werd begonnen met de voorbereiding van de bebossing. In de eerste fase werd het gebied langs de weg Borger-Odoorn ontgonnen, waarbij haaks op de weg een structuur van paden en bosvakken werd uitgezet. Op het kaartbeeld van 1933 zien we dat deze structuur is uitgezet en de eerste vakken zijn ingepland. In 1938 was de aanplant van de staatsbebossing van Odoorn al hoog opgeschoten, terwijl bij Borger werklozen nog bezig waren grote percelen heide om te spitten.

7 In de jaren ’30 werd de bebossing uitgebreid naar het westen en ten zuiden van het Katteven. Mogelijk was de grote werkloosheid rond 1931 aanleiding om de bosaanplant uit te breiden. Staatsbosbeheer hield zich daarnaast ook bezig met het vasthouden van stuifzanden. Vermoedelijk in de jaren ‘40 kocht de Staat een deel van het Odoornerzand en beplante het met dennen. Na beplanti ng van de kern breidde Staatsbosbeheer haar bezitting rond het Odoornerzand langzaam uit door aankoop van heide en bouwland van aangrenzende terreinen. Ook de gemeente Borger -Odoorn was actief in de bosaanplant. Ze kocht in 1921 een gebied ten zuiden van de Achteres van Exloo aan en liet dit door Staatsbosbeheer beplanten. Het gebied is nu bekend onder de naam Hunzebos. Tot slot is een klein deel van de bossen aangeplant door private partijen, zoals de Schaangedennen die in 1915 werden aangeplant door de familie Schaange uit Borger. 8

7

https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010474243:mpeg21:a0021 "Haagsche courant". 's-Gravenhage, 20-03-1915. Geraadpleegd op Delpher op 30-06-2021, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=MMKB04:000140290:mpeg21:p010 8

RAAP-rapport 5284 / versie 07-10-2021

[54]

Onderzoeksgebieden Tusschenwater, Cluster ten noorden van de N33, Zoersche Landen en Schaangedennen; bureauonderzoek naar aardkundige, arc heologische en cultuurhistorische waarden.

Figuur 20. Vorige pagina: Overzicht uitgevoerde ruilverkavelingen binnen de onderzoeksgebieden.

2.6.3

Ruilverkavelingen

Vrijwel alle agrarische grond binnen de onderzoekgebieden is in het verleden betrokk en geweest bij een ruilverkaveling (tabel 4). Al tijdens de ontginning van de woeste grond richtte het Rijk zijn blik op de oude cultuurgronden. Grote delen hiervan bleken ten opzichte van de jonge heideontginningen zeer inefficiënt. De gebieden waren slecht ontwaterd, hadden een kleinschalige onregelmatige verkavelingsstructuur en soms een zeer versnipperd eigendom. Al voor de Tweede Wereldoorlog begon men met de ruilverkaveling van laaggelegen graslanden en essen, zoals de ruilverkavelingen Exloërveen (1931-1934) en Valther Esch (1941-1953) en Exloër Esch (1941-1954). Na de oorlog kregen de ruilverkavelingen een meer integraal karakter en werden naast de essen ook de jonge heideontginningen betrokken. Voorbeelden hiervan zijn Odoorn (1950-1957) en Borger (19521965). Bij deze plannen werd door de afdeling Landschapsverzorging van Staatsbosbe heer een Landschapsplan vervaardigd, waarin vooral aandacht werd geschonken aan beplanting. In de ruilverkaveling Odoorn beperkte de aanplant van nieuw opgaand groen zich tot het inboeten van enkele bomenlanen en houtwallen. In het landschapsplan van Borge r was ingrijpender: rond de dorpen werd boombeplanting van inlandse eik ontworpen, de randen van de essen werden aangekleed met singelbeplanting.

In dit ontwerp is de hand van landschapsarchitect De Vroome zichtbaar. In zijn ontwerp versterkte hij de visueel-ruimtelijke contrasten tussen de dorpen, essen, beekdalen en velden, door behoud en aanplant van bomenrijen, struweel en brede groenstroken én door het openhouden van historisch open ruimtes. In de vanouds open Hunzedal beperkte het landschapsplan zich tot het aanvullen van rijen populieren langs de wegen op de flank van het beekdal en langs de dijken die het gebied doorkruisten, zoals de Oude Dijk bij Boermastreek (ruilverkaveling Exloërveen 1957 -1964). De ruilverkaveling van het noordelijk deel van het Hunzedal vond plaats in de jaren ’60-’80. Ook hier was sprake van een integraal landschapsplan. In de Hunzelaagte beperkte beide planen zich tot het beplanten van overhoekjes langs de Hunze, waarvan circa de helft is uitgevoerd.

Naam ruilverkaveling

jaar aanvang en afsluiting

Exloërveen

1931-1934

Valther Esch

1941-1953

Exloër Esch

1941-1954

Odoorn

1950-1957

Borger

1952-1965

Buinen

1954-1957

Bronneger en Buinerveen

1955-1968

Exloërveen

1957-1964

Zuidlaren

1963-1972

Gieten-Gasselte

1970-1980

Anloo

1972-1986

Tabel 4. Ruilverkaveling binnen de onderzoeksgebieden.

RAAP-rapport 5284 / versie 07-10-2021

[56]

Tusschenwater

Onderzoeksgebieden Tusschenwater, Cluster ten noorden van de N33, Zoersche Landen en Schaangedennen; bureauonderzoek naar aardkundige, arc heologische en cultuurhistorische waarden.

3 Tusschenwater 3.1 Aardkundige waarden Tusschenwater 3.1.1

Beleidskaders

In de praktijk loopt de bescherming van aardkundige waard en in Nederland via het ruimtelijke ordeningsrecht. Binnen de Wet ruimtelijke ordening (Wro) hebben Rijk en provincie de mogelijkheid hun belangen zelf met Wro-instrumenten te borgen. 9 De Provincie Drenthe heeft het ruimtelijk beleid gericht op behoud en ontwikkeling van landschappelijke kwaliteiten. In Drenthe wordt h et aardkundige landschap in belangrijke mate bepalend gezien voor de cultuurhistorische en landschappelijke structuur van de provincie. Daarom is het aardkundige landschap benoemd als één van de kernkwaliteiten in het provinciaal omgevingsbeleid. In 2006 werd het traject “De waarde van Drentse Aarde” gestart om de provinciale doelstelling ‘het voorkomen van aantasting, behoud en (waar mogelijk) herstel van aardkundige waarden’ te realiseren. In de nota ‘op pad met W(aarde)vol Drenthe’ uit 2018 is aangegeven hoe de provincie Drenthe stuurt op ontwikkelingen zoals verandering in functie, inrichting of beheer. 10 Provinciale omgevingsverordening 2018 In de Provinciale Omgevingsverordening 2018 Drenthe (DPOV2018) worden normerende en richtinggevende uitspraken gedaan over aardkundige waarden. 11 Gemeenten moeten hier rekening mee houden bij het vaststellen van bestemmingsplannen. Ook organisaties als waterschappen, terreinbeheerders, planontwikkelaars moeten in hun plannen hiermee rekening houden.

Gemeenten zijn verder ook gebonden aan de kaders van het provinciaal beleid die zijn neergelegd in de Omgevingsvisie 12 en uitwerkingen zoals de beleidsnotitie ‘Op pad met wAARDEvol Drenthe’. 13 In de provincie Drenthe worden in de vigerende Provinciale Omgevingsverordening vier niveaus van bescherming onderscheiden die richting geven aan de ontwikkelingen in een gebied : Stergebied, hoog, middel en generiek. Binnen het onderzoeksgebied komen twee beschermingsniveaus voor: generiek en middel (figuur 21).

9

Kistenkas & Nieuwenhuizen, 2011.

10

Provincie Drenthe 2018a

11

Plannaam: NL.IMRO.9922.POVDrenthe2018-VA02, zie www.ruimtelijkeplannen.nl

12

Drenthe 2018b onder andere onder 4.2.5: kernkwali teit aardkundige waarden. Plannaam: NL.IMRO.9922.ogvDrenthe2018-VA02, zie www.ruimtelijkeplannen.nl

13

Ibid.

RAAP-rapport 5284 / versie 07-10-2021

[58]

Onderzoeksgebieden Tusschenwater, Cluster ten noorden van de N33, Zoersche Landen en Schaangedennen; bureauonderzoek naar aardkundige, arc heologische en cultuurhistorische waarden.

Figuur 21. Beschermingsniveaus aardkundige waarden volgens de Provinciale Omgevingsverordening 2018.

1.

Gebieden met een middelhoog beschermingsniveau. Deze gebieden zijn minder zeldzaam of gaaf maar dragen wel bij aan de kernmerken van het aardkundig hoofdlandschap. Net als de twee hiervoor genoemde gebieden zijn deze gebieden van provinciaal belang en behoren tot de aardkundige hoofdstructuur van de provincie. In gebieden met een middelhoog beschermingsniveau wordt ingezet op het regisseren van de ontwikkelingen: ontwikkelingen zijn toegestaan, waarbij aardkundige waarden de richting aangeven door het behoud van karakteristieken na te streven;

2.

Gebieden met een generiek beschermingsniveau zijn gebieden die niet kenmerkend zijn voor het aardkundig hoofdlandschap en evenmin zeldzaam zijn op provinciaal niveau. Deze gebieden worden gewaardeerd omdat zij bijdragen aan de lokale identiteit. In deze gebieden verwacht de Provincie dat gemeenten beleid ontwikkelen en dat bij ontwikkelingen zorgvuldig

RAAP-rapport 5284 / versie 07-10-2021

[59]

Onderzoeksgebieden Tusschenwater, Cluster ten noorden van de N33, Zoersche Landen en Schaangedennen; bureauonderzoek naar aardkundige, arc heologische en cultuurhistorische waarden.

gekeken worden of en hoe aardkundige waarden kunnen worden behouden. Ook kunnen aardkundige kwaliteiten als inspiratiebron gebruikt wo rden. Bijlage 1 bij de nota ‘Op pad met wAARDEvol Drenthe’ beschrijft de karakteristieke kenmerken voor geologie, geomorfologie, reliëf en bodem. 14 Op www.provincie.drenthe.nl/kernkwaliteiten is per gebied informatie over de aanwezige kernkwaliteiten én informatie over het provinciaal kernkwaliteitenbeleid. In bijlage 2 van deze nota staat een uitwerking van het beleid voor de negen onderscheiden aardkundige vormgroepen: 1. Grondmoreneruggen; 2. Keileemplateau; 3. Droogdalen; 4. Beekdalen; 5. Veengebied; 6. Pingoruïnes, doodijsgaten en uitblazingslaagtes; 7. Dekzandgebieden; 8. Stuifzandgebieden; 9. Bijzondere bodems. Geopark de Hondsrug Een bijzondere positie wordt ingenomen door het Hondsruggebied, dat in 2013 de status European and Global Geopark kreeg en sinds november 2015 de stat us UNESCO Global Geopark (figuur 3). De status als gebied van internationaal belang is een erkenning van de bijzondere kernkwaliteiten van dit gebied zoals het Hondsrug-complex, het beekdal van de Drentsche Aa en diverse andere aardkundig waardevolle gebieden (geosites). Behoud, duurzaam beheer en waar mogelijk versterking zijn de uitgangspunten voor beleid.

De Stichting Geopark de Hondsrug heeft in samenspraak met partners een toekomstvisie vastgesteld, het Masterplan 2017-2027. Gemeenten en provincies hebben de doelstellingen in dit document onderschreven. Uitgangspunt voor het ruimtelijk beleid is behoud door ontwikkeling. Ruimtelijke ontwikkelingen zijn mogelijk, mits de kwaliteiten worden behouden of versterkt.

14

Provincie Drenthe, 2018a.

RAAP-rapport 5284 / versie 07-10-2021

[60]

Onderzoeksgebieden Tusschenwater, Cluster ten noorden van de N33, Zoersche Landen en Schaangedennen; bureauonderzoek naar aardkundige, arc heologische en cultuurhistorische waarden.

Spijkerboor

Borger

Valthe

Figuur 22. Geopark de Hondsrug.

Gemeente Tynaarlo In de gemeente Tynaarlo is de doorwerking van het aardkundig beleid van de DPOV2018 en de provinciale omgevingsvisie verankert in de bestemming ‘Natuur-2’ (art. 15, Bestemmingsplan Tusschenwater 2015 en de dubbelbestemmingen ‘Waarde-beekdal’ (art. 37.1, Bestemmingsplan Buitengebied 2014). De voor de bestemming Natuur-2 aangewezen gronden zijn bestemd voor o.a. (art 5.1): a) “behoud, herstel en ontwikkeling van landschappelijke, cultuurhistorische, nat uurlijke en aardkundige waarden; Het is verboden (…) de volgende werkzaamheden uit te voeren: “2) het afgraven, ophogen en egaliseren van de bodem; 3). het graven, dempen, vergroten en/of herprofileren van sloten en kleine oppervlaktewateren” (art. 4.4). De voor de Waarde-beekdal aangewezen gronden zijn mede bestemd voor het behoud van de landschappelijke, natuurlijke en cultuurhistorische waarden van het beekdal. “Hieronder worden het behoud, herstel en ontwikkeling van de volgende essentiële ruimtelijke kenmerken begrepe n: grote mate van kleinschaligheid; vrij meanderende beken; samenhangend complex van essen, bossen, heides en moderne ontginningen.” Werkzaamheden als “4. ophogen, ontgronden, egaliseren en diepploegen” zijn zonder omgevingsvergunning verboden.

RAAP-rapport 5284 / versie 07-10-2021

[61]

Onderzoeksgebieden Tusschenwater, Cluster ten noorden van de N33, Zoersche Landen en Schaangedennen; bureauonderzoek naar aardkundige, arc heologische en cultuurhistorische waarden.

Figuur 23. (Dubbel)bestemmingen waarin aardkundige en cultuurhistorische waarden worden geborgd binnen het onderzoeksgebied Tusschenwater.

Gemeente Aa en Hunze In de gemeente Aa en Hunze is de doorwerking van het aardkundig beleid van de DP OV2018 en de provinciale omgevingsvisie verankert in de bestemming ‘Natuur’ (artikel 47) en de dubbelbestemming ‘Waarde – Landschap ’ (artikel 84) van het Bestemmingsplan Buitengebied Aa en Hunze 2018. De voor de bestemming Natuur aangewezen gronden zijn mede bestemd voor (art. 47.1): a. het behoud, het herstel en de ontwikkeling van de natuurlijke en de landschappelijke waarden van de natuur- en bosgebieden;

RAAP-rapport 5284 / versie 07-10-2021

[62]

Onderzoeksgebieden Tusschenwater, Cluster ten noorden van de N33, Zoersche Landen en Schaangedennen; bureauonderzoek naar aardkundige, arc heologische en cultuurhistorische waarden.

b. beken, plassen, poelen, vennen, sloten en/of andere watergangen en/of -partijen al dan niet mede bestemd voor waterberging; Tot een strijdig gebruik van gronden en bouwwerken met deze bestemming worden in ieder geval gerekend (art. 47.3): b. het scheuren, het omzetten en/of anderszins ingrijpend wijzigen van gronden ten behoeve van een permanent ander gebruik; d. het bebossen van de gronden; e. het dempen van beken, plassen, poelen, vennen, sloten en/of andere watergangen en/of -partijen; f. het geheel of gedeeltelijk verharden van zandwegen en/of zandpaden; h. het inrichten van gronden zodanig dat de bestaande landschappelijke kenmerken wezenlijk worden veranderd en/of de waterhuishouding buiten de betreffende natuurgronden onevenredig wordt geschaad. Voor de volgende werkzaamheden is een omgevingsvergunning vereist (art. 47.4.1): a. het af- en/of vergraven, egaliseren en/of ophogen van gronden, alsmede het wijzigen van het bodemprofiel; b. het verwijderen van bomen en/of houtgewas, alsmede de verwijdering van bodem - en oevervegetaties; c. het aanplanten van bomen en/of houtgewas; d. het graven, baggeren en/of verbreden van beken, plassen, poelen, vennen, sloten en/of andere watergangen en/of -partijen; e. het wijzigen en/of aanbrengen van kunstwerken, zoals stuwen, dammen en/of duikers; g.

het verwijderen en/of verleggen van bestaande zand -, fiets- en voetpaden ten behoeve van de verbetering van de natuurwaarden vanuit beheerinrichting. Artikel 47.4.3 stelt verder dat de omgevingsvergunning in lid 47.4.1 onder a t/m e en g slechts kan worden verleend, mits geen onevenredige afbreuk wordt gedaan aan de n atuurlijke en landschappelijke waarden, met dien verstande dat geen omgevingsvergunning wordt verleend voor inrichtingsmaatregelen die de landschappelijke kenmerken wezenlijk doen veranderen of die gevolgen hebben voor de waterhuishouding buiten het natuurgebied. De voor Waarde - Landschap aangewezen gronden (artikel 84) zijn, behalve voor de andere daar voorkomende bestemming(en), mede bestemd voor het behoud, het herstel en de ontwikkeling van de landschappelijk en waterhuishoudkundig waardevolle beekdale n (art. 84.1). Tot een strijdig gebruik van gronden en bouwwerken met deze bestemming, wordt in ieder geval gerekend het aanbrengen en/of veroorzaken van veranderingen in de laagtes van een beekdal als gevolg van het gebruik van de gronden (art. 84.3).

RAAP-rapport 5284 / versie 07-10-2021

[63]

Onderzoeksgebieden Tusschenwater, Cluster ten noorden van de N33, Zoersche Landen en Schaangedennen; bureauonderzoek naar aardkundige, arc heologische en cultuurhistorische waarden.

3.1.2

Analyse aardkundige waarden

Figuur 24. Aardkundige waarden binnen het onderzoeksgebied.

Algemeen Het onderzoekgebied ligt binnen het aardkundige landschap Hunzedal. Het Hunzedal is een breed dal gevormd in de voorlaatste ijstijd door schurende ijsmassa’s gevolgd door smeltwaterstromen. Het diepe dal vulde zichzelf op met smeltwaterafzettingen. Hierdoor ontstond het brede dal dat zich onderscheid t van andere Drentse beekdalen. In het warmere Eemien stond het dal in open verbinding met de zee en

RAAP-rapport 5284 / versie 07-10-2021

[64]

Onderzoeksgebieden Tusschenwater, Cluster ten noorden van de N33, Zoersche Landen en Schaangedennen; bureauonderzoek naar aardkundige, arc heologische en cultuurhistorische waarden.

werden mariene sedimenten afgezet. Gedurende de laatste ijstijd, het Weichselien, werd het dal verder opgevuld met (sneeuw)smeltwatersediment en overstoven door een laag dekzand. Door verstuiving konden omvangrijke laagtes ontstaan. Het uitgestoven zand werd als een paraboolduin aan de oostzijde van de laagte neergelegd. In de daaropvolgende warmere periode, het Holoceen, vond onder invloed van een stijgende grondwaterstand veenvorming plaats. Eerst op de diepste delen, later breidde deze zich uit naar de aangrenzende vlaktes. Door ontwatering vanaf de late middeleeuwen en grootschalige turfwinning is de top van het veen aanzienlijk gedaald en komen lagere zandruggen weer aan de oppervlakte te liggen. Karakteristiek voor het gehele Hunzedal zijn de macrogradiënt, het brede glaciaal erosiedal met daarbinnen het beekdal, hoogveenrestanten, paraboolduinen, rivierduinen, dekzandgordels, uitblazingslaagtes en/of pingoruïnes (al dan niet met randwal), puinwaaiers bij Voorste Diep en de droogdalen, kwelsituaties (langs macrogradiënt en lokale ruggen). Smeltwatererosielandschap De oostflank van het Hunzedal wordt voor een groot deel gevormd door een vlakte van grofzandige smeltwaterafzettingen (M12). Deze afzettingen ontstonden in laat-Weichselien, een zeer koude periode waarin de bodem tot grote diepte permanent bevroren was.

De winterse sneeuwlaag die in het voorjaar afsmolt zorgde voor grote hoeveelheden smel twater. Omdat deze niet in de bevroren ondergrond kon wegzakken stroomde deze aan de oppervlakte af. In de loop van eeuwen sleet het smeltwater bestaande dalen steeds dieper uit. Grofzandig materiaal werd meegevoerd en op plaatsen waar de stroomsnelheid verminderde neergelegd. Later werd deze laag afgedekt met een laag dekzand. De bodem en het landschap onderscheiden zich hierdoor nauwelijks met het dekzandlandschap. Dekzandlandschap Bijna in het gehele onderzoekgebied ligt een deken van zand die gedurende het Weichselien is afgezet. Binnen het onderzoeksgebied zijn ten oosten van de Hunze tijdens het laat-Weichselien omvangrijke depressies opgevuld, waardoor ze in het huidige landschap niet meer als zodanig zichtbaar zijn. Ten westen van de Hunze ontstonden onder invloed van de wind paraboolduinen van uiteenlopende omvang en ruggen rondom de uitblazingskommen. Lagere delen in deze dekzanddeken zijn in het Holoceen overveend of verspoeld. De plaatsen waar het zand nog wel aan de oppervlakte komt rekenen we tot het dekzandlandschap. Het meest zichtbaar zijn de dekzandruggen (B53) van 1,5 tot 5 meter hoog. Ten zuiden van Tusschenwater zijn ze herkenbaar in de licht golvende voren van aardappelpercelen.

De meeste hebben een paraboolachtige vorm waarin de destijds overheersende zuidwestelijke windrichting te herkennen is. De noordoostrand van deze duintjes is vaak het hoogst opgestoven. Op deze hogere goed gedraineerde zandgronden kon zich een veldpodzol (Hn21) ontwikkelen. In de meeste paraboolduinen is een depressie te herkennen van waaruit het zand is opgestoven: een uitblazingskom (N51). 15 Kleine uitblazingskommen treffen we aan ten zuiden van Tusschenwater ; grotere exemplaren vooral ten zuiden van Spijkerboor. Binnen de diep uitgestoven kommen ontwikkelde zich veen wat leidde tot een moerige eerdgrond (vWz). Door turfwinning en verlaging van de grondwaterspiegel is een groot deel van de top van het verdwenen.

15

NB. Op de landelijke Geomorfologische kaart 1:50.000 staan alle laagten gekarteerd als pingoruïnes. Uit de resultaten van het Pingoprogramma elders in Drenthe blijkt deze vooronderstelling niet altijd juist. Omdat in veel van de laagtes in het onderzoeksgebied een paraboolduin herkenbaar is, zonder overduidelijke depressie, zijn ze gekarteerd als Pingoruïne of uitblazingskomt (N21/N51).

RAAP-rapport 5284 / versie 07-10-2021

[65]

Onderzoeksgebieden Tusschenwater, Cluster ten noorden van de N33, Zoersche Landen en Schaangedennen; bureauonderzoek naar aardkundige, arc heologische en cultuurhistorische waarden.

Rond deze grote uitblaaskommen liggen ook de hoogste dekzandruggen. De rug bij Spijkerboor bleek een aantrekkelijke bewoningslocatie: het bewoningslint van de Hunzeweg concentreert zich hier op de dekzandrug. De lagere delen van de dekzandvlakten zijn in latere periode verspoeld (M53). Op het AHN zijn in enkele gevallen nog fossiele waterlopen te herkennen als meanderende laagte. Ook op deze verspoelde dekzandgronden kon zich podzolbodem ontwikkele n, die later overveend raakte (moerige veldpodzolgronden moet moerige bovenlaag: vWp/Hn21). Beekdallandschap De lage delen aan weerszijde van de Hunze, maar vooral die ten westen ervan, worden gerekend tot de beekdalbodems (R42). Gedurende het Holoceen kon hier onder invloed van kwel vanuit de Hondsrug en een stagnerende waterafvoer door een opkomende zeespiegel een aanzienlijk veenpakket aangroeien. Door ontwatering en plaatselijke turfwinning moet het oorspronkelijk veenpakket aanzienlijk geslonken zijn. Ter plaatse van de dekzandruggen en welvingen is nog 0 -20 cm veen aanwezig; op de lage flanken van het Hunzedal 20-40 cm; binnen het stroomdal 60-100 cm; rondom Tusschenwater veelal meer dan 100 cm veen. De kwelstromen van de Hondsrug hadden invloed op de groei van het veen. Door zijn lange weg door de ondergrond bevatte dit kwelwater veel ijzer, kalk en andere voedingstoffen.

Op plaatsen die werden gevoed door dit voedselrijke kwel of overstromingswater van de Hunze groeide aanvankelijk mesotroof veen: rietveen, broekveen en zeggeveen. Het broekveen waar elzenbroekbos kon groeien werd later omgezet in hooilanden die rijk waren aan dotterbloemen. We herkennen deze plaatsen nog aan de (historische) veldnamen waarin ‘broek’ voorkomt, zoals Assenbroek, Weerbro ek, Koebroeken, Zuidbroek, Broekmaat, Paardebroeken, etc. Veldnamen waarin ‘ma(de)’ voorkomt wijzen op de tegenhanger van het gesloten broekbos, namelijk een open moeras met zeggeveen en rietveen. Een directe aanwijzing voor het voorkomen van zeggeveen vin den we ten noord van de Spijkerboorsdijk. Hier lag ’t Sek of de Sekken wat de betekenis zegge heeft.

RAAP-rapport 5284 / versie 07-10-2021

[66]

Onderzoeksgebieden Tusschenwater, Cluster ten noorden van de N33, Zoersche Landen en Schaangedennen; bureauonderzoek naar aardkundige, arc heologische en cultuurhistorische waarden.

Figuur 25. Paraboolduinen ten zuiden van Tusschenwater.

Binnen het beekdallandschap zijn enkele oude, afgesneden meanders behoud en. Aan het kronkelwaard-achtige reliëf in de binnenbocht is te zien dat de Hunze een voor Drentse begrippen actieve meandering heeft gehad. Het verval van de rivier en de aansnijding van dekzandopduikingen zal hier een rol in hebben gespeeld. Nadat de meander was afgesneden trad veenvorming op en verlandde deze. Op meerdere plaatsen zijn de oude meanders nog herkenbaar in de verkaveling: in het boezemgebied Tusschenwater, bij Zwarte Lent (figuur 26), de Oude Venen en ten noorden van de aardgaslocatie. Deze gebieden zijn opgenomen als aardkundig waardevol element door de Provincie Drenthe (figuur 27): Oud Hunzereliëf de Groeve (16); Restant oude Hunzeloop De Groeve (18); Oude Hunzemeander bij Knijpstukken Zuidlaarderveen en Oud Annerveen (resp. 17 & 19); Oude Hunzemeanders Spijkerboor (21). Op andere plaatsen zijn in het microreliëf nog fossiele waterlopen waar te nemen.

RAAP-rapport 5284 / versie 07-10-2021

[67]

Onderzoeksgebieden Tusschenwater, Cluster ten noorden van de N33, Zoersche Landen en Schaangedennen; bureauonderzoek naar aardkundige, arc heologische en cultuurhistorische waarden.

Figuur 26. Verlande Hunzemeander bij Zwarte Lent, gezien richting het noordwesten.

Hoogveenlandschap Toen in de loop van het Holoceen de dalen waren dichtgegroeid met veen en de zeespiegel bleef stijgen, kon in de aangrenzende vlakke gebieden het regenwater steeds moeilijker weg. In deze permanent natte omstandigheden groeide oligotroof veenmosveen. Na verloop van eeuwen groeide dit uit tot een omvangrijke hoogveenkoepel die het Oostermoer vormde. Restanten van h et voormalige veenpakket zijn vaak nog herkenbaar aan bodems met moerpodzolen (vWp, zWp) (Spek 2004, p:220). Helaas ontbreken voor dit onderzoeksgebied exacte gegevens over de verbreiding en dikte van het hoogveen. Op basis van historische en bodemkundige gegevens is een reconstructie van het hoogveen gemaakt (Spek, 2004). Volgens deze reconstructie reikten de ran den van het Oostermoer tot net ten oosten van het onderzoeksgebied, met enkele uitstulpingen bij De Groeve en de Hilligjessloot. Dit waren de gebieden die als eerste werden afgegraven door de turfgravers uit de 13 e eeuw.

3.1.3

Advies aardkundige waarden

Elementen met een middelhoog beschermingsniveau Voor de meanders van de Hunze die als aardkundig waardevol landschapselement zijn aangemerkt geldt een middelhoog beschermingsniveau Beleidsnotitie (wAARDEvol Drenthe, 2010). Dit betekent dat ontwikkelingen zijn toegestaan, maar hierbij aardkundige waarden de richting aangeven door het behoud van karakteristieken na te streven. De karakteristieken die met deze meanders samenhangen zijn de vorm van de voormalige stroomdraad, de veenvulling van de afgesneden meander, soms (lage) oeverwallen, kronkelwaardachtige afzettingen in de binnenbocht.

RAAP-rapport 5284 / versie 07-10-2021

[68]

Onderzoeksgebieden Tusschenwater, Cluster ten noorden van de N33, Zoersche Landen en Schaangedennen; bureauonderzoek naar aardkundige, arc heologische en cultuurhistorische waarden.

Figuur 27. Aardkundige landschapselementen.

16. Oud Hunzereliëf de Groeve Het betrof een gaaf restant van het Hunzedal van vóór de tijd van de ruiverkave lingen. Door de aanleg van het boezemgebied Tusschenwater is het gebied sterk veranderd. De meest herkenbare delen van de oude Hunzeloop zijn daarbij ingepast aan weerzijde van de weg De Dijk. Om de aardkundige waarden in dit gebied te behouden zijn vergra ving ongewenst, tenzij ze het oorspronkelijk reliëf versterken of gericht zijn op behoud.

RAAP-rapport 5284 / versie 07-10-2021

[69]

Onderzoeksgebieden Tusschenwater, Cluster ten noorden van de N33, Zoersche Landen en Schaangedennen; bureauonderzoek naar aardkundige, arc heologische en cultuurhistorische waarden.

17. Oude Hunzemeander bij Knijpstukken Zuidlaren Oude nog watervoerende meander van de Hunze. Het is één van de weinige overgebleven restanten van afgesneden meanders van de Hunze. De vorm en het reliëf van deze meander zijn nog zeer gaaf en bestaan uit een restgeul, kronkelwaardachtige afzettingen en een steilrand in de buitenbocht. Dempen, vergraven, egaliseren of doorsnijden is onwenselijk omdat hiermee de kenmerke nde bodemopbouw en hydrologie verloren gaat. 18. Restant oude Hunzeloop De Groeve Oude meander van de Hunze die recent is opgenomen in het natuurontwikkelingsgebied Tusschenwater. Bij de aanleg van dit gebied is de meander gedeeltelijk vergraven en nauwel ijks meer als zodanig herkenbaar. Slechts een bosje met steilrand aan de Kieviterij herinnert aan deze meander. Verdere vergravingen zijn ongewenst, tenzij ze het oorspronkelijk reliëf versterken of gericht zijn op behoud. 19. Oude Hunzemeander Oud Annerveen Oude Hunzemeander die nog zichtbaar is als gebogen kavelsloot ten noorden de aardgaslocatie. Het is één van de weinige overgebleven restanten van afgesneden meanders van de Hunze. De vorm en het reliëf van deze meander zijn niet meer gaaf omdat de meand er gedeeltelijk is verland en gedeeltelijk als afwateringssloot in gebruik is. Dempen, vergraven, egaliseren of doorsnijden is onwenselijk omdat hiermee de kenmerkende bodemopbouw en hydrologie verloren gaat.

Herstel van de meander komt de herkenbaarheid ten goede. 21. Oude Hunzemeanders Spijkerboor Complex van oude Hunzemeanders opgenomen in het in 2003 ingerichte Annermoeras. Bij de herinrichting zijn oude meanders hersteld. Om deze aan te sluiten op de rechtgetrokken Hunzeloop zijn nieuwe verbindingen gegraven. Om het gebied is een kade aangelegd die uitsteekt boven het vlakke beekdallandschap. Ten zuiden van Spijkerboor, buiten het Annermoeras ligt een nog gave restgeul van een oude Hunzemeander. Overige gebieden Voor het overige deel van het gebied geldt een generiek beschermingsniveau. Dit betekent dat aardkundige waarden dienen te worden gerespecteerd en kunnen worden gebruikt als inspiratiebron. Oude meanders Hunze Op een aantal plaatsen langs de Hunze zijn oude afgesneden meanders in het landschap herkenbaar. Binnen de meanders komt vaak kronkelwaardachtig reliëf voor, de restgeul is als laagte herkenbaar en wordt begrensd door een minimale steilrand. Vooral waar de bocht een dekzandrug aansneed is het reliëf beter herkenbaar. In algemene zin geldt echter dat ze nauwelijks in het landschap herkenbaar zijn en liggen er kansen deze herkenbaarheid te vergroten. Dit kan door verschil in vegetatie aan te brengen afhankelijk van de bodemgesteldheid.

(Fossiele) waterlopen Naast de oude meanders van de Hunze die nog min of meer herkenbaar zijn in het landschap zijn er tal van oude meanders die compleet verdwenen zijn bij de normalisering in de 20 e eeuw of die reeds eerder zijn afgesneden en overveend. Hier liggen kansen om de oude meanders te herstellen. Als er wordt gekozen de natuurlijke situatie zoveel mogelijk te reconstrueren is het van belang goed op de

RAAP-rapport 5284 / versie 07-10-2021

[70]

Onderzoeksgebieden Tusschenwater, Cluster ten noorden van de N33, Zoersche Landen en Schaangedennen; bureauonderzoek naar aardkundige, arc heologische en cultuurhistorische waarden.

oorspronkelijke morfologie en reliëf te letten: relatief vlakke lage kronkelwaard en een wat hogere flank waar de meander het ‘oorspronkelijke’ reliëf aansnijdt. Gebied met paraboolduinen Aan weerszijde van het beekdal komen gebieden met paraboolduinen voor. Ten zuiden van Tusschenwater gaat het om kleinschalige duintjes; in de overige gebieden om overwegend grotere terreinvormen. Het gebied ten zuiden van Tusschenwater is nog zeer gaaf, vermoedelijk doordat hier weinig kavels zijn samengevoegd en weinig geëgaliseerd. Omdat de afdekkende veenlaag plaatselijk zo dun is dat het zand aan de oppervlakte komt, kunnen de duintjes gemakkelijk zichtbaar worden gemaakt door de vegetatie aan de ondergrond aan te passen. Komvormige laagten: Pingoruïnes of Uitblazingskommen? In het gebied komt een groot aantal laagten voor die als pingoruïne/uitblazingslaagte zijn gekarteerd; vermoedelijk betreft het merendeel uitblazingskommen. Beide fenomenen kunnen in principe waardevol zijn, vanwege hun landschappelijk herkenbaarheid en paleo -botanisch archief (indien veen aanwezig). In 2018 heeft Landschapsbeheer Drenthe in het kader van het Pingoprogramma de ‘Handreiking voor het beheer en beleid ten behoeve van pingoruïnes in Drenthe’ opgesteld.

De handreiking geeft aan welke maatregelen onder welke omstandigheden wel of niet gewenst zijn in relatie tot andere prioriteiten in doelrealisatie, in zowel natuurgebieden als in het ag rarische cultuurlandschap. De functie/doelstelling van de pingoruïne, met bijhorende maatregelen, kan namelijk van grote invloed zijn op de visuele herkenbaarheid van deze terreinsoort en kan ook het bodemarchief aantasten. In het geval van hoge gaafheid en/of zeldzaamheid kan dat sterk conflicteren met de aardkundige, cultuurhistorische en de archeologische waarden. Het kan gaan om directe maatregelen door graafwerkzaamheden, maar ook om indirecte en soms sluipende effecten door ontwatering (met als gevolg veenafbraak) of aanplant van bomen en struiken (wortelgroei in bodemprofiel en verdroging en oxidatie van het veen). In het geval dat de locatie een pingoruïne is, zal aan de hand van een waarderingssystematiek bepaald worden welke waarde de pingoruïne he eft. Zie voor de waarderingssystematiek de handreiking, bijvoorbeeld op www.pingoruines.nl/. Pingoruïnes binnen het gebied met een middelhoog beschermingsniveau zijn veelal deels aangetast, maar de structuur is nog goed te zien, de veenvulling nog grotendeels intact, of andere herkenbare reliëfelementen zijn nog aanwezig.

Bij dergelijke pingoruïnes wordt doorgaans ingezet op ontwikkelingen die de aardkundige waarde (of de ecologische waarde) van de pingoruïne vers terken. Dit kan in sommige gevallen goed samengaan met een verandering van functie, inrichting en/of beheer en vermits deze verandering niet ten koste gaat van andere waarden (zoals archeologie). Maatregelen die de bodem kunnen aantasten zijn hier echter in principe niet toegestaan, tenzij er geen andere alternatieven zijn en/of het noodzakelijk is dat het persé op die plek moet worden uitgevoerd. Door middel van de sturingsmethode regisseren wordt gewerkt aan het ontwikkelen van de pingoruïne en kunnen er voorwaarden gesteld worden aan inrichting en beheer.

RAAP-rapport 5284 / versie 07-10-2021

[71]

Onderzoeksgebieden Tusschenwater, Cluster ten noorden van de N33, Zoersche Landen en Schaangedennen; bureauonderzoek naar aardkundige, arc heologische en cultuurhistorische waarden.

3.2 Archeologie Tusschenwater 3.2.1

Algemeen

Het uitgangspunt voor dit onderzoek wordt gevormd door het wettelijk en beleidsmatig kader voor de ruimtelijke ordening en monumentenzorg. De gemeente is de bevoegde overheid die een besluit zal nemen over hoe om te gaan met de eventueel aanwezige archeologische waarden. Het gaat voor het deelgebied Tusschenwater om de gemeenten Tynaarlo en Aa en Hunze. Het beleidskader wordt per discipline (aardkunde, cultuurhistorie, archeologie) beschreven in de betreffende hoofdstukken. Op de archeologische beleidskaarten van de gemeenten Aa en Hunze, Emmen, Borger-Odoorn en Tynaarlo wordt aangegeven dat voor grote delen van het complete onderzoeksgebied een middelhoge tot hoge archeologische verwachting geldt (ook deels toegespitst op beekdalen). Het beleid voor deze zones schrijft voor dat er bij bodemingrepen groter dan 1000 m 2 (middelhoge verwachting) en dieper dan 30 cm -mv een archeologisch onderzoek dient te worden uitgevoerd. Daarnaast zijn er ook zones met een hogere archeologische verwachting en kleinere landschappelijke/archeologische elementen waarvoor de vrijstellingsgrenzen nog beperkter zijn. Deze voorschriften zijn verankerd in de bestemmingsplannen Buitengebied Aa en Hunze (09-05-2018), Buitengebied Borger-Odoorn (29-11-2018), Buitengebied Emmen (30-10-2014) en Buitengebied Tynaarlo (29-10-2014).

De omvang en diepte van de geplande bodemingrepen zullen naar verwachting de vrijstellingsgrenzen van de verschillende gem eentelijke beleidsvoeringen overschrijden. Een archeologische onderbouwing met betrekking tot de eventuele aanwezigheid van archeologische waarden is daarom verplicht conform het vigerend beleid.

3.2.2

Beleidskader

Bestemmingsplannen Het deelgebied Tusschenwater ligt binnen de grenzen van de gemeente Tynaarlo en heeft hoofdzakelijk een dubbelbestemming Waarde Archeologische Verwachting 2 (middelhoge tot hoge archeologische verwachting), hetgeen inhoudt dat archeologisch onderzoek verplicht is bij bodemingrepen groter dan 1000 m 2 en dieper dan 30 cm – mv (Buitengebied Tynaarlo, 29-10-2014). In het onderzoeksgebied komen ook kleinere zones voor waarvoor een dubbelbestemming Waarde Archeologie 1 (AMK-terreinen, vindplaatsen) en Waarde Archeologie 2 (bijzondere terre inen) geldt. Voor zones met een Waarde Archeologie 1 geldt dat behoud en bescherming voorop staat in de archeologische beleidsvoering; voor zones met een Waarde Archeologie 2 geldt dat archeologisch onderzoek verplicht is bij bodemingrepen groter dan 100 m 2 en dieper dan 30 cm -mv.

Provinciaal beleid Archeologie is een kernkwaliteit in de provincie Drenthe - dat wil zeggen ‘van provinciaal belang’ - en zodoende beschreven in de Provinciale Omgevingsvisie en verankerd in de Provinciale Omgevingsverordening. Laatstgenoemde is bindend voor de gemeenten, wat inhoudt dat gemeenten verplicht zijn om het provinciaal belang archeologie in hun beleid en bestemmingsplannen moeten vastleggen (als rode contouren terug te vinden op de gemeentelijke beleidskaarten). De provincie maakt dus gebruik van de haar ter beschikking staande ruimtelijke instrumentarium om een goede omgang met het Drentse archeologische erfgoed te bewerkstelligen.

RAAP-rapport 5284 / versie 07-10-2021

[72]

Onderzoeksgebieden Tusschenwater, Cluster ten noorden van de N33, Zoersche Landen en Schaangedennen; bureauonderzoek naar aardkundige, arc heologische en cultuurhistorische waarden.

Figuur 28. Overzicht van de kernkwaliteiten archeologie in de provincie Drenthe (provinciaal belang) ten opzichte van het deelgebied Tusschenwater.

RAAP-rapport 5284 / versie 07-10-2021

[73]

Onderzoeksgebieden Tusschenwater, Cluster ten noorden van de N33, Zoersche Landen en Schaangedennen; bureauonderzoek naar aardkundige, arc heologische en cultuurhistorische waarden.

De kernkwaliteit archeologie (=het provinciaal belang archeologie) bevat een representatieve selectie van het Drentse archeologische erfgoed dat van regionale e n/of landelijke betekenis is. Relevant voor dit bureauonderzoek c.q. onderzoeksgebied is dat o.a. álle beekdalen inclusief alle daar aanwezige fenomenen zoals zandkopjes en voorden, álle essen en álle Celtic fields in Drenthe van provinciaal belang archeologie zijn (zie fig. 27).

Figuur 29. Historische boerderijlocatie aan de Zwarte Lent: niet meer aanwezig, maar nog wel duidelijk herkenbaar op het AHN (zwarte cirkel).

In de provinciale Omgevingsvisie en -Verordening is een overzichtskaart opgenomen van alle gebieden, archeologische terreinen en objecten die op dit moment (2021) tot de provinciale kernkwaliteit archeologie worden gerekend. Momenteel wordt aan een actualisatie van de kernkwaliteit archeologie gewerkt in het kader van het Digitaal Stelsel Omgevingswet. Hiervoor heeft RAAP de afgelopen jaren inventarisatieprojecten uitgevoerd met betrekking tot in de provincie Drenthe aanwezige Celtic fields, karrensporen, voordelocaties en erfgoed uit de Tweede Wereldoorlog (Van der Veen & Ten Anscher, 2018; Van der Veen & Ten Anscher, 2019; Ten Anscher et al., 2019). De resultaten van deze projecten zijn geraadpleegd en verwerkt in het huidige bureauonderzoek. Uitgangspunt van de archeologische kernkwaliteiten van provinciaal belang is het behoud in situ van

RAAP-rapport 5284 / versie 07-10-2021

[74]

Onderzoeksgebieden Tusschenwater, Cluster ten noorden van de N33, Zoersche Landen en Schaangedennen; bureauonderzoek naar aardkundige, arc heologische en cultuurhistorische waarden.

daarvoor in aanmerking komende archeologische waarden. Indien dat niet mogelijk is, dient de in de bodem aanwezige archeologische informatie(waarde) te worden veiliggesteld door middel van een opgraving (conform de KNA), waarvoor vroegtijdig afstemming met de gemeenten dient te worden gemaakt (zie ook Provinciale Omgevingsverordening 3.2.1). Dit houdt in dat voorafgaand aan bodemingrepen de provincie via de desbetreffende gemeente dient te worden benaderd.

Gemeentelijke archeologische verwachtingskaarten Op basis van de archeologische verwachtingskaart van de gemeente Tynaarlo (Buesink et al. 2011) kan worden vastgesteld dat voor het deelgebied ‘Tusschenwater’ een afwisselend hoge en lage archeologische verwachting geldt. Deze verwachting is gekoppeld aan de in het onderzoeksgebied aanwezige landschappelijke eenheden. Het gaat daarbij in hoofdzaak om het beekdal zelf (hoge archeologische verwachting), dekzandvlakten aan weerszijden van het beekdal (lage verwachting; deze relatief natte gronden waren in het verleden ongeschikt voor bewoning) en in deze vlaktes aanwezige (gordel)dekzandruggen en dekzandkopjes (hoge archeologische verwachting). Daarnaast zijn op verschillende plekken langs het beekdal randwallen en andere laagten/depres sies in het landschap aanwezig (bijv. vennetjes) waarvoor een eveneens hoge archeologische verwachting geldt. Ten slotte geldt voor dekzandwelvingen langs de randen van het beekdal een middelhoge archeologische verwachting.

Gemeentelijke archeologische beleidskaarten Uit de archeologische beleidskaart van de gemeente Tynaarlo (figuur 29) blijkt dat, voor die delen van het onderzoeksgebied waarvoor een middelhoge en hoge archeologische verwachting is opgesteld, inventariserend veldonderzoek verplicht is gesteld bij bodemingrepen die groter zijn dan 1000 m 2 en dieper dan 30 cm -mv. Voor de dekzandkoppen in het beekdal en voor vennetjes/laagten geldt dat specifiek archeologisch onderzoek noodzakelijk is bij bodemingrepen die dieper gaan dan 30 cm -mv. Voor bijzondere terreinen in de gemeente Tynaarlo is specifiek daarvoor opgesteld beleid geldend. Het gaat dan om een mogelijk burchtterrein, historische elementen en AMK-terreinen: voor de historische elementen is bepaald dat allereerst een gedetailleerd archeol ogisch bureauonderzoek dient te worden uitgevoerd bij bodemingrepen groter dan 100 m 2 en dieper dan 30 cm -mv. Voor de AMK-terreinen moet bij iedere vorm van bodemverstoring allereerst een waarderend archeologisch onderzoek worden uitgevoerd. Datzelfde geldt ook voor de mogelijke burchtlocatie, al geldt daarvoor wel een vrijstelling voor een verstoringsdiepte van maximaal 30 cm -mv. Voor het offerterrein, gelegen aan de Osbroeken net ten oosten van Zuidlaren, geldt dat waarderend archeologisch onderzoek noodzakelijk is bij geplande bodemingrepen dieper dan 30 cm -mv.

Ter plaatse van historische elementen is vastgesteld dat een gedetailleerd archeologisch bureauonderzoek dient te worden uitgevoerd bij bodemingrepen groter dan 100 m 2 en dieper dan 30 cm -mv. Verder liggen in de gemeente Tynaarlo ook verschillende AMK -terreinen, waarvoor per waardeklasse specifiek beleid is opgesteld. Voor de terreinen van (hoge) archeologische waarde is bepaald dat waarderend archeologisch onderzoek noodzakelijk is bij geplande bodemingrepen, ongeacht de omvang of diepte daarvan. Voor terreinen van zeer hoge archeologische waarde wordt gestreefd naar behoud in situ. Een archeologische opgraving is verplicht indien dit niet mogelijk blijkt te zijn. Voor de bufferzones om de AMK-terreinen moet bij geplande ingrepen eerst een inventariserend veldonderzoek worden uitgevoerd. In het geval van beekdalgronden en met veen gevulde laagten/depressies (gewaardeerd) dient ook via de gemeente contact te worden opgenomen met de provinciaal ar cheoloog, aangezien deze gronden/waarden van Provinciaal belang zijn.

RAAP-rapport 5284 / versie 07-10-2021

[75]

Onderzoeksgebieden Tusschenwater, Cluster ten noorden van de N33, Zoersche Landen en Schaangedennen; bureauonderzoek naar aardkundige, arc heologische en cultuurhistorische waarden.

Figuur 30. De archeologische beleidskaart van de gemeente Tynaarlo ten opzichte van het onderzoeksgebied (zwart omlijnd). Oranje: hoge tot middelhoge verwachti ng, geel: lage verwachting, paars: dekzandkopjes/vennetjes/laagten.

3.2.3

Analyse archeologische waarden

Methode Het bureauonderzoek dient ervoor om – op basis van verschillende bronnen – inzicht te krijgen in de genese van het landschap, de bodemopbouw en de sporen die het menselijk gebruik in de loop van de tijd heeft achtergelaten. Met behulp van deze gegevens wordt een gespecificeerde archeologische verwachting opgesteld. Om de aanwezige en te verwachten archeologische waarden (locatie, diepte, type, datering omvang) in kaart te brengen worden de volgende werkzaamheden verricht: -

Inventariseren van archeologische gegevens (onderzoeksgegevens, vondstlocaties en AMK terreinen o.a. uit Archis, het Archeologisch Informatie Systeem);

RAAP-rapport 5284 / versie 07-10-2021

[76]

Onderzoeksgebieden Tusschenwater, Cluster ten noorden van de N33, Zoersche Landen en Schaangedennen; bureauonderzoek naar aardkundige, arc heologische en cultuurhistorische waarden.

-

Bestuderen van de gemeentelijke archeologische beleidskaarten (en bijbehorende rapporten en kaartbijlagen);

-

Provinciale archeologische onderzoeken, gericht op Celtic fields en karrensporen (RAAP rapport 3554), voordelocaties (RAAP-rapport 3616) en erfgoed van de Tweede Wereldoorlog;

-

Bestuderen van bodem-, geo(morfo)logische, historische en topografische kaarten;

-

Bestuderen van het Actueel Hoogtebestand Nederland (AHN);

-

Raadplegen van luchtfoto’s en satellietbeelden;

-

Inventarisatie van de bodemverstoringen aan de hand de verstorin gsbronnenkaart (Alterra) en het AHN;

-

Raadplegen van literatuur.

Aardkundige situatie Voor de beschrijving van de aardkundige waarden en bodemgesteldheid binnen het projectgebied wordt verwezen naar het hoofdstuk 3.1 van dit rapport. Archeologische gegevens Voor grote delen van het deelgebied Tusschenwater geldt op basis van de verschillende gemeentelijke archeologische beleids- en verwachtingskaarten een middelhoge tot hoge verwachting (deels specifiek voor beekdalarcheologie) die is opgesteld op basis van de onderliggende geomorfologische situatie. Het gaat daarbij zowel om de hogere pleistocene gronden (grondmorenewelvingen, dekzandruggen) waar de archeologie dicht onder het maaiveld wordt verwacht, als in de beekdalen waar de archeologie juist kan zijn afgedekt door een sediment. Verder zijn in het onderzoeksgebied kansrijke archeologische zones/waarden aanwezig: uit de archeologische inventarisatie is namelijk gebleken dat in het gebied 40 vindplaatsen bekend zijn, evenals vijf AMK -terreinen. Ook zijn in het gebied verschillende archeologische waarden bekend, waaronder een tiental laagten/depressies (mogelijke pingoruïnes), twee voordelocaties en negen historische huisplaatsen. AMK-terreinen In het Tusschenwater-deelgebied liggen vijf AMK-terreinen van archeologische waarde, waarvan AMKterreinen 14125 en AMK-terrein 14127 beide twee complexen omvatten (tabel 5).

Het gaat daarbij om een zes vindplaatsen waarbinnen proto-historisch (handgevormd) aardewerk uit de periode ijzertijdmiddeleeuwen is gevonden, enkele vuursteenvindplaatsen met artefacten uit het paleolithicum (AMK terrein 14125), mesolithicum (AMK-terrein 14127) en de bronstijd (AMK-terrein 14125). Al deze verschillende archeologische terreinen zijn beschermd middels specifiek daartoe opgesteld archeologisch beleid (zie de paragraaf hiervoor).

RAAP-rapport 5284 / versie 07-10-2021

[77]

Onderzoeksgebieden Tusschenwater, Cluster ten noorden van de N33, Zoersche Landen en Schaangedennen; bureauonderzoek naar aardkundige, arc heologische en cultuurhistorische waarden.

Monument

Waarde

Complex

Toponiem

Datering

14119

Terrein van archeologische waarde

Terrein waarop een laat-paleo-/mesolithische vuursteenafslag en proto-historisch aardewerk is aangetroffen.

OUDE VENEN

IJZ-ME

14120

Terrein van archeologische waarde

Terrein waarop proto-historisch handgevormd aardewerk is aangetroffen.

OUDE VENEN

IJZ-ME

14121

Terrein van archeologische waarde

Terrein waarop proto-historisch handgevormd aardewerk is aangetroffen.

KNIJPSTUKKEN

IJZ-ME

14125

Terrein van archeologische waarde

Terrein waarop resten van paleolithische en Bronstijd vuursteenbewerking en protohistorisch aardewerk zijn aangetroffen.

KNIJPSTUKKEN

BT-BT

14125

Terrein van archeologische waarde

Terrein waarop resten van paleolithische en Bronstijd vuursteenbewerking en protohistorisch aardewerk zijn aangetroffen.

KNIJPSTUKKEN

IJZ-VME

14125

Terrein van archeologische waarde

Terrein waarop resten van paleolithische en Bronstijd vuursteenbewerking en protohistorisch aardewerk zijn aangetroffen.

KNIJPSTUKKEN

PALEOLPALEOL

14127

Terrein van archeologische waarde

Terrein waarop mesolithische werktuigen en aardewerkfragmenten uit de Romeinse tijd zijn aangetroffen.

BROEKEN

MESOMESO

14127

Terrein van archeologische waarde

Terrein waarop mesolithische werktuigen en aardewerkfragmenten uit de Romeinse tijd zijn aangetroffen.

BROEKEN

ROMROM

Tabel 5. Overzicht van de bekende archeologische monumenten in het deelgebied Tusschenwater.

Archeologische fenomenen: voorden, laagten en historische erven Binnen de grenzen van het deelgebied Tusschenwater liggen verschillende bekende archeologische fenomenen die ten dele vallen onder de provinciale kernkwaliteit archeologie. Het gaat daarbij om twee voordelocaties (De Groeve, De Knijpe), elf laagten/depressies (mogelijke pingoruïnes) en negen historische erflocaties waarvan de bebouwing van voor 1832 dateert (figuur 30): op vijf van deze erflocaties is de historische bebouwing nog aanwezig, op de overige vie r terreinen is de bebouwing verdwenen en nagenoeg onherkenbaar als voormalige woonerf (figuur 28). De meeste laagten/depressies in dit deelgebied moeten nog nader worden onderzocht om de determinatie van pingoruïne te kunnen bevestigen. Eerder archeologisch onderzoek en bekende vondstmeldingen In het onderzoeksgebied zijn in het verleden 50 archeologische onderzoeken uitgevoerd. Bijna de helft daarvan (24) waren archeologische veldkarteringen, waarvan 13 zijn uitgevoerd door particulieren oftewel ‘amateurarcheologen’ (al dan niet onder begeleiding van een archeoloog). Verder zijn in het gebied 6 bureauonderzoeken uitgevoerd, evenals 4 archeologische begeleidingen, 14 booronderzoeken, 1 archeologische verwachtingskaart die is opgesteld en 1 proefsleuvenonder zoek.

De tekst is automatisch uit het bestand gehaald en kan afwijken van het origineel (kolommen, tabellen en koppen lopen door elkaar). Het officiële stuk bij de gemeente is leidend. Bron: https://api1.ibabs.eu/publicdownload.aspx?site=BorgerOdoorn&id=2f8b73d0-b101-4f0d-bb62-9034a0ba9e61